WstępPolski potencjał hard i soft power w odpowiedzi na współczesne zagrożenia bezpieczeństwa państwa - założenia metodologiczne badań

Współczesny świat mierzy się z wieloma wyzwaniami natury politycznej, ekonomicznej i społecznej. Współczesne zagrożenia ekonomiczne związane są głównie z niedoborem zasobów naturalnych i powiązanymi z tym problemami energetycznymi. Główne globalne wyzwania społeczne wiążą się z nierównościami (ekonomicznymi i społecznymi), ubóstwem, zmianami klimatycznymi i degradacją środowiska, problemami demograficznymi i powiązanymi z nimi migracją, problemami zdrowotnymi i powrotem globalnych epidemii, terroryzmem czy korupcją. Jednak obserwacja współczesnej rzeczywistości prowadzi do przekonania, iż współcześnie spośród definiowanych w teorii rodzajów zagrożeń nadal wiodącą rolę odgrywają zagrożenia o charakterze politycznym, które często stają się bodźcem wywołującym występowanie innych rodzajów zagrożeń, w tym przede wszystkim tych o charakterze militarnym, głównie ze względu na ich potencjalną skalę destrukcyjną. W wymiarze politycznym to okres o najwyższym poziomie napięć od zakończenia II wojny światowej, co podkreśla niepokojący trend w światowej polityce i bezpieczeństwie. Raporty z 2025 r. szacują 56 aktualnie prowadzonych wojen. Pogarszające się warunki bezpieczeństwa ilustrują narastające konflikty, takie jak agresja Rosji na Ukrainę, wojna Hamasu z Izraelem, przejęcie przez Azerbejdżan regionu Górskiego Karabachu; zamachy stanu w Nigrze i Gabonie; bardziej asertywne manewry Chin wokół Tajwanu, na Morzu Południowochińskim i w innych miejscach; oraz ataki na krytyczną infrastrukturę krajową, w tym gazociągi do transmisji danych na Morzu Bałtyckim dowodzą, iż świat w trzeciej dekadzie XXI w. wciąż uwikłany jest w wiele konfliktów zbrojnych, począwszy od wojen domowych, powstań separatystycznych, sporów granicznych, czystek etnicznych, poprzez konflikty na tle religijnym, a na regularnych międzynarodowych konfliktach kończąc.

Powszechne doświadczenia historyczne odnoszące się do zdarzeń i procesów historycznych, które miały znaczący, często powtarzalny wpływ na dużą część ludzkości, takie jak wojny i konflikty, migracje, pandemie i epidemie, rozwój cywilizacyjny czy kulturowy, dowodzą, iż również region Europy Wschodniej jest obszarem wzmożonej rywalizacji o wpływy, co prowadzi do napięć i niestabilności dotykających również Polskę. Polska przez większą część swojego istnienia, a więc od ponad tysiąca lat, musiała mierzyć się z różnymi problemami natury geopolitycznej, odnoszących się do kwestii politycznych, historycznych i geograficznych i kształtowanych przez warunki geograficzne, takich jak położenie państwa, jego granice, posiadane zasoby naturalne i istniejące relacje z sąsiadami. Historia Polski jest naznaczona okresami zależności od różnych potęg i wojen o przetrwanie, co wpływa na dzisiejsze postrzeganie zagrożeń i potrzebę wzmacniania bezpieczeństwa. Położenie Polski w Europie Środkowej sprawia, że znajduje się ona na strategicznym obszarze, narażonym na wpływy sąsiadów. Zarówno historia, jak i współczesność dowodzą, iż położenie naszego państwa i relacje z sąsiadami kształtują tożsamość narodową i często determinują losy kraju. Położenie Polski między Morzem Bałtyckim na północy a łańcuchami Karpat i Sudetów na południu, jej nizinny charakter związany z położeniem na Niżu Środkowoeuropejskim oraz graniczenie z wieloma państwami sprawiają, że jest ona narażona na liczne zagrożenia dla swojego bezpieczeństwa. Obecnie Polska graniczy z Niemcami na zachodzie, Czechami i Słowacją na południu, Ukrainą i Białorusią na wschodzie oraz z Rosją i Litwą na północy. To właśnie położenie pomiędzy dwoma potężnymi państwami - Niemcami na zachodzie i Rosją na wschodzie - jest kluczowym czynnikiem geopolitycznym, który wpływa na bezpieczeństwo i stosunki międzynarodowe.

Współcześnie Rzeczpospolita Polska jest samodzielnym podmiotem bezpieczeństwa, funkcjonującym jako suwerenne i demokratyczne państwo o znaczącym potencjale demograficznym, politycznym, wojskowym i ekonomicznym. Realizuje ono interesy narodowe i aspiracje obywateli w zakresie bezpieczeństwa determinującego godne warunki życia w pokojowym i ustabilizowanym otoczeniu oraz osiąganie dobrobytu przez swoich obywateli przy poszanowaniu prawa i demokratycznych wartości. W Polsce, w XXI w., środowisko bezpieczeństwa charakteryzuje zacieraniem się granic między jego wymiarem wewnętrznym i zewnętrznym, militarnym i pozamilitarnym. Globalizacja i rosnąca współzależność często skutkują nieprzewidywalnością zjawisk, których zasięg nie jest już ograniczony barierami geograficznymi, systemami politycznymi i gospodarczymi. Współcześnie nasz kraj musi mierzyć się z wyzwaniami związanymi z rosnącym napięciem międzynarodowym, zagrożeniami hybrydowymi i destabilizacją w regionie. Bliskość Rosji, zwłaszcza wobec aktualnej sytuacji na Ukrainie, oraz Białorusi wschodnich sąsiadów stanowi bezpośrednie zagrożenie bezpieczeństwa naszego państwa.

Dla Polski bezpośrednim zagrożeniem bezpieczeństwa jest prowadzona tuż za wschodnią granicą państwa wojna Federacji Rosyjskiej z Ukrainą oraz związana z nią eskalacja napięć na arenie międzynarodowej. W odpowiedzi na te zagrożenia Polska prowadzi intensywne i wszechstronne działania na rzecz Ukrainy w czasie wojny, obejmujące wsparcie militarne, finansowe, humanitarne i polityczne. Przewodzi ona w regionie pod względem zaangażowania w pomoc walczącej Ukrainie, co przejawia się głównie w dostarczaniu i dystrybuowaniu uzbrojenia, dostarczaniu pomocy humanitarnej oraz przyjmowaniu uchodźców i udzielaniu wsparcia politycznego. Kolejnym zagrożeniem generującym realne zagrożenia dla bezpieczeństwa naszego państwa jest także kryzys na polsko-białoruskiej granicy, przejawiający się zaplanowaną akcją władz Białorusi, rozpoczętą latem 2021 r., polegającą na kierowaniu migrantów na terytorium Unii Europejskiej, by wywołać destabilizację i presję na zniesienie unijnych sankcji nałożonych na Białoruś. Sytuacja ta jest prowadzona w ramach wojny hybrydowej, a jej głównymi skutkami są: wzrost liczby nielegalnych prób przekroczenia granicy, stworzenie kryzysu humanitarnego, ofiary śmiertelne wśród migrantów oraz napięcia polityczne i destabilizacja bezpieczeństwa na granicy. Zagrożenie to nabiera szczególnego znaczenia ze względu na strategicznie wrażliwe położenie Białorusi oraz jej historyczne powiązania z Rosją. Nie bez znaczenia dla bezpieczeństwa Polski mogą mieć także konsekwencje konfliktu Izraela z Hamasem, w szczególności związane z odwróceniem uwagi świata od zagrożeń wynikających z agresywnych działań Rosji i ograniczaniem pomocy Ukrainie. Wojna Izraela z Hamasem może dla Polski mieć także konsekwencje pozamilitarne związane ze zwiększeniem skali globalnego kryzysu migracyjnego, ograniczeniem handlu globalnego, a także przyczyniające się do znacznych zmian w światowych cenach surowców, w tym przede wszystkim ceny ropy naftowej, a tym samym do wzrostu kosztów energii i osłabienia poczucia bezpieczeństwa polskiego konsumenta.

W obliczu istniejących zagrożeń istotne staje się budowanie własnego potencjału obronnego i przynależność do międzynarodowych sojuszy. Działania państwa w tym zakresie są ukierunkowane na wzmocnienie bezpieczeństwa państwa, a także na wspieranie stabilności i pokoju na świecie. Polska inwestuje w rozwój własnych sił zbrojnych, zwiększając stan osobowy armii, modernizując sprzęt i dopasowując strukturę armii do aktualnych zagrożeń. Poprzez aktywną dyplomację i współpracę międzynarodową stała się członkiem kluczowych organizacji, takich jak Unia Europejska (UE), Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego (NATO) i Organizacja Narodów Zjednoczonych (ONZ), realizując interesy narodowe na arenie międzynarodowej. W budowaniu pozycji naszego kraju na arenie międzynarodowej duże znaczenie ma udział polskich żołnierzy i funkcjonariuszy w misjach pokojowych i stabilizacyjnych. Polska aktywnie uczestniczy w międzynarodowych misjach pokojowych i stabilizacyjnych od lat 50. XX w., wysyłając na nie zarówno wojsko, jak i policję w ramach organizacji, takich jak ONZ, UE, NATO i OBWE. Polacy pełnili służbę w licznych operacjach, od zadań logistycznych i obserwacyjnych po aktywne działania rozjemcze, przyczyniając się do przywracania pokoju i ładu prawnego na świecie.

Dla bezpieczeństwa Polski nie bez znaczenia są także zagrożenia o charakterze pozamilitarnym, które w żaden sposób nie powinny być bagatelizowane. Kluczowym obszarem generującym te zagrożenia jest energetyka. Żyjemy w czasach, gdy kończą się zasoby naturalne typowe dla naszego modelu gospodarki. Wyczerpują się w świecie zasoby ropy, a w Polsce węgla. W związku z tym problem źródeł pozyskiwania energii w przyszłości staje się priorytetowy z punktu widzenia bezpieczeństwa Polski. Poważnym problemem mogącym w przyszłości zagrażać bezpieczeństwu państwa jest kryzys demograficzny. Utrzymujący się przez wiele lat niski poziom dzietności, ujemny przyrost naturalny, ujemne saldo migracji zagranicznych przy wydłużaniu się przeciętnego trwania życia powodują niekorzystną relacje osób w wieku poprodukcyjnym do osób w wieku produkcyjnym. Sytuacja ta z czasem zmniejszy liczbę osób zdolnych podjąć pracę oraz zwiększy udział emerytów w ogólnej populacji. Uruchomienie programów socjalnych, zmiany w modelu życia dla osób młodych czy, paradoksalnie, pogłębiający się kryzys związany z wojną w Ukrainie są szansą na zatrzymanie tych negatywnych trendów. Dokonując analizy zagrożeń bezpieczeństwa pozamilitarnego Polski, nie należy także zapominać o globalnym kryzysie migracyjnym przejawiającym się masowymi, przymusowymi przesiedleniami ludzi spowodowanymi wojnami, konfliktami, prześladowaniami, przemocą, ale także klęskami żywiołowymi, zmianami klimatycznymi i problemami ekonomicznymi. Warto przy tym zaznaczyć, iż liczba osób uciekających przed konfliktami, przemocą i prześladowaniami osiągnęła rekordowe poziomy przekraczające 100 milionów. Wiele krajów, w tym Polska, zmaga się z wyzwaniami związanymi z integracją migrantów, kontrolą granic i skutecznością polityki powrotów. Dla Polski istotne jest również to, iż wokół kwestii migracji rosną napięcia polityczne, antagonizując społeczeństwo i naród. Wśród katalogu zagrożeń, które niosą zjawiska emigracji, znajduje się transnarodowa przestępczość zorganizowana. W niektórych krajach Unii Europejskiej imigranci tworzą znaczną grupę osób zajmujących się działalnością prawnie karalną, tj. przemytem narkotyków, handlem żywym towarem, praniem brudnych pieniędzy i innymi przestępstwami o zasięgu międzynarodowym. Często podnoszonym zagrożeniem dla bezpieczeństwa państwa, związanym z ruchami migracyjnymi, jest kwestia fundamentalizmu islamskiego oraz związanego z tym zagadnieniem terroryzmu międzynarodowego. Problem obecności dużej liczby imigrantów związany jest też z ich pochodzeniem z różnych kręgów kulturowych i cywilizacyjnych. Imigranci postrzegani są jako swoiste zagrożenie dla narodowej tożsamości kraju przyjmującego, jednostki narażające na niebezpieczeństwo wartości i kulturę danej nacji, niszczące tradycję i porządek społeczny. Katalog zagrożeń bezpieczeństwa Polski został wzbogacony również o problemy wynikające z możliwości wystąpienia pandemii i epidemii. Pandemia to rozprzestrzenianie się nowej choroby na całym świecie - zwykle w wielu państwach i na kilku kontynentach. Problem pandemii w Polsce, skupiony głównie na pandemii COVID-19, objawiał się w postaci skali zachorowań i umieralności Polaków, co miało swoje przełożenie na stosowane w państwie restrykcje sanitarne. Skutki pandemii koronawirusa są wielowymiarowe i obejmują: wpływ na gospodarkę (zmieniający rynek pracy, problemy spółek komunalnych), wyzwania dla globalnych celów zrównoważonego rozwoju, trudności w sektorze edukacji i instytucji publicznych, a także problemy zdrowotne u osób zakażonych, takie jak zwłóknienie płuc i problemy sercowo-naczyniowe.

