Przedmowa

Oddajemy w Państwa ręce kolejne, znacznie zmienione i uzupełnione opracowanie, które jest zaktualizowanym wydaniem podręcznika stanowiącego pomoc przede wszystkim dla studentów wydziałów prawa i administracji oraz aplikantów w nauce przedmiotu postępowanie cywilne, z uwzględnieniem zmian, orzecznictwa i poszerzeniem omawianej materii. Celem podręcznika jest przedstawienie instytucji postępowania cywilnego w aktualnym ich rozumieniu, w sposób przystępny, a jednocześnie wystarczający do uzyskania podstawowej wiedzy z zakresu przedmiotu. Prawo procesowe cywilne ma szczególnie istotne znaczenie i jest oparte na jednym z najobszerniejszych aktów prawnych obowiązujących w naszym systemie prawnym, co utrudnia przyswojenie go w sposób umożliwiający swobodne wykorzystanie w praktyce.

Dodatkową trudnością w tym przypadku są również wielokrotne nowelizacje dotyczące różnych aspektów stosowania przepisów prawa cywilnego procesowego, tym bardziej obecnie w momencie przemodelowania postępowania cywilnego. Dlatego też staraliśmy się przedstawić, podobnie jak w poprzednich wydania ich materię na zasadzie problemowej, w formie wykładu uniwersyteckiego, z uwzględnieniem licznych nowelizacji Kodeksu postępowania cywilnego. Podczas przygotowywania podręcznika uwzględniono aktualny stan prawny obejmujący najnowsze nowelizacje Kodeksu postępowania cywilnego, tj. ustawę z 9.3.2023 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 614), ustawy z 7.7.2023 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 1860) oraz projekty ustaw mające istotne znaczenie dla postępowania cywilnego i wpływające na jego kształt.

Opracowanie nie zawiera polemiki ani stanowiska autorów odnośnie do poszczególnych instytucji postępowania cywilnego oraz w tej mierze nie ukazuje też zazwyczaj wyrażanych poglądów przez przedstawicieli doktryny oraz judykatury. Tezy orzeczeń sądowych ze względu na bogate orzecznictwo są przywoływane zwłaszcza wtedy, gdy - zdaniem autorów - mogą ułatwić zrozumienie instytucji procesowych, wskazywać na przykłady praktyczne, bądź też precyzują ogólne pojęcia ustawowe oraz stanowią zobrazowanie kierunku stosowania określonych instytucji. W tym celu przedstawiane są ciekawe orzeczenia stanowiące ułatwienie w rozumieniu niektórych instytucji lub wskazujące na pojawiające się problemy praktyczne.

Niniejsze opracowanie różni się nieco od podobnych podręczników przedmiotu postępowania cywilnego. Liczne, występujące w nauce postępowania cywilnego klasyfikacje i wyliczenia zostały dodatkowo wsparte prostymi diagramami i wykresami, które mają pomóc studentom w przyswajaniu wiedzy, a zwłaszcza w powtarzaniu materiału już przyswojonego. Wskazano także najciekawsze nowe orzecznictwo.

Zazwyczaj po każdym rozdziale znajdują się wzory wybranych pism procesowych, co powinno ułatwić zastosowanie posiadanej wiedzy w praktyce. Jednym z najważniejszych zamysłów autorów było przedstawienie instytucji postępowania cywilnego w sposób aktualny, ale i maksymalnie przystępny, a jednocześnie pozwalający na uzyskanie podstawowej wiedzy przedmiotu. Stąd też na ogół zrezygnowano z wywodów teoretycznych, przyjmując stanowisko dominujące w nauce postępowania cywilnego.

Z uwagi na cel, jaki opracowanie to powinno pełnić, zrezygnowano także z przypisów odnoszących do wykorzystanej literatury, która została zebrana w jednym miejscu oraz komentarzy odautorskich. Wiedza ta nie jest dla studentów najważniejsza. Z tych samych względów zrezygnowano z podawania wykazu literatury do poszczególnych rozdziałów, ograniczając się do jej przedstawienia na początku opracowania, wykazu najważniejszych, ale nie wszystkich pozycji - podręczników, komentarzy i niektórych monografii.

Duży nacisk położono na przykłady wynikające z orzecznictwa, co pozwala studentom na lepsze zrozumienie materiału oraz ciekawą formę graficzną. W wielu przypadkach zastąpiono typowy tekst wyliczeniami i podaniem zagadnień w punktach. Postępowania odrębne i nieprocesowe zostały przedstawione na zasadzie różnic w stosunku do postępowania procesowego i ich najważniejszych cech. Wprowadzono też liczne podkreślenia ważnych - zdaniem autorów - kwestii związanych z omawianą akurat instytucją. Uwidoczniono też ważne przepisy, gdyż nauka tego przedmiotu nie może przebiegać w oderwaniu od lektury Kodeksu postępowania cywilnego.

W niniejszym opracowaniu starano się uwzględnić stan prawny na dzień 30.9.2024 r.

 

Joanna Studzińska

Paweł Cioch

Wykaz skrótów

1. Akty prawne

EKPC

Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.)

InformPodPublU

ustawa z 17.2.2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 307 ze zm.)

KC

Kodeks cywilny

KK

Kodeks karny

KomSądU

ustawa z 22.3.2018 r. o komornikach sądowych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 1691)

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm. i ze sprost.)

OchrKonkurU

ustawa z 16.2.2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 594)

KoronawirusU

ustawa z 2.3.2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 340 ze zm.)

KPA

Kodeks postępowania administracyjnego

KPC

Kodeks postępowania cywilnego

KPK

Kodeks postępowania karnego

KRO

Kodeks rodzinny i opiekuńczy

KSCU

ustawa z 28.7.1995 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 959 ze zm.)

KSH

Kodeks spółek handlowych

KWU

ustawa z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1984 ze zm.)

MPPOiP

Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z 19.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167)

ProkGRPU

ustawa z 8.7.2005 r. o Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1109 ze zm.)

PrUpad

ustawa z 29.2.2023 r. (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 794 ze zm.)

PrUSP

ustawa z 27.2.2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 334)

PWKPC

ustawa z 17.11.1964 r. - Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 297 ze zm.)

PWRefAdmU

ustawa z 13.10.1998 r. - Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną (Dz.U. Nr 133, poz. 872)

RPOU

ustawa z 15.7.1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1058 ze zm.)

SNU

ustawa z 8.12.2017 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 622)

TFUE

Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej

TUE

Traktat o Unii Europejskiej

TWE

Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską

WspRodzU

ustawa z 9.6.2011 r. o wspieraniu rodziny i pieczy zastępczej (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 177)

ZdrPsychU

ustawa z 19.8.1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 917)

ZmKPC2019

ustawa z 4.7.2019 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 r. poz. 1469 ze zm.)

2. Czasopisma i publikatory

AUWr

Acta Universitatis Wratislaviensis

Biul. SN

Biuletyn Sądu Najwyższego

DPP

Demokratyczny Przegląd Prawniczy

Dz.U.

Dziennik Ustaw

Dz.Urz.

Dziennik Urzędowy

MoP

Monitor Prawniczy

NP

Nowe Prawo

OSA

Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych

OSAiSN

Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych i Sądu Najwyższego

OSNAPiUS

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

OSNC

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna

OSNCP

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

OSP

Orzecznictwo Sądów Polskich

OSPiKA

Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych

Pal.

Palestra

PiP

Państwo i Prawo

PiZS

Prawo i Zabezpieczenie Społeczne

PPC

Polski Proces Cywilny

Prok. i Pr.

Prokuratura i Prawo

Pr. Sp.

Prawo Spółek

PS

Przegląd Sądowy

R. Pr.

Radca Prawny

SC

Studia Cywilistyczne

SPE

Studia Prawno-Ekonomiczne

TPP

Transformacje Prawa Prywatnego

Wok.

Wokanda

3. Organy, organizacje i instytucje

NRD

Niemiecka Republika Demokratyczna

RM

Rada Ministrów

RP

Rzeczpospolita Polska

SA

sąd apelacyjny

SN

Sąd Najwyższy

TK

Trybunał Konstytucyjny

UE

Unia Europejska

UOKiK

Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów

WE

Wspólnota Europejska

ZUS

Zakład Ubezpieczeń Społecznych

4. Inne skróty

art.

artykuł

CEIDG

Centralna Ewidencja i Informacja o Działalności Gospodarczej

m.st.

miasto stołeczne

nast.

następny (-a, -e)

Nr

numer

poz.

pozycja

tekst jedn.

tekst jednolity

uchw.

uchwała

uchwała (7)

uchwała składu 7 sędziów

wyr.

wyrok

ze zm.

ze zmianami

zob.

zobacz

Wykaz literatury

1. Podręczniki

W. Berutowicz, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 1994.

W. Berutowicz, Postępowanie cywilne w zarysie. Część druga, Wrocław 1972.

J. Bodio, T. Demendecki, W. Graliński i inni, Postępowanie cywilne. Kazusy, Warszawa 2009.

W. Broniewicz, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2008.

W. Broniewicz, I. Kunicki, A. Marciniak, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2023.

J. Ciszewski, T. Ereciński, Międzynarodowe postępowanie cywilne, Warszawa 2000.

S. Dalka, Postępowanie cywilne, Gdańsk 1993.

H. Dolecki, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, Warszawa 2015.

K. Flaga-Gieruszyńska, Postępowanie cywilne, Warszawa 2010.

I. Gil (red.), Postępowanie cywilne. Pytania egzaminacyjne. Tablice, Warszawa 2015.

W. Głodowski, J. Mucha, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, Warszawa 2015.

J. Jodłowski, Z. Resich, J. Lapierre, T. Misiuk-Jodłowska, K. Weitz, Postępowanie cywilne, Warszawa 2014.

E. Kamarad, M. Stankiewicz, T. Białogłowska, K. Kaperczak i inni, Prawo prywatne międzynarodowe i międzynarodowe postępowanie cywilne, Warszawa 2010.

