Wykaz skrótów

1. Akty normatywne

EKPC

Konwencja z 4.11.1950 r. o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.)

KC

Kodeks cywilny

KK

Kodeks karny

KKS

Kodeks karny skarbowy

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm. i ze sprost.)

KPC

Kodeks postępowania cywilnego

KPK

Kodeks postępowania karnego

NielU

ustawa z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1654)

PrProk

ustawa z 28.1.2016 r. - Prawo o prokuraturze (Dz.U. z 2016 r. poz. 177 ze zm.)

PrUSP

ustawa z 27.7.2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 2062 ze zm.)

RPDU

ustawa z 6.1.2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 2086 ze zm.)

RPOU

ustawa z 15.7.1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (tekst jedn. Dz.U. z 2014 r. poz. 1648 ze zm.)

ŚwKorU

ustawa z 25.6.1997 r. o świadku koronnym (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1197)

SNU

ustawa z 23.11.2002 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1254 ze zm.)

2. Organy i instytucje

SA

Sąd Apelacyjny

SN

Sąd Najwyższy

TK

Trybunał Konstytucyjny

3. Publikatory i czasopisma

Biul. SN

Biuletyn Sądu Najwyższego

CzPKiNP

Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych

Dz.U.

Dziennik Ustaw

Dz.Urz.

Dziennik Urzędowy

KZS

Krakowskie Zeszyty Sądowe

OSNKW

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Karna i Wojskowa

OSNwSK

Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Karnych

OTK-A

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Seria A

OSA

Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych

Pal.

Palestra

PiP

Państwo i Prawo

Prok. i Pr.

Prokuratura i Prawo

PS

Przegląd Sądowy

4. Podręczniki

1) Artymiak, Proces I, 2007 - G. Artymiak, M. Klejnowska, Cz. P. Kłak, M. Rogalski, Z. Sobolewski, P. K. Sowiński, Proces karny. Część ogólna, red. G. Artymiak, M. Rogalskiego, Z. Sobolewskiego, Warszawa 2007

2) Artymiak, Proces II, 2007 - G. Artymiak, M. Klejnowska, Cz. P. Kłak, M. Rogalski, Z. Sobolewski, P. K. Sowiński, Proces karny. Część szczególna, red. G. Artymiak, M. Rogalskiego, Z. Sobolewskiego, Warszawa 2007

3) Kruszyński, Wykład, 2012 - B. Bieńkowska, P. Kruszyński, C. Kulesza, P. Piszczek, Sz. Pawelec, Wykład prawa karnego procesowego, red. P. Kruszyński, Białystok 2012

4) Boratyńska, Postępowanie, 2012 - K. T. Boratyńska, Ł. Chojniak, W. Jasiński, Postępowanie karne, Warszawa 2012

5) Cieślak, Polska, 1984 - M. Cieślak, Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, Warszawa 1984

6) Cieślak, Polska, 2011 - M. Cieślak, Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, [w:] Dzieła wybrane, t. II, red. S. Waltoś, Kraków 2011

7) Cieślak, Postępowanie, 1982 - M. Cieślak, Postępowanie karne. Zarys instytucji, Warszawa 1982

8) Daszkiewcz, t. I, Prawo, 1999 - W. Daszkiewcz, Prawo karne procesowe. Zagadnienia ogólne, tom I, Bydgoszcz 1999

9) Daszkiewcz, t. II, Prawo, 2001 - W. Daszkiewcz, Prawo karne procesowe. Zagadnienia ogólne, tom II, 2001

10) Dudka, Postępowanie, 2016 - K. Dudka, H. Paluszkiewicz, Postępowanie karne, Warszawa 2016

11) Grajewski, Prawo, 2011 - J. Grajewski, K. Papke­Olszauskak, S. Steinborn, K. Woźniewski, Prawo karne procesowe - część ogólna, red. J. Grajewski, Warszawa 2011

12) Grajewski, Przebieg, 2012 - J. Grajewski, Przebieg procesu karnego, Warszawa 2012

13) Grzegorczyk, Polskie, 2011 - T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, Warszawa 2011

14) Kmiecik, Proces, 2009 - R. Kmiecik, E. Skrętowicz, Proces karny. Część ogólna, Warszawa 2009

15) Marszał, Proces, 2008 - K. Marszał, S. Stachowiak, K. Sychta, J. Zagrodnik, K. Zgryzek, Proces karny. Przebieg postępowania, red. K. Marszał, Katowice 2008, Katowice 2012

16) Skorupka, Postępowanie, 2012 - Z. Świda, J. Skorupka, R. Ponikowski, W. Posnow, Postępowanie karne. Część ogólna, red. J. Skorupka, Warszawa 2012

17) Skorupka, Postępowanie, 2011 - Z. Świda, J. Skorupka, R. Ponikowski, W. Posnow, Postępowanie karne. Część szczególna, red. J. Skorupka, Warszawa 2011

18) Starzyński, Nawacki, Postępowanie, 2015 - P. Starzyński, M. Nawacki, Postępowanie karne z perspektywy nauki o bezpieczeństwie, Warszawa 2015

19) Śliwiński, Polski, 1948 - S. Śliwiński, Polski proces karny przed sądem powszechnym. Zasady ogólne, Warszawa 1948

20) Waltoś, Proces, 2016 - S. Waltoś, P. Hofmański, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2016

5. Komentarze

1) Gostyński, Komentarz, 2003 - J. Bartoszewski, L. Gardocki, Z. Gostyński, S. M. Przyjemski, R. A. Stefański, S. Zabłocki, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. Z. Gostyński, tom 1, Warszawa 2003

2) Sakowicz, Komentarz, 2016 - K. T. Boratyńska, P. Czarnecki, A. Górski, M. Krolikowski, A. Sakowicz, M. Warchoł, A. Ważny, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. A. Sakowicz, Warszawa 2016