Uzasadnione zatem wydaje się stwierdzenie, iż dla Polski przedstawione różne wydarzenia XXI w. nakreśliły powiązania bezpieczeństwa państwa z wymiarem polityczno-militarnym, społeczno-ekonomicznym i kulturowym. Tym samym na pojęcie bezpieczeństwa składają się dziś - oprócz aspektów wojskowych i politycznych - czynniki ekonomiczne, gospodarcze i technologiczne, zasoby surowcowe oraz polityka w zakresie ekologii, demografii, spraw społecznych i humanitarnych.

W odpowiedzi na pojawiąjące się zagrożenia bezpieczeństwa, zarówno te o charakterze militarnym, jak i pozamilitarnym, słuszne wydaje się podejście kreujące konieczność wykorzystania istniejącego potencjału państwa.

Do celów badawczych potencjał ten będzie traktowany w dwóch obszarach - hard i soft power. Dla Polski nadrzędnym celem działań w obszarze bezpieczeństwa militarnego jest gotowość do obrony terytorium i niepodległości własnej oraz sojuszników, eliminacja zagrożeń o charakterze zbrojnym, a także przeciwdziałanie ewentualnym niekorzystnym zmianom równowagi wojskowej w regionie. W obszarze budowania polskiego potencjału hard power konieczna staje się zatem rozbudowa sił zbrojnych, zwiększenie wydatków obronnych oraz wspieranie rozwoju polskiego przemysłu obronnego, a także aktywne włączanie się w budowanie architektury bezpieczeństwa świata poprzez udział polskich sił zbrojnych w misjach poza granicami kraju.

W 2025 r. Polska przeznaczy rekordowe 186,6 mld zł na obronność, co stanowi 4,7% PKB. Wzrost wydatków jest odpowiedzią na nasilone zagrożenie geopolityczne i wynika z długoterminowej potrzeby modernizacji armii oraz zakupu nowoczesnego sprzętu, takiego jak czołgi, artyleria czy drony. Wysokie wydatki obronne mają swoje odzwierciedlenie w potencjale militarnym państwa. Współczesne Siły Zbrojne RP są podstawowym elementem systemu obronnego państwa. Unikalne w skali państwa zdolności czynią z sił zbrojnych wielofunkcyjne narzędzie do wypełniania szerokiego spektrum misji, do których należą: zagwarantowanie obrony państwa i przeciwstawienie się agresji zbrojnej; wspieranie podsystemów ochronnych w zakresie bezpieczeństwa wewnętrznego i pomocy społeczeństwu; udział w procesie stabilizacji sytuacji międzynarodowej, w tym w międzynarodowych działaniach z dziedziny zarządzania kryzysowego. Siły Zbrojne RP charakteryzują się wysokim profesjonalizmem, nowoczesnym wyposażeniem, znaczącą siłą bojową (wysoka pozycja w światowych rankingach) oraz wysoką interoperacyjnością wynikającą z członkostwa w NATO. Nowoczesne wyposażenie Sił Zbrojnych Polski obejmuje kluczowe systemy obrony powietrznej, takie jak Patriot i system Narew, oraz nowoczesną artylerię, np. wyrzutnie HIMARS. Wzmocniony jest także potencjał wojsk lądowych poprzez wprowadzenie do służby czołgów Abrams i K2, a także samobieżnych armatohaubic Krab, K9 i wozów Borsuk. Siły powietrzne wzbogaciły się o samoloty F-35, a marynarka wojenna o fregaty Miecznik. Do wyposażenia polskiej armii wprowadzono też drony bojowe Bayraktar i rozwijane są zaawansowane systemy cyberbezpieczeństwa. Przyjęte rozwiązania zapewniają obronę kraju, jego niepodległości i niepodzielności terytorium, a także wsparcie cywilnych służb w sytuacjach kryzysowych. W obliczu realnych zagrożeń kluczowym elementem bezpieczeństwa państwa jest polski przemysł obronny, którego trzonem jest państwowy holding Polska Grupa Zbrojeniowa (PGZ), która skupia wiele spółek produkujących amunicję, haubice, systemy rakietowe i inny sprzęt wojskowy. Branża ta odgrywa ważną rolę w zabezpieczaniu potrzeb Sił Zbrojnych RP. W budowaniu właściwej pozycji Polski na arenie międzynarodowej istotne znaczenia ma udział polskiego żołnierza w misjach poza granicami państwa. Polskie Siły Zbrojne biorą aktywny udział w międzynarodowych misjach pokojowych i operacjach wojskowych pod auspicjami Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ), Unii Europejskiej (UE) i Sojuszu Północnoatlantyckiego (NATO). Polscy żołnierze wypełniają aktualnie swoje zadania w Iraku i Kosowie (NATO), Bośni i Hercegowinie (UE), a także w misjach ONZ, takich jak: MINURSO w Saharze Zachodniej i MONUSCO w Demokratycznej Republice Konga oraz angażują się w budowanie stabilizacji i pokoju w Turcji, Łotwie i Rumunii (NATO), Sudanie Południowym. Są obecni również na Bliskim Wschodzie (ONZ). Misje te mają na celu budowanie stabilności, ochronę interesów narodowych, umacnianie międzynarodowych instytucji bezpieczeństwa oraz zapobieganie katastrofom humanitarnym, a Polska jest ważnym i solidnym partnerem w tych działaniach.

W kontekście istniejącego zagrożenia bezpieczeństwa państwa i wykorzystania polskiego potencjału soft power chodzi przede wszystkim o uwzględ-nienie kulturowej i politycznej atrakcyjność Polski do przekonywania innych państw do danego działania. W aspekcie soft power na znaczeniu zyskują także wspólne działanie, wspólne prawa czy działalność i arbitraż instytucji międzynarodowych. W ujęciu przedmiotowym soft power odnosi się zatem przede wszystkim do prowadzonej przez państwo polityki zagranicznej i dyplomacji, a narzędzia tej polityki można określić jako: środki polityczne - negocjacje; środki ekonomiczne - pomoc gospodarcza; środki kulturowo-ideologiczne: kultura, dyplomacja kulturalna, ideologia, a potencjał ten tworzy przede wszystkim potencjał gospodarczy i dorobek kultury, sztuki i nauki.

Główne cele polskiej polityki zagranicznej to zapewnienie bezpieczeństwa i niepodległości państwa, umacnianie jego pozycji na arenie międzynarodowej oraz rozwój gospodarczy i cywilizacyjny, przy jednoczesnym oparciu działań na wartościach demokratycznych i poszanowaniu praw człowieka. Działania te obejmują również kształtowanie pozytywnego wizerunku Polski za granicą, budowanie dobrych relacji z innymi państwami, w tym głównie z sąsiadami, oraz dbanie o ochronę środowiska. Współcześnie cele te realizowane są głównie w ramach umacniania więzi z krajami Zachodu, zwłaszcza w kontekście Unii Europejskiej i NATO. Polska odgrywa również ważną rolę we współpracy regionalnej, np. w ramach Grupy Wyszehradzkiej, oraz buduje solidarność z krajami bałtyckimi i partnerstwo z Południem, głównie w ramach inicjatyw mających na celu pogłębienie współpracy między Unią Europejską a krajami Europy Wschodniej, takimi jak Armenia, Azerbejdżan, Białoruś, Gruzja, Mołdawia i Ukraina. Polska wspiera ten region poprzez pomoc rozwojową, wymianę kapitału ludzkiego oraz realizuje projekty biznesowe, działając na rzecz pluralizmu mediów, przedsiębiorczości oraz rolnictwa. Ponadto przejawia swoją aktywność w środowisku międzynarodowym jako członek wielu organizacji międzynarodowych. Rzeczpospolita Polska jest jednym z członków założycieli organizacji, takich jak: ONZ, Rada Państw Morza Bałtyckiego, Grupa Wyszehradzka. Należy do Unii Europejskiej, NATO, Światowej Organizacji Handlu (WTO), Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD), Międzynarodowej Agencji Energetycznej, Rady Europy, Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej, Europejskiej Agencji Kosmicznej, Wspólnoty Demokracji, Inicjatywy Środkowoeuropejskiej, Komisji Ochrony Środowiska Morskiego Bałtyku oraz wszystkich organizacji wyspecjalizowanych ONZ. Jest też obserwatorem przy Radzie Arktycznej, Międzynarodowej Organizacji Frankofonii. Ponadto w związku z członkostwem w Unii Europejskiej należy do układu z Schengen. W skutecznym działaniu na arenie międzynarodowej niewątpliwie służy istniejący potencjał narodowy, w tym gospodarczy. Potencjał gospodarczy Polski jest znaczny; to 6. co do wielkości gospodarka w UE i 20. na świecie, z prognozowanym wzrostem PKB na 2025 rok wynoszącym 3,3%. Silny wzrost, wysoka dynamika wzrostu PKB w porównaniu ze średnią UE i duży potencjał przyciągania inwestycji zagranicznych świadczą o znacznych zasobach i możliwościach rozwoju. Potencjał ten jest jednak zależny od dalszego rozwoju innowacji, wzmacniania krajowych przedsiębiorstw i utrzymywania pozytywnej dynamiki wzrostu. Warto także odnotować, iż od momentu wejścia do Unii Europejskiej, tj. od 2004 r., Polska osiągnęła spektakularny wzrost gospodarczy. Obecnie poziom PKB na mieszkańca wynosi prawie 80% średniej unijnej, podczas gdy u progu akcesji w 2003 r. wynosił mniej niż 50%. Taki wzrost przyczynił się do znacznej poprawy standardu życia Polaków. Polska gospodarka wspierana jest przez naukę. Potencjał naukowy Polski jest znaczący i opiera się na dużym gronie naukowców oraz silnych uczelniach, w tym Uniwersytecie Warszawskim i Uniwersytecie Jagiellońskim, które od lat zajmują wysokie pozycje w krajowych i europejskich rankingach. Potencjał ten wzmacniają liczne podmioty badawczo-rozwojowe. Wskaźnikiem potencjału jest także liczba badaczy naukowych, których w Polsce jest około 124 tys., co daje 5. pozycję w UE. W budowaniu narodowego potencjału soft power swoje niekwestionowane miejsce zajmuje narodowy dorobek kultury i sztuki, rozumiany jako ogół osiągnięć ludzkości w takich dziedzinach, jak: sztuka, architektura, nauka, literatura, filozofia, muzyka i obyczaje, które kształtują świadomość społeczną i są przekazywane kolejnym pokoleniom. Dorobek kulturalny i artystyczny Polski obejmuje bogactwo tradycji wykształconych w wyniku mieszania się wpływów zachodnioeuropejskich i wschodnich, co widać nie tylko w dziedzinach takich, jak: literatura, muzyka (np. Chopin), sztuka (np. Witkacy), architektura (np. zabytki sakralne i pałacowe), ale także w kulinariach, obyczajach i języku, które tworzą unikalny charakter polskiej kultury. Kluczową rolę odgrywają instytucje kultury, takie jak: muzea, teatry, opery czy biblioteki, które zachowują i promują polskie dziedzictwo. Do najbardziej znanych Polaków na świecie zalicza się postacie historyczne i współczesne, takie jak Jan Paweł II i Lech Wałęsa z dziedziny polityki i życia publicznego, Maria Skłodowska-Curie jako wybitna naukowczyni, Mikołaj Kopernik, który zrewolucjonizował astronomię, Fryderyk Chopin w muzyce czy Robert Lewandowski i Iga Świątek w sporcie. Znani są również filmowcy, tacy jak Andrzej Wajda i Roman Polański, oraz pisarze, jak Adam Mickiewicz i Henryk Sienkiewicz.

Ranga oraz znaczenie dla właściwego funkcjonowania państwa omawianych zagadnień uzasadniają wybór tematu i obszaru badawczego monografii.

Głównym celem opracowania jest zidentyfikowanie i zaprezentowanie obszarów potencjału narodowego możliwych do wykorzystania w odpowiedzi na współczesne zagrożenia bezpieczeństwa państwa.

W osiągnięciu przyjętego dla monografii celu pomocne mogą być odpowiedzi na pytania: Jakie są współczesne zagrożenia bezpieczeństwa Polski i jakie zasoby potencjał hard i soft power państwa mogą być wykorzystywane w celu ich ograniczania?

W opracowaniu pytania te posłużą jako główny problem badawczy. Tym samym można by pokusić się o stwierdzenie, że w monografii zespół badawczy podejmuje się kwestii poszukiwań odpowiedzi na pytanie: Jak współcześnie wykorzystać istniejące w kraju zasoby potencjału hard i soft power, aby kreować pożądany poziom bezpieczeństwa państwa?

