Postępowanie administracyjne i sądowoadministracyjne z testami online - Marek Wierzbowski, Rafał Stankiewicz
«
»
Reflow text when sidebars are open.
"Postępowanie administracyjne i sądowoadministracyjne" zostało przygotowane przez zespół Autorów z Katedry Prawa i Postępowania Administracyjnego Uniwersytetu Warszawskiego, mających wieloletnie doświadczenie w zakresie postępowania administracyjnego. Wydawany podręcznik z zakresu postępowania administracyjnego ma już długą tradycję. Poprzedni, choć napisany w innym składzie autorskim, miał osiemnaście wydań, natomiast po zmianie zespołu redakcyjnego, który obecnie tworzą prof. dr hab. Rafał Stankiewicz i prof. dr hab. Marek Wierzbowski były już 3 wydania tego podręcznika.
Publikacja ta jest kierowana do dwóch grup Czytelników. Pierwszą z nich są studenci studiów prawniczych i administracyjnych, drugą zaś - praktycy zajmujący się postępowaniem administracyjnym jako sędziowie sądów administracyjnych, pracownicy administracji publicznej (państwowej i samorządowej), oraz osoby występujące w konkretnych sprawach administracyjnych czy podatkowych jako strony lub pełnomocnicy stron. Kierując to dzieło do tak szeroko zakreślonego grona, Autorzy dążyli do wskazania, z jednej strony, teoretycznych podstaw określonych instytucji procesowych, z drugiej zaś, do zamieszczenia informacji praktycznych, a także odnotowania co istotniejszych orzeczeń sądów administracyjnych i Sądu Najwyższego, dotyczących zagadnień proceduralnych ujętych w podręczniku.
Postępowanie administracyjne odgrywa dziś bardzo dużą rolę w praktyce prawniczej. Liczba spraw administracyjnych jest o wiele większa od liczby spraw rozstrzyganych przez sądy powszechne. W sprawach administracyjnych strona często występuje bez pomocy adwokata, a pracownik administracji rozstrzygający sprawę również często nie ma wykształcenia prawniczego.
Przestrzeganie ustawowo określonych zasad postępowania ma zasadnicze znaczenie dla przebiegu sprawy administracyjnej i oceny prawidłowości wydanej decyzji. Znaczny odsetek decyzji uznawanych przez sądy administracyjne za nieprawidłowe to właśnie decyzje, w których doszło do naruszenia przepisów postępowania administracyjnego. Ten fakt najpełniej wskazuje, że znajomość procedury często przesądza o wyniku sprawy.
Praca obejmuje trzy podstawowe procedury administracyjne - postępowanie ogólne, podatkowe i egzekucyjne oraz zawiera także część dotyczącą postępowania przed sądami administracyjnymi, postępowań szczególnych i postępowania administracyjnego w Unii Europejskiej.
Postępowanie administracyjne ogólne jest uregulowane Kodeksem postępowania administracyjnego. Kodeks był wielokrotnie nowelizowany, co jednak nie naruszyło istoty jego podstawowych instytucji. Kodeks postępowania administracyjnego możemy zaliczyć do pomników prawodawstwa polskiego - tak jak Niemcy traktują swój BGB czy Francuzi Code civil.
Polska jest jednym z tych krajów, które mają skodyfikowane postępowanie administracyjne. Liczba tych krajów powiększa się i należy do nich także Francja, która od niedawna również posiada skodyfikowane postępowanie administracyjne. Postępowanie administracyjne w Polsce jest rozumiane przy tym dość wąsko, podobnie jak w nauce austriackiej czy niemieckiej oraz innych krajów tego prawniczego obszaru kulturowego. Postępowanie administracyjne dotyczy bowiem tylko rozstrzygania indywidualnych spraw administracyjnych w drodze decyzji administracyjnych przez organy administracji. Na skutek tego podejścia, poza zakresem KPA pozostają procedury dokonywania innego rodzaju czynności przez organy administracji - a w szczególności procedury wydawania przepisów, zawierania umów i udostępniania informacji. W Polsce procedury te zawarte są w postaci cząstkowej w odrębnych ustawach.
W 1997 r. ustawodawca wyłączył postępowanie podatkowe z KPA i poddał je odrębnej regulacji prawnej zawartej w Ordynacji podatkowej. Postępowanie podatkowe uważa się nadal za wyodrębniony rodzaj postępowania administracyjnego, dlatego też przepisom proceduralnym zawartym w Ordynacji podatkowej poświęcony jest odrębny fragment podręcznika.
Przymusowe wykonanie decyzji podjętych według KPA czy Ordynacji podatkowej reguluje odrębna ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Tę część procedury administracyjnej określa się mianem egzekucji administracyjnej. Instytucjom postępowania egzekucyjnego poświęcona jest odrębna część podręcznika.
Z wydawaniem decyzji przez organy administracji i ich wykonaniem ściśle związana jest weryfikacja tych rozstrzygnięć przez sądy administracyjne. Dlatego też osobna część podręcznika poświęcona jest sądom administracyjnym i tzw. postępowaniu sądowoadministracyjnemu, czyli postępowaniu przed wojewódzkimi sądami administracyjnymi i Naczelnym Sądem Administracyjnym.
W podręczniku uwzględniono najważniejsze zmiany legislacyjne w zakresie postępowania administracyjnego i sądowoadministracyjnego wprowadzone w ostatnich latach. Ustawy dotyczące szeroko rozumianego postępowania administracyjnego i sądowoadministracyjnego były wielokrotnie nowelizowane.
Zasygnalizowano również nowe zjawiska które niewątpliwie będą miały istotny wpływ na kształt postępowania administracyjnego w niedługim czasie. Jednym z tych zjawisk jest sztuczna inteligencja i automatyzacja pewnych procesów decyzyjnych w administracji publicznej. Na tym tle trwają liczne dyskusje, które na pewno nabiorą mocy wobec przyjęcia przez Parlament Europejski rozporządzenia dotyczącego sztucznej inteligencji (tzw. AI Act). Tych zagadnień dotyczy ostatni rozdział podręcznika zatytułowany Transformacja administracji w e-administrację1.
W ten sposób Czytelnik otrzymuje podręcznik obejmujący cały, podstawowy obszar postępowania administracyjnego i sądowoadministracyjnego, z uwzględnieniem postępowań szczególnych i postępowania w Unii Europejskiej. Autorzy będą wdzięczni Czytelnikom za wszelkie uwagi dotyczące treści podręcznika - zostaną one wykorzystane w kolejnych wydaniach.
Warszawa, czerwiec 2024 r.
Prof. dr hab. Rafał Stankiewicz
Profesor Uniwersytetu Warszawskiego
Prof. dr hab. Marek Wierzbowski
Profesor Uniwersytetu Warszawskiego, członek Komitetu Sterującego ReNEUAL2
1 Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady Nr 2024/1689 z 13.6.2024 r. w sprawie ustanowienia zharmonizowanych przepisów dotyczących sztucznej inteligencji oraz zmiany rozporządzeń (WE) nr 300/2008, (UE) nr 167/2013, (UE) nr 168/2013, (UE) 2018/858, (UE) 2018/1139 i (UE) 2019/2144 oraz dyrektyw 2014/90/UE, (UE) 2016/797 i (UE) 2020/1828 (akt w sprawie sztucznej inteligencji), Dz.Urz. UE L, 2024/1689 z 12.7.2024 r.