3) Skorupka, Komentarz, 2015 - Z. Brodzisz, D. Gruszecka, I. Ha?duk-Hawrylak, W. Jasiński, J. Kosonoga, B. Nita-Światłowska, K. Nowicki, Z. Pachowicz, R. Ponikowski, W. Posnow, J. Skorupka, S. Szołucha, A. Światłowski, D. Świecki, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. J. Skorupka, Warszawa 2015

4) Bieńkowska, Komentarz, 2014 - Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/29/UE ustanawiająca normy minimalne w zakresie praw, wsparcia i ochrony ofiar przestępstw. Komentarz, red. E. Bieńkowska, L. Mazowiecka, Warszawa 2014

5) Paprzycki, Komentarz, 2013 - J. Grajewski, L. K. Paprzycki, S. Steinborn, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. L. K. Paprzycki, tom 1 i 2, Warszawa 2013

6) Grzegorczyk, Komentarz, 2014 - T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, tom I, Warszawa 2014

7) Hofmański, Komentarz, 2007 - P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. P. Hofmański, tom 1-3, Warszawa 2007

8) Świecki, Komentarz, 2015 - B. Augustyniak, K. Eichstaedt, M. Kurowski, D. Świecki, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. D. Świecki, tom 1 i 2, Warszawa 2015

9) Świecki, Komentarz, 2016 - D. Świecki, B. Augustyniak, K. Eichstaedt, M. Kurowski, Kodeks postępowania karnego. Komentarz do zmian z 2016 r., red. D. Świecki, Warszawa 2016

10) Wróbel, Komentarz, 2015 - W. Wróbel, Nowelizacja prawa karnego 2015. Komentarz, Kraków 2015

Uwaga: Literatura specjalistyczna została podana do poszczególnych rozdziałów i paragrafów.

6. Inne skróty

art.

artykuł

in.

inny (-a, -e)

nast.

następna (-e, -y)

poz.

pozycja

pyt.

pytanie

sprost.

sprostowanie

t.

tom

tekst jedn.

tekst jednolity

w zw.

w związku

w.

wiek

zd.

zdanie (-a)

ze zm.

ze zmianami

zob.

zobacz

Wykaz podstawowej literatury

1. Podręczniki

1) G. Artymiak, M. Klejnowska, Cz. P. Kłak, M. Rogalski, Z. Sobolewski, P. K. Sowiński, Proces karny. Część ogólna, red. G. Artymiak, M. Rogalski, Z. Sobolewski, Warszawa 2007

2) G. Artymiak, M. Klejnowska, Cz. P. Kłak, M. Rogalski, Z. Sobolewski, P. K. Sowiński, Proces karny. Część szczególna, red. G. Artymiak, M. Rogalski, Z. Sobolewski, Warszawa 2007

3) B. Bieńkowska, P. Kruszyński, C. Kulesza, P. Piszczek, Sz. Pawelec, Wykład prawa karnego procesowego, red. P. Kruszyński, Białystok 2012

4) K. T. Boratyńska, Ł. Chojniak, W. Jasiński, Postępowanie karne, Warszawa 2012

5) M. Cieślak, Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, Warszawa 1984

6) M. Cieślak, Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, [w:] Dzieła wybrane, t. II, red. S. Waltoś, Kraków 2011

7) M. Cieślak, Postępowanie karne. Zarys instytucji, Warszawa 1982

8) W. Daszkiewcz, Prawo karne procesowe. Zagadnienia ogólne, tom I, Bydgoszcz 2000

9) W. Daszkiewcz, Prawo karne procesowe. Zagadnienia ogólne, tom II, Bydgoszcz 2001

10) K. Dudka, H. Paluszkiewicz, Postępowanie karne, Warszawa 2016

11) T. Gardocka, Postępowanie karne. Podręcznik akademicki, Warszawa 2005

12) J. Grajewski, K. Papke­Olszauskak, S. Steinborn, K. Woźniewski, Prawo karne procesowe - część ogólna, red. J. Grajewski, Warszawa 2011

13) J. Grajewski, Przebieg procesu karnego, Warszawa 2012

14) T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, Warszawa 2011

15) R. Kmiecik, E. Skrętowicz, Proces karny. Część ogólna, Warszawa 2009

16) K. Marszał, S. Stachowiak, K. Sychta, J. Zagrodnik, K. Zgryzek, Proces karny. Przebieg postępowania, red. K. Marszał, Katowice 2008, Katowice 2012

17) P. Starzyński, M. Nawacki, Postępowanie karne z perspektywy nauki o bezpieczeństwie, Warszawa 2015

18) S. Śliwiński, Polski proces karny przed sądem powszechnym. Zasady ogólne, Warszawa 1948

19) Z. Świda, J. Skorupka, R. Ponikowski, W. Posnow, Postępowanie karne. Część ogólna, red. J. Skorupka, Warszawa 2012

20) Z. Świda, J. Skorupka, R. Ponikowski, W. Posnow, Postępowanie karne. Część szczególna, red. J. Skorupka, Warszawa 2011

21) S. Waltoś, P. Hofmański, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2016

2. Komentarze

1) B. Augustyniak, K. Eichstaedt, M. Kurowski, D. Świecki, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. D. Świecki, t. 1 i 2, Warszawa 2015

2) J. Bartoszewski, L. Gardocki, Z. Gostyński, S. M. Przyjemski, R. A. Stefański, S. Zabłocki, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. Z. Gostyński, tom 1, Warszawa 2003

3) K. T. Boratyńska, P. Czarnecki, A. Górski, M. Krolikowski, A. Sakowicz, M. warchoł, A. Ważny, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. A. Sakowicz, Warszawa 2016