Aby uporządkować rozważania i osiągnąć wyznaczone cele w badaniach, przyjęto następującą hipotezę roboczą: Jeżeli bezpieczeństwo i obronność państwa uzależnione są od posiadania przez nie odpowiednich zasobów, to identyfikacja, diagnoza i odpowiednie wykorzystanie tych zasobów winno stać się priorytetowym zadaniem państwa i jego instytucji. Tym samym można pokusić się o stwierdzenie, iż współczesne rozumienie bezpieczeństwa państwa jest nierozerwalnie związane z efektywnym zarządzaniem jego zasobami, zarówno polityczno-militarnymi, jak i społeczno-ekonomicznymi, a ich odpowiednie wykorzystanie determinuje stabilność, suwerenność i zdolność państwa do skutecznego reagowania na zagrożenia wewnętrzne i zewnętrzne.

Tak przyjęta formuła metodologiczna monografii nadaje jej charakter analityczno-empiryczny, natomiast obszar podjętych w pracy badań ma charakter interdyscyplinarny, czerpiąc z treści, języka, metod badawczych, sposobów formułowania wniosków oraz rozwiązań stosowanych w naukach społecznych i właściwych im dyscyplinach, a w szczególności w naukach o bezpieczeństwie, naukach o zarządzaniu i jakości, naukach o polityce i administracji, stosunkach międzynarodowych, ekonomii i finansów, geografii społeczno-ekonomicznej i gospodarki przestrzennej, jak i naukach prawnych. Cześć badań dotyczy także dziedzin nauk humanistycznych, tj. historii i nauki o kulturze i religii.

Monografia została podzielona na dwie części główne, z której pierwsza dotyczy istniejących i potencjalnych zagrożeń bezpieczeństwa państwa w wymiarze polityczno-militarnym i społeczno-ekonomicznym. Druga część opracowania poświęcona jest charakterystyce istniejącego potencjału militarnego i pozamilitarnego Polski, z podziałem na potencjał hard power oraz soft power.

Wyrażam przekonanie, iż interdyscyplinarność, uniwersalizm i aktualność podjętej w monografii tematyki mogą zainteresować szerokie grono odbiorców, teoretyków i praktyków, zarówno ze środowiska wojskowego, jak i cywilnego. Żywię nadzieję, iż prezentowane treści mogą być źródłem wiedzy dla osób poszukujących informacji z obszaru związanego z szeroko pojętym bezpieczeństwem Polski i mogą być wykorzystane przez szerokie grono odbiorców, m.in. przez osoby reprezentujące administrację państwową, decydentów odpowiedzialnych za bezpieczeństwo i obronność państwa, osób wywodzących się ze struktur armii, w tym przede wszystkim kadry dowódcze SZ RP, reprezentantów organizacji pozarządowych, dyplomatów, przedstawicieli organizacji międzynarodowych - szczególnie zajmujących się bezpieczeństwem i pokojem, dziennikarzy, jak również pracowników nauki, dydaktyków czy studentów - głównie akademii wojskowych bądź uczelni cywilnych poszukujących praktycznych i bezpiecznych źródeł wiedzy z zakresu bezpieczeństwa państwa.

Konrad Stańczyk

ROZDZIAŁ 1Globalne i regionalne zagrożenia o charakterze polityczno-militarnym i ich konsekwencje dla Polski

płk rez. dr hab. Konrad STAŃCZYK, prof. WAT

konrad.stanczyk@wat.edu.pl

ORCID: 0000-0003-2788-5358

1.1. Konflikty zbrojne we współczesnym świecie

Wprowadzenie

W dobie globalizacji i szeroko rozwiniętej współpracy międzynarodowej nadal mamy do czynienia z wieloma konfliktami międzynarodowymi. Współczesny świat doświadcza bezprecedensowej liczby konfliktów, które ze względu na rosnące zaangażowanie podmiotów krajowych i zagranicznych oraz eskalację napięć geopolitycznych wydają się coraz trudniejsze do rozwiązania. Przykładem są konflikty w Ukrainie, w Strefie Gazy czy w Sudanie.

Konflikty zbrojne towarzyszą ludzkości od początku dziejów, kształtując relacje międzyludzkie i stosunki międzynarodowe, wywierając wpływ na życie społeczne, polityczne i ekonomiczne. Tym samym należą do kategorii zjawisk społecznych i stanowią jedno z najważniejszych zagadnień nauk o bezpieczeństwie. To w ramach tej dyscypliny naukowej podejmowane są badania dotyczące analizy rozwoju sytuacji polityczno-militarnej w skali globalnej, regionalnej i lokalnej pod kątem możliwości wystąpienia konfliktów zbrojnych, ich intensywności i form prowadzenia, jak również powstałych w wyniku ich zaistnienia konsekwencji politycznych i społecznych. Jako obszar badawczy konflikty zbrojne mają teoretyczno-utylitarny charakter. Analiza literatury naukowej pozwala stwierdzić, iż są one stałą częścią procesu historycznego i w przeszłości występowały z różną częstotliwością, natężeniem i siłą oddziaływania, a ich charakter podlega permanentnym przemianom. Natomiast obserwacja rzeczywistości dowodzi, iż współcześnie, w warunkach dynamicznych przemian w środowisku międzynarodowym, głównie w strukturze podmiotów państwowych, konflikty zbrojne jawią się jako zjawisko zmienne, dynamiczne i podlegające nieustannej ewolucji.

Celem tej części opracowania jest przedstawienie istoty konfliktu zbrojnego jako specyficznego rodzaju konfliktu społecznego oraz syntetyczne zaprezentowanie stron, miejsc, skali i skutków współczesnych konfliktów zbrojonych.

W realizacji tak przyjętego celu istotna staje się próba odpowiedzi na pytanie: Jakie determinanty wpływają na występowanie, przebieg i skutki współczesnych konfliktów zbrojnych? W opracowaniu pytanie to posłuży jako problem badawczy. W odpowiedzi na tak sformułowane pytanie pomocne stać się może stwierdzenie, iż współczesne konflikty zbrojne cechuje rosnąca intensywność działań i liczba poniesionych ofiar ludzkich, rosnąca złożoność aktorów oraz fragmentacja geopolityczna. Można w nich dostrzec również kilka kluczowych trendów, do których należą odrodzenie się wojen międzypaństwowych oraz ciągły wzrost znaczenia niepaństwowych grup zbrojnych jako aktorów politycznych i geopolitycznych. Stwierdzenie to w opracowaniu traktowane będzie jako hipoteza robocza. Pozwoli ona uporządkować podjęte rozważania oraz osiągnąć wyznaczony cel. Tak przyjęta formuła metodologiczna opracowania nadaje mu analityczno-empiryczny charakter, a obszar podjętych badań ma charakter interdyscyplinarny, wykorzystując treści, język, metody badawcze, sposoby formułowania wniosków i rozwiązania stosowane w dziedzinie nauk społecznych, w tym nauk o bezpieczeństwie, polityce i administracji oraz nauk o zarządzaniu i jakości. Wyrażam przekonanie, iż treści zawarte w tym rozdziale mogą być przydatne dla osób poszukujących wiedzy z zakresu obronności, bezpieczeństwa międzynarodowego i zarządzania bezpieczeństwem państwa.

Słowa kluczowe: bezpieczeństwo międzynarodowe, konflikty zbrojne i wojny, obronność państwa, nauki o bezpieczeństwie.

Definiowanie konfliktu i konfliktu społecznego

Pojęcie "konflikt" pochodzi od łacińskiego słowa conflictus - zderzenie. Potocznie oznacza ono zetknięcie się sprzecznych dążeń, niezgodność interesów, poglądów, antagonizm, kolizję postaw, spór, zatarg[1]. Słownik współczesnego języka polskiego definiuje je jako "zetknięcie się sprzecznych, wykluczających się nawzajem dążeń, działań, poglądów"[2].

W literaturze naukowej pojęcie konfliktu jest różnie definiowane, w zależności od wybranej perspektywy teoretycznej i badawczej. Elementem wspólnym większości definicji jest wskazanie na obecność przynajmniej dwóch stron, tendencji działania, sił czy też podmiotów. Kolejną cechą konfliktu, niebudzącą większych zastrzeżeń, jest niekompatybilność, sprzeczność czy też przeciwstawność występujących w nim elementów[3].

Pojęcie konfliktu najczęściej określa się jako jawną walkę między dwiema lub więcej grupami należącymi do danej organizacji lub między dwiema lub więcej organizacjami[4].

David Myers definiuje konflikt jako spostrzeganą sprzeczność podejmowanych działań bądź stawianych sobie celów[5]. William Wilmot i Joyce Hocker konflikt określają jako spór przynajmniej dwóch współzależnych stron, które dają mu wyraz. Owe strony uznają, że ich cele są niezgodne, a zasoby ograniczone, oraz stwierdzają, że wzajemnie przeszkadzają sobie w realizacji swoich celów[6]. W podobny sposób konflikt definiuje Kamila Bargiel-Matusiewicz, która określa go jako specyficzny rodzaj relacji, wymagający uczestnictwa co najmniej dwóch stron mogących wywierać na siebie wpływ, przy czym wpływ ten musi być postrzegany jako negatywny przynajmniej przez jedną stronę[7]. Z kolei zdaniem Aleksa Pocztowskiego konflikt oznacza sytuację społeczną, w której dochodzi do zetknięcia się sprzecznych interesów, postaw oraz wartości jednostek lub grup funkcjonalnych w obrębie organizacji, których skutkiem są określone ich zachowania[8]. Według Kennetha Bouldinga konflikt jest formą współzawodnictwa między ludźmi lub grupami. To sytuacja, w której co najmniej dwa zależne od siebie podmioty są w sporze o ograniczone zasoby czy też realizację interesów, które są bądź zdają się być nie do pogodzenia[9]. Wszystkie te poglądy dotyczące istoty konfliktu łączy wspólna cecha - są one charakterystycznym elementem relacji międzyludzkich[10].

W ujęciu syntetycznym konflikt składa się zatem z trzech głównych kategorii:

a) sprzeczności nie do pogodzenia,

b) działań (ich jakości, intensywności itd.),

c) aktorów (rodzaju/typu, homogeniczności, świadomości, potencjału, schematu decyzyjnego itd.).

Na podstawie tych elementów Peter Wallensteen zaproponował definicję konfliktu jako "sytuacji społecznej, w której co najmniej dwa podmioty (strony) w tym samym czasie dążą do osiągnięcia dostępnego zestawu ograniczonych zasobów"[11]. Autor tej definicji podkreśla, że określenie "dążą do" obejmuje rozległy zbiór ewentualnych akcji, w krańcowych przypadkach mogących nawet oznaczać wojnę.

Można zatem stwierdzić, iż konflikt to sytuacja, gdy "dwie lub więcej grup ludzkich spostrzega niemożliwe do pogodzenia różnice swych interesów, niemożność zdobycia przez nie ważnych zasobów, niemożność wzajemnej realizacji przez siebie istotnych potrzeb i/lub wartości i podejmują działania, aby sytuację tę zmienić z korzyścią dla siebie. Od tego, jakie to będą działania (agresywne, kooperacyjne), zależą dalsze losy konfliktu - może on eskalować, złagodzić się lub rozwiązać"[12].

Dla pełnego poznania istoty konfliktów warto przedstawić ich klasyfikację. W literaturze przyjmuje się różne kryteria klasyfikowania konfliktów. Niektórzy badacze przyjmują zachowanie się stron konfliktu jako jedno z kryteriów. Według tego kryterium wyróżnia się m.in.[13]:

a) konflikty werbalne - protest, sprzeciw, ostrzeżenie, groźba;

b) akcje konfliktowe - zerwanie stosunków dyplomatycznych, konfiskata mienia, blokada, demonstracja siły i wreszcie użycie siły.

Współcześnie częstym zjawiskiem jest umiędzynarodowienie konfliktu wewnętrznego poprzez włączenie się strony trzeciej. Uczestnictwo tej ostatniej uwarunkowane jest przede wszystkim materialnie, finansowo lub za pośrednictwem pomocy wojskowej. W ostatnim wypadku mamy do czynienia z konfliktem zbrojnym. Istotnym zagadnieniem jest wspomniane umiędzynarodowienie konfliktu wewnętrznego. Nastąpić to może w następujących okolicznościach[14]:

a) eskalacja za pomocą zewnętrznych dostaw broni;

b) wywieranie presji (również dyplomatycznych) przez państwo lub mocarstwo zewnętrzne;

c) ustalanie wspólnych akcji (m.in. w kwestiach dotyczących zwalczania terroryzmu międzynarodowego poza granicami państwa);

d) bezpośrednia interwencja zbrojna jednego z państw ościennych.

Jedną z najtrudniejszych klasyfikacji, ale jednocześnie dającą najszerszy wachlarz możliwości i rodzajów, jest ta prowadzona według celów (według niektórych autorów ze względu na przedmiotowość), jakie przyświecają wojującym. To historyczny podział, który stanowi punkt wyjścia obrazujący ewolucję kryteriów podziału konfliktów zbrojnych. Są to konflikty: zaborcze, religijne, etniczne, kolonialne, imperialistyczne, obronne, ekonomiczne, antykolonialne, narodowo-wyzwoleńcze, skierowane przeciwko przemocy bądź dominacji innego państwa w aspekcie politycznym[15].

Konflikty mogą przybrać różne formy i natężenie - od niegroźnych, dających się rozwiązać polubownie, do antagonistycznych, których rozwiązanie następuje przez eliminację, zniszczenie lub podporządkowanie jednej ze stron[16].