2 Research Network on EU Administrative Law (zob. część VIII rozdz. VI).
1. Źródła prawa
COVIDU
ustawa z 2.3.2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 340 ze zm.)
CudzU
ustawa z 12.12.2013 r. o cudzoziemcach (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 519 ze zm.)
DorElU
ustawa z 18.11.2020 r. o doręczeniach elektronicznych (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 285 ze zm.)
DorPodU
ustawa z 5.7.1996 r. o doradztwie podatkowym (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 2117)
DostInfPubU
ustawa z 6.9.2001 r. o dostępie do informacji publicznej (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 902)
DrogPublU
ustawa z 21.3.1985 r. o drogach publicznych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 320)
EgzAdmU
ustawa z 17.6.1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 2505)
EwidLU
ustawa z 24.9.2010 r. o ewidencji ludności (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 736)
FinPublU
ustawa z 27.8.2009 r. o finansach publicznych (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1270 ze zm.)
GospNierU
ustawa z 21.8.1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 344 ze zm.)
InformPodPublU
ustawa z 17.2.2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 307)
InfŚrodU
ustawa z 3.10.2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1094 ze zm.)
JęzPolU
ustawa z 7.10.1999 r. o języku polskim (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 672 ze zm.)
KC
ustawa z 23.4.1964 r. - Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1610 ze zm.)
KK
ustawa z 6.6.1997 r. - Kodeks karny (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 17 ze zm.)
KKW
ustawa z 6.6.1997 r. - Kodeks karny wykonawczy (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 706)
Konstytucja RP
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483 ze zm. i ze sprost.)
KP
ustawa z 26.6.1974 r. - Kodeks pracy (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1465)
KPA
ustawa z 14.6.1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 572)
KPC
ustawa z 17.11.1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1550 ze zm.)
KPK
ustawa z 6.6.1997 r. - Kodeks postępowania karnego (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 37 ze zm.)
KPP
Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej (Dz.Urz. UE C Nr 326 z 26.10.2012 r.)
KRO
ustawa z 25.2.1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 2809)
KSCU
ustawa z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1144 ze zm.)
KSH
ustawa z 15.9.2000 r. - Kodeks spółek handlowych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 18 ze zm.)
NBPU
ustawa z 29.8.1997 r. o Narodowym Banku Polskim (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 2025)
OchrCudzU
ustawa z 13.6.2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1504)
OchrDanOsU
ustawa z 10.5.2018 r. o ochronie danych osobowych (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1781)
OchrGrU
ustawa z 3.2.1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 82)
OchrZabU
ustawa z 23.7.2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 840 ze zm.)
OdpU
ustawa z 14.12.2012 r. o odpadach (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1587 ze zm.)
OKiKU
ustawa z 16.2.2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 594)
OpłatSkarb
ustawa z 16.11.2006 r. o opłacie skarbowej (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 2111)
OrdPod
ustawa z 29.8.1997 r. - Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 2383)
PlanZagospU
ustawa z 27.3.2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 977 ze zm.)
PrAdw
ustawa z 26.5.1982 r. - Prawo o adwokaturze (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 1184 ze zm.)
PrBank
ustawa z 29.8.1997 r. - Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 2488 ze zm.)
PrBud
ustawa z 7.7.1994 r. - Prawo budowlane (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 725)
PrEnerg
ustawa z 10.4.1997 r. - Prawo energetyczne (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 266)
PrGeolGórn
ustawa z 9.6.2011 r. - Prawo geologiczne i górnicze (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 633 ze zm.)
PrOchrŚrod
ustawa z 27.4.2001 r. - Prawo ochrony środowiska (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 54)
PrPoczt
ustawa z 23.11.2012 r. - Prawo pocztowe (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1640 ze zm.)
PrPostSAdm
ustawa z 30.8.2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.)
PrProk
ustawa z 28.1.2016 r. - Prawo o prokuraturze (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 390)
PrPrywM
ustawa z 4.2.2011 r. - Prawo prywatne międzynarodowe (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 503)
PrTel
ustawa z 16.7.2004 r. - Prawo telekomunikacyjne (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 34)
PrUSA
ustawa z 25.7.2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 2492)
PrWłPrzem
ustawa z 30.6.2000 r. - Prawo własności przemysłowej (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1170)
PrWod
ustawa z 20.7.2017 r. - Prawo wodne (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1478 ze zm.)
RegWewnUrzWSA
rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 5.8.2015 r. - Regulamin wewnętrznego urzędowania wojewódzkich sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 157, poz. 1177 ze zm.)
RODO
rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 2016/679 z 27.4.2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych) (Dz.Urz. UE L Nr 119, s. 1 ze zm.)
RPDU
ustawa z 6.1.2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 292)
RPOU
ustawa z 15.7.1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1058)
RPrU
ustawa z 6.7.1982 r. o radcach prawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 499)
RzPatU
ustawa z 11.4.2001 r. o rzecznikach patentowych (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 303 ze zm.)
SamGmU
ustawa z 8.3.1990 r. o samorządzie gminnym (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 609)
SamPowU
ustawa z 5.6.1998 r. o samorządzie powiatowym (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 107)
SamWojU
ustawa z 5.6.1998 r. o samorządzie województwa (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 566)
SkargaU
ustawa z 17.6.2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1725)
SystUbezpSpołU
ustawa z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 497)
ŚwiadUsłElektU
ustawa z 18.7.2002 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 344)
tarcza
antykryzysowa 3.0.
ustawa z 14.5.2020 r. o zmianie niektórych ustaw w zakresie działań osłonowych w związku z rozprzestrzenianiem się wirusa SARS-CoV-2 (Dz.U. z 2020 r. poz. 875 ze zm.)
TFUE
Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz.U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864 ze zm.)
ZakaźnychU
ustawa z 5.12.2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1284 ze zm.)
2. Organy i instytucje
NSA
Naczelny Sąd Administracyjny
NSA(7)
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie 7 sędziów
PE
Parlament Europejski
PGRP
Prokuratoria Generalna Rzeczypospolitej Polskiej
SA
sąd apelacyjny
SKO
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
SN
Sąd Najwyższy
SO
sąd okręgowy
TK
Trybunał Konstytucyjny
TSUE
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej
UOKiK
Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów
WSA
wojewódzki sąd administracyjny
ZUS
Zakład Ubezpieczeń Społecznych
3. Publikatory i czasopisma
AUWr
Acta Universitatis Wratislaviensis
BIP
Biuletyn Informacji Publicznej
Biul. SN
Biuletyn Sądu Najwyższego
CBOSA
Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych
Dz.U.
Dziennik Ustaw
Dz.Urz.
Dziennik Urzędowy
EPS
Europejski Przegląd Sądowy
Gl.
Glosa
GP
Gazeta Prawna
Legalis
System Informacji Prawnej Wydawnictwa C.H.Beck
M.P.