4) Z. Brodzisz, D. Gruszecka, I. Ha?duk-Hawrylak, W. Jasiński, J. Kosonoga, B. Nita-Światłowska, K. Nowicki, Z. Pachowicz, R. Ponikowski, W. Posnow, J. Skorupka, S. Szołucha, A. Światłowski, D. Świecki, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. J. Skorupka, Warszawa 2015

5) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/29/UE ustanawiająca normy minimalne w zakresie praw, wsparcia i ochrony ofiar przestępstw. Komentarz, red. E. Bieńkowska, L. Mazowiecka, Warszawa 2014

6) Uczestnicy postępowania karnego w świetle nowelizacji procedury karnej po 1.7.2015 r. Komentarz praktyczny, red. P. Czarnecki, M. Czerwińska, Warszawa 2015

7) J. Grajewski, L. K. Paprzycki, S. Steinborn, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. L. K. Paprzycki, t. 1 i 2, Warszawa 2013

8) T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. I, Warszawa 2014

9) P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. P. Hofmański, t. 1-3, Warszawa 2007

10) G. Jaworski, A. Sołtysińska, Postępowanie w sprawach karnych ze stosunków międzynarodowych. Komentarz, Warszawa 2010

11) D. Świecki, B. Augustyniak, K. Eichstaedt, M. Kurowski, Kodeks postępowania karnego. Komentarz do zmian z 2016 r., red. D. Świecki, Warszawa 2016

12) W. Wróbel, Nowelizacja prawa karnego 2015. Komentarz, Kraków 2015

Przedmowa

Zamierzeniem autorów było stworzenie takiego podręcznika o postępowaniu karnym, który przedstawiał będzie polską procedurę karną przede wszystkim z perspektywy aktualnego stanu prawnego, a ten jak wiadomo w ostatnim czasie zmienia się nie tylko dynamicznie, ale również w sposób trudny do przewidzenia. Dążenie do uniwersalnego ujęcia postępowania karnego, a zatem takiego jego zaprezentowania, które zachowa w znacznej części swą aktualność, stanowiło jedno z podstawowych założeń autorów. Z tego względu w podręczniku ujęto nie tylko poglądy krajowej doktryny i judykatury, ale również punkt widzenia prezentowany przez przedstawicieli zagranicznej literatury przedmiotu. Uwzględniając konieczność obcowania studentów z prawem w działaniu, zdobywania umiejętności interpretowania zarówno języka prawnego jak i prawniczego, autorzy szeroko cytują nie tylko sentencje orzeczeń sądów, ale również ich pisemne motywy. I choć adresatami podręcznika są przede wszystkim studenci zarówno kierunków: prawo, administracja, kryminologia, jak również szeroko pojętego kierunku bezpieczeństwo, to w istotny sposób wpłynęło na kształt opracowania także doświadczenie zawodowe autorów. Autorzy jako praktycy - adwokaci - podjęli próbę połączenia swoich dotychczasowych dokonań naukowych z potrzebą ukazania praktycznych aspektów procedowania w przedmiocie odpowiedzialności karnej.

Przekazywany na ręce Czytelnika podręcznik prezentuje stan prawny na dzień 1.1.2017 r., choć uwzględnia również zmiany, które mają wejść w życie 1.3.2017 r., a zatem z dniem wejścia w życie ustawy z 16.11.2016 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowej Administracji Skarbowej.

Autorzy podjęli trud opracowania podręcznika po radykalnych zmianach, jakich w polskiej procedurze karnej dokonał ustawodawca na przestrzeni zaledwie 9 miesięcy. Tak bowiem należy określić, dwukrotne przemodelowanie w tym okresie jurysdykcyjnego postępowania karnego. Novum stanowił model fazy sądowej procedury karnej wprowadzony 1.7.2015 r. ustawą z 27.9.2013 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw. Podkreślić jednak należy, że jakościowe zmiany nastąpiły również na mocy ustawy z 20.2.2015 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw, a zatem ustawy do przywołanej wcześniej wielkiej noweli Kodeksu postępowania karnego. Jednak 15.4.2016 r., a zatem z dniem wejścia w życie ustawy z 11.3.2016 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw doszło niejako do odwrócenia tych zmian, przynajmniej w odniesieniu do postępowania przed sądem pierwszej instancji. Ustawodawca po tak krótkim czasie obowiązywania nowelizacji z lipca 2015 r. zrezygnował z dopiero co wprowadzonego nowego, bardziej kontradyktoryjnego modelu postępowania przed sądem a quo, pozostawiając jednak w znacznej mierze regulacje traktujące o postępowaniu odwoławczym z instytucjami prawnymi charakterystycznymi dla modelu z przewagą cech kontradyktoryjnych nad inkwizycyjnymi. W tym aspekcie podręcznik zmierza także do uporządkowania treści normatywnych wynikających z tak diametralnych zmian, będących dziełem ustawodawcy, w tym poprzez zaprezentowanie ratio legis.

Szeroki krąg Adresatów podręcznika, do którego zalicza się nie tylko studentów przywołanych nauk, ale również pracowników naukowo-dydaktycznych oraz praktyków, w tym sędziów, prokuratorów, adwokatów i policjantów legł u podstaw nie tylko opatrzenia całego podręcznika wykazem literatury podstawowej, która została pogrupowana na podręczniki i komentarze, ale także poprzedzeniem każdego rozdziału wykazem literatury uzupełniającej, co pozwala Czytelnikowi na pogłębienie swej wiedzy przy pomocy tej literatury. Autorzy chcieliby w tym miejscu podziękować za pomoc w zgromadzeniu i selekcji tej literatury Pani Adriannie Niegierewicz, doktorantce w Katedrze Postępowania Karnego Wydziału Prawa Uniwersytetu w Białymstoku.

Wzgląd na czytelność podręcznika sprawił, że treść podręcznika prawie w całości odpowiada systematyce Kodeksu postępowania karnego.