Częstym zjawiskiem towarzyszącym konfliktowi jest jego eskalacja, której objawami są: poszerzanie się liczby zaangażowanych osób, przechodzenie do coraz bardziej destruktywnych form walki, wzrost intensywności stosowanych nacisków i środków przymusu, rozszerzanie się zakresu konfliktu, wydłużanie listy zagadnień spornych, wzrost ogólności spornych kwestii oraz angażowanie coraz większych zasobów, czasu, pieniędzy i energii na walkę z przeciwnikiem[17].

Kiedy konflikt eskaluje, działania destruktywne stają się coraz intensywniejsze, a uczestnicy konfliktu szukają coraz nowszych sposobów wyrządzenia krzywdy przeciwnikowi, rezygnując z przestrzegania obowiązujących zasad i norm. Następuje wzrost gotowości do poświęceń własnych zasobów w celu pokonania przeciwnika oraz intensyfikacja negatywnych uczuć i wrogich postaw. Co ważne, własne agresywne oraz wrogie zachowanie wobec partnera tłumaczy i usprawiedliwia się istnieniem wyższych wartości. Ponieważ postępowanie drugiej strony postrzegane jest jako brutalne, złośliwe i wrogie, podjęcie niszczących działań w stosunku do przeciwników wydaje się usprawiedliwione[18]. Charakterystyczna jest tu również tendencja do konstruowania w sobie negatywnego obrazu partnera, a zarazem przypisywania sobie wyłącznie pozytywnych zamiarów, wybielania siebie, uwalniania się w ten sposób od poczucia odpowiedzialności i winy. Próba zrzucenia z siebie odpowiedzialności za konflikt utrudnia porozumienie się stron i podjęcie współpracy w celu znalezienia rozwiązania problematycznej sytuacji[19].

Zjawiskiem nieuniknionym dla wszystkich grup społecznych jest konflikt społeczny. Wyrasta on na gruncie nagromadzonych sprzecznych emocji, a objawia się wybuchem wrogich i antagonistycznych postaw. Przykładami konfliktów społecznych mogą być takie zjawiska, jak: strajki, rewolucje, walki między grupami lub w ich obrębie, wojny czy konflikty zbrojne.

Konflikt społeczny jest walką wynikającą z konfrontacji różnorodnych interesów zarówno partykularnych, jak i ogólnospołecznych. Może on występować w różnych formach i postaciach[20]. Konflikty wynikające z konfrontacji interesów politycznych, ideologicznych, ekonomicznych itp. implikują właściwe formy zmagań i odpowiadający im charakter walki. Im wyższe wartości tkwią u podstaw danego konfliktu, tym ostrzejsza będzie forma i bardziej bezwzględny jego charakter. Od jego charakteru i formy uzależniona jest forma neutralizacji bądź eliminacji przeciwnika[21].

Konflikty społeczne mogą przybierać różnorodne formy, stąd też istnieje potrzeba usystematyzowania rozmaitych przejawów konfliktów i ustalenia kryteriów ich wyodrębniania.

Jednym z badaczy, który podjął się tego zadania, jest Janusz Sztumski. Podział konfliktów społecznych, opracowany przez tego naukowca, opiera się na kilku kryteriach, z których najważniejsze to: źródło konfliktu, przedmiot konfliktu, charakterystyka stron konfliktu, zasięg konfliktu, sposób rozwiązywania konfliktu, poziom nasilenia konfliktu oraz skutki konfliktu[22].

Według kryterium źródła konfliktu wyróżnia się:

1. Konflikty ekonomiczne: wynikają z podziału dóbr, zasobów czy nierówności materialnych.

2. Konflikty polityczne: dotyczą władzy, dostępu do stanowisk czy podziału wpływów.

3. Konflikty ideologiczne: oparte na różnicach w poglądach, wartościach czy systemach przekonań.

4. Konflikty kulturowe: wynikają z różnic w tradycjach, obyczajach czy sposobie życia.

5. Konflikty personalne: wynikają z wzajemnych relacji międzyludzkich, różnic osobowościowych czy nieporozumień.

Według kryterium odnoszącym się do przedmiotu konfliktu wyodrębnia się:

1. Konflikty o cele: dotyczą dążeń do osiągnięcia konkretnych celów, np. poprawy warunków pracy czy zmiany prawa.

2. Konflikty o środki: dotyczą sposobów realizacji celów, np. strajki jako forma walki o podwyżki.

3. Konflikty o zasoby: dotyczą podziału ograniczonych zasobów, np. wody, ziemi czy surowców.

Kryterium dotyczącym charakterystyki stron konfliktu wyróżnia:

1. Konflikty interpersonalne: między dwiema lub więcej osobami.

2. Konflikty grupowe: między grupami społecznymi, np. klasami, warstwami czy organizacjami.

3. Konflikty międzygrupowe: między różnymi grupami społecznymi, np. narodami czy państwami.

Kryterium zasięgu konfliktu wyznacza:

1. Konflikty lokalne: ograniczone do określonego obszaru geograficznego, np. spór o teren między sąsiadami.

2. Konflikty regionalne: obejmujące większy obszar, np. spór o zasoby wodne między regionami.

3. Konflikty globalne: o zasięgu światowym, np. konflikty zbrojne czy kryzysy ekonomiczne.

Kryterium odnoszące się do sposobów rozwiązywania konfliktu odróżnia:

1. Konflikty rozwiązywane pokojowo: poprzez negocjacje, mediacje czy arbitraż.

2. Konflikty rozwiązywane siłowo: poprzez przemoc, wojny czy działania zbrojne.

Kryterium dotyczące poziomu nasilenia konfliktu wyszczególnia:

1. Konflikty łagodne: charakteryzują się niewielkim nasileniem emocji i małym ryzykiem eskalacji.

2. Konflikty ostre: charakteryzują się silnym napięciem emocjonalnym, agresją i ryzykiem eskalacji.

3. Konflikty ukryte: nie są jawne, ale manifestują się w pośredni sposób, np. poprzez plotki czy sabotaż.

4. Konflikty jawne: są wyraźnie widoczne i manifestują się w sposób otwarty.

Kryterium uwzględniające skutki konfliktu wymienia:

1. Skutki negatywne: destrukcja, utrata zasobów, cierpienie, śmierć.

2. Skutki pozytywne: zmiany społeczne, rozwój, innowacje, budowanie nowych relacji.

Analiza literatury i obserwacja rzeczywistości dowodzą, iż natura konfliktów jest bardzo złożona. Aby ją zrozumieć, należy dostrzec wielowymiarowe i często dynamicznie zachodzące zmiany pomiędzy grupami społecznymi objętymi konfliktem. To właśnie zmiany o różnorodnym charakterze modyfikują środowisko konfliktu. Współczesne konflikty, często trudno rozwiązywalne lub wręcz nierozwiązywalne, zarówno te na poziomie międzygrupowym, jak i międzynarodowym, bywają głęboko zakorzenione w historii kolonializmu, etnocentryzmu, rasizmu czy ogólnie pojętego łamania praw człowieka. Pojawiają się w momencie zaistnienia sprzeczności nie do pogodzenia. W takiej sytuacji silniejsi, wykorzystując swoją potęgę, marginalizują słabszych. Generowane tym procesem konflikty mają różnorodne podłoże, związane nieuchronnie z wymiarem politycznym, a ich skutki wykraczają poza obszar, w którym występują. Źródła konfliktów zatem można dopatrywać się w niezdolności do adaptowania się części społeczności do szybkiego tempa zmian na arenie międzynarodowej, a co za tym idzie, nieefektywności państw w zakresie koniecznej pomocy i rozwoju[23]. W zależności od sytuacji i eskalacji napięcia przedmiot konfliktu może pojawiać się zarówno stopniowo, jak i gwałtownie. Dochodzi do niego wówczas, gdy strony podejmują działania polityczne, ekonomiczne bądź militarne w celu narzucenia swoich racji. Ważną rolę w tym procesie odgrywa zachowanie stron konfliktu, ponieważ biorąc pod uwagę to kryterium, możemy dokonać podziału na konflikty słowne w postaci protestu, sprzeciwu, groźby oraz akcje konfliktowe, które mogą prowadzić do zerwania stosunków dyplomatycznych, demonstracji siły bądź bezpośredniego jej użycia[24].

Konstatując, konflikt społeczny jest procesem wzajemnego oddziaływania na siebie podmiotów (społeczeństwo państwowe, grupy społeczne), w którym występuje świadomość faktycznej lub wyimaginowanej niezgodności celów i interesów, zmierzający do wymuszenia zmiany podjętych decyzji lub zamierzonych działań drugiej strony i/lub do zaszkodzenia przeciwnikowi[25]. To sytuacja, w której dwóch lub więcej aktorów dąży do zrealizowania wzajemnie wykluczających się lub niekompatybilnych celów, to konfrontacja mogąca doprowadzić do walki zbrojnej między dwoma lub kilkoma państwami[26]. Tym samym zaawansowanym etapem konfliktu społecznego, w którym dochodzi do użycia siły zbrojnej, czyli walki zbrojnej, jest konflikt zbrojny.

Istota konfliktu zbrojnego i wojny

Konflikt zbrojny jest konfliktem społecznym, w którym strony prowadzą działania zbrojne. Te ostatnie to użycie sił zbrojnych lub zorganizowanych i uzbrojonych grup danego podmiotu konfliktu w celu wykonania postawionych im zadań[27]. Konflikt zbrojny to "działalność polityczna grup społecznych realizowana przeciwko innym grupom przy użyciu sił i środków militarnych"[28].

Konflikt zbrojny to rodzaj przemocy zbrojnej polegającej na dążeniu do osiągnięcia celów państwa (koalicji, grupy społecznej) przez wzajemne działania zbrojne przy użyciu sił zbrojnych lub zorganizowanych i uzbrojonych grup. Cele mogą być różnorakie, np. przejęcie władzy, aneksja terytorium, zapewnienie jedności terytorialnej, secesja regionów, odparcie agresji militarnej, obrona suwerenności, ograniczenia swobód obywatelskich itd.

Konflikt zbrojny uważany jest za "stwierdzoną poważną sprzeczność, dotyczącą władzy i/lub terytorium, angażującą użycie sił zbrojnych dwóch stron, z których przynajmniej jedna reprezentuje rząd państwa"[29].

Konflikt zbrojny to "działania sił zbrojnych przeciwstawnych państw (narodów, klas, grup społecznych), prowadzone na ograniczoną (co do celu, użytych środków, obszaru, czasu trwania) skalę"[30]. W rozumowaniu tej definicji jest on działaniem polegającym na zastosowaniu sił zbrojnych do walki (działań zbrojnych) w ograniczonej liczbie i na ograniczoną skalę. Konflikty zbrojne, zarówno między dwoma państwami, jak i wewnętrzne, charakteryzują się złożonością oraz prowadzone są w zróżnicowanym środowisku kształtowanym przez różne determinanty. Mogą one mieć związek z sytuacją ekonomiczną, różnicami etnicznymi, powodami historycznymi, religijnymi, ideologicznymi. Często wiele z tych powodów występuje łącznie (np. w wypadku konfliktu w Kosowie). Przebiegają one w wielu płaszczyznach: narodowej, państwowej, międzynarodowej, lokalnej, regionalnej, globalnej, oraz angażują różnych uczestników: rządy państw, kierownictwa organizacji zbrojnych, instytucje międzynarodowe i innych.

Za cechy charakterystyczne konfliktu zbrojnego uznaje się[31]:

a) istnienie przynajmniej dwóch stron wojujących;

b) stosowanie sił zbrojnych jednego podmiotu przeciwko siłom zbrojnym drugiego podmiotu wojującego;

c) stosowanie metod i środków walki zbrojnej.

Tym samym konflikt zbrojny można określić jako konflikt pomiędzy dwoma lub więcej uzbrojonymi stronami. W sytuacji konfliktu między siłami zbrojnymi państw mówimy o konflikcie międzynarodowym, natomiast pomiędzy siłami rządowymi a zorganizowanymi grupami zbrojnymi lub pomiędzy uzbrojonymi grupami wewnątrz granic danego państwa mamy do czynienia z konfliktem zbrojnym innym niż międzynarodowy. Inne sytuacje przemocy, takie jak wewnętrzne zamieszki lub napięcia, nie są określane mianem konfliktu zbrojnego.

Konflikt zbrojny "to wszelkie przejawy walki zbrojnej, także te niewypowiedziane, której uczestnikami są strony niebędące podmiotami prawa międzynarodowego". Zazwyczaj jest on poprzedzany, na co zawracają uwagę eksperci, antagonizmem stron, narastającą sprzecznością interesów, konfliktem o charakterze werbalnym oraz akcją konfliktową[32].

Studia literatury przedmiotu wskazują, że zastosowanie terminu "konflikt zbrojny" skupia się na formach przemocy zbrojnej oraz ich intensywności, a także na skali ofiar, znaczeniu dla środowiska, bezpieczeństwa i jego skutkach. Wynika z tego, że skutki konfliktów mają wielopłaszczyznowy, wieloaspektowy oraz długotrwały charakter[33].