K. Knoppek, Postępowanie cywilne w pytaniach i odpowiedziach, Warszawa 2010.

K. Knoppek, Postępowanie cywilne, Warszawa 2015.

K. Korzan, Postępowanie nieprocesowe, Warszawa 2004.

P. Kucharski, R. Obrębski, D. Olczak-Dąbrowska, P. Rylski, K. Weitz, T. Wojciechowski, T. Zembrzuski, Postępowanie cywilne. Kazusy. Orzecznictwo. Literatura, Warszawa 2012.

M. Manowska, Postępowanie cywilne. Kazusy, Warszawa 2014.

A. Marciniak, Postępowanie egzekucyjne w sprawach cywilnych, Warszawa 2005.

E. Marszałkowska-Krześ (red.), Postępowanie cywilne, Warszawa 2013.

P. Osowy, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2001.

J. Policzkiewicz, W. Siedlecki, E. Wengerek, Postępowanie nieprocesowe, Warszawa 1980.

T. Radkiewicz, P. Skibiński, Postępowanie cywilne. Kazusy, Warszawa 2011.

W. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, Warszawa 2004.

W. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie nieprocesowe, Warszawa 2001.

M. Waligórski, Proces cywilny. Dynamika procesu (postępowanie), Warszawa 1947.

M. Waligórski, Proces cywilny. Funkcja i struktura, Warszawa 1947.

K. Weitz (red.), Postępowanie cywilne. Kazusy, orzecznictwo, literatura, Warszawa 2010.

E. Wengerek, Sądowe postępowanie egzekucyjne w sprawach cywilnych, Warszawa 1978.

A. Zieliński, Postępowanie cywilne. Kompendium, Warszawa 2012.

2. Komentarze

M. Allerhand, Kodeks postępowania cywilnego, Lwów 1932.

M. Allerhand, Kodeks postępowania cywilnego. Część druga. Postępowanie egzekucyjne i zabezpieczające, Lwów 1933.

T. Aniukiewicz, K. Flaga-Gieruszyńska, K. Karwecka, A. Klich, Postępowanie cywilne. Komentarz praktyczny dla sędziów i pełnomocników procesowych. Wzory pism sądowych i procesowych z przykładowymi stanami faktycznymi. Linie orzecznicze. Koszty sądowe, Warszawa 2014.

A.M. Arkuszewska (red.), Zarys metodyki pracy mediatora w sprawach cywilnych, Warszawa 2014.

J. Bodio, T. Demendecki, A. Jakubecki, O. Marcewicz, P. Telenga, M.P. Wójcik, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, red. A. Jakubecki, Warszawa 2015.

H. Dolecki, T. Wiśniewski (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. IV, Warszawa 2013.

T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, cz. I-IV, Warszawa 2016.

T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, cz. V, T. Ereciński, J. Ciszewski, K. Weitz, Sąd polubowny (arbitrażowy) (t. 5), Warszawa 2016.

T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. I. Postępowanie rozpoznawcze. Artykuły 1-124, Warszawa 2023.

K. Flaga-Gieruszyńska, A. Zieliński, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2024.

E. Gapska, Koszty postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2012.

J. Gołaczyński, D. Szostek (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz do ustawy z 4.7.2019 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, Warszawa 2019.

A. Góra-Błaszczykowska, Orzeczenia w procesie cywilnym. Komentarz do art. 316-366 KPC, Warszawa 2014.

A. Góra-Błaszczykowska, Środki zaskarżenia. Art. 367-41212 KPC. Komentarz, Warszawa 2014.

A. Góra-Błaszczykowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Tom IB. Komentarz. Art. 425-729, Warszawa 2020

P. Grzegorczyk, K. Weitz (red.), Europejskie prawo procesowe cywilne i kolizyjne, Warszawa 2012.

J. Jankowski (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz do art. 758-1088, Warszawa 2011.

J. Jankowski, S. Cieślak (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Tom I-II. Komentarz. Warszawa 2024.

T. Jaworski, P. Radzimierski, Ustawa o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym. Komentarz, Warszawa 2010.

J.J. Litauer, Kodeks postępowania niespornego. Księga I. Część ogólna. Komentarz, Łódź 1946.

J.J. Litauer, Komentarz do procedury cywilnej, Warszawa 1933.

M. Manowska, Apelacja w postępowaniu cywilnym. Komentarz. Orzecznictwo, Warszawa 2022.

M. Manowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2013.

M. Manowska, w: A. Adamczuk, P. Pruś, M. Radwan, M. Sieńko, E. Stefańska, M. Manowska, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz aktualizowany. Tom I. Art. 1-47716 LEX/el. 2022.

A. Marciniak (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Tom III. Komentarz do art. 425-729, Warszawa 2020.

A. Marciniak, K. Piasecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz do artykułów 1-366. Tom I, Warszawa 2014.

E. Marszałkowska-Krześ (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2015.

E. Marszałkowska-Krześ, I. Gil (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz 2024.

K. Osajda, (red. ) Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, 2021, red. serii prof. dr hab. Konrad Osajda, red. tomu dr hab. Łukasz Żelechowski, Warszawa 2021.

K. Piasecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. I. Komentarz do art. 1-366, Warszawa 2010.

O.M. Piaskowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Art. 1-50539. Tom I, Warszawa 2024.

M. Rejdak, P. Pietkiewicz, Ustawa o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym. Komentarz, Warszawa 2011.

P. Rylski (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2024.

J. Skorupka, Skarga na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki. Komentarz, Warszawa 2010.

T. Szanciło (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Art. 1-458. Tom I, 2023.

T. Wiśniewski (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I. Art. 1-366, Warszawa 2021.

A. Zieliński, Pisma procesowe w sprawach cywilnych z objaśnieniami i płytą CD, Warszawa 2014.

A. Zieliński, Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Komentarz, Warszawa 2013.

A. Zieliński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2016.

3. Wybrane monografie i artykuły

M. Allerhand, Istota restytucyi i wznowienia, Czasopismo Prawnicze i Ekonomiczne 1908, t. IX.

A.M. Arkuszewska, Referendarz sądowy w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2011.

A.M. Arkuszewska, A. Kościołek, Nowelizacja kodeksu postępowania cywilnego - wybrane zagadnienia, cz. I, PS 2012, Nr 5.

K.W. Baran, Mediacja w sprawach z zakresu prawa pracy, PiZS 2006, Nr 3.

W. Berutowicz, Funkcja ochronna postępowania cywilnego, w: M. Jędrzejewska, T. Ereciński (red.), Studia z prawa postępowania cywilnego. Księga pamiątkowa ku czci Zbigniewa Resicha, Warszawa 1985.

W. Berutowicz, Funkcja postępowania cywilnego w Polsce Ludowej, w: J. Jodłowski (red.), Wstęp do systemu prawa procesowego cywilnego. Zbiór studiów, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1974.

W. Berutowicz, Funkcja procesu cywilnego w oświetleniu nauki o tzw. prawie skargi, w: Księga Pamiątkowa ku czci Kamila Stefki, Warszawa-Wrocław 1967.

W. Berutowicz, O pojęciu naczelnych zasad postępowania cywilnego, SC 1975, Nr 25-26.

W. Berutowicz, Zasady dyspozycyjności w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1957.

W. Berutowicz, Znaczenie prawne sądowego dochodzenia roszczeń, Warszawa 1966.

M. Białecki, Mediacja w postępowaniu cywilnym. Warszawa 2012.

M. Białecki, Praktyczne aspekty mediacji jako alternatywnej formy rozstrzygania sporów w sprawach rodzinnych - analiza prawnoporównawcza, Pal. 2006, Nr 9-10.

M. Białecki, S. Kotas-Turoboyska, F. Manikowski, J. Słyk, E. Szczepanowska (red.), Rozstrzyganie spraw cywilnych. Aktualne wyzwania i perspektywy, Warszawa 2022.

B. Bladowski, Środki odwoławcze w postępowaniu cywilnym, Kraków 2001.

Ł. Błaszczak, Alternatywne formy rozwiązywania sporów - analiza zjawiska na tle prawa polskiego, w: Czterdziestolecie kodeksu postępowania cywilnego. Zjazd katedr postępowania cywilnego w Zakopanem (7-9.10.2005 r.), Kraków 2006.

Ł. Błaszczak, Wyrok sądu polubownego w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2010.

Ł. Błaszczak, K. Markiewicz, E. Rudkowska-Ząbczyk (red.), Dowody w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2010.