Oddając w ręce Czytelników podręcznik, autorzy liczą, że dokonana przez Nich ocena potwierdzi osiągnięcie celów przed nim stawianych.

1 styczeń 2017 r.

Prof. zw. dr hab. Cezary Kulesza

Dr Piotr Starzyński

Rozdział I. Zagadnienia ogólne

Literatura: M. Cieślak, O pojęciu przedmiotu procesu karnego i w sprawie tzw. "podstawy procesu", PiP 1959, z. 8-9; P. Czarnecki, A. Matukin, Intermporalne aspekty obowiązywania ustawy karnej procesowej - zarys problematyki, CzPKiNP 2010, Nr 1; P. Czarnecki, A. Matukin, Terytorialny zakres obowiązywania ustawy karnej procesowej, CzPKiNP 2009, Nr 1; W. Jankowski, Zasada domniemania niewinności - dlaczego praktyka tak różni się od teorii cz. 1, Pal. 2013, Nr 11-12; P. Kardas, Domniemanie konstytucyjności a kompetencje sądów, Pal. 2016, Nr 5; C. Kulesza, Mediacja jako program sprawiedliwości naprawczej w Polsce (wagi na tle Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/29/UE z dnia 25 października 2012, [w:] Unijne standardy programów sprawiedliwości naprawczej, red. nauk. L. Mazowiecka, Warszawa 2015; M. J. Lubelski, Nierozłączność naczelnych zasad prawa karnego materialnego i procesowego (jednolitość prawa karnego), [w:] Współzależność prawa karnego materialnego i procesowego w świetle kodyfikacji karnych z 1997 r. i propozycji ich zmian, red. Z. Ćwiąkalski, G. Artymiak, Warszawa 2009; J. Skorupka, O sprawiedliwości procesu karnego, Warszawa 2013; J. Shapland, Restorative Justice and Criminal Justic. Just Responses to Crime?, [w:] Restorative Justice and Criminal Justice. Competing or Reconcilable Paradigms?, red. A. von Hirsch, J. V. Roberts, A. Bottoms, K. Roach, M. Schiff, Oxford-Portland 2003; J. Skorupka, Funkcja gwarancyjna przepisów prawa karnego procesowego, [w:] Wokół gwarancji współczesnego procesu karnego. Księga Jubileuszowa Profesora Piotra Kruszyńskiego, red. M. Rogacka-Rzewnicka, H. Grajewska-Kraczkowska, B. T. Bieńkowska, Warszawa 2015; J. Skorupka, O sprawiedliwości procesu karnego, Warszawa 2013, s. 279-318; J. Skorupka, Sprawiedliwość proceduralna jako cel procesu karnego, [w:] Rzetelny proces karny. Księga jubileuszowa Profesor Zofii Świdy, red. J. Skorupka, Warszawa 2009; System Prawa Karnego Procesowego, t. I, cz. 1, Zagadnienia ogólne, Warszawa 2013; System Prawa Karnego Procesowego, t. I, cz 2, Zagadnienia ogólne, Warszawa 2013; I. Urbaniak-Mastalerz, Współczesny paradygmat wykładni prawa karnego, MoP 2015, Nr 24; S. Waltoś, J. Czapska, O polskim populizmie penalnym, w związku z książką J. Pratta Penal Populizm, [w:] Nauki prawne wobec problemów współczesnej przestępczości; księga ofiarowana Prof. A. Gaberle, Warszawa 2007; S. Waltoś, Krótko o genezie Kodeksu postępowania karnego z 1997 roku, [w:] Polski proces karny i materialne prawo karne w świetle nowelizacji z 2013 roku. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Januszowi Tylmanowi z okazji Jego 90. Urodzin, red. T. Grzegorczyk, Warszawa 2014; P. Wiliński, Zasada konsensualizmu w polskim procesie karnym, [w:] Fiat iustitia pereat mundus. Księga jubileuszowa poświęcona Sędziemu Sądu Najwyższego Stanisławowi Zabłockiemu z okazji 40-lecia pracy zawodowej, red. P. Hofmański, Warszawa 2014; W. Zalewski, Sprawiedliwość naprawcza. Początek ewolucji polskiego prawa karnego?, Gdańsk 2006.

§ 1. Pojęcia podstawowe

I. Prawo karne w szerokim znaczeniu

Prawo karne w szerokim znaczeniu obejmuje prawo karne materialne, prawo karne procesowe oraz prawo karne wykonawcze1.

Zgodnie z definicją M. Cieślaka prawo karne materialne w znaczeniu ogólnym to "przepisy prawne regulujące stosowanie środków przymusowej reakcji państwowej sankcji na antyspołeczne zachowania, zabronione przez prawo pod groźbą tych środków"2.

Definicja ta, sformułowana jeszcze w XX w. jest aktualna także obecnie, mimo zmian w charakterze sankcji karnych jakie mogą być nałożone na sprawcę przestępstwa i poszerzenie ich katalogu3. Jednak zastosowanie przewidzianych przez prawo karne materialne sankcji karnych, a więc kar, środków karnych i innych konsekwencji prawnych nie jest możliwe bez wyjaśnienia okoliczności sprawy na tyle, aby można było ustalić rzeczywisty przebieg zdarzenia4, czy popełniony został czyn zabroniony, czy stanowi on przestępstwo i kto je popełnił. Zadania takie są wykonywane przez organy państwowe (przy udziale stron i innych uczestników postępowania) w trakcie uregulowanej przez przepisy prawa karnego procesowego działalności nazywanej procesem karnym bądź postępowaniem karnym5.

Tak więc prawo karne procesowe to ogół norm regulujących postępowanie karne.

W literaturze proces karny jako przedmiot unormowania prawa karnego procesowego jest tradycyjnie definiowany w sposób syntetyczny jako działalność sądu (bądź szerzej organów procesowych) i innych uczestników postępowania, zmierzająca do realizacji norm prawa karnego materialnego6.