Analiza istoty konfliktu zbrojnego wskazuje, iż głównymi kategoriami charakteryzującymi to zjawisko są:

1. Uczestnicy konfliktu. Według podstawowego podziału uczestników konfliktów wyróżnia się państwa i podmioty niepaństwowe. Wśród tych drugich Serge Sur wyróżnia dwa typy:

a) grupy przeciwstawiające się państwom (wojny domowe, siatki terrorystyczne),

b) organizacje międzynarodowe przeciwstawiające się państwom lub innym jednostkom (np. działania zbrojne przeciw Korei Północnej pod sztandarem ONZ)[34].

2. Przedmiot konfliktu. Pod tym pojęciem rozumie się motywy i cele walczących, a także osiągnięte rezultaty. Ideologia, podboje terytorialne, rywalizacje polityczne, walka o potęgę - to główne przedmioty konfliktów, w tym:

a) secesja - dążenie do uzyskania statusu państwa napotyka opór państw istniejących (konflikty wynikające z dekolonizacji, rozpad Jugosławii, Czeczenia itp.),

b) podboje terytorialne (Indie i Pakistan o Kaszmir, Chiny i Indie o Tybet itp.),

c) konflikty o podłożu politycznym (wojna w Wietnamie, konflikt w Afganistanie itp.)[35].

3. Skala konfliktu. Skalę konfliktu ocenia się, biorąc pod uwagę jego zasięg, natężenie i czas trwania. W praktyce cechy te przybierają postać:

a) zasięgu konfliktu - zależy od liczby uczestników (konflikty dwustronne, regionalne, światowe),

b) natężenia konfliktu - osiągnięte nasilenie przemocy (wojna, konflikty o niskim natężeniu, napięcia i kryzysy, zarządzanie kryzysowe),

c) czasu trwania (obecnie konflikty mają tendencję do przedłużania się)[36].

Mimo różnorodności w występowaniu, a tym samym opisywaniu (definiowaniu) konfliktów zbrojnych, można wyróżnić kilka ich cech wspólnych[37]:

a) występowanie stron konfliktu, których wskazanie nie jest utrudnione;

b) ograniczony wymiar czasowy (można określić moment ich rozpoczęcia i zakończenia);

c) składają się z kilku faz (np. eskalacja, deeskalacja, ustabilizowanie sytuacji);

d) prowadzone są na określonym teatrze działań;

e) mają jasno sprecyzowane cele do osiągnięcia.

Biorąc pod uwagę formy i sposoby stosowanej przemocy, do konfliktów zbrojonych zalicza się głównie: demonstracje siły (jako formy zastraszania); blokady zbrojne; incydenty wojskowe; interwencje zbrojne; operacje wojskowe poniżej progu wojny; wojny. Najwyższą, ekstremalną formą konfliktu zbrojnego jest wojna. Według Słownika terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego konflikt zbrojny to sprzeczność między państwami (koalicjami państw) rozwiązywana z wykorzystaniem sił zbrojnych stosujących przemoc zbrojną. Z punktu widzenia form i sposobów przemocy zbrojnej do konfliktów zbrojnych zalicza się: wojnę, interwencję zbrojną, incydent zbrojny, przewrót wojskowy, blokadę zbrojną, demonstrację siły i inne[38]. Tym samym konflikt zbrojny to "sprzeczność rozwiązywana konfliktów przy wykorzystaniu sił zbrojnych, stosujących przemoc zbrojną"[39]. Z tego poglądu wynika prosta konstatacja, iż "każde działanie z użyciem sił zbrojnych lub zorganizowanych i uzbrojonych grup jest konfliktem zbrojnym". Generał Bolesław Balcerowicz uznaje, że do konfliktu zbrojnego zalicza się: wojnę, interwencję zbrojną, incydent zbrojny, przewrót wojskowy, blokadę zbrojną, inne. Wojna zatem jest szczególną (ekstremalną) formą konfliktu zbrojnego, którą wyróżnia z pozostałych przejawów konfliktu zbrojnego fakt przejścia swoistej "linii demarkacyjnej", za którą "przemoc zbrojna staje się główną metodą polityki, a siły zbrojne [...] rozstrzygającym bądź współrozstrzygającym jej instrumentem"[40]. W pozostałych formach kryzysu i konfliktu zbrojnego siły zbrojne nie mają charakteru rozstrzygającego, a jedynie stanowią wsparcie i "wzmocnienie" oddziaływania innymi środkami. W takiej pespektywie "konflikt zbrojny" stanowi zjawisko znacznie szersze aniżeli "wojna".

Przywołane wyżej poglądy Bolesława Balcerowicza zostały uzupełnione i skonkretyzowane w wydanym w 2013 r. opracowaniu O pokoju, o wojnie. Między esejem i traktatem, w którym autor podkreśla, iż "konflikt zbrojny staje się wojną w ujęciu klasycznym wtedy, gdy zaistnieją określone warunki:

a) prawne - kiedy następuje stan wojny;

b) strukturalne - kiedy podmiotem działań zbrojnych są państwa i podległe im siły zbrojne;

c) funkcjonalne - kiedy celem wojny jest narzucenie innemu państwu swojej woli przez fizyczne obezwładnienie jego siły militarnej;

d) ekonomiczne - kiedy następuje zaangażowanie wszystkich (bądź gros) zasobów państwa"[41].

W tym miejscu warto zaznaczyć, iż w literaturze z zakresu nauk o stosunkach międzynarodowych i nauk o bezpieczeństwie często wojnę definiuje się przy użyciu następujących cech:

1. W walkach biorą udział dwie lub więcej zorganizowane siły zbrojne (z których co najmniej po jednej stronie znajdują się regularne oddziały wojskowe lub paramilitarne).

2. Obie strony muszą być zorganizowane według określonego schematu (istnieje planowana i zorganizowana struktura działań zbrojnych).

3. Występuje ustalona chronologia w występowaniu konfliktu zbrojnego bądź współzależność strategicznych i taktycznych zamierzeń szczebla dowodzenia (musi istnieć centrum dowodzenia).

Ze względu na różnice w potencjałach wojennych, angażowanych przez strony konfliktu, może zaistnieć taka sytuacja, że jedna ze stron prowadzi wojnę, druga zaś konflikt zbrojny poniżej progu wojny (niewojnę). Przykładem takiej sytuacji był konflikt zbrojny w Zatoce Perskiej (17 stycznia - 1 marca 1991), który z punktu widzenia Iraku był wojną, a dla USA i państw koalicji - konfliktem zbrojnym poniżej progu wojny[42]. Rozmaite formy konfliktów zbrojnych z punktu widzenia stron przedstawiono w tabeli 1.1.

Tabela 1.1. Formy konfliktów zbrojnych z punktu widzenia stron

CHARAKTER STARCIA ZBROJNEGO

STRONA (KOALICJA) "A"

STRONA (KOALICJA) "B"

Konflikt zbrojny

międzynarodowy

napaść zbrojna

(wojna)

wojna obronna

interwencja zbrojna

(niewojna)

wojna obronna

atak terrorystyczny

(niewojna)

operacja antyterrorystyczna

(niewojna)

akcje dywersyjne

(niewojna)

operacja przeciwdywersyjna

(niewojna)

akcja bojowa - incydent zbrojny

(niewojna)

ograniczona akcja bojowa - odwetowa

(niewojna)

lokalne powstanie zbrojne przeciwko rządowi przy hybrydowym wsparciu innego państwa

(niewojna)

ograniczone tłumienie powstania

(niewojna)

Konflikt zbrojny

domowy

powstanie zbrojne

(wojna)

tłumienie powstania

(wojna lub niewojna)

zamieszki

(niewojna)

operacja policyjna

(niewojna)

atak terrorystyczny

(niewojna)

operacja antyterrorystyczna

(niewojna)

Źródło: R. Wróblewski, O definiowaniu wojny, w: Oblicza współczesnych wojen, red. nauk. M. Kubiak, R. Wróblewski, Oficyna Wydawnicza ASPRA, Warszawa 2018, s. 25.

Wobec upowszechniania się poglądu o rosnącym znaczeniu konfliktów toczących się na obszarze państw znajdujących się w fazie rozkładu zasadne wydaje się przytoczenie opinii i definicji wytworzonych na gruncie instytucji zajmujących się problematyką takich konfliktów. Jedną z nich jest The Center for International Development and Conflict Management (CIDCM), działający na Uniwersytecie w Maryland (USA). Zespół, badający problematykę współczesnych konfliktów zbrojnych, zajmuje się m.in. projektem Mniejszości w Zagrożeniu (Minorities atRisk - MAR), w którym wypracowano interesujący aparat pojęciowy dotyczący analizy zjawisk na poziomie etnicznym[43]. Z punktu widzenia niniejszych rozważań znacznie istotniejsze wydają się definicje rozpadu struktur państwowych, uwzględniające cztery modele konfliktu[44]:

1. Wojny etniczne - epizodyczne zjawiska konfliktowe, polegające na starciach zbrojnych pomiędzy rządami a wspólnotami narodowymi, etnicznymi, religijnymi i innymi, w których strona przeciwna władzom pragnie osiągnąć istotną zmianę własnego statusu. Uznano, iż odpowiednim kryterium kwalifikującym winno być dysponowanie przez każdą stronę przynajmniej 1000 uzbrojonych ludzi i nie mniej niż 100 ofiar śmiertelnych działań w skali roku (podczas każdego "epizodu"). Istotne, że klasyfikowane są ofiary bezpośrednich walk, ale również zamachów, represji i czystek.

2. Wojny rewolucyjne - epizodyczne zjawiska konfliktowe polegające na starciach zbrojnych pomiędzy rządami a zorganizowanymi siłami reprezentantów określonych opcji politycznych. Podobnie jak w poprzednim przypadku zakłada się, że każda strona powinna dysponować przynajmniej 1000 uzbrojonymi ludźmi. Konflikt powinien generować nie mniej niż 100 ofiar śmiertelnych działań w skali roku (podczas każdego "epizodu").

3. Ludobójstwo - masowe mordy popełniane na nieuzbrojonych członkach opozycyjnych wspólnot lokalnych. Działania czynników rządowych lub elit politycznych, charakteryzujące się zorganizowaną strategią eliminacji (w wyniku egzekucji, wysiedleń i innych prześladowań) znacznej liczby ludności, zostały zakwalifikowane jako główne źródła "ludobójstwa", jako kategorii wojennej. W przypadku ludobójstwa z przedrostkiem geno- wyznacznikiem grup do likwidacji jest przynależność do grupy narodowościowej, etnicznej i religijnej. W odniesieniu do ludobójstwa z przedrostkiem politi- wskazaniem są wyznawane poglądy polityczne. Głównymi ofiarami w obu przypadkach są nieuzbrojeni cywile niebiorący udziału w walkach[45].

4. Gwałtowne i brutalne zmiany systemu rządów[46].

Interesujący podział konfliktu proponuje również Christian P. Scherrer, który wskazuje siedmiostopniową skalę analizy konfliktu, znacznie rozszerzającą dotychczas przytoczone klasyfikacje. Autor ten wymienia[47]:

1. Wojny antyreżimowe (nazywane również przez Scherrera politycznymi i ideologicznymi) - w których państwo występuje przeciwko siłom powstańczym walczącym o przejęcie władzy.

2. Konflikty etniczno-narodowe - w większości są to akty masowej przemocy zlokalizowane wewnątrz państw, w których reżimy występują przeciwko grupom zorganizowanym wokół narodowych i etnicznych kryteriów (choć dopuszcza się scenariusz wojny międzypaństwowej na tym samym tle).

3. Konflikty/wojny międzypaństwowe.

4. Wojny dekolonizacyjne i z obcą okupacją - mające charakter etniczny, gdzie lokalne wspólnoty występują przeciwko obcym (zagranicznym) reżimom.

5. Konflikty międzyetniczne - w których cele stron definiowane są na interesie grupy (konflikty pomiędzy klanami, plemionami, organizacjami o szowinistycznym nastawieniu itp.).

6. Wojny gangów - toczone przez aktorów niepaństwowych, z dużym udziałem elementów kryminalnych. Celem działań jest zaspokojenie prywatnych interesów (np. zabezpieczenie własnych zasobów posiadania).

7. Ludobójstwo - zorganizowane, najczęściej przez instytucje państwa, akty masowych mordów, czystek etnicznych[48].

Analizą współczesnych konfliktów zbrojonych (rozpoczętych po 1997 r.) zajmują się badacze z The International Institute for Strategic Studies (IISS) w Wielkiej Brytanii[49]. Zespół ten opracował podział uwzględniający przejawy konfliktów zbrojnych, dzieląc je na:

1. Międzynarodowy konflikt graniczny i terytorialny - który angażuje państwa (rządy państw) w walce o suwerenność lub terytorium (w ujęciu całościowym lub cząstkowym).

2. Wewnętrzny konflikt zbrojny - który rozgrywa się pomiędzy rządem (własnym lub obcym) a zorganizowaną grupą lub grupami. Grupy te dysponują pewnym poziomem kontroli nad określonym obszarem, który jednocześnie stanowi bazę działania oraz jest celem samym w sobie.

3. Terroryzm - angażujący jedno lub więcej ugrupowań, występujących przeciwko państwu lub grupie państw przy użyciu środków siłowych. Intensywność przemocy podczas ataków bywa zróżnicowana. W tej kategorii nie uwzględnia się aktów terrorystycznych pojawiających się na gruncie działań kryminalnych[50].

Podjęte rozważania i przytoczone w tej części opracowania treści pozwalają stwierdzić, iż każda wojna to konflikt zbrojny, natomiast nie każdy konflikt zbrojny jest wojną. Między wojną a innymi postaciami konfliktu istnieje bowiem pewna granica, określony próg intensywności, zaangażowania sił i środków, czasu trwania, poniesionych strat - próg, powyżej którego konflikt można nazwać wojną. Według Sztokholmskiego Międzynarodowego Instytutu Badań nad Pokojem (SIPRI) konflikt zbrojny to spór o władzę lub terytorium z użyciem sił zbrojnych, w którym walczą oddziały wojskowe dwóch skonfliktowanych stron, podległe co najmniej jednemu rządowi lub jednej zorganizowanej i uzbrojonej strukturze, a straty bojowe wynoszą co najmniej 25 osób w skali roku. Logiczne kryterium, według którego należałoby określać próg wojny, powinno obejmować oprócz stopnia zaangażowania społecznego skalę udziału potencjałów i wojsk oraz - przede wszystkim - intensywność prowadzonych działań zbrojnych. Bardzo przydatne do oznaczenia "progu wojny" jest posłużenie się podejściem stosowanym przez SIPRI, który, podobnie jak większość ośrodków analitycznych, nie posługuje się terminem wojna, lecz terminami: "konflikt małej intensywności" - poniżej progu wojny oraz "większy konflikt zbrojny", co w istocie oznacza wojnę. Większy konflikt zbrojny (czyli wojna) to według SIPRI taki konflikt, w którym walczą oddziały wojskowe podległe dwom lub więcej rządom lub jednemu rządowi i co najmniej jednej zorganizowanej i uzbrojonej strukturze, charakteryzuje się dłuższym czasem trwania, a straty bojowe przekraczają tysiąc osób w skali roku. Warto również podkreślić, iż według oceny tej instytucji do kategorii konfliktu zbrojnego nie zalicza się sytuacji, gdy użycie sił zbrojnych nie wywołuje zbrojnego oporu, tj.:

a) represalii (sprzecznych z prawem międzynarodowym przejawów stosowania siły, które stanowią odwet na bezprawne jej użycie przez inne państwo, gdyż wymagają przestrzegania proporcjonalności odwetu, co jest sprzeczne z samą logiką walki podczas konfliktu zbrojnego);

b) rebelii (żywiołowych, niezorganizowanych form buntu ludności przeciwko władzy państwowej, podczas których występują ograniczone przejawy walki zbrojnej);

c) puczów wojskowych.

Reasumując, konfliktem zbrojnym nazwiemy stan walki zbrojnej, w której po co najmniej jednej z walczących stron udział biorą regularne siły zbrojne (oddziały wojskowe lub policyjne). Strony są zorganizowane i prowadzą planowane działania o charakterze militarnym, a stosowanie siły trwa przez określony czas oraz osiąga znaczny stopień nasilenia. Pojęcie konfliktu zbrojnego jest znacznie szersze od pojęcia wojny, gdyż uznaje za jego stronę również uczestników, którzy nie mają podmiotowości prawnomiędzynarodowej. Kategoria konfliktu zbrojnego nie uwzględnia również prawnych aspektów związanych z wypowiedzeniem wojny i jej zakończeniem, a podkreśla przede wszystkim fakt stosowania siły - środków i metod walki zbrojnej. Powszechne stosowanie pojęcia konfliktu zbrojnego zamiast pojęcia wojny wynika także z zakazu wypowiadania wojen i eliminacji agresji oraz faktu, że zdecydowana większość przypadków stosowania siły związana jest z jej użyciem wewnątrz państwa, co wyklucza lub znacznie ogranicza międzynarodowy charakter zjawiska. Dość często konflikt wewnętrzny z czasem ulega umiędzynarodowieniu. Źródła konfliktów zbrojnych są związane ze sprzecznościami interesów, które występują zarówno na płaszczyźnie politycznej, jak i ekonomicznej czy kulturowej. Tym samym pojęcie konfliktu zbrojnego jest szersze od pojęcia wojny, gdyż obejmuje wszelkie przejawy walki zbrojnej. Warto jednak podkreślić, iż obecnie często pojęcia konfliktu zbrojnego i wojny używa się zamiennie[51], a to głównie za sprawą tego, iż istotą aktywności obu tych zjawisk jest odwołanie do przemocy w relacjach pomiędzy społecznościami w celu realizacji własnej wizji świata (w makro- lub mikroskali).

Występowanie, przebieg i skutki współczesnych konfliktów zbrojnych i wojen - ujęcie syntetyczne

Aspiracje mocarstwowe, rywalizacja polityczna i ekonomiczna państw, zaszłości historyczne, różnice kulturowe, religijne i etniczne powodują, iż globalny krajobraz pokoju i wojny ulega znaczącym zmianom. Współcześnie pojawia się coraz więcej wojen międzypaństwowych, rywalizacja mocarstw staje się coraz bardziej zaogniona, a rosnące napięcia geopolityczne zmieniają porządek międzynarodowy. Struktury władzy są przekształcane przez zmieniające się sojusze, sporne suwerenności i lokalne konflikty o globalnych konsekwencjach, podczas gdy konflikty dyplomatyczne, jak i militarne są coraz bardziej kształtowane przez logikę sfer interesów, regionalizację i rywalizację geopolityczną[52]. Tym samym wysoka liczba konfliktów zbrojnych jest współcześnie kluczowym wskaźnikiem pogarszającej się sytuacji w zakresie bezpieczeństwa i wadliwego porządku światowego.

W 2025 r. sytuacja w zakresie globalnych konfliktów zbrojnych nadal się pogarszała, a w wielu regionach dochodziło do aktów przemocy na dużą skalę. Liczba osób zabitych w konfliktach zbrojnych, zmuszonych do opuszczenia swoich domów lub potrzebujących pomocy humanitarnej była większa niż w ostatnich latach, a prawdopodobnie nawet niż w ostatnich dziesięcioleciach. Na wielu frontach działania pokojowe były niemożliwe lub utknęły w martwym punkcie.

Według danych Sztokholmskiego Międzynarodowego Instytutu Badań Pokojowych, opublikowanych w roczniku zawierającym przegląd wydarzeń w zakresie bezpieczeństwa międzynarodowego w 2025 r., liczba kryzysów, które przerodziły się w zbrojną konfrontację przez ostatnie 5 lat, wzrosła niemal dwukrotnie. W roku 2020 odnotowano 104 371 zdarzeń konfliktowych. Według najnowszych danych liczba ta wzrosła do prawie 200 tys. Ponadto, według badań naukowców z tego instytutu, w latach 2023-2025 daje się zauważyć pewną prawidłowość w poziomie konfliktów zbrojnych na całym świecie. Walki w większości z 49 państw dotkniętych konfliktami zbrojnymi mają charakter wewnętrzny i angażują siły rządowe i niepaństwowe grupy zbrojne, bez bezpośredniego skierowania przeciwko innym państwom[53].

Przykładem kreującym pogarszającą się sytuację bezpieczeństwa międzynarodowego jest trwająca od 2014 r. wojna Rosji z Ukrainą, która w lutym 2022 r. uległa drastycznej eskalacji. Inwazja Rosji na Ukrainę w lutym 2022 r. pozostaje jednym z najpoważniejszych konfliktów w Europie od czasów II wojny światowej. Wojna ta stanowi wyraźne naruszenie Karty Narodów Zjednoczonych, której art. 2 zobowiązuje państwa członkowskie do "rozstrzygania sporów międzynarodowych środkami pokojowymi" oraz "powstrzymania się przez wszystkich członków w swych stosunkach międzynarodowych od groźby użycia siły lub użycia jej przeciwko integralności terytorialnej lub niezawisłości politycznej któregokolwiek państwa"[54]. Sytuację bezpieczeństwa pogarsza ponadto liczba ofiar śmiertelnych tej wojny. Szacunki niezależnych obserwatorów dotyczące liczby ofiar śmiertelnych wojny w Ukrainie wahają się od 70 tys. do 100 tys., podczas gdy po stronie rosyjskiej niektóre szacunki wskazują na ponad 150 tys. poległych w trakcie walk[55]. Jest to wojna, w której około 250 tys. żołnierzy ukraińskich walczy z blisko 400 tys. żołnierzami rosyjskimi i 11 tys. żołnierzami północnokoreańskimi. Walki w tej wojnie toczą się na froncie o długości około 1600 kilometrów i charakteryzują się intensywnymi działaniami zbrojnymi. Można zauważyć, iż od końca 2022 r. sytuacja na froncie prawie się nie zmieniła, co bardzo odróżnia ją od większości innych obecnych konfliktów zbrojnych[56]. Pod koniec 2024 r. Rosja kontrolowała nieco mniej niż jedną piątą terytorium Ukrainy.

Wojna rosyjsko-ukraińska dowodzi, iż broń konwencjonalna (zwłaszcza artyleria) wraz z żołnierzami wojsk lądowych nadal odgrywają kluczową rolę w konfliktach zbrojnych między państwami. Oprócz wyniszczającej wojny pozycyjnej i groźby użycia broni jądrowej wykorzystuje się uzbrojone bezzałogowe statki powietrzne i broń cybernetyczną. Przedłużająca się wojna rosyjsko-ukraińska sugeruje również, że niedawna tendencja w kierunku wojny precyzyjnej może przekształcać się w "precyzyjną strategię masową" z wykorzystaniem na większą skalę tańszych bezzałogowych systemów rażenia.

Kolejnym współcześnie prowadzonym konfliktem zbrojnym jest konflikt izraelsko-palestyński, który pozostaje jednym z najbardziej długotrwałych i głęboko zakorzenionych na świecie. To spór nie tylko terytorialny, ale również ideologiczny, z szerokimi regionalnymi i międzynarodowymi implikacjami. Izraelska ofensywa lądowa i powietrzna na Strefę Gazy, przeprowadzona pod koniec 2024 r., spowodowała według źródeł palestyńskich śmierć około 45,5 tys. osób. Inne źródła podają dane sięgające ponad 64 tys. ofiar[57]. Według oficjalnych danych Ministerstwa Zdrowia Gazy na dzień 27 maja 2025 r. w wojnie w Strefie Gazy zginęło prawie 56 tys. osób (54 271 Palestyńczyków i 1706 Izraelczyków), a także 180 dziennikarzy i pracowników mediów, 120 naukowców i ponad 224 pracowników pomocy humanitarnej (w tym polski działacz Damian Sokół, zabity przez ostrzał izraelskiej armii podczas niesienia pomocy ludności cywilnej). Przy czym znaczna część tego obszaru została zrównana z ziemią. Naukowcy szacują, że 80% zabitych Palestyńczyków to cywile. Dane wskazują również, że około 70% zabitych w Strefie Gazy Palestyńczyków to kobiety i dzieci[58]. Ofensywy Izraela spowodowały również wysiedlenie (do końca 2024 r.) ponad 1,9 mln osób, czyli 90% ludności Strefy Gazy. W konflikcie tym można wyraźnie dostrzec dwie wspólne cechy: olbrzymie cierpienie ludzkie i ogromne trudności, jakie napotykają instytucje międzynarodowe, próbując podjąć działania w tej sprawie[59]. Warto podkreślić, iż pomimo nakazu Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości z maja 2024 r. oraz zawieszenia broni uzgodnionego w styczniu 2025 r. izraelskie ataki na cele w Strefie Gazy nie zostały przerwane[60]. Co więcej, wojna ta rozprzestrzeniła się na wiele frontów. Izrael rozpoczął kampanię lądową przeciwko Hezbollahowi w Libanie, a konflikt między Iranem a Izraelem znacznie eskalował, przekształcając się z wojny zastępczej w serię bezpośrednich wymian ognia. Ponadto według wielu analityków działania Izraela nieumyślnie przyczyniły się również do nieoczekiwanego i szybkiego upadku rządu prezydenta Baszszara al-Asada w Syrii, wprowadzając trwającą od 13 lat wojnę domową w Syrii w niepewną fazę końcową. Warto również podkreślić, iż region ten jest od wielu lat zarzewiem konfliktów, często o charakterze zbrojnym. Pozostałe konflikty zbrojne w regionie Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej to konflikt w Iraku, Libii, Turcji i Jemenie. I choć straciły one na swej intensywności, to nie osiągnęły jednak trwałego rozwiązania[61].

Regionem, w którym odnotowano w roku 2024 najwięcej konfliktów zbrojnych (21), jest Afryka Subsaharyjska. W regionie tym tarcia między Demokratyczną Republiką Konga (DRK) a Rwandą oraz między Etiopią a Somalią, a także impas między Nigrem (wraz z Mali i Burkina Faso) a Wspólnotą Gospodarczą Państw Afryki Zachodniej, w szczególności Nigerią, stanowiły poważne ryzyko eskalacji konfliktów międzypaństwowych[62]. Analizując konflikty zbrojne w tym regionie, warto odnotować, iż w wielu z nich liczba ofiar śmiertelnych związanych z konfliktem wyniosła mniej niż 1000 w ciągu roku, a poziom przemocy ulegał znacznym wahaniom. W roku 2024 w stosunku do roku poprzedniego liczba ofiar zmniejszyła się w konfliktach w Burkina Faso (-12%), Mali (-7,0%), Somalii (-35%) i Sudanie Południowym (-16%). Inne konflikty zbrojne nasiliły się, powodując wzrost liczby ofiar śmiertelnych: w Etiopii (+152%) i Nigrze (+48%). Mimo zmniejszenia się liczby ofiar wojna domowa w Sudanie staje się - po wojnach w Ukrainie i w Palestynie - trzecim najkrwawszym konfliktem na świecie. Sudan jest od kwietnia 2023 r. uwikłany w niszczycielską wojnę domową między Sudańskimi Siłami Zbrojnymi (SAF) a paramilitarnymi Siłami Szybkiego Wsparcia (RSF). Konflikt spowodował ogromne straty w ludziach, masowe przesiedlenia, migracje i kryzys humanitarny. SAF odzyskało kontrolę nad dużą liczbą terytoriów, jednak RSF odmawia uznania porażki, zapowiadając przegrupowanie się i kontynuowanie walki. Sytuacja jest dodatkowo komplikowana przez wpływy zagranicznych państw - lokalne siły są wspierane przez zewnętrzne siły, w tym Egipt, państwa Zatoki Perskiej oraz Rosję[63].

W Azji napięcia między Stanami Zjednoczonymi a Chinami w sprawie Cieśniny Tajwańskiej, między Pakistanem a Indiami wzdłuż linii kontroli (LoC) oraz między Chinami a Indiami wzdłuż linii faktycznej kontroli (LAC) nadal mogą przerodzić się w poważne wojny konwencjonalne mające konsekwencje nuklearne[64].

Ameryka była jedynym regionem, gdzie w latach 2018-2024 nie doszło do poważnych konfliktów zbrojnych. Dwa kraje, które odnotowały największą liczbę ofiar śmiertelnych w 2024 r. - Brazylia i Meksyk - borykały się głównie z przemocą kryminalną, a nie polityczną.

W ujęciu globalnym można zauważać, iż rosnąca liczba ofiar śmiertelnych konfliktów, rosnące napięcia geopolityczne i asertywność mocarstw średniego szczebla kreują fragmentację jako fundamentalną transformację porządku globalnego i początek nowej ery geopolitycznej. To w połączeniu z rywalizacją mocarstw, technologiami prowadzenia asymetrycznej wojny i rosnącym zadłużeniem w niestabilnych gospodarkach powoduje, iż prawdopodobieństwo dalszych konfliktów zbrojnych jest wysokie.

Konstatując, wydaje się, iż najwyraźniejszą zmianą w konfliktach zbrojnych prowadzonych w ostatnich latach był powrót na skalę europejską konwencjonalnych wojen międzypaństwowych oraz transgranicznych agresji militarnych prowadzonych przez państwa na Bliskim Wschodzie. Jednak mimo że powróciły konflikty o charakterze kompleksowym oraz "wojny totalne", ograniczone działania wojenne i przemoc o niskim natężeniu nie zniknęły. Ponadto przytoczone z poszczególnych regionów świata przykłady dowodzą, iż współczesne metody prowadzenia konfliktów zbrojnych nieustannie ewoluują, ale zachowują również wiele elementów ciągłości. Walki często mają charakter sporadyczny, charakteryzują się zróżnicowaną intensywnością i krótkimi przerwami pomiędzy kolejnymi etapami działań. Siły zbrojne państw w prowadzeniu operacji w coraz większym stopniu polegają na technologiach cyfrowych, centrach danych i wspomaganiu satelitarnym. Ponadto procesy globalizacyjne rozszerzyły możliwości wykorzystania technologii komunikacyjnych na niepaństwowe grupy zbrojne, umożliwiając im zdalną (na odległość) rekrutację bojowników i rozpowszechnianie materiałów propagandowych za pomocą mediów społecznościowych. Ludność cywilna żyjąca w warunkach wojny również polega na urządzeniach i sieciach cyfrowych, uzyskując dostęp do podstawowych informacji i usług. Warto również zauważyć, iż jednym z kluczowych trendów współczesnych konfliktów zbrojnych jest zmiana metodologii stosowania przemocy. Coraz powszechniej stosowane są zdalne urządzenia rażenia przeciwnika (w tym bomby, granaty i improwizowane urządzenia wybuchowe). Bliski Wschód, Ukraina i Sahel to obszary, które były szczególnie narażone na wybuchy i przemoc zdalną. W 2024 r. ostrzał artyleryjski i bombardowania z powietrza, ataki rakietowe, naloty lub ataki bezzałogowych statków powietrznych oraz innej broni ciężkiej o szerokim zasięgu niszczenia stanowiły ponad 98 tys. incydentów. Był to wzrost o 42% w porównaniu z rokiem 2023. Tendencja ta podkreśla rosnące uzależnienie od broni i taktyk zdalnego i masowego rażenia w działaniach wojennych, co ma szkodliwe konsekwencje dla ludności cywilnej.

Warto również zwrócić uwagę na fakt, iż w 2024 r. odnotowano kilka znaczących pozytywnych zmian w procesach pokojowych mających na celu zapobieganie wystąpieniu przemocy zbrojnej: Chiny i Indie złagodziły napięcia wzdłuż spornej granicy, Chiny i Filipiny ustanowiły proces rozstrzygania sporów w celu poprawy sposobu rozwiązywania sporów morskich, a Kirgistan i Tadżykistan rozwiązały długotrwały spór graniczny. W 2024 r. odnotowano także pewne dalsze postępy w przywracaniu pokoju w Sudanie Południowym. Niestety procesy pokojowe w Kolumbii, Etiopii, na Filipinach i w Jemenie napotkały spore przeszkody.

Podsumowanie

Każda epoka ma swoje konflikty zbrojne. Nowe formy konfliktów pojawiają się, stare natomiast niekoniecznie od razu znikają. Zmienia się charakter konfliktów zbrojnych, nie zmienia się ich istota. Współczesne konflikty zbrojne cechuje częste zamierzone działanie "na progu wojny", co pozwala na zaatakowanie danego państwa bez konieczności wypowiedzenia mu wojny i uniknięcie tym samym prawnych i dyplomatycznych konsekwencji napaści zbrojnej. W zaatakowanym państwie wywoływany jest chaos przez prowokowanie konfliktów lokalnych, destabilizowanie pracy administracji i służb oraz stosowanie propagandy i blokady informacyjnej. Ponadto zmiana charakteru współczesnych konfliktów zbrojnych wynika głównie z faktu, iż biorą w nich udział już nie tylko ludzie, a o przewadze którejś ze stron stanowią nowe technologie. Często do poszczególnych konfliktów wprowadza się nowe uzbrojenie pozwalające na precyzyjne uderzenie z miejsca będącego poza zasięgiem broni defensywnej drugiej strony konfliktu. Ponadto wzrasta znaczenie przewagi w cyberprzestrzeni oraz operacji sił specjalnych. Tym samym daje się zaobserwować, iż współczesne konflikty zbrojne i wojny mają bardzo złożony wymiar. Źródeł ich można upatrywać w obecnej rzeczywistości politycznej, gospodarczej i społecznej. Często są wynikiem splotu rywalizacji politycznej, gospodarczej, różnic etnicznych, kulturowych, religijnych czy zaszłości historycznych.

Pomimo że według szacunków SIPRI liczba miejsc konfliktów zbrojnych na świecie nieznacznie spadła: z zaangażowanych w konflikty w 2023 r. 51 państw do 49 państw uczestniczących w konfliktach w 2024 r., to dwie poważne wojny - między Rosją a Ukrainą oraz między Izraelem a Hamasem - znacznie się rozszerzyły.

Wojna rosyjsko-ukraińska wykroczyła poza dotychczasowe dostawy broni i pomocy ze strony zwolenników obu stron, obejmując bezpośrednie wysłanie w celu wsparcia rosyjskiej armii ponad 10 tys. żołnierzy z Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej. Izrael natomiast wszedł w bezpośredni konflikt z Hezbollahem w Libanie i Iranem. Wydaje się, iż każdy z tych odrębnych konfliktów regionalnych może potencjalnie przerodzić się w szerszą wojnę regionalną lub połączyć się z innymi konfliktami, tworząc konflikt globalny.

W ostatnich latach można także zaobserwować rosnącą internacjonalizację konfliktów wewnętrznych. Wojny domowe, które pozostają dominującą formą konfliktów na świecie, są w coraz większym stopniu kształtowane przez interwencje regionalnych i globalnych mocarstw realizujących swoje strategiczne interesy. Tendencja ta niewątpliwie wynika z nasilającej się rywalizacji między mocarstwami oraz bardziej asertywnej polityki zagranicznej wielu wschodzących potęg na tle rosnącej fragmentacji geopolitycznej.

Pogłębiające się powiązania gospodarcze, globalizacja w każdym zakresie funkcjonowania społeczeństw powodują, iż niezależnie od tego, w jakim miejscu świata toczy się konflikt, skutki z różną intensywnością dotykają całej społeczności międzynarodowej. Implikuje to konieczność zwiększenia kompetencji społeczeństwa w zakresie zapobiegania konfliktom, przeciwdziałania im i ich rozwiązywania. Z tego też względu rośnie współcześnie znaczenie operacji pokojowych i antykryzysowych, w których istotne zdają się być umiejętności likwidowania napięć oraz konfliktów poprzez działania o charakterze niezbrojnym. W obliczu wielości kultur, a także przenikania się cywilizacji, konieczne wydaje się poszukiwanie możliwie bezkolizyjnych sposobów przezwyciężania konfliktów.

Bibliografia

1. Bailey D., Hills M., Sargeant P., Ukraine in maps: Tracking the war with Russia, BBC News, Visual Journalism Team, https://www.bbc.com/news/world-europe-60506682 (dostęp 10.08.2025).

2. Balawajder K., Eskalacja konfliktu interpersonalnego w perspektywie teoretycznej i empirycznej, "Czasopismo Psychologiczne" 2010, nr 16.

3. Balcerowicz B., O pokoju, o wojnie. Między esejem i traktatem, Rambler, Warszawa 2013.

4. Balcerowicz B., Pokój i "nie-pokój" na progu XXI wieku, Dom Wydawniczy BellonaWarszawa 2002.

5. Balcerowicz B., Siły zbrojne w państwie i stosunkach międzynarodowych, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2006.

6. Bargiel-Matusiewicz K., Negocjacje i mediacje, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2010.

7. Belcerzyk D., Konflikt społeczny a konflikt zbrojny - formy jego przeciwdziałania, "Zeszyty Naukowe WSOWL" 2012, nr 1.

8. Collier P., On the Economic Consequences of Civil War, "Oxford Economic Papers" 1999, nr 51.

9. Cziomer E., Zyblikiewicz L. W., Zarys współczesnych stosunków międzynarodowych, Wydawnictwo PWN, Warszawa 2006.

10. Długosz D., Garbacik A., Podstawy zarządzania konfliktami społecznymi, Ars Nova, Poznań 2000.

11. Hatch M. J., Teoria organizacji, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002.

12. Huzarski M., Polemologia, Wydawnictwo WAT, Warszawa 2015.

13. Jamaluddine Z., Traumatic injury mortality in the Gaza Strip from Oct 7, 2023, to June 30, 2024: A capture-recapture analysis, "The Lancet" 2025, t. 405.

14. Karta Narodów Zjednoczonych, Statut Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości i Porozumienie ustanawiające Komisję Przygotowawczą Narodów Zjednoczonych, Dz.U. 1947, nr 23, poz. 90.

15. Kitler W., Bezpieczeństwo narodowe RP. Podstawowe kategorie. Uwarunkowania. System, Wydawnictwo AON, Warszawa 2011.

16. Konflikty współczesnego świata, red. R. Borkowski, Wydawnictwo AGH, Kraków 2001.

17. Kurmanaev A., Méheut C., Ukraine is losing fewer soldiers than Russia - but it's still losing the war, "The New York Times", 23.01.2025.

18. Lloydd M., The Geneva Conventions at 75: do the laws of war still have a fighting chance in today's bloody world?, The Conversation, 12.08.2025. Dostępny: https://theconversation.com/the-geneva-conventions-at-75-do-the-laws-of-war-still-have-a-fighting-chance-in-todays-bloody-world-235882.

19. Mappes G., Russia has failed to break Ukraine, Institute for the Study of War, Special Report, 2025.

20. Mediacje. Teoria i praktyka, red. E. Gmurzyńska, R. Morek, Oficyna Wolters Kluwer Business, Warszawa 2024.

21. Myers D. G., Psychologia społeczna, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2003.

22. Niedźwiecki R., Brzozowski A., Współczesne podejście w zakresie użycia siły militarnej w polityce międzynarodowej, AON, Warszawa 2010.

23. Oblicza współczesnych wojen, red. M. Kubiak, R. Wróblewski, Oficyna Wydawnicza ASPRA, Warszawa 2018.

24. Pietrzak H., Agresja, konflikt, społeczeństwo, WSG, Tyczyn 2000.

25. Pocztowski A., Zarządzanie zasobami ludzkimi, PWE, Warszawa 2007.

26. Popularna encyklopedia powszechna, red. L. Czopek, t. 8, Oficyna Wydawnicza Fogra, Kraków 1995.

27. UNRWA, Raport sytuacyjny nr 162 dotyczący kryzysu humanitarnego w Strefie Gazy i na Zachodnim Brzegu, w tym we Wschodniej Jerozolimie, Dostępny: https://www.unrwa.org/resources/reports/unrwa-situation-report-162-humanitarian-crisis-gaza-strip-and-west-bank-including.

28. Reginia-Zacharski J., Wojna w świecie współczesnym. Uczestnicy - cele - modele - teorie, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2024.

29. Reykowski J., O możliwości kontrolowania konfliktów grupowych, "Czasopismo Psychologiczne" 2009, nr 15.

30. Rumianowska A., Rozwiązywanie konfliktów interpersonalnych. O potrzebie uzupełnienia ujęcia psychologicznego o refleksję filozoficzną, "Studia Edukacyjne" 2022, nr 67.

31. Scherrer Ch. P., Ethnicity, Nationalism and Violence. Conflict Management, Human Rights, and Multilateral Regimes, Ashgate, Aldershot 2003.

32. Sikora J., Zarządzanie konfliktem w zakładzie pracy, Oficyna Wydawnicza Ośrodka Postępu Organizacyjnego, Bydgoszcz 1998.

33. SIPRI Yearbook 2025: Armaments, Disarmament and International Security, Oxford University Press, 2025.

34. Słaboń A., Konflikt społeczny i negocjacje, Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, Kraków 2007.

35. Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego, red. J. Kaczmarek, W. Łepkowski, B. Zdrodowski, AON, Warszawa 2008.

36. Słownik współczesnego języka polskiego, red. E. Wierzbicka, t. 1, Przegląd Reader's Digest, Warszawa 1998.

37. Słownik wyrazów obcych, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1980.

38. Stankiewicz W. M., Konflikt jako zjawisko integrujące i dezintegrujące oblicze współczesnego świata, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn 2008.

39. Stosunki międzynarodowe, red. W. Malendowski, Cz. Mojsiewicz, Wydawnictwo Atla 2, Wrocław 2004.

40. Sur S., Stosunki międzynarodowe, Wydawnictwo Dialog, Warszawa 2012.

41. Sztumski J., Konflikt społeczny, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1987.

42. Sztumski J., Konflikty społeczne i negocjacje jako sposoby ich przezwyciężania, Wydawnictwo Wydziału Zarządzania Politechniki Częstochowskiej, Częstochowa 2000.

43. IISS, The Armed Conflict Survey 2024, 2024.

44. Wallensteen P., Sollenberg M., Armed Conflict, 1989-2000, "Journal of Peace Research" 2001, nr 38.

45. Wallensteen P., Understanding Conflict Resolution: War, Peace and the Global System, Sage, London 2007.

46. Wheeler N. J., Dying for 'Enduring Freedom': Accepting Responsibility for Civilian Casualties in the War Against Terrorism, "International Relations" 2002, nr 16.

47. Wilmot W., Hocker J., Konflikty między ludźmi, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011.

48. Wizimirska-Napora K. N., Modelowanie rozwiązań konfliktów międzynarodowych w świetle rozważań nad bezpieczeństwem, Wydawnictwo Kontekst, Poznań 2021.

49. Wszystko Co Najważniejsze, 50 konfliktów zbrojnych trwa na świecie, 2025. Dostępny: https://wszystkoconajwazniejsze.pl/pepites/na-swiecie-trwa-50-konfliktow-zbrojnych/

Przypisy

[1] Słownik wyrazów obcych, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1980, s. 378; L. Czopek (red. nacz.), Popularna encyklopedia powszechna, t. 8, Oficyna Wydawnicza Fogra, Kraków 1995, s. 218.

[2] Słownik współczesnego języka polskiego, red. E. Wierzbicka, t. 1, Przegląd Reader's Digest, Warszawa 1998, s. 402.

[3] A. Rumianowska, Rozwiązywanie konfliktów interpersonalnych. O potrzebie uzupełnienia ujęcia psychologicznego o refleksję filozoficzną, "Studia Edukacyjne" 2022, nr 67, s. 86.

[4] M. J. Hatch, Teoria organizacji, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 2002, s. 298.

[5] D. G. Myers, Psychologia społeczna, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2003, s. 629.

[6] W. Wilmot, J. Hocker, Konflikty między ludźmi, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011, s. 32.

[7] K. Bargiel-Matusiewicz, Negocjacje i mediacje, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2010, s. 37.

[8] A. Pocztowski, Zarządzanie zasobami ludzkimi, PWE, Warszawa 2007, s. 391.

[9] Mediacje, teoria i praktyka, red. E. Gmurzyńska, R. Morek, Oficyna Wolters Kluwer business, Warszawa 2024, s. 80.

[10] H. Pietrzak, Agresja, konflikt społeczeństwo, WSG, Tyczyn 2000, s. 56.

[11] P. Wallensteen, Understanding Conflict Resolution. War, Peace and the Global System, London 2007, s. 16.

[12] D. Długosz, A. Garbacik, Podstawy zarządzania konfliktami społecznymi, Ars nova, Poznań 2000, s. 12.

[13] E. Cziomer, L. W. Zyblikiewicz, Zarys współczesnych stosunków międzynarodowych, Wydawnictwo PWN, Warszawa 2006, s. 204-205.

[14] K. N. Wizimirska-Napora, Modelowanie rozwiązań konfliktów międzynarodowych w świetle rozważań nad bezpieczeństwem, Wydawnictwo Kontekst, Poznań 2021, s. 36.

[15] Ibidem, s. 38.

[16] J. Sikora, Zarządzanie konfliktem w zakładzie pracy, Oficyna Wydawnicza Ośrodka Postępu Organizacyjnego, Bydgoszcz 1998, s. 7.

[17] J. Reykowski, O możliwości kontrolowania konfliktów grupowych, "Czasopismo Psychologiczne" 2009, nr 15, s. 214.

[18] K. Balawajder, Eskalacja konfliktu interpersonalnego w perspektywie teoretycznej i empirycznej, "Czasopismo Psychologiczne" 2010, nr 16, s. 304.

[19] A. Rumianowska, Rozwiązywanie konfliktów..., op. cit., s. 87.

[20] J. Sztumski, Konflikty społeczne i negocjacje jako sposoby ich przezwyciężania, Wydawnictwo Wydziału Zarządzania Politechniki Częstochowskiej, Częstochowa 2000, s. 14-15.

[21] D. Belcerzyk, Konflikt społeczny a konflikt zbrojny - formy jego przeciwdziałania, "Zeszyty Naukowe WSOWL" 2012, nr 1, s. 208.

[22] Por. J. Sztumski, Konflikt społeczny, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1987, s. 108-109.

[23] K. N. Wizimirska-Napora, Modelowanie rozwiązań..., op. cit., s. 9-10.

[24] W. Malendowski, Cz. Mojsiewicz (red. nauk.), Stosunki międzynarodowe, Wydawnictwo Atla 2, Wrocław 2004, s. 514.

[25] A. Słaboń, Konflikt społeczny i negocjacje, Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, Kraków 2007, s. 23.

[26] W. M. Stankiewicz, Konflikt jako zjawisko integrujące i dezintegrujące oblicze współczesnego świata, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn 2008, s. 19.

[27] R. Wróblewski, O definiowaniu wojny, w: Oblicza współczesnych wojen, red. nauk. M. Kubiak, R. Wróblewski, Oficyna Wydawnicza ASPRA, Warszawa 2018, s. 23.

[28] W. Kitler, Bezpieczeństwo narodowe RP. Podstawowe kategorie. Uwarunkowania. System, Wydawnictwo AON, Warszawa 2011, s. 39 .

[29] P. Wallensteen, M. Sollenberg, Armed conflict 1989-2000, "Journal of Peace Research" 2001, nr 38, s. 634.

[30] B. Balcerowicz, Siły zbrojne w państwie i stosunkach międzynarodowych, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2006, s. 110-111.

[31] E. Cziomer, L. W. Zyblikiewicz, Zarys współczesnych..., op. cit., s. 204-205.

[32] R. Artymiak, Konflikty i wojny XX wieku, w: Konflikty współczesnego świata, red. R. Borkowski, Wydawnictwo AGH, Kraków 2001, s. 39.

[33] P. Collier, On the Economic Consequences of Civil War, "Oxford Economic Papers" 1999, nr 51, s. 172.

[34] S. Sur, Stosunki międzynarodowe, Wydawnictwo Dialog, Warszawa 2012, s. 464.

[35] Ibidem, s. 464-465.

[36] Ibidem, s. 465-466.

[37] Ibidem.

[38] Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego, red. nauk. J. Kaczmarek, W. Łepkowski, B. Zdrodowski, AON, Warszawa 2008, s. 64.

[39] B. Balcerowicz, Pokój i "nie-pokój" na progu XXI wieku, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa 2002, s. 159.

[40] Ibidem, s. 161.

[41] B. Balcerowicz, O pokoju, o wojnie. Między esejem i traktatem, Rambler, Warszawa 2013, s. 85, a także M. Huzarski, Polemologia, Wydawnictwo WAT, Warszawa 2015, s. 60.

[42] R. Wróblewski, O definiowaniu wojny..., op. cit., s. 25.

[43] https://cidcm.umd.edu/ (dostęp: 7.08.2025).

[44] J. Reginia-Zacharski, Wojna w świecie współczesnym. Uczestnicy - cele - modele - teorie, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2024, s. 155.

[45] N. J. Wheeler, Dying for 'Enduring Freedom': Accepting responsibility for civilian casual ties in the war against terrorism, "International Relations" 2002, nr 16, s. 208-209.

[46] J. Reginia-Zacharski, Wojna w świecie współczesnym..., op. cit., s. 155.

[47] Ch. P. Scherrer, Ethnicity, Nationalism and Violence. Conflict Management, Human Rights, and Multilateral Regimes, "Aldershot" 2003, s. 31-32.

[48] Ibidem, s. 42-44.

[49] http://www.iiss.org/ (dostęp: 7.08.2025).

[50] J. Reginia-Zacharski, Wojna w świecie współczesnym..., op. cit., s.157.

[51] R. Niedźwiecki, A. Brzozowski, Współczesne podejście w zakresie użycia siły militarnej w polityce międzynarodowej, AON, Warszawa 2010, s. 23.

[52] 50 konfliktów zbrojnych trwa na świecie, Wszystko Co Najważniejsze 2025, https://wszystkoconajwazniejsze.pl/pepites/na-swiecie-trwa-50-konfliktow-zbrojnych/ (dostęp: 11.08.2025).

[53] I. Davis, C. Pfeifer, Armed conflict and conflict management, w: Sipri Yearbook 2025, Armaments, Disarmament and International Security, Oxford University Press 2025, s. 21.

[54] Karta Narodów Zjednoczonych, Statut Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości i Porozumienie ustanawiające Komisję Przygotowawczą Narodów Zjednoczonych (Dz.U. z 1947 r. nr 23, poz. 90), tekst za: https://www.unic.un.org.pl/dokumenty/karta_onz.php (dostęp: 10.08.2025).

[55] A Kurmanaev, C. Méheut, Ukraine is losing fewer soldiers than Russia - but it's still losing the war', New York Times, 23 Jan. 2025; a także G. Mappes, Russia has failed to break Ukraine, Institute for the Study of War, Special Report 2025, s. 3.

[56] D. Bailey, M. Hills, P. Sargeant i in., Ukraine in maps: Tracking the war with Russia, the Visual Journalism team, BBC News (dostęp: 10.08.2025).

[57] Z. Jamaluddine i in., Traumatic injury mortality in the Gaza Strip from Oct 7, 2023, to June 30, 2024: A capture-recapture analysis, "The Lancet" 2025, nr 405, s. 24.

[58] 50 konfliktów zbrojnych trwa na świecie, Wszystko co najważniejsze 2025, https://wszystkoconajwazniejsze.pl/pepites/na-swiecie-trwa-50-konfliktow-zbrojnych/ (dostęp: 11.08.2025).

[59] M. Lloydd, The Geneva Conventions at 75: do the laws of war still have a fighting chance in today's bloody world?, The Conversation, 12 Aug. 2025, https://theconversation.com/the-geneva-conventions-at-75-do-the-laws-of-war-still-have-a-fighting-chance-in-todays-bloody-world235882 (dostęp: 10.08.2025).

[60] Raport sytuacyjny nr 162 dotyczący kryzysu humanitarnego w Strefie Gazy i na Zachodnim Brzegu, w tym we Wschodniej Jerozolimie, Agencja Narodów Zjednoczonych ds. Pomocy Uchodźcom Palestyńskim na Bliskim Wschodzie, https://www.unrwa.org/resources/reports/unrwa-situation-report-162-humanitarian-crisis-gaza-strip-and-west-bank-including (dostęp: 10.08.2025).

[61] Sipri Yearbook 2025, Armaments, Disarmament and International Security. Summary, Oxford University Press 2025, s. 3.

[62] The Armed Conflict Survey 2024, IISS 2024, s. 4.

[63] 50 konfliktów zbrojnych trwa na świecie, Wszystko Co Najważniejsze 2025, https://wszystkoconajwazniejsze.pl/pepites/na-swiecie-trwa-50-konfliktow-zbrojnych/ (dostęp: 11.08.2025).

[64] The Armed Conflict Survey 2024..., op. cit., s. 4.