Część A. Pytania egzaminacyjne
Rozdział I. Zagadnienia ogólne
Pytanie 1. Jakie kategorie spraw podlegają rozpoznaniu w postępowaniu cywilnym zgodnie z Kodeksem postępowania cywilnego?
Na podstawie Kodeksu postępowania cywilnego rozpoznawane są sprawy cywilne.
Artykuł 1 KPC wyodrębnia w tym zakresie dwie grupy spraw cywilnych:
sprawy cywilne
w znaczeniu materialnym, tj. sprawy z zakresu prawa cywilnego, ale także prawa rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy; sprawy cywilne
w znaczeniu formalnym, tj. sprawy o charakterze innym niż cywilny, które jednak na mocy decyzji ustawodawcy rozpoznawane są przez sądy w postępowaniu cywilnym, a wynika to bezpośrednio z KPC (np. w odniesieniu do spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz spraw regulacyjnych) lub z regulacji odrębnych.
Sąd Najwyższy w postanowieniu z 29.9.2020 r. (III PZP 3/20, Legalis) wskazuje, w jaki sposób dokonuje się ocena charakteru danej sprawy:
"I. Dla oceny charakteru prawnego danej sprawy jako "sprawy cywilnej" w rozumieniu art. 1 KPC, a zatem i dopuszczalności drogi sądowej przed sądem powszechnym istotny jest przede wszystkim podniesiony przez stronę powodową przedmiot procesu - przedstawione roszczenie oraz wskazany przez stronę, podlegający następnie kwalifikacyjnej ocenie sądu, stan faktyczny. Konkretyzują one stosunek pracy, który - według powoda - zachodzi pomiędzy nim a pozwanym, kształtując w każdym wypadku charakter sprawy i decyduje, czy jest ona sprawą cywilną, czy nie jest sprawą cywilną, w szczególności czy jest sprawą administracyjnoprawną (publicznoprawną). Nie ma więc tu decydującego znaczenia obiektywne istnienie albo nieistnienie roszczenia podlegającego ochronie przed sądem powszechnym, lecz przesądzające jest zgłoszone przez powoda twierdzenie o istnieniu stosunku prawnego objętego pojęciem "sprawa cywilna" w rozumieniu art. 1 KPC, w tym przypadku stosunku pracy i wynikającego z niego prawa do wynagrodzenia za pracę. We wstępnej, wyróżnionej wcześniej, fazie rozpatrywania sprawy sąd nie bada rzeczywistego istnienia prawa podmiotowego, którego ustalenia powód się domaga, gdyż na tym etapie sąd rozpatruje jedynie roszczenie procesowe, a więc hipotetyczne roszczenie materialnoprawne określone przez powoda. Jeżeli roszczenie to dotyczy stosunków cywilnoprawnych, sensu largo (art. 1 KPC) i sformułowane zostało w oparciu o przepisy prawa cywilnego, należy przyjąć, że jest to sprawa cywilnoprawna (art. 1 KPC), a droga postępowania przed sądem powszechnym jest dopuszczalna (art. 2 KPC).
II. Sprawa o roszczenie o ustalenie istnienia stosunku pracy skazanego skierowanego do pracy w czasie odbywania kary pozbawienia wolności jest sprawą cywilną (art. 1 w związku z art. 189 KPC)".
Pytanie 2. Jakie sądy zgodnie z Kodeksem postępowania cywilnego powołane są do rozpoznawania spraw cywilnych?
Do rozpoznawania spraw cywilnych powołane są:
sądy powszechne, o ile sprawy te nie należą do właściwości sądów szczególnych oraz
Sąd Najwyższy.
Poza sądami powszechnymi i Sądem Najwyższym zgodnie z art. 175 Konstytucji RP wymiar sprawiedliwości sprawują także sądy administracyjne i sądy wojskowe, jednakże nie są one powołane do załatwiania spraw cywilnych, stąd wskazanie zawarte w art. 2 § 1 KPC na "sądy szczególne" jest bezprzedmiotowe.
Pytanie 3. Jakiego rodzaju zachowania stron lub uczestników postępowania mogą być uznane za nadużycie prawa procesowego?
O nadużyciu prawa procesowego możemy mówić, kiedy strona lub uczestnik postępowania korzysta z uprawnienia przewidzianego w przepisach postępowania, jednakże czyni z niego użytek niezgodny z celem, dla którego je ustanowiono.
Przykłady nadużycia prawa procesowego:
"W sytuacji gdy pozwany powołując się na niestawiennictwo na rozprawie z uwagi na chorobę, nie przedłożył zwolnienia od lekarza sądowego ani przed, ani po terminach wyznaczonej rozprawy, to takie zachowanie nosi znamiona nadużycia prawa, które traktować należy w kategoriach art. 41, indeks 1 KPC" (wyr. SA w Krakowie z 8.6.2022 r., I ACa 231/21, Legalis); "Jeżeli strona na etapie postępowania pierwszoinstancyjnego nie podniosła istotnych dla sprawy dowodów, podnoszenie ich na etapie postępowania apelacyjnego uznać należy za spóźnione (art. 381 KPC), a nadto dokonane w warunkach opisanych w art. 41, indeks 1 KPC" (wyr. SA w Krakowie z 18.2.2021 r., I AGa 85/20, Legalis); "Na dobre obyczaje bez wątpienia składa się m.in. uznawana przez doktrynę prawa za obowiązującą zasada
venire contra factum proprium nemini licet [zasada niepozwalająca stronie na powołanie się na fakty czy okoliczności sprzeczne z jej poprzednimi oświadczeniami lub czynnościami]. Naruszenie tej zasady stanowi zaś nadużycie przez stronę praw procesowych" (wyr. SO w Szczecinie z 27.4.2017 r., VIII GC 72/16, Legalis).
Pytanie 4. Na czym polega zasada szybkości postępowania wyrażona w art. 6 KPC?
Zgodnie z art. 6 KPC sąd powinien przeciwdziałać przewlekaniu postępowania i dążyć do tego, aby rozstrzygnięcie nastąpiło na pierwszym posiedzeniu, jeżeli jest to możliwe bez szkody dla wyjaśnienia sprawy (zasada szybkości), natomiast strony i uczestnicy postępowania obowiązani są przytaczać wszystkie fakty i dowody bez zwłoki, aby postępowanie mogło być przeprowadzone sprawnie i szybko (tzw. ciężar wspierania postępowania).
Ocena rozsądnej długości postępowania zależy od wielu okoliczności, w tym m.in. złożoności sprawy, działań podejmowanych przez strony postępowania, zachowań sądu lub właściwych organów biorących udział w sprawie.
Postulat szybkości postępowania został wyrażony m.in. w:
art. 45 ust. 1 Konstytucji RP: każdy ma prawo do rozpoznania jego sprawy przez sąd bez nieuzasadnionej zwłoki; art. 47 Karty Praw Podstawowych: każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony uprzednio na mocy ustawy; art. 6 § 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka: każdy ma prawo do rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie; czy art. 7 Europejskiej Konwencji o wykonaniu praw dzieci, sporządzonej w Strasburgu 25.1.1996 r.: prowadząc postępowanie dotyczące dziecka, organ sądowy ma obowiązek szybkiego działania w celu uniknięcia nieuzasadnionej zwłoki, a także niezbędne jest istnienie przepisów zapewniających bezzwłoczne wykonanie orzeczeń; w przypadkach pilnych organ sądowy powinien mieć, jeżeli zachodzi taka potrzeba, prawo zarządzenia natychmiastowego wykonania orzeczeń.
Pytanie 5. Na czym polega zasada jawności postępowania cywilnego?
Zasada jawności jest powszechnie uznawana za naczelną zasadę organizacji wymiaru sprawiedliwości.
Wyróżniamy:
jawność zewnętrzną (publiczność postępowania): posiedzenia sądowe są, co do zasady, jawne dla opinii publicznej, w tym osób trzecich i mediów, a także zagwarantowana jest możliwość wysłuchania wyroku wydanego w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej; wyłączenie jawności rozpatrzenia sprawy może nastąpić tylko ze względu na enumeratywnie wskazane okoliczności, do których zalicza się moralność, bezpieczeństwo państwa, porządek publiczny, wzgląd na ochronę życia prywatnego stron lub inny ważny interes prywatny (art. 45 ust. 2 zd. 1 Konstytucji RP);
jawność wewnętrzną: realizowana jest przez sąd wobec stron i uczestników postępowania cywilnego, którzy mają w szczególności prawo do bycia informowanym o przebiegu postępowania, do dostępu do akt sądowych, otrzymywania odpisów, kopii lub wyciągów z tych akt, przedstawienia swojego stanowiska, zapoznania się ze stanowiskiem strony przeciwnej, uczestniczenia w określonych czynnościach procesowych sądu.
Pytanie 6. Czy strona lub uczestnik postępowania może samodzielnie nagrywać (obraz i dźwięk) przebieg posiedzenia lub innych czynności sądowych?
Strona lub uczestnik postępowania mogą utrwalać przebieg posiedzeń i innych czynności sądowych, przy których są obecni, jedynie za pomocą urządzenia rejestrującego dźwięk i nie wymaga to zezwolenia sądu, a jedynie uprzedzenia sądu o zamiarze takiej rejestracji dźwięku. Jednak w sytuacji, kiedy posiedzenie lub jego część odbywa się przy drzwiach zamkniętych lub sprzeciwia się temu wzgląd na prawidłowość postępowania, sąd zakazuje stronie lub uczestnikowi postępowania utrwalenia przebiegu posiedzenia lub innej czynności sądowej za pomocą urządzenia rejestrującego dźwięk.
Pytanie 7. Do jakiego etapu postępowania cywilnego sąd może nakłaniać strony do mediacji?
Sąd nie ma bezwzględnego obowiązku przeprowadzania postępowania ugodowego pomiędzy stronami, a tylko taką powinność w pewnych sytuacjach. Zgodnie z art. 10 KPC w sprawach, w których zawarcie ugody jest dopuszczalne, sąd powinien dążyć w każdym stanie postępowania do ich ugodowego załatwienia, nakłaniając strony do mediacji, oczywiście uwzględniając inne zasady postępowania, w tym postulat szybkości postępowania. I tak przykładowo wskazano w wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka:
"Na podstawie art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284) Trybunał stwierdza, że rozsądna długość trwania postępowania musi być oceniona w świetle szczególnych okoliczności sprawy i z uwzględnieniem kryteriów ustalonych w orzecznictwie Trybunału, w szczególności stopnia zawiłości sprawy, postępowania skarżącego i właściwych władz oraz wagi postępowania dla skarżącego. Trybunał zaznacza, że o ile należy zachęcać strony do zawarcia ugody, o tyle przedłużanie zabiegów zmierzających do tego nie służy dobremu przebiegowi procesu. Jeżeli działania sądu nie przynoszą rezultatu, sądy zobligowane są do rozstrzygnięcia sporu z jak najmniejszym opóźnieniem. Trybunał nie może przyjąć argumentu, że wysiłki zmierzające do ugodowego zakończenia sprawy usprawiedliwiają przedłużenie postępowania" (wyr. ETPCz z 4.10.2001 r., 38328/97, Legalis).
Pytanie 8. W jakim zakresie sąd cywilny jest związany ustaleniami wyroku wydanego w postępowaniu karnym?
Sąd cywilny jest związany ustaleniami wydanego w postępowaniu karnym wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa, o ile wyrok jest prawomocny. Oznacza to, że w zakresie samego popełnienia czynu zabronionego nie może on prowadzić własnych, odmiennych ustaleń. Jest to wyjątek od zasady bezpośredniości i swobodnej oceny dowodów, a do pewnego stopnia także stanowi odstępstwo od zasady niezawisłości sędziego w orzekaniu w sprawie cywilnej.
Jednakże osoba, która nie była oskarżona, może powoływać się w postępowaniu cywilnym na wszelkie okoliczności wyłączające lub ograniczające jej odpowiedzialność cywilną.
Pytanie 9. Na rzecz którego z trybów postępowania: procesowego czy nieprocesowego działa domniemanie w postępowaniu cywilnym?
Zasadą w postępowaniu cywilnym jest rozpoznawanie spraw w procesie. Zgodnie bowiem z regułą wyrażoną w art. 13 § 1 KPC domniemywa się drogę procesu cywilnego. Przynależność do innego trybu, pozaprocesowego, musi wynikać z normy szczególnej. Przy czym, zgodnie z art. 13 § 2 KPC, przepisy o procesie stosuje się odpowiednio do innych rodzajów postępowań unormowanych w niniejszym kodeksie, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej.
Należy również pamiętać, że sam proces nie ma charakteru jednolitego. Obok postępowania toczącego się na zasadach ogólnych (art. 15-42412, indeks 12 KPC) występują postępowania odrębne, takie jak postępowanie w sprawach małżeńskich (art. 425-452 KPC); w sprawach ze stosunków między rodzicami a dziećmi (art. 453-458 KPC) czy w sprawach gospodarczych (art. 4581, indeks 1-45813, indeks 13 KPC).