Wydaje się jednak, że dla potrzeb niniejszego opracowania bardziej użyteczne będzie sformułowanie definicji opisowej, uwzględniającej wszystkie cele współczesnego procesu karnego, a następnie analiza elementów tej definicji.

Proces karny jest to działalność organów procesowych, stron i innych uczestników postępowania karnego, prowadzona w oparciu o przepisy prawa i orzecznictwo sądowe, mająca na celu wykrycie prawdy materialnej i realizację postulatów sprawiedliwości materialnej i proceduralnej.

II. Organy procesowe

Organy procesowe można zdefiniować syntetycznie jako organy państwa występujące w postępowaniu karnym. Nie rozwijając tego zagadnienia opisanego w rozdziale IV podręcznika należy zauważyć, że w zależności od etapu postępowania karnego występują w nim różne organy procesowe.

Na etapie postępowania przygotowawczego występuje prokuratura, reprezentowana przez poszczególnych prokuratorów, jako organ prowadzący bądź nadzorujący to postępowanie. Jednakże rzeczywisty ciężar prowadzenia postępowania spoczywa na Policji i innych nieprokuratorskich organach ścigania. Zgodnie z art. 312 KPK uprawnienia Policji przysługują także organom Straży Granicznej, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Służby Celnej oraz Centralnego Biura Antykorupcyjnego, w zakresie ich właściwości, określonej przez ustawy określające ich ustrój. Ponadto uprawnienia Policji przysługują innym organom przewidzianych w przepisach szczególnych (a więc innych niż KPK), np. Straży Leśnej7 i Straży Łowieckiej8.

Ponadto pewnych czynności procesowych dokonuje w postępowaniu przygotowawczym sąd (właściwy do rozpoznania sprawy, chyba że ustawa stanowi inaczej) - art. 329 KPK. Podstawowe uprawnienia sądu na tym etapie postępowania sprowadzają się do:

- podejmowania najważniejszych decyzji ograniczających prawa obywatela (np. stosowanie aresztu tymczasowego);

- rozpoznawanie zażaleń na niektóre decyzje prokuratora bądź organów ścigania (np. decyzje prokuratora w przedmiocie środka zapobiegawczego - art. 252 KPK);

- przeprowadzanie określonych dowodów, mianowicie przesłuchiwanie nieletnich pokrzywdzonych i świadków w sprawach określonych w art. 185a i 185b KPK oraz dorosłych ofiar przestępstw o charakterze seksualnym (art. 185c KPK), a także przesłuchiwanie świadków, jeśli zachodzi obawa, że nie stawią się na rozprawę (art. 316 § 3 KPK).

W postępowaniu sądowym podstawowym organem procesowym jest sąd i oskarżyciel publiczny, którym co do zasady jest prokurator (art. 45 KPK).

III. Strony i inni uczestnicy postępowania

Oprócz organów procesowych w postępowaniu karnym występują strony i inni uczestnicy postępowania. Stroną procesową nazywamy uczestnika procesu - posiadającego interes prawny w korzystnym dla siebie rozstrzygnięciu o przedmiocie procesu i wyposażonego w prawa procesowe służące jego realizacji9. Pojęcie uczestnika procesu jest szersze niż pojęcie strony, gdyż jest to każdy podmiot występujący w postępowaniu karnym w roli przewidzianej przez prawo karne procesowe, a więc oprócz stron procesowych np. świadek, biegły, specjalista czy tłumacz.

IV. Źródła prawa

Jak wskazano wcześniej, postępowanie karne jako działalność organów procesowych, stron i innych uczestników nie może być dowolna, gdyż jest prowadzona w oparciu o przepisy prawa. Podstawowym aktem prawnym regulującym proces karny jest Kodeks postępowania karnego i wydane na jego podstawie przepisy wykonawcze. Wypada jednak podkreślić, że takie, zasady karnoprocesowe jak zasada prawa do obrony i zasada domniemania niewinności są zawarte w Konstytucji RP i w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Są one określone odpowiednio: zasada domniemania niewinności w art. 42 ust. 3 Konstytucji RP i art. 6 ust. 2 EKPCz, a zasada prawa do obrony w art. 42 ust. 2 Konstytucji RP i art. 6 ust. 3 EKPCz. Szczegółowo źródła prawa zostały wymienione w § 2 niniejszego rozdziału.

V. Orzecznictwo

Być może kontrowersyjna jest teza, że na polski proces karny jako przykład procesu kontynentalnego (civil law) przeciwstawnego systemowi prawa zwyczajowego (common law) wpływa także orzecznictwo sądowe. Zgodzić się należy z poglądem występującym w literaturze przedmiotu, że w polskim systemie prawnym orzeczenia sądów nie mogą być źródłem prawa10. Jednak można tu mówić o wpływie orzecznictwa sądowego na konkretne procesy, który może być sformalizowany (przewidziany wprost przez ustawę) i realny (faktyczny) wynikającym z praktyki funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości.

Przykładem pierwszego jest instytucja pytań prawnych określona w art. 441 KPK. Zgodnie z § 1 tej regulacji jeżeli przy rozpoznawaniu środka odwoławczego wyłoni się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy, sąd odwoławczy może odroczyć rozpoznanie sprawy i przekazać zagadnienie do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu. Uchwała SN jest w danej sprawie wiążąca (art. 442 § 3 KPK). Ponadto zgodnie z art. 442 §  2 KPK zapatrywania prawne i wskazania sądu odwoławczego co do dalszego postępowania są wiążące dla sądu, któremu sprawę przekazano do ponownego rozpoznania.