Monitor Polski
MoP
Monitor Prawniczy
NP
Nowe Prawo
NZS
Nowe Zeszyty Samorządowe
ONSA
Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego
ONSAiWSA
Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego i Wojewódzkich Sądów Administracyjnych
OSG
Orzecznictwo Sądów w Sprawach Gospodarczych
OSNAPiUS
Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Zbiór Urzędowy. Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
OSNC
Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna
OSNCP
Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Cywilnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
OSNP
Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych
OSP
Orzecznictwo Sądów Polskich
OSPiKA
Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych
OSS
Orzecznictwo w Sprawach Samorządowych
OTK-A
Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Seria A
OTK-B
Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Seria B
OUP
Oxford University Press
Pal.
Palestra
PiP
Państwo i Prawo
PiZS
Praca i Zabezpieczenie Społeczne
PL
Przegląd Legislacyjny
PPP
Przegląd Prawa Prywatnego
Pr. Gosp.
Prawo Gospodarcze
Prok. i Pr.
Prokuratura i Prawo
PS
Przegląd Sądowy
PUG
Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego
R.Pr.
Radca Prawny
RPEiS
Ruch Prawniczy Ekonomiczny i Socjologiczny
SI
Studia Iuridica
SP
Studia Prawnicze
ST
Samorząd Terytorialny
Wok.
Wokanda
ZNSA
Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego
4. Inne skróty
art.
artykuł
BFG
Bankowy Fundusz Gwarancyjny
cz.
część
EOG
Europejski Obszar Gospodarczy
ew.
ewentualnie
itd.
i tak dalej
itp.
i temu podobne
KE
Komisja Europejska
KNF
Komisja Nadzoru Finansowego
lit.
litera
m.in.
między innymi
m.st.
miasto stołeczne
n.
następny (-a, -e)
niepubl.
niepublikowany
Nb
numer brzegowy
np.
na przykład
Nr
numer
orz.
orzeczenie
pkt
punkt
por.
porównaj
post.
postanowienie
poz.
pozycja
r.
rok
RMŚP
Rzecznik Małych i Średnich Przedsiębiorców
RP
Rzeczpospolita Polska
RPD
Rzecznik Praw Dziecka
RPO
Rzecznik Praw Obywatela
s.
strona (-y)
t.
tom
tekst jedn.
tekst jednolity
tj.
to jest
tzn.
to znaczy
tzw.
tak zwany (-a, -e)
uchw.
uchwała
UE
Unia Europejska
ust.
ustęp
uzas.
uzasadnienie
w zw.
w związku
wyr.
wyrok
zd.
zdanie
ze zm.
ze zmianami
zob.
zobacz
B. Adamiak, Koncepcja nadzwyczajnych trybów postępowania administracyjnego, AUWr Prawo 1985, Nr 112
B. Adamiak, Nadzwyczajne tryby postępowania, [w:] System Prawa Administracyjnego, t. 9, Warszawa 2017
B. Adamiak, Rektyfikacja decyzji w postępowaniu administracyjnym, AUWr 1988, Nr 922
B. Adamiak, Z problematyki właściwości sądów administracyjnych, ZNSA 2006, Nr 2
B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2012, 2017
B. Adamiak, J. Borkowski, Metodyka pracy sędziego w sprawach administracyjnych, Warszawa 2009, 2015
B. Adamiak, J. Borkowski, Organy kolegialne w postępowaniu administracyjnym, PiP 1993, Nr 3
B. Adamiak, J. Borkowski, Polskie postępowanie administracyjne i sądowoadministracyjne, Warszawa 1999, 2008
B. Adamiak, J. Borkowski, Postępowanie administracyjne i sądowoadministracyjne, Warszawa 2017, 2018
S. Babiarz, B. Dauter, M. Niezgódka-Medek, Koszty postępowania w sprawach administracyjnych i sądowo-administracyjnych, Warszawa 2007, 2009
S. Babiarz, P. Zaborniak, Wpis stały i wpis stosunkowy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, PS 2005, Nr 5
C. Banasiński, E. Piontek (red.), Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz, dział VI, Warszawa 2009
B. Banaszak, Prawo obywateli do występowania ze skargami i wnioskami, Warszawa 1997
M. Barczak, Pełnomocnik do doręczeń ustanowiony na podstawie art. 299 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, R.Pr. 2006, Nr 6
A. Bochentyn, J. Szlachetko, K. Ważny, Zaświadczenie [w:] T. Bąkowski, K. Żukowski (red.), Leksykon prawa administracyjnego materialnego: 100 podstawowych pojęć, Warszawa 2016
J. Borkowski, Decyzja administracyjna, Łódź-Zielona Góra 1998
J. Chlebny, [w:] Z. Kmieciak (red.), Postępowanie administracyjne w Europie, Kraków 2005
K. Chorąży, Wydawanie zaświadczeń - kwestie nierozstrzygnięte w literaturze, ST 2000, Nr 6
W. Chróścielewski, Nowelizacja art. 126 KPA a nadzwyczajne tryby postępowania administracyjnego, PiP 1996, Nr 2
W. Chróścielewski, J.P. Tarno, P. Dańczak, Postępowanie administracyjne i przed sądami administracyjnymi, Warszawa 2018
J. Ciszewski, Postępowanie w zakresie obrotu zagranicznego przed sądami administracyjnymi, PS 2006, Nr 10
B. Dauter, Metodyka pracy sędziego sądu administracyjnego, Warszawa 2008, 2017
B. Dauter, Zarys metodyki pracy sędziego sądu administracyjnego, Warszawa 2007
B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2011, 2018
W. Dawidowicz, Zarys procesu administracyjnego, Warszawa 1989
P. Dobosz, Zasady i tryb ustalania, wymierzania oraz egzekwowania opłat i kosztów w postępowaniach przed organami administracji publicznej - korelacje między humanitaryzmem a legalizmem, Casus 1999, Nr 4
B. Dolnicki, Materialnoprawne i procesowe skutki wydania decyzji w postępowaniu ogólnym i podatkowym, [w:] J. Niczyporuk (red.), Kodyfikacja postępowania administracyjnego na 50-lecie KPA, Lublin 2010
H. Dzwonkowski (red.), Ordynacja podatkowa. Komentarz, Warszawa 2018
F. Elżanowski, Art. 7, [w:] M. Wierzbowski, R. Hauser (red.), Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2018
J. Filipek, Sankcjonowane i sankcjonujące stosunki administracyjnoprawne, [w:] Księga pamiątkowa prof. Eugeniusza Ochendowskiego, Toruń 1999
E. Frankiewicz, Miejsce niektórych zarządzeń w systemie źródeł prawa, Casus 2002, Nr 4
S. Gajewski, Kodeks postępowania administracyjnego. Nowe instytucje. Komentarz do rozdziałów 5a, 8a, 14 oraz działów IVa i VIIIa KPA, Warszawa 2017
S. Gajewski, A. Jakubowski, Petycje, skargi i wnioski. Dział VIII Kodeksu postępowania administracyjnego. Ustawa o petycjach. Komentarz, Warszawa 2015
P. Gołaszewski, Kilka uwag na temat wpisu (opłaty) od skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, MoP 2010, Nr 19
P. Gołaszewski, Nowelizacja Kodeksu postępowania administracyjnego oraz Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi z 7.4.2017 r., cz. 1, MoP 2017, Nr 15; cz. 2, MoP 2017, Nr 16; cz. 3, MoP 2017, Nr 17
A. Gronkiewicz, Organizacja społeczna w ogólnym postępowaniu administracyjnym, Warszawa 2012
M. Grzymisławska-Cybulska, Prawo pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym jako element realizacji prawa do sądu, Warszawa 2013
A. Hanusz, Dowód z dokumentu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi, PiP 2009, Nr 2
R. Hauser, Wszczęcie postępowania administracyjnego, RPEiS 1998, Nr 1
R. Hauser, J. Drachal, E. Mzyk, Dwuinstancyjne sądownictwo administracyjne, Zielona Góra 2003
R. Hauser, Z. Niewiadomski, A. Wróbel (red.), System Prawa Administracyjnego, t. 9, Warszawa 2017
R. Hauser, Z. Niewiadomski, A. Wróbel (red.), System Prawa Administracyjnego, t. 10, Warszawa 2017
R. Hauser, W. Piątek, O potrzebie stosowania uproszczeń w postępowaniu administracyjnym i sądowoadministracyjnym, [w:] J. Jagielski, D. Kijowski, M. Grzywacz (red.), Prawo administracyjne wobec współczesnych wyzwań. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Markowi Wierzbowskiemu, Warszawa 2018
R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2018, 2020, 2021
R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2016, 2017, 2019
E. Iserzon, Postępowanie administracyjne: tekst rozporządzenia prezydenta Rzeczypospolitej o postępowaniu administracyjnem z komentarzem, doktryną i orzecznictwem, Warszawa 1931
E. Iserzon, J. Starościak, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 1965
M. Jabłoński, [w:] M. Wierzbowski, A. Wiktorowska (red.), Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Legalis
M. Jagielska, J. Jagielski, R. Stankiewicz, M. Grzywacz, Komentarz do art. 132-138 PPSA, [w:] R. Hauser (red.), M. Wierzbowski, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Warszawa 2016
J. Jagielski, Kontrola administracji publicznej, Warszawa 2018
J. Jagielski, D. Kijowski, M. Grzywacz (red.), Prawo administracyjne wobec współczesnych wyzwań. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Markowi Wierzbowskiemu, Warszawa 2018
Z. Janowicz, Postępowanie administracyjne i postępowanie przed sądem administracyjnym, Warszawa 1987
R. Janusz, T. Skoczny, Postępowanie antymonopolowe jako szczególne postępowanie administracyjne, [w:] Instytucje współczesnego prawa administracyjnego. Księga jubileuszowa profesora zw. dra hab. Józefa Filipka, Kraków 2001
M. Jaśkowska, Wpływy zmian w k.p.a. na sferę praw i wolności jednostek, [w:] M. Błachucki, T. Górzyńska, G. Sibiga (red.), Analiza i ocena zmian kodeksu postępowania administracyjnego w latach 2010-2011, Warszawa 2012
M. Jaśkowska, M. Wilbrandt-Gotowicz, A. Wróbel, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz aktualizowany, Warszawa 2018
J. Juchniewicz, M. Kazimierczuk, [w:] M. Chmaj (red.), Wolności i prawa człowieka w konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2016
M. Kania, Zwyczajne środki zaskarżenia w postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Warszawa 2009
M. Karpiuk, K. Chałubińska-Jentkiewicz, Informacja i informatyzacja w administracji publicznej, Warszawa 2015
M. Kasiński, Sankcje administracyjne a patologie w działaniu administracji, [w:] M. Stahl, R. Lewicki, M. Lewicka (red.), Sankcje administracyjne. Blaski i cienie, Warszawa 2011
K. Kędzierski, Informatyzacja administracji publicznej, [w:] E. Ura, S. Pieprzny (red.), Problemy współczesnej administracji publicznej w Polsce, Rzeszów 2016
R. Kędziora, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2017, Legalis
R. Kędziora, Ogólne postępowanie administracyjne, Warszawa 2017
M. Kępiński, R. Szczepaniak, O bezpośrednim stosowaniu art. 77 ust. 1 Konstytucji RP, PiP 2000, Nr 3
E. Klat-Górska, Właściwe a wadliwe oznaczenie strony w decyzji administracyjnej, NZS 2007
E. Klat-Górska, L. Klat-Wertelecka, Odmowa wznowienia postępowania administracyjnego, ST 2006, Nr 7-8
L. Klat-Wertelecka, Zaświadczenie w prawie administracyjnym, Warszawa 2001
W. Klonowiecki, Strona w postępowaniu administracyjnym, Lublin 1938
Z. Kmieciak, Dwuinstancyjne sądownictwo administracyjne a europejskie standardy sądowej kontroli aktów, ST 2005, Nr 5
Z. Kmieciak, Koncepcja trybu uproszczonego w postępowaniu administracyjnym ogólnym, PiP 2014, Nr 8
Z. Kmieciak, Milczące załatwienie sprawy a prawo do odwołania i skargi do sądu administracyjnego, PiP 2018, Nr 9
Z. Kmieciak, Podstawy skargi kasacyjnej do Naczelnego Sądu Administracyjnego, PiP 2005, Nr 1
Z. Kmieciak, Postępowanie administracyjne i uproszczone przed sądem administracyjnym, PiP 2003, Nr 10
Z. Kmieciak, Postępowanie w sprawach ochrony konkurencji a koncepcja procedury hybrydowej, PiP 2002, Nr 4
Z. Kmieciak, Zakres udostępniania akt sprawy w postępowaniu administracyjnym, RPEiS 2008, Nr 2
Z. Kmieciak, Zarys teorii postępowania administracyjnego, Warszawa 2014
Z. Kmiecik, Charakter prawny zaświadczenia a możliwość ustalania i weryfikacji jego treści, PiP 2004, Nr 10
Z. Kmiecik, Glosa do wyr. NSA z 17.11.2006 r., I OSK 42/06, Casus 2007, Nr 2
Z. Kmiecik, Instytucja zaświadczenia w prawie administracyjnym, Lublin 2002
Z. Kmiecik, Warunki i zakres prowadzenia postępowania dowodowego przez organ odwoławczy w postępowaniu administracyjnym, Casus 2007, Nr 46
Z.R. Kmiecik, Strona jako podmiot oświadczeń procesowych w postępowaniu administracyjnym, Warszawa 2009
E. Knosala, G. Łaszczyca, "Uprawdopodobnienie" i "prawdopodobieństwo" w przepisach kodeksu postępowania administracyjnego, [w:] A. Nowak (red.), Wokół problematyki cywilnoprocesowej. Studium teoretycznoprawne. Księga pamiątkowa dla uczczenia pracy naukowej Profesora Kazimierza Korzana, Katowice 2001
H. Knysiak-Molczyk, Czynności pełnomocnika w postępowaniu wyjaśniającym, [w:] H. Knysiak-Molczyk (red.), Czynności procesowe zawodowego pełnomocnika w sprawach administracyjnych i sądowoadministracyjnych, Warszawa 2016
H. Knysiak-Molczyk, Prawo pomocy w ustawie z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, PS 2003, Nr 11-12
H. Knysiak-Molczyk, Rozpoznanie zażalenia w postępowaniu sądowoadministracyjnym, PS 2006, Nr 2
H. Knysiak-Molczyk, Skarga kasacyjna w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Warszawa 2008
H. Knysiak-Molczyk, Uprawnienia strony w postępowaniu administracyjnym, Kraków 2004
H. Knysiak-Molczyk (red.), Kodeks postepowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2015
H. Knysiak-Molczyk, T. Woś, Sądownictwo administracyjne pięć lat po reformie, PPP 2010, Nr 1
H. Knysiak-Sudyka, Posiedzenia sądowe, [w:] T. Woś (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2016
H. Knysiak-Sudyka (red.), Postępowanie sądowoadministracyjne. Zarys wykładu, Warszawa 2018
H. Knysiak-Sudyka, L. Klat-Wertelecka, Model administracyjnego postępowania uproszczonego, PiP 2016, Nr 7
M. Kobak, Prawomocność formalna orzeczeń wojewódzkich sądów administracyjnych, ZNSA 2007, Nr 2
K. Kohutek, M. Sieradzka, Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz, Warszawa 2014
M. Kopacz, Wznowienie ogólnego postępowania administracyjnego na podstawie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, Olsztyn 2008
A. Korzeniowska, Z problematyki kolegialności i kolegialnych organów administracji publicznej, ST 1997, Nr 3
A. Krasuski, Prawo telekomunikacyjne. Komentarz, Warszawa 2015
G. Krawiec, Europejskie prawo administracyjne, Warszawa 2009
G. Krawiec, Wznowienie ogólnego postępowania administracyjnego, Sosnowiec 2007
M. Król-Bogomilska, Zasady procedury cywilnej w postępowaniu przed Urzędem Antymonopolowym, cz. I, Gl. 1995, Nr 8
E. Kruk, Sankcja administracyjna, Lublin 2013
M. Kulikowska, M. Piłaszewicz, Koszty w ustawie o postępowaniu przed sądem administracyjnym - zagadnienia wybrane, Gl. 2004, Nr 2
M. Kuliński (red.), Prawo energetyczne. Komentarz, Warszawa 2017
J.S. Langrod, Res iudicata w prawie administracyjnym, Kraków 1931
D. Lebova, K. Sikora, Decyzja jako kwalifikowany akt administracyjny, [w:] J. Niczyporuk (red.), Kodyfikacja postępowania administracyjnego na 50-lecie KPA, Lublin 2010
M. Lewicki, Pojęcie sankcji prawnej w prawie administracyjnym, PiP 2002, Nr 8
G. Łaszczyca, Cz. Martysz, A. Matan, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, t. I. Komentarz do art. 1-103, Warszawa 2010
B. Majchrzak, Postanowienia rozstrzygające o istocie sprawy w administracyjnym postępowaniu ogólnym, [w:] J. Niczyporuk (red.), Kodyfikacja postępowania administracyjnego na 50-lecie KPA, Lublin 2010
A. Majzner, Instytucja ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych w postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Wybrane zagadnienia, ZNSA 2009, Nr 2
J. Malanowski, [w:] M. Wierzbowski, R. Hauser (red.), Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2018
A. Matan, Zastępstwo procesowe w ogólnym postępowaniu administracyjnym, Katowice 2001
A. Mituś, E-administracja: korzyści i zagrożenia, [w:] P. Suwaj, J. Zimmermann (red.), Wpływ przemian cywilizacyjnych na prawo administracyjne i administrację publiczną, Warszawa 2013
E. Modzelewska-Wąchal, Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz, Warszawa 2002
E. Mzyk, Wznowienie postępowania administracyjnego, Warszawa-Zielona Góra 1994
I. Niżnik-Dobosz, Aksjologia sankcji w prawie administracyjnym, [w:] M. Stahl, R. Lewicka, M. Lewicki (red.), Sankcje administracyjne. Blaski i cienie, Warszawa 2011
J. Nowacki, "Odpowiednie" stosowanie przepisów prawa, PiP 1964, Nr 3
D.K. Nowicki, S. Peszkowski, Kilka uwag o szczególnym charakterze administracyjnych kar pieniężnych, [w:] M. Błachucki (red.), Administracyjne kary pieniężne w demokratycznym państwie prawa, Warszawa 2015
E. Ochendowski, Prawo administracyjne, Toruń 2002
D. Pawlicka-Błażejewska, M. Sarnowiec-Cisłak, Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia w postępowaniu sądowoadministracyjnym - wybrane aspekty, PL 2012, Nr 3
S. Piątek, Prawo telekomunikacyjne. Komentarz, Warszawa 2018
W. Piątek, Kodeks postępowania administracyjnego w świetle ustawy nowelizującej z dnia 7 kwietnia 2017 r. - ogólna charakterystyka zmian, ZNSA 2017, Nr 5
W. Piątek, Podstawy skargi kasacyjnej w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Warszawa 2011
W. Piątek, Postępowanie sądowoadministracyjne, skarga na uchwałę rady gminy, tryb samokontroli. Glosa do postanowienia NSA z dnia 16 lutego 2018 r., I OZ 130/18, OSP 2018, Nr 12, poz. 130
J. Piecha, Sprzeciw w prawie administracyjnym, Warszawa 2021
M. Podleśny, Uprawdopodobnienie i prawdopodobieństwo w ogólnym postępowaniu administracyjnym, ST 2006, Nr 3
A. Prasal, E. Perłakowska, G. Abgarowicz, Procedury elektronicznego zarządzania dokumentacją w administracji, Warszawa 2018
P. Przybysz, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2018
G. Radecki, Wynagrodzenie pełnomocnika ustanowionego w ramach pomocy w postępowaniu sądowo-administracyjnym, ZNSA 2013, Nr 2
M. Romańska, Administracyjne postępowanie uproszczone - ocena rozwiązań przyjętych w nowelizacji Kodeksu postępowania administracyjnego z 7.4.2017 r. i pewne propozycje de lege ferenda, [w:] J. Jagielski, D. Kijowski, M. Grzywacz (red.), Prawo administracyjne wobec współczesnych wyzwań. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Markowi Wierzbowskiemu, Warszawa 2018
G. Rząsa, Nieważność postępowania sądowoadministracyjnego jako podstawa skargi kasacyjnej, Warszawa 2011
G. Rząsa, Podstawy skargi kasacyjnej w postępowaniu sądowoadministracyjnym, PiP 2008, Nr 8
M. Safjan, Skutki prawne orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, PiP 2003, Nr 3
M. Safjan, L. Bosek (red.), Konstytucja RP. Komentarz, t. 1, Warszawa 2016
T. Skoczny (red.), Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz, Warszawa 2014
A. Skóra, Współuczestnictwo w postępowaniu administracyjnym, Warszawa 2009
J. Służewski, Postępowanie administracyjne, Warszawa 1974
R. Stankiewicz, O niektórych aspektach stosowania instytucji wygaśnięcia decyzji administracyjnej, [w:] J. Jagielski, D. Kijowski, M. Grzywacz (red.), Prawo administracyjne wobec współczesnych wyzwań. Księga jubileuszowa dedykowana profesorowi Markowi Wierzbowskiemu, Warszawa 2018
R. Stankiewicz, O niektórych problemach związanych ze stosowaniem art. 154 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, SI 2011, Nr LIII
R. Stankiewicz, Radca prawny w postępowaniu mediacyjnym przed sądami administracyjnymi, R.Pr. 2006, Nr 5
R. Stankiewicz, Realizacja prawa do petycji, [w:] M. Błachucki, G. Sibiga (red.), Skargi, wnioski i petycje - powszechne środki ochrony prawnej, Wrocław 2017
R. Stankiewicz, Regulacja administracyjnych kar pieniężnych w Kodeksie postępowania administracyjnego po nowelizacji, R.Pr. 2017, Nr 2
R. Stankiewicz, Zmiany k.p.a. w zakresie przepisów dotyczących wszczęcia postępowania administracyjnego, [w:] M. Błachucki, T. Górzyńska, G. Sibiga (red.), Analiza i ocena zmian kodeksu postępowania administracyjnego w latach 2010-2011, Warszawa 2012
A. Stawicki, E. Stawicki (red.), Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz, Warszawa 2016
E. Stefańska, Zasady postępowania dowodowego w sprawach z zakresu ochrony konkurencji - na etapie postępowania prowadzonego przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, [w:] A. Doliwa, S. Prutis (red.), Wypieranie prawa administracyjnego przez prawo cywilne, Warszawa 2012
J. Supernat (red.), Między tradycją a przyszłością w nauce prawa administracyjnego. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Janowi Bociowi, Wrocław 2009
J. Supernat, B. Kowalczyk (red.), Kodeks postępowania administracji Unii Europejskiej, Warszawa 2017
M. Swora, Z. Muras (red.), Prawo energetyczne. Komentarz, Warszawa 2016
B. Szafrański, R. Weydmann, Infrastruktura informacyjna nowoczesnego państwa, Warszawa 2019
D. Szostek (red.), e-Administracja. Prawne zagadnienia informatyzacji administracji, Wrocław 2009
M. Szpunar, Kilka uwag systematyzujących na temat zakresu zastosowania Karty Praw Podstawowych UE, EPS 2015, Nr 10
E. Szumiło-Kulczycka, Prawo administracyjno-karne, Kraków 2004
P. Szustakiewicz (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Warszawa 2016
M. Szydło, Charakter i struktura prawna administracyjnych kar pieniężnych, SP 2003, Nr 4
R. Talaga, Obowiązek ponoszenia kosztów sądowych przez kuratora spadku w postępowaniu przed sądami administracyjnymi, PS 2018, Nr 4
J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2011
J.P. Tarno, Psucie kodeksu postępowania administracyjnego, [w:] J. Niczyporuk (red.), Kodyfikacja postępowania administracyjnego na 50-lecie KPA, Lublin 2010
J.P. Tarno, W. Chróścielewski, Z problematyki wznowienia postępowania administracyjnego i sądowoadministracyjnego, ST 1996, Nr 5
A. Trela, M. Swora (red.), Koszty i opłaty w postępowaniach administracyjnych i postępowaniu sądowoadministracyjnym, Warszawa 2007
P. Wajda, [w:] R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2018, komentarz do art. 39-56, Legalis
J. Wegner-Kowalska, [w:] R. Grzeszczak, A. Szczerba Zawada (red.), Prawo administracyjne Unii Europejskiej, Warszawa 2016
M. Wiącek, Skarga kasacyjna przed Naczelnym Sądem Administracyjnym (w świetle orzecznictwa), PiP 2011, Nr 3
M. Wierzbowski, Glosa do wyr. NSA z 3.9.1992 r., III SA 1407/92, OSP 1994, Nr 6
M. Wierzbowski, Zasady i tryb wydawania zaświadczeń według kodeksu postępowania administracyjnego, PiP 1981, Nr 1
M. Wierzbowski (red.), Postępowanie administracyjne - ogólne, podatkowe, egzekucyjne i przed sądami administracyjnymi, Warszawa 2017
M. Wierzbowski, H. Hofmann, J.P. Schneider, J. Ziller, Kodeks postępowania administracyjnego Unii Europejskiej, Warszawa 2015
M. Wierzbowski, R. Stankiewicz, Kilka uwag w kontekście stosowania art. 149 k.p.a. po jego nowelizacji, [w:] M. Błachucki, T. Górzyńska, G. Sibiga (red.), Analiza i ocena zmian kodeksu postępowania administracyjnego w latach 2010-2011, Warszawa 2012
M. Wincenciak, Sankcje w prawie administracyjnym i procedura ich wymierzania, Warszawa 2008
K. Wojciechowska, Sprzeciw od decyzji kasacyjnej jako narzędzie walki z przewlekłością postępowania administracyjnego, [w:] J. Jagielski, M. Wierzbowski, M. Grzywacz (red.), Prawo administracyjne dziś i jutro, Warszawa 2018
T. Woś, Termin, warunek i zlecenie w prawie administracyjnym, PiP 1994, Nr 6
T. Woś (red.), Postępowanie administracyjne, Warszawa 2017
T. Woś (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009, 2016
P. Wróbel, Czynności w obrocie zagranicznym, [w:] J. Drachal, R. Hauser (red.), Metodyka pracy w sądach administracyjnych, Warszawa 2018
A. Wróbel, M. Jaśkowska, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2018
P. Zaborniak, Wybrane kwestie stosowania prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi, ZNSA 2006, Nr 4-5
J. Zimmermann, Kilka refleksji o nowelizacji kodeksu postępowania administracyjnego, PiP 2017, Nr 8
J. Zimmermann, Nowe rodzaje postanowień w postępowaniu administracyjnym, PiP 1983, Nr 1
J. Zimmermann, Polska jurysdykcja administracyjna, Warszawa 1996
J. Zimmermann, Znaczenie uzasadnienia rozstrzygnięcia organu administracji publicznej dla orzecznictwa sądowoadministracyjnego, ZNSA 2010, Nr 5-6
1
Postępowanie administracyjne jest dziedziną prawa regulującą tryb działania organów administracji publicznej w sprawach dotyczących praw i obowiązków konkretnych podmiotów niepodporządkowanych im służbowo.
Rozstrzyganie przez organy administracji publicznej o prawach i obowiązkach takich konkretnych podmiotów odbywa się w formie aktu administracyjnego. Akt administracyjny to "oparte na przepisach prawa administracyjnego władcze jednostronne oświadczenie woli organu administracji publicznej, określające sytuację prawną konkretnie wskazanego adresata w indywidualnie oznaczonej sprawie". Przepisy nadają aktom administracyjnym różne nazwy, np. zezwolenie, pozwolenie, nakaz, koncesja. Kodeks postępowania administracyjnego określa akty administracyjne mianem decyzji administracyjnej, a akty wydawane w toku postępowania mianem postanowienia.
Można też określić postępowanie administracyjne jako dział prawa regulujący tryb wydawania aktów administracyjnych oraz uprawnienia, jakie przysługują adresatom aktów administracyjnych w trakcie ich wydawania.
Podkreślenie w definicji postępowania administracyjnego faktu, że dotyczy ono tylko sfery wydawania aktów administracyjnych, jest istotne. Organy administracji działają bowiem w różnych formach prawnych. Opierając się na najszerzej przyjętej klasyfikacji stworzonej przez J. Starościaka, można powiedzieć, że działania organów administracji przybierają następujące formy prawne:
1) akty normatywne;
2) akty administracyjne;
3) ugody;
4) porozumienia administracyjne;
5) czynności cywilnoprawne;
6) czynności faktyczne.
Szczegółowo formy działania administracji omawiają podręczniki prawa administracyjnego i monografie poświęcone poszczególnym formom. Niektórzy Autorzy poszerzają ten katalog o pewne inne działania, które w chwili tworzenia katalogu przez prof. J. Starościaka nie odgrywały istotnej roli w polskim prawie administracyjnym.
Postępowanie administracyjne dotyczy trybu działania organów administracji tylko przy wydawaniu aktów administracyjnych, a nie podejmowaniu działań w innych formach. Dlatego przepisów o postępowaniu administracyjnym nie stosuje się przy: wydawaniu aktów normatywnych, wydawaniu poleceń podporządkowanym jednostkom organizacyjnym, składaniu oświadczeń woli według przepisów prawa cywilnego.
Trzeba jednak zauważyć, że - w wąskim co prawda zakresie - procedura administracyjna potrafi nieco wykraczać poza obszar aktu administracyjnego - szczególnie wówczas, gdy chodzi o czynności będące substytutem aktu administracyjnego. Przykładem może być zawarcie w sprawie administracyjnej ugody w miejsce wydania decyzji administracyjnej albo dokonanie w ramach egzekucji administracyjnej czynności faktycznych w ramach środka egzekucyjnego, jakim jest przymus bezpośredni, w celu wykonania ciążącego na stronie obowiązku. W ostatnich latach wiele aktów administracyjnych zostało zastąpionych tzw. milczącym załatwieniem sprawy - zob. Część II, Rozdział I § 20 podręcznika.
Wszystko to jednak nie zmienia faktu, że procedura administracyjna jest skoncentrowana wokół wydania i wykonania aktu administracyjnego. Jak wspomnieliśmy, akt administracyjny jest określany w ustawach różnymi nazwami, np. decyzja, zezwolenie, pozwolenie, koncesja (ale terminem koncesja na roboty budowlane bywa też określany pewien rodzaj umów), nakaz itd.
2
Najogólniej rzecz biorąc, procedura administracyjna służy dwóm zasadniczym celom:
1) stworzeniu zasad działania organów administracji dla realizacji norm materialnego prawa administracyjnego;
2) zabezpieczeniu obywatela przed samowolą organów administracji.
Służąc tym dwóm na pozór rozbieżnym celom, przepisy postępowania administracyjnego dążą do ochrony zarówno interesów indywidualnych, jak i interesu publicznego.
O ile procedury karna i cywilna obejmują całość działalności sądów, o tyle procedura administracyjna dotyczy tylko wycinka działalności organów administracji, tam gdzie dochodzi do wydania lub wykonania aktu administracyjnego.
3
Procedura administracyjna dość istotnie różni się od procedury karnej i cywilnej:
1) jak wspomniano, procedura administracyjna dotyczy tylko wycinka działań organów administracji;
2) w każdym stosunku administracyjnoprawnym jest organ administracji, który jednocześnie rozstrzyga władczo o sytuacji prawnej strony (obywatela, przedsiębiorcy itd.); z zasady nie mamy tu do czynienia ze sporem przed bezstronnym sądem; od tej zasady bywają nieliczne wyjątki, gdy w tej samej sprawie występują strony o sprzecznych interesach lub ustawodawca przekazał sprawy cywilne do rozstrzygnięcia w postępowaniu administracyjnym; podobnie będzie w przypadku przeprowadzania mediacji w toku postępowania administracyjnego - zob. Część II, Rozdział I § 16 podręcznika;
3) zróżnicowanie działalności organów administracji powoduje pewną trudność w ujednoliceniu procedury, która ma obejmować postępowania przed niemal wszystkimi organami administracji. Sprawy z zakresu oświaty różnią się bardzo od spraw budowlanych czy od opieki społecznej, czy spraw z zakresu udzielania koncesji w oparciu o prawo energetyczne.
Postępowanie administracyjne w sposób naturalny kojarzone jest przede wszystkim z Kodeksem postępowania administracyjnego. Niewątpliwie KPA odgrywa wiodącą rolę w kształtowaniu postępowania administracyjnego, jemu też poświęcona jest większa część niniejszego podręcznika.
Jednak postępowanie podatkowe zostało uregulowane w odrębnej ustawie - Ordynacja podatkowa, a wiele aktów materialnego prawa administracyjnego zawiera przepisy proceduralne będące leges speciales do KPA.
Z kolei w samym KPA znajdujemy przepisy wykraczające poza postępowanie administracyjne, dotyczące skarg i wniosków, wydawania zaświadczeń czy kar administracyjnych.
4
W ten sposób system przepisów procedury administracyjnej obejmuje następujące grupy:
1) przepisy tzw. ogólnego postępowania administracyjnego, czyli postępowania prowadzącego do wydania i kontroli prawidłowości aktu administracyjnego; te przepisy obecnie zawarte są w KPA;
2) przepisy o wykonaniu aktów administracyjnych i innych obowiązków wynikających z mocy ustawy, czyli tzw. egzekucji administracyjnej; te przepisy zawiera EgzAdmU;
3) przepisy postępowania podatkowego zawarte w OrdPod;
4) przepisy licznych ustaw zaliczanych do prawa materialnego zawierają rozsiane przepisy proceduralne, które traktujemy jako leges speciales wobec ogólnej procedury administracyjnej. Dotyczą one w szczególności treści wniosków czy podań o przyznanie określonego uprawnienia. Często dotyczą też postępowania dowodowego, czasu trwania postępowania, elementów decyzji. Przepisy takie, ustanawiające wyjątki od KPA, powinny być interpretowane ściśle, zgodnie z ogólnie przyjętymi zasadami wykładni prawa. Ze względu na rozmiar takich szczególnych uregulowań, tylko w pewnym zakresie tego typu odstępstwa od KPA mogą być sygnalizowane w podręczniku.
Odrębnym zagadnieniem są postępowania przed Prezesem UOKiK i przed Prezesem Urzędu Transportu Kolejowego. Przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów przewidują w ograniczonym zakresie stosowanie obok KPA również KPC, a nawet KPK, nie mówiąc o tym, że sama ta ustawa zawiera liczne przepisy proceduralne. Szczególne potraktowanie postępowania przed Prezesem UOKiK w części uzasadnione jest specyfiką i różnorodnością spraw rozstrzyganych przez ten organ, gdzie obok klasycznych spraw ochrony konkurencji, zakres kompetencji obejmuje również pomoc publiczną, ochronę konsumentów, bezpieczeństwo produktów itd.
Pojawiają się też tendencje do ograniczenia uprawnień, jakie KPA daje stronom postępowania. Przykładem może tu być tzw. postępowanie wyjaśniające, regulowane przez ustawę o nadzorze nad rynkiem finansowym i OKiKU. Celem postępowania wyjaśniającego jest ustalenie, czy zachodzą przesłanki do wszczęcia postępowania karnego lub administracyjnego (w przypadku OKiKU zwanego antymonopolowym).
Osobnym zjawiskiem jest wydawanie tzw. specustaw dotyczących kluczowych inwestycji budowlanych. Ustawy te, w założeniu o ograniczonym czasie obowiązywania, zawierają liczne przepisy z zakresu procedury administracyjnej ukierunkowane na szybkie wydawanie niezbędnych decyzji1;
5) przepisy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Omawia się je wspólnie z przepisami ogólnego postępowania administracyjnego jako jego naturalną kontynuację polegającą na sprawdzeniu prawidłowości decyzji administracyjnej przez sąd administracyjny. Przepisy postępowania przed sądami administracyjnymi zawarte są w PrPostSAdm.
Procedura administracyjna jest więc ściśle powiązana z istnieniem systemu sądownictwa administracyjnego.
Podstawowe zasady postępowania administracyjnego są z reguły produktem orzecznictwa sądów administracyjnych i niejednokrotnie później znajdują swe odzwierciedlenie w przepisach ustawowych. Brak sądownictwa administracyjnego mógłby czynić pustymi deklaracje zawarte w najlepiej napisanej ustawie, uniemożliwiać obywatelom dochodzenie swoich praw, wynikających z postępowania administracyjnego.
Obok sądów administracyjnych (wojewódzkich sądów administracyjnych i Naczelnego Sądu Administracyjnego) istnieje Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów, będący XVII wydziałem Sądu Okręgowego w Warszawie, który rozpatruje odwołania od decyzji Prezesa UOKiK, Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki, Prezesa Urzędu Komunikacji Elektronicznej, Prezesa Urzędu Transportu Kolejowego oraz dyrektorów regionalnych zarządów gospodarki wodnej Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie, określone odpowiednio w OKiKU, PrEnerg, PrTel, ustawie o transporcie kolejowym oraz ustawie o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków.
Postępowanie przed Sądem Ochrony Konkurencji i Konsumentów regulują przepisy Kodeksu postępowania cywilnego. W ograniczonym zakresie spraw właściwe do rozpatrywania skarg na decyzje i postanowienia tych organów są sądy administracyjne.
Pojawiają się też czasem postępowania określone mianem hybrydowych. Postępowanie o hybrydowym charakterze to takie, które jest mieszanką cech pochodzących z co najmniej dwóch procedur prawnych o różnej naturze.
W niektórych krajach mających skodyfikowane postępowanie karne i cywilne nie ma skodyfikowanego postępowania administracyjnego, a jeżeli takowe istnieje, cechuje je znaczny stopień uogólnienia.
Francja, będąca w znacznym stopniu kolebką nowoczesnego prawa administracyjnego, mająca duży wpływ na inne kraje, dopiero od niedawna ma skodyfikowane postępowanie administracyjne. W Niemczech na poziomie federalnym ustawa o postępowaniu administracyjnym została wydana dopiero w 1976 r. i cechuje ją znaczny stopień ogólności.
Polska należy do grupy krajów mających najwcześniej skodyfikowane postępowanie administracyjne. Pierwsza kodyfikacja zawarta była w rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z 22.3.1928 r. o postępowaniu administracyjnym. Rozporządzenie to, choć wielokrotnie zmieniane, obowiązywało do wejścia w życie KPA. Kodeks postępowania administracyjnego był też wielokrotnie nowelizowany, zmieniał się też jego zakres przedmiotowy, np. w pewnych okresach obejmował problematykę postępowania podatkowego, a także sądownictwa administracyjnego.
Trzeba się liczyć z możliwością dalszych zmian przepisów regulujących postępowanie administracyjne, aby odzwierciedlało ono nowe rozwiązania wynikające z postępu technicznego, które mogą istotnie zmieniać przebieg postępowania. Taka sytuacja miała miejsce niedawno kiedy zmieniono przepisy KPA dotyczące doręczeń, wprowadzając doręczenia elektroniczne.
W tej chwili trwają dyskusje dotyczące automatyzacji pewnych procesów decyzyjnych i wdrażania sztucznej inteligencji (AI). Tym problemom poświęcono ostatni rozdział tego podręcznika. Środowiska naukowe opracowują liczne dokumenty studyjne dotyczące sztucznej inteligencji i algorytmicznych systemów decyzyjnych w administracji publicznej. Przykładem może być dokument opracowany przez międzynarodowy zespół badawczy powołany przez European Law Institute (ELI): "Wzorcowe zasady oceny skutków wykorzystania algorytmicznych systemów decyzyjnych w administracji publicznej"2. Zespołowi przewodniczył prof. Marek Wierzbowski, brały w nim ponadto udział dr Karolina Wojciechowska i dr Katarzyna Ziółkowska z Uniwersytetu Warszawskiego.
Wprowadzanie nowych systemów natrafia na ograniczenia. Wystarczy tu wskazać art. 22 ust. 1 rozporządzenia RODO: "Osoba której dane dotyczą, ma prawo do tego, by nie podlegać decyzji, która opiera się wyłącznie na zautomatyzowanym przetwarzaniu, w tym profilowaniu, i wywołuje wobec tej osoby skutki prawne lub w podobny sposób istotnie na nią wpływa".
1 T. Bąkowski (red.), Specustawy inwestycyjno-budowlane, Gdańsk 2020.
2 Tłumaczenie polskie dokumentu przygotowanego w języku angielskim (ELI Model Rules on Impact Assessment of Algorithmic Decision-Making Systems Used by Public Administration) zostało opublikowane na stronie internetowej kancelarii Premiera RP.
Poszczególne części opracowali:
Marcin Dyl - część II rozdział II § 18, § 21
Filip Elżanowski - część II rozdział II § 14
Piotr Gołaszewski - część II rozdział I § 6; część II rozdział II § 28; część II rozdział VIII; część VII rozdział V
Marek Grzywacz - część II rozdział I § 2, § 5; część II rozdział II § 16, § 19, § 22-23; część III; część VII rozdział I § 4-5; część VII rozdział III § 16-17
Jacek Piecha - część II rozdział II § 20; część II rozdział VII; część V; część VII rozdział III § 12
Joanna Róg-Dyrda - część II rozdział I § 1-2, § 7; część II rozdział II § 15, § 17; część II rozdział III-IV; część VI; część VII rozdział I § 1-2; część VII rozdział II, część VII rozdział III § 9, § 18
Katarzyna Seroczyńska - część IX
Maciej M. Sokołowski - część II rozdział VI
Rafał Stankiewicz - część II rozdział I § 10; część II rozdział II § 11, § 24-27; część II rozdział V; część VII rozdział III § 19-20; część VII rozdział IV
Ewa Stefańska - część IV
Magdalena Śliwa-Wajda - część II rozdział I § 3; część II rozdział II § 12-13; część VII rozdział VII-XI
Paweł Wajda - część II rozdział I § 4, § 8-9; część VII rozdział I § 3, część VII rozdział III § 10-11, § 13-14; część VII rozdział VI
Marek Wierzbowski - część I
Marek Wierzbowski, Joanna Róg-Dyrda - część VIII
Karolina Wojciechowska - część VII rozdział III § 15
Koordynator zespołu autorskiego: Sebastian JuszczakWydawca: Lucyna Wyciszkiewicz-PardejRecenzent wydawniczy: dr hab. Agnieszka Żywicka, prof. UJK
? Wydawnictwo C.H.Beck 2024
Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o. ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa
www.ksiegarnia.beck.pl
Skład i łamanie: Marta Świerk Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck
ISBN: 978-83-8356-669-6