J. Bodio, Status dziecka jako uczestnika postępowania nieprocesowego, Warszawa 2019.

D. Chrapoński, Postępowanie cywilne z udziałem konsumentów w świetle nowelizacji Kodeksu postępowania cywilnego z 9.3.2023 r., Pal. 2023, Nr 8.

S. Cieślak, Formalizm postępowania cywilnego, Warszawa 2008.

S. Cieślak, Powiązania wewnątrzsystemowe w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2013.

J. Ciszewski, Obrót prawny z zagranicą w sprawach cywilnych i karnych, Warszawa 2012.

T. Cytowski, Procesowe nadużycie prawa, PS 2005, Nr 5.

S. Dalka, Czynności procesowe stron w procesie cywilnym, Pal. 1975, Nr 9.

H. Dolecki, Ciężar dowodu w polskim procesie cywilnym, Warszawa 1998.

M. Dziurda, Postępowanie w sprawach własności intelektualnej z perspektywy systemowej, PS 2020, Nr 10.

T. Ereciński, Apelacja w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2010.

T. Ereciński, O uwarunkowaniach, potrzebie oraz zakresie nowego kodeksu postępowania cywilnego. PPC 2010, Nr 1.

T. Ereciński, Prawo obce w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1981.

T. Ereciński, K. Weitz, Sąd arbitrażowy, Warszawa 2008.

K. Flaga-Gieruszyńska, Wpływ mediacji na tok procesu cywilnego, Ius et Administratio 2006, numer specjalny.

K. Flaga-Gieruszyńska, Zastój procesu cywilnego. Szczecin 2011.

K. Flaga-Gieruszyńska, J. Gołaczyński, D. Szostek (red.), Informatyzacja postępowania cywilnego. Teoria i praktyka, Warszawa 2015.

R. Flejszar, Zasada dyspozycyjności w procesie cywilnym, Warszawa 2016.

K. Gajda-Roszczynialska, Czy potrzebne jest w polskim procesie cywilnym nowe postępowanie odrębne - "postępowanie z udziałem konsumentów"?, PPC 2023, Nr 4.

K. Gajda-Roszczynialska, Udział organizacji społecznych w sądowym postępowaniu cywilnym - uwagi de lege lata oraz de lege ferenda, w: K. Markiewicz (red.), Reforma postępowania cywilnego w świetle projektów Komisji Kodyfikacyjnej, Warszawa 2011.

E. Gapska, Czynności decyzyjne sądu w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2010.

E. Gapska, Skutki prawne niezłożenia odpisu pełnomocnictwa dla strony przeciwnej, PPC 2013, Nr 1.

E. Gapska, J. Studzińska, Postępowanie nieprocesowe, Warszawa 2020.

E. Gapska, J. Studzińska, Postępowanie nieprocesowe, Warszawa 2020.

J. Gołaczyński, Informatyzacja postępowania sądowego i administracji publicznej, Warszawa 2010.

A. Gołąb, Przypozwanie w procesie cywilnym (art. 84-85 k.p.c.), PPC 2012, Nr 1.

A. Gołąb, Umorzenie postępowania w procesie cywilnym, Warszawa 2019.

A. Góra-Błaszczykowska, Status majątkowy strony a realizacja zasady równości stron w postępowaniu cywilnym, PS 2007, Nr 1.

A. Góra-Błaszczykowska, Zasada równości stron w procesie cywilnym, Warszawa 2008.

P. Grzegorczyk, Immunitet państwa w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2010.

P. Grzegorczyk, Jurysdykcja krajowa w sprawach z zakresu prawa własności przemysłowej. Warszawa 2007.

P. Grzegorczyk, O konstytucjonalizacji prawa procesowego cywilnego, Kwartalnik Prawa Prywatnego 2012, Nr 2.

P. Grzegorczyk, O zakresie zastosowania art. 369 § 3 KPC, MoP 2014, Nr 19.

J. Gudowski, Droga sądowa w sprawach o rozgraniczenie nieruchomości (na tle prawa geodezyjnego i kartograficznego), PS 1995, Nr 2.

J. Gudowski, O kilku naczelnych zasadach procesu cywilnego - wczoraj, dziś, jutro, w: A. Nowicka (red.), Prawo prywatne czasu przemian. Księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi Stanisławowi Sołtysińskiemu, Poznań 2005.

J. Jagieła, Dopuszczalność wydania wyroku wstępnego w procesie cywilnym. Zagadnienia wybrane, PPC 2010, Nr 1.

A. Jakubecki, Kontradyktoryjność a poznanie prawdy w procesie cywilnym w świetle zmian kodeksu postępowania cywilnego, PS 1998, Nr 10.

A. Jakubecki, Naczelne zasady postępowania cywilnego w świetle nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego, w: Czterdziestolecie kodeksu postępowania cywilnego. Zjazd Katedr Postępowania Cywilnego w Zakopanem (7-9.10.2005 r.), Kraków 2006.

A. Jakubecki, Postępowanie zabezpieczające w sprawach z zakresu prawa własności intelektualnej, Kraków 2000.

A. Jakubiak-Mirończuk, Alternatywne a sądowe rozstrzyganie sporów sądowych, Warszawa 2008.

J. Jankowski, Czasowa niedopuszczalność drogi sądowej - istota i skutki, AUŁ 1982, Nr 9.

J. Jankowski, Dopuszczalność drogi sądowej w sprawach o odszkodowanie dochodzone w trybie art. 160 § 5 k.p.a., Pal. 1985, Nr 9.

M. Jędrzejewska, Interwencja uboczna samoistna, PiP 1971, z. 10.

M. Jędrzejewska, Podmiotowe przekształcenie procesu cywilnego a interwencja uboczna, NP 1972, Nr 2.

M. Jędrzejewska, Współuczestnictwo procesowe. Istota - zakres - rodzaje, Warszawa 1975.

G. Kamieński, Zakaz nadużycia praw procesowych, Warszawa 2021.

B. Karolczyk, Odpowiedź na pozew w postępowaniu zwyczajnym - wybrane zagadnienia w świetle nowelizacji KPC, MoP 2012, Nr 10.

J. Klimowicz, Interwencja uboczna według kodeksu postępowania cywilnego, Warszawa 1972.

K. Knoppek, Dokument w procesie cywilnym, Poznań 1993.

K. Korzan, Kurator w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1996.

K. Korzan, Orzeczenia konstytutywne w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1972.

J. Korzonek, Interwencja główna. Przyczynki do polskiego procesu cywilnego, Kraków 1931.

A. Kościółek, Elektroniczne czynności procesowe w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 2012.

A. Kościółek, Zasada jawności w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 2018.

S. Kotas-Turoboyska, Reprezentacja osoby małoletniej w postępowaniach spadkowych, Warszawa 2022.

Z. Krzemiński, Pełnomocnik w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1971.

Z. Krzemiński, Postępowanie odrębne w sprawach małżeńskich, Warszawa 1973.

I. Kunicki, Ustawowe przesłanki wydania wyroku wstępnego, PS 2010, Nr 10.

I. Kunicki, Związanie sądu wydanym orzeczeniem w procesie cywilnym, Warszawa 2010.

J. Lapierre, Ugoda sądowa w polskim procesie cywilnym, PS 1968.

J.J. Litauer, Ciężar dowodu w prawie i procesie cywilnym, PiP 1947, z. 12.

J.J. Litauer, Dowód z oględzin według kodeksu postępowania cywilnego, PPC 1937, Nr 22-23.

J.J. Litauer, Dowód z przesłuchania stron w przyszłym polskim procesie cywilnym, RPEiS 1929, Nr 1.

J.J. Litauer, Projekt tytułu o dowodach, w: Polska procedura cywilna. Projekty referentów z uzasadnieniem, Warszawa 1928.

J.J. Litauer, Przyznanie strony w przyszłym polskim procesie cywilnym, Lwów 1930 (odbitka z PPiA 1929, Nr 4).

J.J. Litauer, Zasady ogólne postępowania dowodowego w polskiej procedurze cywilnej, PPC 1939, Nr 5-6.

J.J. Litauer, w: Polska Procedura Cywilna. Projekty referentów z uzasadnieniem, Kraków 1921.

W. Litewski, Rzymski proces cywilny, Warszawa-Kraków 1988.

K. Lubiński, Istota i charakter prawny działalności sądu w postępowaniu nieprocesowym, Toruń 1985.

K. Lubiński, Postępowanie o ubezwłasnowolnienie, Warszawa 1979.

A. Łazarska, Rola sądu we współczesnym procesie cywilnym, PS 2010, Nr 4.

A. Łazarska, Rzetelny proces cywilny, Warszawa 2012.

M. Manowska, Dokumenty w postępowaniu nakazowym i upominawczym, Pr. Sp. 1997, Nr 5.

M. Manowska, Postępowanie nakazowe i upominawcze, Warszawa 2001.

M. Manowska, Postępowanie sądowe w sprawach gospodarczych, Warszawa 2007.

M. Manowska, Postępowanie uproszczone w procesie cywilnym, Warszawa 2002.

M. Manowska, Zasada prawdy materialnej w świetle nowelizacji Kodeksu postępowania cywilnego, Pr. Sp. 1999, Nr 12.

M. Manowska, Zmiany w kodeksie postępowania cywilnego wprowadzone w 2004 r., PS 2005, Nr 5.

K. Markiewicz, O wykładni pisemnych oświadczeń stron w postępowaniu cywilnym rozpoznawczym, PPC 2013, Nr 1.

K. Markiewicz, Postępowanie w sprawach depozytowych, Warszawa 2007.

K. Markiewicz, Założenia doręczeń w postępowaniu cywilnym, PPC 2014, Nr 2.

K. Markiewicz, Zasady orzekania w postępowaniu nieprocesowym. Warszawa 2013.

W. Masewicz, Prokurator w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1975.

B. Matusiewicz-Kulig, A. Sokołowska-Ławniczak, Sądy ds. własności intelektualnej w Polsce - wybrane zagadnienia, MoP (dodatek) 2020, Nr 20.

J. May, Obrona pozwanego w procesie cywilnym przed sądem I instancji, Warszawa 2013.

J. May, Uznanie powództwa jako środek obrony pozwanego w procesie cywilnym, Pal. 2006, Nr 11-12.

J. May, Zaprzeczenie jako środek obrony pozwanego w procesie cywilnym, R. Pr. 2006, Nr 3.

H. Mądrzak, Zakres kognicji sądu w postępowaniu o nadanie klauzuli w trybie art. 787 KPC, SC 1975, t. XXV-XXVI.

H. Mądrzak, w: O pojmowaniu naczelnych zasad postępowania cywilnego. Proces i prawo. Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa ku czci Profesora Jerzego Jodłowskiego, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1989.

M. Michalska, Rozstrzygnięcia sądu kasacyjnego w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2004.

M. Michalska-Marciniak, Czy zażalenie przysługuje na postanowienie sądu drugiej instancji w przedmiocie nadania klauzuli wykonalności? PPC 2010, Nr 1.

M. Michalska-Marciniak, Dopuszczalność skargi o wznowienie postępowania od sententia inutiliter data, PPC 2011, Nr 4.

M. Michalska-Marciniak, Instancyjności w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2012.

M. Michalska-Marciniak, W jakiej wysokości należy się opłata od pozwu w postępowaniu uproszczonym? PPC 2011, Nr 1.

M. Michalska-Marciniak, Wniesienie apelacji do sądu drugiej instancji (369 § 3 k.p.c.), PPC 2012, Nr 1.

T. Misiuk, Udział organizacji społecznych w ochronie praw obywateli w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1972.

A. Mokry, Kryteria rozgraniczenia trybów postępowania cywilnego w sprawach z zakresu prawa spadkowego, AUWr 1990, Nr 186.

J. Mokry, Odwołalność czynności procesowych w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1973.

R. Morek, ADR - alternatywne rozwiązanie sporów w sprawach gospodarczych, Warszawa 2004.

R. Morek, Arbitraż i mediacja w sprawach morskich - zarys problematyki, R. Pr. 2006, Nr 1.

R. Morek, Mediacja i arbitraż w KPC, Warszawa 2006.

J. Mucha, Interes publiczny w procesie cywilnym, Stud. Prawa Publ. 2013, Nr 1.

J. Mucha, Pozasądowe postępowania cywilne - próba modelowego ujęcia, SPE 2013, Nr 88.

J. Mucha, Zawisłość sprawy w procesie cywilnym, Warszawa 2014.

A. Oklejak, Apelacja w procesie cywilnym, Kraków 1983.

A. Orzeł-Jakubowska, T. Zembrzuski (red.), Konstytucyjne aspekty procesu cywilnego, Warszawa 2022.

P. Osowy, Powództwo o świadczenie, Warszawa 2006.

K. Piasecki, Orzekanie ponad żądanie w procesie cywilnym, Warszawa 1975.

K. Piasecki, Postępowanie sporne rozpoznawcze w sprawach cywilnych, Warszawa 2010.

K. Piasecki, Skuteczność i wykonalność w Polsce zagranicznych cywilnych orzeczeń sądowych, Warszawa 1990.

K. Piasecki, System dowodów i postępowanie dowodowe w sprawach cywilnych, Warszawa 2012.

K. Piasecki, Wpływ postępowania i wyroku karnego na postępowanie i wyrok cywilny, Warszawa 1970.

K. Piasecki, Wyrok pierwszej instancji w procesie cywilnym, Warszawa 1981.

H. Pietrzkowski, Czynności procesowe zawodowego pełnomocnika w sprawach cywilnych, Warszawa 2013.

H. Pietrzkowski, Metodyka pracy sędziego w sprawach cywilnych, Warszawa 2012.

P. Pogonowski, Postępowanie grupowe. Ochrona prawna wielu podmiotów w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2009.

P. Pogonowski, Zakaz reformationis in peius w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2004.

P. Pogonowski, P. Cioch, E. Gapska, J. Nowińska (red.), Współczesne przemiany postępowania cywilnego, Warszawa 2010.

Z. Resich, Istota procesu cywilnego, Warszawa 1985.

Z. Resich, Przesłanki procesowe, Warszawa 1966.

Z. Resich, Res iudicata, Warszawa 1978.

J. Rodziewicz, Prejudycjalność w procesie cywilnym, Gdańsk 2000.

P. Rylski, Doręczenie odpisu wyroku zaocznego stronie reprezentowanej przez adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego, Pal. 2011, Nr 1-2.

P. Rylski, Działanie sądu z urzędu a podstawa faktyczna wyroku cywilnego, Warszawa 2009.

P. Rylski, Uczestnik postępowania nieprocesowego - zagadnienia konstrukcyjne, Warszawa 2017.

P. Rylski, T. Zembrzuski, Rozpoznawanie spraw cywilnych na posiedzeniu niejawnym, PS 2006, Nr 6.

M. Sawczuk, Ponowne orzekanie w sprawie cywilnej prawomocnie osądzonej, Warszawa 1975.

M. Sawczuk, Wznowienie postępowania cywilnego, Warszawa 1970.

M. Sawczuk, Zdolność procesowa w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1963.

W. Siedlecki, Nieważność procesu cywilnego, Warszawa 1965.

W. Siedlecki, Uchybienia procesowe w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1971.

M. Sorysz, Doręczenie i jego wpływ na bieg terminów w postępowaniu cywilnym, MoP 2003, Nr 15.

M. Sorysz, Terminy w polskim procesie cywilnym, Warszawa 2007.

A. Torbus, O wykładni pisemnych oświadczeń stron w postępowaniu cywilnym rozpoznawczym, PPC 2013, Nr 1.

A. Torbus, Umowa jurysdykcyjna w systemie międzynarodowego postępowania cywilnego, Toruń 2012.

A. Torbus, Założenia doręczeń w postępowaniu cywilnym, PPC 2014, Nr 2.

H. Trammer, Następcze bezprzedmiotowość procesu cywilnego, Kraków 1950.

M. Uliasz, Zasada jawności sądowego postępowania egzekucyjnego w dobie informatyzacji, Warszawa 2018.

A. Wach, Wyrokowanie z urzędu w sprawach o unieważnienie małżeństwa, NP 1991, Nr 4-6.

A. Walas, Sentencja wyroku cywilnego w pierwszej instancji, DPP 1949, Nr 2.

M. Walasik, Analogia w prawie procesowym cywilnym, Warszawa 2013.

M. Walasik, Podmiotowy zakres powagi rzeczy osądzonej wyroku wydanego w sprawie z powództwa jednego z współwłaścicieli, PPC 2010, Nr 1.

K. Weitz, Europejski tytuł egzekucyjny dla roszczeń bezspornych, Warszawa 2009.

K. Weitz, Jurysdykcja krajowa w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2005.

K. Weitz, Sąd arbitrażowy, Warszawa 2008.

K. Weitz, W kwestii składu sądu wydającego wyrok (art. 323 KPC), Pal. 2008, Nr 3-4.

K. Weitz, Wyrok zaoczny oddalający powództwo, PPC 2011, Nr 3.

E. Warzocha, Ustalenie stosunku prawnego lub prawa w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1982.

E. Wengerek, Koncentracja materiału procesowego w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1958.

E. Wengerek, Przeciwegzekucyjne powództwa dłużnika, Warszawa 1967.

E. Wengerek, Sądowe postępowanie egzekucyjne w sprawach cywilnych, Warszawa 1978.

T. Wiśniewski, Przebieg procesu cywilnego, Warszawa 2013.

S. Włodyka, Przedmiotowe przekształcenia powództwa, Warszawa 1968.

B. Wołodkiewicz, Ustanowienie jurysdykcji krajowej przez wdanie się w spór na podstawie rozporządzenia Bruksela I bis, Warszawa 2020.

F. Zedler, Postępowanie opiekuńczo-wychowawcze, Warszawa 1986.

F. Zedler, Powództwo o zwolnienie od egzekucji, Warszawa 1973.

T. Zembrzuski, Granice dopuszczalności zażalenia poziomego (art. 3942 § 2 KPC), MoP 2013, Nr 23.

T. Zembrzuski, Nieważność postępowania w procesie cywilnym, Warszawa 2017.

T. Zembrzuski, Odwoławczy charakter skargi na orzeczenie referendarza sądowego, MoP 2014, Nr 3.

T. Zembrzuski, Skarga kasacyjna. Dostępność w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2011.

A. Zieliński, Postępowanie o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej, Warszawa 1992.

A. Zieliński, Sądownictwo opiekuńcze w sprawach małoletnich, Warszawa 1975.

Rozdział I. Podstawowe pojęcia

§ 1. Pojęcie postępowania cywilnego

Postępowanie cywilne jest różnie definiowane przez autorów w zależności od kryterium przyjętego za podstawę definicji:

1) Z. Świeboda, W. Siedlecki

   Są to postępowania sądowe i pozasądowe mające na celu rozpoznawanie spraw cywilnych w rozumieniu przepisów prawa procesowego cywilnego, które służą realizacji norm prawa cywilnego, prawa rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy i ubezpieczeń społecznych.

2) W. Berutowicz

   Jest to prawnie zorganizowane działanie kompetentnych państwowych i społecznych organów, z udziałem zainteresowanych podmiotów, mające na celu ochronę stosunków społecznych, regulowanych za pomocą prawa cywilnego, rodzinnego i pracy, przez zastosowanie w konkretnym stanie faktycznym odpowiedniej normy prawnej.

3) J. Jodłowski

   Jest to prowadzona w określonych prawem formach działalność sądów i innych właściwych organów oraz występujących przed tymi organami stron i innych zainteresowanych osób, zmierzająca do realizacji stosunków prawa cywilnego, rodzinnego i prawa pracy oraz do ochrony wynikających z tych stosunków praw podmiotowych.

Tym samym z definicji tych można przyjąć, że jest to prowadzona w określonych prawem formach działalność sądów, innych organów właściwych na mocy przepisów szczególnych (notariusze, komornicy) i stron, uczestników oraz innych zainteresowanych osób, mająca na celu wydanie rozstrzygnięcia i ochronę praw podmiotowych w zakresie stosunków z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i prawa pracy oraz innych spraw przekazanych do postępowania cywilnego.

I. Prawo postępowania cywilnego (prawo procesowe cywilne)

1) Z. Świeboda, W. Siedlecki

   Jest to ogół przepisów prawnych normujących właściwość sądów i innych organów powołanych do rozpoznawania spraw cywilnych oraz regulujących postępowanie toczące się przed nimi w tych sprawach.

   Nie normują one więc stosunków społecznych, ale określają regulacje służące ich urzeczywistnieniu.

2) M. Waligórski (podobnie W. Berutowicz)

   Jest to całokształt norm prawa przedmiotowego, regulującego zasady procesu cywilnego.

K. Piasecki podkreśla dodatkowo, iż jest to autonomiczna gałąź prawa należącego do ius publicum, pomimo że w formach procesowych stosowane jest prawo prywatne (ius privatum).

§ 2. Funkcje procesu cywilnego

Podstawową funkcją postępowania cywilnego jest stworzenie drogi prawnej do wydania rozstrzygnięcia. Wiąże się to z realizacją prawa do sądu z art. 45 Konstytucji RP, ochrony praw i ochrony porządku prawnego. Prawo procesowe cywilne służy ochronie interesu publicznego i realizacji prawa materialnego (cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy i ubezpieczeń społecznych). Między innymi J. Goldschmidt określa proces cywilny jako postępowanie służące do stworzenia powagi rzeczy osądzonej (res iudicata). Dodatkowe funkcje przypisywane postępowaniu cywilnemu to:

1) konkretyzowanie i realizowanie norm - rozpoznawanie i rozstrzyganie spraw cywilnych z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego, prawa pracy poprzez wydanie orzeczenia co do istoty w tym zakresie; należy mieć tu również na uwadze możliwość doprowadzenia do zawarcia ugody przez strony postępowania (art. 10, 184, 223 KPC);

2) wydawanie zarządzeń, zwolnień, zezwoleń - funkcja szczególnie ważna w postępowaniu nieprocesowym (art. 561 KPC - zezwolenie na zawarcie małżeństwa) oraz w postępowaniu zabezpieczającym;

3) czynności dokumentacyjno-rejestrowe - prowadzenie ksiąg wieczystych i rejestrów;

4) inne czynności przekazane sądowi w drodze ustawy - zabezpieczanie dowodów (art. 310-315 KPC), przyjmowanie oświadczeń o przyjęciu spadku (art. 640-643 KPC), otwarcie i ogłoszenie testamentu (art. 646-654 KPC) itd.

§ 3. Proces cywilny a prawo materialne

O relacji prawa procesowego i materialnego w kontekście teorii procesu była mowa wcześniej. Z praktycznego punktu widzenia należy pamiętać, że ze względu na tę łączność niektóre pojęcia prawne (np. przedsiębiorca) są wspólne. Inne się uzupełniają (zdolność prawna i zdolność sądowa, zdolność do czynności prawnych i zdolność procesowa). Jednak wiele instytucji jest typowymi tylko dla tych gałęzi prawnych. Pamiętajmy, że prawo cywilne materialne normuje stosunki cywilnoprawne między podmiotami (osobami fizycznymi, prawnymi i ułomnymi osobami prawnymi) na zasadzie równorzędności stron i według ich woli, co jest niekiedy ograniczone przepisami iuris cogentis i semiimperatywnymi. Prawo procesowe cywilne natomiast reguluje postępowanie cywilne organów państwowych toczące się przy udziale podmiotów prawnych bezpośrednio zainteresowanych celem realizacji norm prawa materialnego (Z. Świeboda).

Przy ustalaniu charakteru przepisu cywilnego należy kierować się jego treścią, a nie miejscem, w którym się znajduje. Przykładowo, terminy do dochodzenia roszczeń mogą zostać określone w materialnoprawnych przepisach Kodeksu postępowania cywilnego (np. art. 746 § 1) i odwrotnie - przepisy procesowe znajdują się niekiedy w Kodeksie cywilnym (np. art. 199).

W. Siedlecki rozważa stosunek prawa procesowego do materialnego na zasadzie prawa do skargi jako łącznika tych dwóch gałęzi, z kolei M. Piekarski z punktu widzenia czynności materialnych (np. oświadczenie woli) i procesowych (np. wniosek dowodowy). Zawsze więc w celu oznaczenia charakteru danego przepisu trzeba zwrócić uwagę na jego przedmiot i treść.

§ 4. Przedmiot procesu cywilnego

W doktrynie istnieją dwa przeciwstawne poglądy na temat przedmiotu procesu cywilnego:

1) koncepcja procesowa (doktryna niemiecka, K.H. Schwab, W. Siedlecki) - roszczenie procesowe (powództwo, twierdzenie), które składa się z dwóch elementów obowiązkowych treści każdego pozwu: dokładnie określonego żądania i wskazania okoliczności faktycznych uzasadniających to żądanie;

2) koncepcja materialna (doktryna romańska, A. Bertini, P. Roubier, S. Satta) - sytuacja prawna (prawo podmiotowe, status, stosunek prawny), co do której żąda się ochrony; chodzi o sytuację materialnoprawną, którą tworzą żądanie powództwa i przytoczone dla jego uzasadnienia fakty (causa petendi); sytuacja prawna wyjaśniana jest w procesie i w wyroku okazuje się, czy rzeczywiście istnieje dochodzone prawo albo stosunek prawny.

§ 5. Etapowa budowa procesu cywilnego

Postępowanie cywilne, niezależnie już od ujęć teoretycznych, ma zawsze etapową strukturę. Postępowanie w sprawie może zakończyć się w I instancji. Jednak strony zawsze mają prawo do rozstrzygnięcia tej sprawy przez II instancję (postępowanie odwoławcze - apelacyjne). Prawo do II instancji ma charakter absolutny. Jest to zasada konstytucyjna (art. 78 Konstytucji RP), zrealizowana obecnie również na gruncie sądownictwa administracyjnego.

Oprócz tego istnieją inne nadzwyczajne środki zaskarżenia, które zostaną omówione później.

§ 6. Pojęcie sprawy cywilnej

Artykuł 1 KPC definiuje ,,sprawę cywilną" jako przedmiot sądowego postępowania cywilnego. Jak wynika z przepisu, sprawy cywilne to sprawy z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego, pracownicze (ujęcie materialne) i z zakresu ubezpieczeń społecznych i niektóre administracyjne, a także inne sprawy (ujęcie formalne) są sprawami cywilnymi, bo ich rozpoznawanie odbywa się na mocy Kodeksu postępowania cywilnego.

Ustawodawca w art. 1 KPC zawarł ustawową definicję "sprawy cywilnej" jako przedmiotu sądowego postępowania cywilnego, zatem tego, co jest rozpoznawane przez sąd w postępowaniu cywilnym. Ustawodawca zawarł podział spraw na sprawy cywilne w znaczeniu materialnym, tj. wynikające ze stosunków z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz z prawa pracy, a także sprawy cywilne w znaczeniu formalnym, które nie są ze swej istoty sprawami cywilnymi, jednak są tak traktowane ze względu na fakt, że ich rozpoznawanie odbywa się według przepisów Kodeksu postępowania cywilnego (np. sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz niektóre sprawy administracyjne).

Sprawą cywilną jest taka sprawa, w której żądana przez powoda ochrona prawna sprowadza się do wywołania skutku w zakresie stosunku cywilnoprawnego sensu largo, a więc stosunku osobistego, rodzinnego lub majątkowego, istniejącego pomiędzy podmiotami występującymi jako różnorzędni i równoprawni partnerzy. Sprawami cywilnymi są jednak także sprawy, które ze swej istoty nie są sprawami, o jakich wyżej mowa, bo ich źródłem jest prawo publiczne, niemniej uchodzą za takie z mocy wyraźnego ustanowienia ustawodawcy, który skierował je do właściwości sądów powszechnych i nakazał stosowanie do ich rozpoznania przepisów KPC (wyr. SA w Białymstoku z 15.3.2017 r., I ACa 857/16, Legalis).

Sprawa cywilna jest abstrakcyjnym stosunkiem prawnym z zakresu prawa cywilnego i dopiero proces ma na celu wiążące ustalenie istnienia albo nieistnienia konkretnego stosunku cywilnoprawnego między powodem a pozwanym, zatem każdy może wytoczyć powództwo, jakie uzna za słuszne i sąd powszechny powinien je rozpoznać (post. SN z 20.6.2012 r., I CSK 558/11, Legalis).

Zgodnie z wyrokiem SN z 11.9.2014 r. (III CZP 64/14, Rzeczposp. PCD 2014, Nr 212, s. 3) w długiej ewolucji rozumienia sprawy cywilnej przyjęto, że decyduje rodzaj roszczeń wskazanych w pozwie. Jeśli są opisane jako cywilne, pozew kwalifikuje się do sądu cywilnego, który dopiero w wyroku orzeknie, czy wybrano właściwy sąd. Natomiast w post. SN z 11.9.2014 r. (III CZ 46/14, OSNC 2015, Nr 7-8, poz. 92), wskazano, iż w art. 1 KPC sprawa cywilna została określona jako przedmiot sądowego postępowania cywilnego, a więc tego, co jest rozpoznawane (załatwiane) przez sąd w tym postępowaniu. Ustawodawca w sposób wyczerpujący wymienił rodzaje spraw, które uznaje za sprawy cywilne, przy czym posłużył się dwoma odrębnymi kryteriami kwalifikacyjnymi. W związku z tym rozróżnia się sprawy cywilne w znaczeniu materialnym, tj. wynikające ze stosunków z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz z prawa pracy, oraz sprawy cywilne w znaczeniu formalnym, które nie są ze swej istoty sprawami cywilnymi, jednakże uchodzą za takie przez to, że ich rozpoznawanie odbywa się według przepisów Kodeksu postępowania cywilnego.

I. Sprawy cywilne w znaczeniu materialnym

Sprawy cywilne w ujęciu materialnym dotyczą ochrony stosunków cywilnoprawnych, czyli osobistych, rodzinnych i majątkowych na zasadzie równorzędności stron. Jeżeli jednak jedna ze stron działa z mocy swej władzy zwierzchniej, to nie jest to stosunek cywilnoprawny, a najpewniej administracyjnoprawny1.

Zgodnie z post. SN z 27.3.2013 r. (I CSK 402/12, Legalis) przez sprawy cywilne w znaczeniu materialnym rozumie się sprawy, w których ochrona prawna sprowadza się do wywołania skutku w zakresie stosunków cywilnoprawnych, tj. stosunków osobistych, rodzinnych lub majątkowych, których podmioty - w razie sporu - występują jako równorzędni partnerzy. Przez sprawy cywilne w znaczeniu formalnym rozumie się natomiast inne sprawy, które nie są ze swej istoty sprawami cywilnymi, a jedynie uznawane są za sprawy cywilne, dlatego że z woli ustawodawcy są rozpoznawane według przepisów Kodeksu postępowania cywilnego.

Do spraw cywilnych w tym rozumieniu zaliczamy także ,,sprawy gospodarcze", wymienione w art. 4582 KPC.

Istotny jest wyrok TK z 10.7.2000 r. (SK 12/99, OTK 2000, Nr 5, poz. 143), w którym mowa jest o tym, że art. 1 KPC jest niekonstytucyjny, jeśli jest rozumiany w ten sposób, ,,iż w zakresie pojęcia sprawy cywilnej nie mogą się mieścić roszczenia dotyczące zobowiązań pieniężnych, których źródło stanowi decyzja administracyjna". W praktyce sądowej nie kwestionowano tego, że decyzja administracyjna może być źródłem zobowiązań prywatnoprawnych.

Sprawami cywilnymi nie będą zatem sprawy rozpoznawane przed NSA i wojewódzkimi sądami administracyjnymi, gdzie postępowanie ma charakter sądowoadministracyjny2. Także odwołanie sędziego od decyzji Ministra Sprawiedliwości w przedmiocie zmiany miejsca służbowego jest szczególnym (nadzwyczajnym) środkiem zaskarżenia, a sprawa prowadzona wskutek tego odwołania jest sprawą cywilną, ale w znaczeniu formalnym (art. 1 in fine KPC), która podlega rozpoznaniu tylko w jednej "instancji" przez Sąd Najwyższy, przy czym przedmiot rozpoznania został w niej ograniczony do badania zasadności zarzutów odwołania (post. SN z 18.3.2016 r., III KRS 231/13, Legalis).

Natomiast sprawa o zwrot kosztów leczenia udzielonego za granicą, mimo majątkowego charakteru, nie jest sprawą cywilną w rozumieniu art. 1 i 2 KPC, gdyż adresatem tego roszczenia może być wyłącznie państwo jako podmiot prawa publicznego. Sprawa o zwrot kosztów leczenia udzielonego za granicą to sprawa o charakterze administracyjnoprawnym, należąca do drogi postępowania administracyjnego (post. SN z 28.5.2015 r., III CZP 26/15, OSNC 2015, Nr 11, poz. 133).

Pojęcie sprawy cywilnej powinno być więc rozumiane szeroko i w żadnym wypadku nie może być uzależnione od oceny zasadności roszczenia, ponieważ ocena taka wykracza poza problematykę procesową (post. SN z 6.6.2014 r., I CSK 470/13, OSNC zb. dod. 2015/C/48).

II. Sprawy cywilne w ujęciu formalnym

Sprawami cywilnymi są także sprawy, które nie mają ze swej natury charakteru cywilnoprawnego, opartego na równorzędności podmiotów. Ze swej istoty nie są sprawami przytoczonymi we wstępnej części regulacji art. 1 KPC, gdyż ich źródłem jest prawo publiczne, niemniej uchodzą za takie z mocy wyraźnej decyzji ustawodawcy, który skierował je do właściwości sądów powszechnych i nakazał stosowanie do ich rozpoznawania przepisów Kodeksu postępowania cywilnego3.

Są to zatem m.in. sprawy:

1) z zakresu ubezpieczeń społecznych;

   Przepis art. 1 KPC zawiera definicję sprawy cywilnej, która jest sprawą wynikającą ze stosunków z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz z prawa pracy. W rozumieniu tego przepisu (formalnoprawnym jego znaczeniu) sprawami cywilnymi są również sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych, a więc sprawy, w których wniesiono odwołanie od decyzji organów rentowych (art. 4779 KPC), do których przepisy Kodeksu postępowania cywilnego stosuje się z mocy ustaw szczególnych. Od momentu wniesienia odwołania do sądu rozpoznawana sprawa staje się sprawą cywilną, podlegającą rozstrzygnięciu według reguł właściwych dla tej kategorii. Odwołanie pełni rolę pozwu. Jego zasadność ocenia się zatem na podstawie właściwych przepisów prawa materialnego. Postępowanie sądowe, w tym w sprawach z zakresu prawa ubezpieczeń społecznych, skupia się zatem na wadach wynikających z naruszenia prawa materialnego, a kwestia wad decyzji administracyjnych spowodowanych naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego, pozostaje w zasadzie poza przedmiotem tego postępowania (wyr. SN z 22.10.2013 r., III UK 154/12, Legalis);

2) z zakresu postępowania rejestrowego;

3) o uchylenie uchwały walnego zgromadzenia spółdzielni z powodu jej niezgodności z prawem lub postanowieniem statutu (ustawa z 16.9.1982 r. - Prawo spółdzielcze, tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 648);

4) o unieważnienie, sprostowanie, ustalenie treści oraz sporządzenie aktu stanu cywilnego (ustawa z 28.11.2014 r. - Prawo o aktach stanu cywilnego, tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1378);

5) o zastosowaniu poddania się osoby leczeniu w zakładzie lecznictwa odwykowego (ustawa z 26.10.1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 2151 ze zm.);

6) z zakresu ochrony zdrowia psychicznego (art. 42-49 ustawy z 19.8.1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 2123 ze zm.);

7) o roszczenia o odszkodowanie za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie i zatrzymanie (art. 552 i nast. KPK).

Schemat 1. Rozróżnienie znaczenia materialnego i formalnego sprawy cywilnej

Ocena sprawy na tle art. 1 KPC zależy przede wszystkim od przedstawionego pod osąd roszczenia oraz wskazanego stanu faktycznego.

Przykład: Post. SN z 12.12.2003 r. (V CK 86/03, Legalis), w którym sąd przyjął, że administracyjnoprawny charakter stosunku łączącego studenta z uczelnią wyższą eliminuje możliwość przyjęcia dopuszczalności drogi sądowej w sprawie o stwierdzenie nieważności i uchylenia orzeczenia komisji dyscyplinarnej, więc orzeczenia, w którym nałożono określoną karę dyscyplinarną.

Od momentu wniesienia odwołania do sądu powszechnego sprawa wszczęta przez ubezpieczonego staje się sprawą cywilną i podlega rozpoznaniu według zasad właściwych dla tej kategorii spraw (art. 83 ust. 2 ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 300 ze zm., w zw. z art. 1 KPC) (wyr. SA w Lublinie z 11.10.2018 r., III AUa 131/18, Legalis).

Sprawa o dotacje w trybie art. 80 ustawy z 7.9.1991 r. o systemie oświaty (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 2230 ze zm.) ma charakter spraw cywilnych i może być rozstrzygana prze z sądy powszechne (wyr. SA w Białymstoku z 27.9.2018 r., I ACa 447/18, Legalis).

Sprawa o ustalenie członkostwa w związku zawodowym jest sprawą cywilną (art. 1 KPC) (post. SN z 21.9.2018 r., V CSK 561/17, Legalis).

§ 7. Rodzaje postępowania sądowego

Ze względu na rosnącą popularność alternatywnych metod rozwiązywania sporów trzeba przede wszystkim, biorąc za kryterium sposób i organ rozpoznający sprawę, rozróżnić postępowanie sądowe i postępowanie pozasądowe.

I. Postępowanie sądowe

Jest to postępowanie toczące się przed sądami powszechnymi i Sądem Najwyższym, a także przed innymi współdziałającymi organami, jak referendarze sądowi czy komornicy.

Artykuł 2 § 1 KPC ustanawia domniemanie drogi sądowej w sprawach cywilnych. Oznacza to, iż każda sprawa cywilna w znaczeniu materialnym zostaje rozpoznana przez sąd, chyba że przepis szczególny przekazuje ją do właściwości innych organów. Jest to wyraz zasady konstytucyjnej (art. 45, 77, 177 Konstytucji RP) i ratyfikowanych przez Polskę konwencji międzynarodowych (art. 14 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych z 19.12.1966 r., Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167 ze zm., art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 4.11.1950 r., Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.), w myśl których każdy człowiek ma prawo do rozpatrzenia jego sprawy (cywilnej) przez niezawisły i bezstronny sąd. Przekazanie, o którym mowa w art. 2 § 3 KPC, dotyczy "sprawy". Sprawą należącą do kompetencji wojewody jest niewątpliwie stwierdzenie, czy określona nieruchomość, na podstawie art. 73 ust. 1 PWRefAdmU, stała się ex lege przedmiotem prawa własności przysługującego Skarbowi Państwa lub innej właściwej jednostce samorządu terytorialnego (art. 73 ust. 3 PWRefAdmU). Nie oznacza to jednak, że sądy powszechne nie mogą dokonywać samodzielnej oceny kwestii, które - stosownie do przepisu będącego podstawą orzeczenia wojewody - stanowią przesłankę wydania decyzji administracyjnej. Sprawa o ustalenie prawa własności nieruchomości w określonej dacie jest ze swej istoty sprawą cywilną w sensie ścisłym, jako że dotyczy stosunków z zakresu prawa cywilnego. Zasadniczo zatem w sprawie tego rodzaju droga sądowa jest dopuszczalna, jeżeli tylko, na zasadzie art. 2 § 3 KPC, przepisem szczególnym nie przekazano jej do właściwości innych organów (post. SN z 9.3.2023 r., II CSKP 434/22, OSNC 2024, Nr 1, poz. 8).

Nie ma w Polsce sądów szczególnych, rozpoznających sprawy cywilne. Należą one do właściwości sądów powszechnych - rejonowych, okręgowych i apelacyjnych. W nich znajdują się sądy pracy, rodzinne, gospodarcze, rejestrowe itd., które są jednostkami organizacyjnymi. Sąd Najwyższy rozpatruje m.in. skargi kasacyjne, skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnych orzeczeń i sprawuje nadzór nad działalnością innych sądów w zakresie orzekania (art. 183 Konstytucji RP i ustawa z 8.12.2017 r. o Sądzie Najwyższym, tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1093).

Sądami szczególnymi są sądy wojskowe i administracyjne. Nie zajmują się one sprawami cywilnymi. Sądy administracyjne, czyli wojewódzkie sądy administracyjne i Naczelny Sąd Administracyjny funkcjonują na podstawie ustawy z 30.8.2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.) i ustawy z 25.7.2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm.), które weszły w życie 1.1.2004 r.

Z regulacji zawartych w Kodeksie postępowania cywilnego przed sądami powszechnymi i Sądem Najwyższym mogą być prowadzone różne typy postępowania sądowego.

Postępowanie sądowe przed organami państwowymi, czyli sądami powszechnymi, możemy ze względu na jego funkcję podzielić na postępowanie rozpoznające sprawę co do meritum (rozpoznawcze), pomocnicze (wspomagające osiągnięcie celu) i wykonawcze.

Schemat 2. Rodzaje postępowań w postępowaniu cywilnym

1. Postępowanie rozpoznawcze - proces cywilny

Jest to postępowanie składające się z wielu czynności stron i sądu, które podejmuje się w celu rozpoznania i rozstrzygnięcia konkretnej sprawy cywilnej. Proces cywilny zawsze inicjuje podmiot, którego sfera prawna (prawa podmiotowe, status) wymaga ochrony prawnej, a także prokurator jako rzecznik interesu społecznego oraz niektóre organizacje pozarządowe nieprowadzące działalności gospodarczej. Proces cywilny ma charakter kontradyktoryjny i składa się z licznych czynności procesowych.

Sprawy rozstrzygane w procesie mogą być rozpatrywane w trybie zwykłym (zasada) bądź w postępowaniu odrębnym ze względu na ich przyspieszenie i uproszczenie albo specjalny charakter przedmiotu postępowania.

Zgodnie z art. 13 § 1 KPC istnieje zasada, że jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, sąd rozpoznaje sprawę w procesie (czyli istnieje ogólna zasada, że sprawy cywilne rozpatruje sąd powszechny, tak art. 2 § 1 KPC w procesie cywilnym). Wyjątek od tej zasady stanowią postępowania nieprocesowe.

W ramach postępowania rozpoznawczego w procesie ustawa przewiduje, ze względu na odmienności, postępowania odrębne. Są to:

1) postępowanie w sprawach małżeńskich;

2) postępowanie w sprawach ze stosunków między rodzicami a dziećmi;

3) postępowanie w sprawach gospodarczych;

4) postępowanie w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych;

5) postępowanie w sprawach o naruszenie posiadania;

6) szczególne postępowania gospodarcze pozostawione po nowelizacji z 16.9.2011 r. (Dz.U. Nr 233, poz. 1381):

a) postępowanie w sprawach z zakresu ochrony konkurencji i konsumentów oraz w sprawie praktyk nieuczciwie wykorzystujących przewagę,

b) postępowanie w sprawach z zakresu regulacji energetyki,

c) postępowanie w sprawach z zakresu regulacji telekomunikacji i poczty,

d) postępowanie w sprawach z zakresu regulacji transportu kolejowego,

e) postępowanie w sprawach z zakresu regulacji rynku wodno-kanalizacyjnego;

7) postępowanie nakazowe;

8) postępowanie upominawcze;

9) postępowanie uproszczone;

10) elektroniczne postępowanie upominawcze;

11) europejskie postępowanie nakazowe;

12) europejskie postępowanie w sprawie drobnych roszczeń;

13) postępowanie w sprawach własności intelektualnej dodane ustawą z 13.2.2020 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 288);

14) postępowanie z udziałem konsumentów dodane ustawą z 9.2.2023 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 614).

2. Postępowanie rozpoznawcze - nieprocesowe

Zgodnie z art. 13 § 1 KPC istnieje zasada, że jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, sąd rozpoznaje sprawę w procesie (istnieje ogólna zasada, że sprawy cywilne rozpatruje sąd powszechny, art. 2 § 1 KPC - w procesie cywilnym). Wyjątek od tej zasady stanowią postępowania nieprocesowe.

Postępowanie nieprocesowe jest równorzędnym trybem postępowania rozpoznawczego. W przeciwieństwie do procesu występuje tu większy krąg podmiotów - osoby zainteresowane i większe są uprawnienia sądu do działania z urzędu. Przed 1964 r. postępowanie to było określane jako niesporne. Postępowanie to może być niekiedy wszczęte z urzędu. Charakterystyczne jest to, że liczba uczestników odpowiada liczbie osób zainteresowanych, jak np. w postępowaniu spadkowym. Sprawy te rozpoznawane są na podstawie przepisów szczególnych.

Postępowanie nieprocesowe dotyczy:

1) spraw z zakresu prawa rzeczowego, np. stwierdzenia zasiedzenia, zniesienia współwłasności, rozgraniczenia nieruchomości;

2) spraw z zakresu prawa spadkowego, np. spisu inwentarza, przyjęcia i odrzucenia spadku, otwarcia i ogłoszenia testamentu, działu spadku;

3) spraw z zakresu prawa osobowego, np. uznania za zmarłego, ubezwłasnowolnienia, obywatelstwa dziecka i zmiany jego nazwiska;

4) spraw z zakresu prawa rodzinnego, opiekuńczego i kurateli;

5) spraw z zakresu prawa pracy;

6) innych spraw:

a) złożenia przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego (na podstawie Kodeksu cywilnego i Kodeksu postępowania cywilnego),

b) odtworzenia dyplomów i świadectw z ukończenia nauki oraz umorzenia utraconych dokumentów (dekret z 7.7.1945 r. o odtworzeniu dyplomów i świadectw ukończenia nauki, Dz.U. Nr 27, poz. 164 ze zm.; dekret z 10.12.1946 r. o umorzeniu utraconych dokumentów, Dz.U. z 1947 r. Nr 5, poz. 20 oraz Kodeks postępowania cywilnego),

c) z zakresu ustawy z 18.9.2001 r. - Kodeks morski (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1309),

d) rejestrowych (ustawa z 6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2017; ustawa z 27.6.1997 r. o partiach politycznych, tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1215 - ewidencja oraz przepisy Kodeksu postępowania cywilnego),

e) przyjęcia do spółdzielni i przydziału lokalu spółdzielczego (ustawa - Prawo spółdzielcze),

f) unieważnienia wyborów parlamentarnych, Prezydenta RP oraz kontrola sądowa wyboru delegatów do Krajowej Rady Izb Rolniczych (ustawa z 5.1.2011 r. - Kodeks wyborczy, tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 2408 - art. 221 i nast.; ustawa z 14.12.1995 r. o izbach rolniczych, tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 183),

g) z zakresu przepisów o przedsiębiorstwach państwowych i o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego (ustawa z 25.9.1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych, tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 437 ze zm. i ustawa z 25.9.1981 r. o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego, tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 1543).

Jak wskazuje wyliczenie spraw, wiele z nich zostało przekazanych do postępowania na podstawie ustaw innych niż Kodeks postępowania cywilnego.

3. Postępowanie pomocnicze - zabezpieczające

Jest to postępowanie w dużej mierze samodzielne, uregulowane w oddzielnej Części II KPC, głównie na użytek postępowania rozpoznawczego. Sąd wydając postanowienie, zazwyczaj przed albo w trakcie postępowania rozpoznawczego, może zabezpieczyć roszczenia pieniężne (czasem niepieniężne), np. rent czy alimentów.

Postępowaniem pomocniczym jest także uregulowane w art. 716-729 KPC postępowanie w razie zaginięcia lub zniszczenia akt sądowych.

W doktrynie uznaje się również za postępowanie pomocnicze:

1) postępowanie w przedmiocie zabezpieczenia dowodów;

2) postępowanie o nadanie klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu (w stosunku do postępowania egzekucyjnego);

3) postępowanie w przedmiocie wykonalności orzeczeń sądów zagranicznych, zagranicznych ugód zawartych przed tymi sądami.

4. Postępowanie wykonawcze - egzekucyjne (sprawa egzekucyjna)

Kodeks nie definiuje pojęcia "sprawy egzekucyjnej", jednak pojęcie to pojawia się w art. 758 KPC. Wydaje się, że należy je rozumieć jako te, w których chodzi o przymusowe urzeczywistnienie praw i obowiązków ze stosunków prawa materialnego cywilnego. Najczęściej będą dotyczyły spraw o przymusowe wykonanie orzeczeń i innych aktów wydanych w sprawach cywilnych, stanowiących tytuły egzekucyjne określone przez przepisy Księgi trzeciej KPC (E. Wengerek). W związku ze zmianą systematyki Kodeksu postępowania cywilnego doszło do rozdzielenia Księgi drugiej na dwa niezależne działy: Księga druga - Postępowanie zabezpieczające i Księga trzecia - Postępowanie egzekucyjne.

Sprawami egzekucyjnymi w rozumieniu art. 758 KPC nie są sprawy poddane egzekucji administracyjnej, wymienione w art. 2 ustawy z 17.6.1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 2505 ze zm.).

Już teraz warto wspomnieć, że sprawy egzekucyjne należą do właściwości sądów i urzędujących przy tych sądach komorników sądowych, a także egzekucyjnych w ograniczonym zakresie innych organów egzekucyjnych - Policji, banków.

II. Postępowanie wykonawcze - upadłościowe

Dnia 1.10.2003 r. weszła w życie ustawa - Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535), obecnie obowiązująca jako ustawa z 28.2.2003 r. - Prawo upadłościowe (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 1520 ze zm.) i ustawa z 15.5.2015 r. - Prawo restrukturyzacyjne (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 2309 ze zm.). Zastąpiła ona rozporządzenia: Prezydenta RP z 24.10.1934 r. - Prawo upadłościowe (tekst jedn. Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.) oraz rozporządzenie Prezydenta RP z 24.10.1934 r. - Prawo o postępowaniu układowym (Dz.U. Nr 93, poz. 836 ze zm.). Regulacja ta miała na celu stworzenie warunków pozwalających na całkowite zaspokojenie wierzycieli, zwiększenie możliwości zachowania przedsiębiorstwa i jego działalności w postępowaniu naprawczym. Obecnie wyodrębnienie postępowania restrukturyzacyjnego ma na celu zwiększenie efektywności gospodarki i wzmocnienia jej innowacyjności. Celem postępowania restrukturyzacyjnego jest uniknięcie ogłoszenia upadłości dłużnika przez umożliwienie mu restrukturyzacji w drodze zawarcia układu z wierzycielami, a w przypadku postępowania sanacyjnego - również przez przeprowadzenie działań sanacyjnych, przy zabezpieczeniu słusznych praw wierzycieli. Zgodnie z art. 2 ustawy prawo restrukturyzacyjne, restrukturyzację przeprowadza się w następujących postępowaniach restrukturyzacyjnych:

1) postępowaniu o zatwierdzenie układu;

2) przyspieszonym postępowaniu układowym;

3) postępowaniu układowym;

4) postępowaniu sanacyjnym.

Natomiast zgodnie z art. 10 PrUpad, upadłość ogłasza się w stosunku do dłużnika, który stał się niewypłacalny. W postępowaniu upadłościowym, z dniem ogłoszenia upadłości majątek upadłego staje się masą upadłości (wyr. SN z 16.1.2009 r., III CSK 244/08). Wierzytelności podlegające zgłoszeniu do masy upadłości mogą być w czasie trwania upadłości dochodzone tylko w trybie przewidzianym w przepisach art. 236 i n. PrUpad (post. SN z 24.6.2019 r., III CSK 243/17).

Wskazując na wzajemny stosunek postępowania upadłościowego i egzekucyjnego, w uzasadnieniu wyroku SN z 9.5.2024 r. (II CSKP 1544/22, Legalis) podkreślono, że postępowanie egzekucyjne ulega zawieszeniu z mocy prawa (art. 818 § 1 zd. 1 KPC) albo też powinno zostać zawieszone przez komornika z urzędu (art. 174 § 1 pkt 5 w zw. z art. 13 § 2 KPC). (...) Zagadnienie zawieszenia postępowania egzekucyjnego w związku z postępowaniem upadłościowym objęte jest regulacjami o charakterze szczególnym. Według art. 146 ust. 1 PrUpad postępowanie egzekucyjne skierowane do majątku wchodzącego w skład masy upadłości, wszczęte przed dniem ogłoszenia upadłości, ulega zawieszeniu z mocy prawa z dniem ogłoszenia upadłości. Postępowanie to umarza się z mocy prawa po uprawomocnieniu się postanowienia o ogłoszeniu upadłości. Z kolei w ramach postępowania zabezpieczającego postępowanie egzekucyjne może być zawieszone na podstawie art. 39 ust. 1 PrUpad na wniosek wnioskodawcy, dłużnika lub tymczasowego nadzorcy sądowego, jeżeli jest to niezbędne do osiągnięcia celów postępowania upadłościowego.

III. Postępowanie pozasądowe

Jest to postępowanie prowadzone przed organami niemającymi charakteru sądowego - postępowanie mediacyjne, postępowanie przed komisjami pojednawczymi w sprawach z zakresu prawa pracy oraz postępowanie przed sądem polubownym.

Postępowanie przed sądem polubownym ma charakter postępowania rozpoznawczego. Wykonanie orzeczeń sądów polubownych następuje na podstawie przepisów o egzekucji z Kodeksu postępowania cywilnego. Przepisy dotyczące sądownictwa polubownego znajdują się w Części V KPC (art. 1154-1217 KPC). Mediacja została uregulowana w art. 1831-18315 KPC.

Natomiast zasady postępowania przed komisją pojednawczą i wykonanie zawartej przed nią ugody określają przepisy Kodeksu pracy (art. 244-258).

1 Wyr. TK z 12.4.1989 r. (Uw. 9/88, OTK 1989, poz. 9).

2 Orz. SN z 4.4.2003 r. (III CZP 11/03, Prok. i Pr. - wkł. 2003, Nr 9, s. 34).

3 Post. SN z 19.12.2003 r. (III CK 319/03, OSNC 2005, Nr 2, poz. 31).