Jeśli chodzi o faktyczny wpływ orzecznictwa sądowego na postępowania karne, to wprawdzie orzeczenia SN czy sądów apelacyjnych wydane w określonych sprawach nie są wiążące w innych, jednakże naruszenie wypracowanej przez te sądy linii orzeczniczej z reguły powoduje negatywne skutki procesowe zarówno wobec sądów niższych instancji (w zakresie trafności i stabilności orzeczenia), jak i stron postępowania (w zakresie szans w postępowaniu odwoławczym czy kasacyjnym).

Ponadto w literaturze przedmiotu zasadnie podnosi się, że wprawdzie również opinie prawników zarówno w systemach tradycji common law jak i civil law nigdy nie mają waloru normy prawnej, niemniej, im większy autorytet danego uczonego i siła jego koncepcji oraz argumentacji tym większy wpływ może on wywierać na procesy tworzenia i stosowania prawa. Wpływ taki może być jednostkowy i ogólny11. W pierwszym przypadku konkretna zmiana prawa lub orzecznictwa następuje wskutek zindywidualizowanej wypowiedzi przedstawiciela doktryny procesu karnego. Z wpływem ogólnym mamy do czynienia w sytuacji stopniowego przekształcenia świadomości prawnej społeczeństwa, czego ostatecznym wynikiem są zmiany ustawodawstwa.

Na przeciwnym biegunie należy umiejscowić sytuacje, gdzie do zmian szeroko rozumianego ustawodawstwa karnego dochodzi wskutek arbitralnych, uzasadnianych często populistyczną motywacją, decyzji politycznych12.

VI. Cele procesu karnego

Wśród celów procesu karnego można wyróżnić cel pośredni, jakim jest wykrycie prawdy materialnej oraz cele finalne, tj. realizację postulatów sprawiedliwości materialnej i sprawiedliwości proceduralnej13.

Dążenie do wykrycia prawdy materialnej znajduje swój wyraz w art. 2 § 2 KPK, który nakazuje, aby podstawę wszelkich rozstrzygnięć stanowiły prawdziwe ustalenia faktyczne.

Tradycyjnie za przedmiot procesu uważa się kwestię odpowiedzialności karnej (a niekiedy cywilnej) oskarżonego14. Natomiast realizacja postulatów sprawiedliwości materialnej jako cel procesu przewidziany jest w art. 2 § 1 KPK, który przewiduje, że przepisy kodeksu mają na celu takie ukształtowanie postępowania karnego, aby:

1) sprawca przestępstwa został wykryty i pociągnięty do odpowiedzialności karnej, a osoba niewinna nie poniosła tej odpowiedzialności;

2) przez trafne zastosowanie środków przewidzianych w prawie karnym oraz ujawnienie okoliczności sprzyjających popełnieniu przestępstwa osiągnięte zostały zadania postępowania karnego nie tylko w zwalczaniu przestępstw, lecz również w zapobieganiu im oraz w umacnianiu poszanowania prawa i zasad współżycia społecznego.

Tak więc oba wymienione wyżej cele można określić zbiorczym terminem zasady trafnej represji. Już w 1949 r. w swojej rozprawie doktorskiej (opublikowanej zaś w 2011 r.)15 poświęconej karze Profesor Marian Cieślak odniósł się do zgodności kary z postulatami sprawiedliwości: "Powiem zatem: pierwszym i najogólniejszym celem kary jest realizacja idei sprawiedliwości. O to chodzi w pierwszym rzędzie, w każdym wypadku, gdziekolwiek mamy do czynienia ze zjawiskiem kary. Wszelkie ewentualnie wysuwane względy utylitarne ustępują w gruncie rzeczy na plan dalszy przed tym pierwszym zasadniczym. Niezależnie od tego, jakie dalsze cele stawia się karze, głównym motywem wszelkiego aktu karania jest, aby sprawiedliwości stało się zadość"16.

Stawiając sprawiedliwość na czele hierarchii celów kary, Profesor M. Cieślak wskazał, że jedną z podstawowych cech sprawiedliwości jest równość: " Poza tym można podać pewną formalną cechę, która, jak mi się wydaje, towarzyszy stale sprawiedliwości. Cechą tą jest równość. Poczucie sprawiedliwości wymaga, aby wszystkich traktować równo i proporcjonalnie do zasług i zawinienia (Arystotelesowska sprawiedliwość rozdzielcza i wyrównawcza), nie podaje natomiast materialnej treści tego, czym mamy płacić i w jakim nasileniu. To wszystko zależy już od poglądów danego czasu i środowiska"17.

Na tle powyższych uwag można zauważyć (bądź wywnioskować) podstawowe cechy wymierzania kary w procesie karnym:

1) powinna to być kara proporcjonalna do stopnia zawinienia sprawcy i uwzględniająca postulat równego traktowania sprawców przestępstw charakteryzujących się podobnymi cechami;

2) zasada sprawiedliwości karania powinna mieć prymat nad innymi, pragmatycznymi celami kary;

3) z uwagi na względy prewencji generalnej rozprawa główna powinna się odbywać publicznie, podobnie powinien zapadać wieńczący ją wyrok. Można tu zacytować znany angielski aforyzm: "Not only must Justice be done; it must also be seen to be done" (R. v. Sussex Justices, Ex parte McCarthy ([1924] 1 KB 256, [1923] All ER 233);

4) do tych wniosków należy dodać oczywistą konkluzję, że sprawiedliwa kara powinna być wymierzana jedynie osobom rzeczywiście winnym popełnienia zarzucanych im przestępstw, co wynika z jednolitości prawa karnego18.

Również w orzecznictwie sądowym wskazuje się, że jednym z celów postępowania karnego, określonym w art. 2 § 1 pkt 2 KPK jest trafna reakcja na popełnienie przestępstwa, uwzględniająca cele kary w stosunku do sprawcy. Reakcja ta musi realizować także funkcję ogólną umacniania poszanowania prawa i zasad współżycia społecznego i mieć względzie także interes osób pokrzywdzonych przestępstwem, jest (wyr. SA w Łodzi z 21.3.2013  r., II AKa 31/13, Legalis). Na znaczenie wychowawczego oddziaływania kary wskazał także wyr. SA w Gdańsku z 22.8.2012  r. (II AKa 246/12, Legalis), w którym podkreślono, że: "Istota prewencyjnego oddziaływania kary polega na wpływaniu - także poprzez jej surowość - na kształtowanie postaw moralnych organizujących społeczeństwo, wiarę w nie i ufność w celowość przestrzegania norm systemy te tworzących. Orzeczona kara winna zatem mieć także wpływ na każdego, kto w jakikolwiek sposób dowiedział się o przestępstwie i zapadłym orzeczeniu. Kara jest również jednym z ważnych środków zwalczania przestępczości, tak w sensie funkcji odstraszającej, jak i w zakresie kształtowania społecznie pożądanych postaw, aby nawet osoby skazane wdrażać do poszanowania zasad współżycia społecznego oraz do przestrzegania porządku prawnego i tym samym przeciwdziałać powrotowi do przestępstwa."

Tradycyjnemu celowi procesu karnego osiągnięcia sprawiedliwości materialnej towarzyszy także konieczność realizacji postulatów sprawiedliwości proceduralnej, mającej swoje korzenie modelu rzetelnego procesu karnego. Jak podkreśla się w literaturze, warunkiem osiągnięcia celu procesu w postaci sprawiedliwości proceduralnej jest rzetelne prowadzenie postępowania karnego19.

Wydaje się, że można zaliczyć do nich pozostałe cele, określone w art. 2 § 1 KPK:

1) uwzględniania prawnie chronionych interesów pokrzywdzonego przy jednoczesnym poszanowaniu jego godności oraz

2) aby rozstrzygnięcia sprawy nastąpiło w rozsądnym terminie.

Uwzględnianie w prawnie chronionych interesów pokrzywdzonego interesów ofiary przestępstwa w procesie karnym i poza nim jest przejawem szeroko rozumianej sprawiedliwości naprawczej. Jak wskazywano już przed laty w literaturze kryminologicznej włączenie sprawiedliwości naprawczej do głównego nurtu wymiaru sprawiedliwości wymaga dostosowania się do zasad uczciwego procesu oraz standardów praw człowieka. Tylko takie ukształtowanie relacji jest w stanie nadać sprawiedliwości naprawczej, w tym mediacji między ofiarą a sprawcą, większe znaczenie i zapewnić jej właściwy rozwój20.

Jak wskazuje się w orzecznictwie ETPCz: "Gwarancja "rozsądnego terminu" z art. 6 ust. 1 Konwencji służy zapewnieniu publicznego zaufania w sprawowanie wymiaru sprawiedliwości. Innym celem tej gwarancji jest ochrona wszystkich stron postępowania sądowego przed nadmiernymi opóźnieniami proceduralnymi. Zwłaszcza w sprawach karnych jej celem jest to, by osoba oskarżona o popełnienie przestępstwa nie pozostawała nazbyt długo w niepewności co do swego losu. Podkreśla ona znaczenie bezzwłocznego wymierzenia sprawiedliwości, jako że zwłoka może zniweczyć skuteczność i wiarygodność [wymiaru sprawiedliwości" (wyr. ETPCz z 7.7.2015 r. w sprawie Rutkowski i inni p. Polsce, skarga Nr 72287, www.echr.coe.int).  Również w orzecznictwie SN zwraca się uwagę, że do podstawowych warunków optymalnego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości zalicza się również realizowanie celu postępowania karnego, o którym mowa w art. 45 ust. 1 Konstytucji i art. 2 § 1 pkt 4 KPK (post.  SN z  6.10.2006 r., II KO 49/06, OSNwSK 2006, Nr 1, poz. 1884).

§ 2. Źródła prawa

Źródła prawa karnego procesowego można podzielić na:

1) Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r.21;

2) Ratyfikowane umowy międzynarodowe, które na mocy art. 87 Konstytucji RP są źródłami prawa powszechnie obowiązującego w Polsce. Można tu wymienić:

- Europejską Konwencję Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzoną w Rzymie 4.11.1950 r., ratyfikowaną  przez Polskę 2.10.1992 r. i 19.1.1993 r.22 wraz z protokołami dodatkowymi Nr 1, 2, 4, 7, 9, 11, 14;

- Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych przyjęty przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 19.12.1966 r., ratyfikowany przez Polskę w 1997 r.23.

3) Ustawy bezpośrednio regulujące postępowanie karne:

- Ustawa z 6.6.1997 r. - Kodeks postępowania karnego24;

- Ustawa z 6.6.1997 r. - Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania karnego25;

- Ustawa z 6.6.1997 r. - Kodeks karny26;

- Ustawa z 6.6.1997 r. - Kodeks karny wykonawczy27;

- Ustawa z 10.9.1999 r. - Kodeks karny skarbowy28; 

- Ustawa z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich29;

- Ustawa z 25.6.1997 r. o świadku koronnym30.

4) Ustawy regulujące ustrój i zasady działania organów procesowych i innych uczestników postępowania:

- Ustawa z 27.7.2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych31;

- Ustawa z 23.11.2002 r. o Sądzie Najwyższym32;

- Ustawa z 22.7.2016 r. o Trybunale Konstytucyjnym33;

- Ustawa z 26.3.1982 r. o Trybunale Stanu34;

- Ustawa z 21.8.1997 r. - Prawo o ustroju sądów wojskowych35;

- Ustawa z 28.1.2016 r. - Prawo o prokuraturze36;

- Ustawa z 26.5.1982 r. - Prawo o adwokaturze37;

- Ustawa z 6.7.1982 r. o radcach prawnych38;

- Ustawa z 6.4.1990 r. o Policji39;

- Ustawa z 9.6.2006 r. o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym40;

- Ustawa z 24.5.2002 r. o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu41;

- Ustawa z 26.1.1984 r. - Prawo prasowe42; 

- Ustawa z 28.11.2014 r. o ochronie i pomocy dla pokrzywdzonego i świadka43;

- Ustawa z 15.12.2000 r. o Inspekcji Handlowej44;

- Ustawa z 14.3.1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej45;

- Ustawa z 12.10.1990 r. o Straży Granicznej46;

- Ustawa z 21.6.1996 r. o urzędach i izbach skarbowych47;

- Ustawa z 28.9.1991 r. o kontroli skarbowej48;

- Ustawa z 28.9.1991 r. o lasach49;

- Ustawa z 16.7.2004 r. - Prawo telekomunikacyjne50.

§ 3. Funkcje norm procedury karnej

Funkcje norm procedury karnej, rozumianych jako całokształt norm prawa karnego procesowego to cele, jakie mają one osiągnąć wobec stron procesowych, pozostałych uczestników postępowania karnego, samego systemu wymiaru sprawiedliwości i społeczeństwa. Funkcje te, podobnie jak zasady procesowe, pozostają we wzajemnych współzależnościach (a nawet, tak jak zasady procesowe, w wzajemnej opozycji). Podstawowe z nich wynikają z ustawowej deklaracji celów postępowania karnego określonych w art. 2 KPK, ale można je także wyinterpretować z innych norm ustawy karnoprocesowej.

Tak więc do podstawowych funkcji norm polskiej procedury karnej można zaliczyć:

1) Funkcję gwarancyjną polegającą na tym, że nie tylko prawo karne materialne hołduje maksymie nullum srimen, nullum poeana sine lega openali anteriori ale również, że obywatel powinien być bezpieczny przed wszelkimi potencjalnymi naruszeniami jego praw obywatelskich gwarantowanymi chociażby przez Konstytucję RP z 1997 r. Dobitny przejaw tej funkcji dał S. Śliwiński określając ją jako: "Zabezpieczenie obywatela przed samowolą organów wymiaru sprawiedliwości i umożliwienia mu spokojnego życia w społeczeństwie drogą należytej ochrony jego praw przed niesłusznym ich pogwałceniem"51. Tę funkcję tradycyjnie odnoszono przede wszystkim do praw oskarżonego, a obecnie także pokrzywdzonego, czemu wyraz daje powołany wcześniej art. 2 § 1 pkt 3 KPK.

2) Funkcję ideologiczną wyrażaną przede wszystkim przez wartości reprezentowane przez opisane dalej zasady procesowe stanowiące z jednej strony tamę przed nadmierną ingerencją organów Państwa w sferę wolności obywateli, bądź deprecjonowaniem ich praw, z drugiej strony mające na celu proklamowanie takich wartości jak transparentność wymiaru sprawiedliwości ucieleśniana przede wszystkim przez zasadę jawności rozprawy.

3) Funkcję prakseologiczną polegającą na postulacie, aby proces karny był prowadzony bez zbędnej zwłoki i był zakończony w rozsądnym czasie (art. 6 ust. 6 EKPCz, art. 45 ust. 1 Konstytucji RP i art. 2 § 1 pkt 4 KPK). Przejawem tej funkcji jest w polskim procesie przede wszystkim szerokie rozprzestrzenienie się porozumień karnoprocesowych, które to zjawisko skłoniło niektórych przedstawicieli doktryny, do uznania konsensualizmu procesowego za zasadę procesową52.

4) W ścisłym związku z funkcją prakseologiczną pozostaje funkcja regulacyjna, polegająca na tym, że normy karnoprocesowe wyznaczają porządek i sekwencję czynności procesowych, regulują prawa i obowiązki uczestników procesu oraz nadają im określone formy53.

5) Funkcję materialno-prawną polegającą na tym, że normy karnoprocesowe warunkują realne możliwości realizację norm prawa karnego materialnego54. Jak wskazano wcześniej, bez wykrycia w procesie karnym prawdy materialnej niemożliwa jest realizacja trafnej represji.

6) Funkcję ochronną uczestników postępowania. W odróżnieniu od funkcji gwarancyjnej, którą można odnieść do stron procesowych, a przede wszystkim oskarżonego, znaczenie tej funkcji we współczesnej polskiej procedurze karnej , mimo niewymienienia jej w celach procesu karnego określonych w art. 2 KPK (z wyjątkiem praw pokrzywdzonego - art. 2 § 1 pkt 3 KPK), dotyczy ona innych uczestników procesu. Za wyodrębnieniem tej funkcji przemawiają normy prawne rozsiane w różnych częściach KPK, a dotyczące ochrony przede wszystkim świadka (a więc także pokrzywdzonego) przed niebezpieczeństwami związanymi z ich udziałem w procesie karnym. Tytułem przykładu można tu wymienić przepisy dotyczące anonimizacji w protokołach przesłuchań danych adresowych świadków (art. 148a, 156a KPK), instytucję świadka in cognito (art. 184 KPK), procedury przesłuchiwania przez sąd pokrzywdzonych i świadków określonych rodzajów przestępstw (art. 185a-185d KPK), czy też przepisy o stosowaniu środków przymusu (w tym środków zapobiegawczych) wobec oskarżonego (art. 244 § 1a i 1b, art. 250 § 2b, art. 258 § 3, art. 275 § 2 i 3, art. 275a KPK).

7) Funkcję legitymizacyjną, która jest powiązana z funkcją ideologiczną procedury karnej i pochodną wskazanych wyżej jej funkcji. Można ją sprowadzić do konstatacji, że wypełnienie postulatów rzetelnego procesu zarówno przez ustawodawcę, jak i organy procesowe wobec stron procesowych i innych uczestników procesu ma uzasadnić w oczach społeczeństwa zasadność istnienia i celowość wspierania systemu wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych.