Wstęp
Od momentu ustanowienia siedmiu mężów, aż po dzisiejsze czasy, diakoni posiadali rozmaite zadania podczas sprawowania liturgii, które z biegiem czasu ulegały licznym zmianom. W pismach epoki Ojców Apostolskich można zauważyć, że pomiędzy posługą diakona a posługą biskupa istniała pewna relacja. Diakoni poza liturgią trudzili się głoszeniem Ewangelii. Byli również pośrednikami pomiędzy biskupami a wspólnotami kościelnymi. Jeżeli chodzi o posługę związana z liturgią, to wspomina się jedynie o zanoszeniu Komunii świętej przez diakona do tych, którzy byli nieobecni na sprawowaniu Eucharystii. Pisma z czasu rozkwitu diakonatu tj. Tradycja Apostolska Hipolita, czy Didascalia Apostolorum, ukazują, że zwiększyła się znacznie liczba zadań diakona. Przynosił dary ofiarne, posługiwał przy kielichu podczas Komunii świętej, a także służył w czasie sprawowania chrztu, trzymając oleje i schodząc do wody chrzcielnej razem z ochrzczonym Postanowienia Synodów i Soborów, które miały miejsce w tym czasie, również uwzględniały posługę diakońską. Według ich postanowień diakon mógł już chrzcić i udzielać Komunii świętej wiernym w czasie nagłej choroby. Mógł także czuwać nad pobożnym i godnym sprawowaniem Eucharystii oraz głosić Ewangelię. Konstytucje i Kanony Apostolskie wspominają o kolejnych zadaniach diakona w liturgii: posłudze wygłaszania przez diakona intencji modlitwy wiernych oraz o zadaniu wzywania wiernych do pozdrowienia się świętym pocałunkiem. Również obecnie diakoni pełnią liczne zadania w czasie Mszy świętej, usługując biskupowi i kapłanowi przy kielichu i mszale. Wiele posług, które diakoni pełnili w pierwotnym Kościele, spełniają po dziś dzień. Wśród nich jest proklamacja Ewangelii, rozdzielanie Komunii świętej czy też wygłaszanie intencji modlitwy powszechnej. Diakon również przewodniczy niektórym sakramentom i sakramentaliom. Już w pierwotnym Kościele bardzo mocno był podkreślany fakt, że diakon należy do hierarchii i że każdy członek hierarchii ma swoje odrębne zadania. Podkreślają to również soborowe i posoborowe dokumenty Kościoła. Diakon jest tym, który poprzez swoją służbę ma ukazywać Chrystusa-Sługę, ma być Jego znakiem. Diakon zatem nie jest tym, który w liturgii ma kogoś zastępować, lecz posiada własne zadania, które należą w pierwszej kolejności do niego.
Właśnie ta chęć podkreślenia, że diakon, tak jak inni członkowie zgromadzenia liturgicznego, ma swoje własne funkcje w liturgii, przyczyniła się do podjęcia tematu niniejszej pracy: "Posługa liturgiczna diakona w świetle dokumentów posoborowych".
Głównym celem pracy jest ukazanie posługi diakońskiej jako istotnej posługi liturgicznej w sakramentalnym życiu współczesnego Kościoła. Do zrealizowania tego celu posłużono się metodą analityczno-syntetyczną. Podstawowymi źródłami dla tak ujętego tematu jest przede wszystkim Ogólne Wprowadzenie do Mszału Rzymskiego oraz Ceremoniał liturgicznej posługi biskupów. Analizując temat, należy również odnieść się do dokumentów soborowych tj. Konstytucji o Liturgii Świętej Sacrosanctum Concilium, czy Konstytucji Dogmatycznej o Kościele Lumen Gentium. Jeżeli chodzi o dokumenty posoborowe, to jest to Motu Proprio Sacrum diaconatus ordinem oraz Ad pascendum Pawła VI. Istotną pomocą okazało się również Dyrektorium o życiu i posłudze diakonów stałych Kongregacji ds. Duchowieństwa.
Realizując wcześniej wspomniany cel, w pierwszym rozdziale ukazany zostanie historyczny zarys posługi diakońskiej. Został on podzielony na trzy etapy: diakonat w biblii i epoce Ojców Apostolskich, okres rozkwitu i kryzysu diakonatu oraz przywrócenie diakonatu jako stałej posługi. Pierwszy z nich ukaże motywy powołania, charakter tej posługi oraz jej rozwój aż do czasów Ojców Apostolskich. Drugi etap ukaże dobrze rozwiniętą i umocowaną w hierarchii posługę diakona, który posiada już konkretne i liczne zadania we wspólnocie kościelnej. Na tym etapie również ukazany zostanie kryzys posługi diakońskiej w Kościele i jej stopniowy zanik skutkujący pozostaniem przez wieki jedynie stopniem przejściowym do prezbiteratu. Trzeci etap wskaże wytyczne dla przywrócenia diakonatu w formie stałej, ukaże zarys posługi diakońskiej w świetle dokumentów soborowych i posoborowych, a także obecny jej stan w Kościele.
Rozdział drugi przedstawi temat tożsamości i duchowości diakona, a także formacji do tej posługi i formacji stałej. Mając na uwadze owe zagadnienia, ukaże on, kim właściwie jest diakon, czyli zarysuje charakter jego tożsamości w świetle Pisma świętego i pism wczesnochrześcijańskich, a także w świetle dokumentów soborowych i posoborowych. Jeżeli chodzi o duchowość diakońską, to zostanie ukazana w tym miejscu jego relacja w stosunku do Chrystusa-Sługi oraz konieczność troski o życie duchowew celu jak najpełniejszego upodabniania się do Niego. Podrozdział dotyczący formacji ukaże obecnie obowiązujące wytyczne dla formacji diakonów, w ramach których będzie można dowiedzieć się, jakie przymioty musi posiadać kandydat, kto jest odpowiedzialny za formację, jakie warunki musi spełniać kandydat zgodnie z prawem kanonicznym, a także jak wyglądają konkretne etapy formacji kandydatów. Jeżeli zaś chodzi o formacje stałą, zostaną ukazane różne wymiary tej formacji w świetle obowiązujących dokumentów.
Rozdział trzeci ukaże zadania diakona podczas Mszy świętej, sprawowania sakramentów oraz sakramentaliów. Jeżeli chodzi o posługę w czasie Mszy świętej, zostanie ukazane, jakie diakon spełnia funkcje podczas Eucharystii sprawowanej przez prezbitera oraz sprawowanej przez biskupa z uwzględnieniem posługi w czasie Świętego Triduum Paschalnego. Drugi podrozdział przedstawi sakramenty, które może sprawować diakon i przy których posługuje w świetle prawa kanonicznego oraz ksiąg liturgicznych. Ostatni podrozdział ukaże diakona jako tego, który może sprawować niektóre sakramentalia, takie jak błogosławieństwa, nabożeństwa i obrzędy pogrzebowe.
W dzisiejszej mentalności duchowieństwa i wiernych często istnieje przekonanie, że diakon to ktoś, kto może wypełniać część zadań przynależnych do prezbiterów i często przedstawiany jest jako "półksiądz". Trudno się temu dziwić, gdyż współcześnie większość diakonów, z którymi kapłani i wierni mają styczność to diakoni, którzy przygotowują się do kapłaństwa i niestety często jedynie w tym kontekście postrzegana jest ich posługa. Diakon jednak posiada swoją tożsamość i duchowość, własne zadania w Kościele będące odrębnymi od tych realizowanych przez biskupów i prezbiterów. Poprzez realizację swoich służebnych zadań ma on być przede wszystkim znakiem Chrystusa-Sługi.
mgr Dariusz Jaskólski
[1] Selejdak, R., Diakonat Stały w świetle Biblii i historii Kościoła, Wydawnictwo Tygodnika Katolickiego Niedziela, Częstochowa 2002, s. 17
[2] Pismo święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych, wyd. 5, Pallottinum 2008, s. 1432
[3] Obrzędy święceń biskupa, prezbiterów i diakonów, Księgarnia św. Jacka, Katowice 1999, pkt. 207
[4] Selejdak, R., Diakonat Stały..., s. 11-15
[5] Pismo święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych, s. 1552
[6] Selejdak, R., Diakonat Stały w świetle..., s. 37-40
[7] Selejdak, R., Diakonat stały. Dokumenty Soboru Watykańskiego II i Stolicy Apostolskiej. Bibliografia, Wydawnictwo Tygodnika Katolickiego Niedziela, Częstochowa 2004, s. 8
[8] Selejdak, R., Diakonat Stały w świetle..., s.42
[9] Selejdak, R., Diakonat Stały w świetle..., s.45-46
[10] Selejdak, R., Diakonat Stały w świetle..., s.48-52
[11] Tamże, s.37
[12] Selejdak, R., Zarys historyczny diakonatu..., s. 10
[13] Nadolski, B., Liturgika, t. 3,Pallottinum, Poznań 1992, s. 157
[14] Tamże, s. 90
[15] Selejdak, R., Diakonat Stały w świetle..., s. 54-56
[16] Selejdak, R., Zarys historyczny diakonatu ..., s. 20
[17] Sinka, T., Zarys Liturgiki, Wydawnictwo Instytutu Teologicznego Księży Misjonarzy, Kraków 2006, s.23
[18] Selejdak, R., Zarys historyczny diakonatu..., s. 21-23
[19] Nowowiejski, A., Wykład liturgii Kościoła katolickiego, t. 2,Wydawnictwo Drukarni Franciszka Czerwińskiego, Warszawa 1902, s. 330-331
[20] Selejdak, R., Diakonat Stały w świetle..., s. 83-84
[21] Selejdak, R., Zarys historyczny diakonatu..., s. 25-27
[22] Selejdak, R., Diakonat Stały w świetle..., s.71-72
[23] Selejdak, R., Diakonat Stały w świetle..., s. 82-83
[24] Milcarek, P., Historia Mszy, Fundacja św. Benedykta, Dębogóra 2009, s. 30
[25] Selejdak, R., Diakonat Stały w świetle..., s. 91-93
[26] Selejdak, R., Zarys historyczny diakonatu..., s. 30
[27] Selejdak, R., Diakonat Stały w świetle..., s. 94-96
[28] Selejdak, R., Diakonat stały. Dokumenty..., s. 9
[29] LG 29
[30] AD 16
[31] OT 12
[32] LG 29
[33] SC 35
[34] Selejdak, R., Diakonat Stały w świetle..., s. 104
[35] SDO 1-28
[36] Selejdak, R., Diakonat stały. Dokumenty..., s. 62-66
[37] KKK 1585-1596
[38] Selejdak, R., Diakonat stały. ..., s. 166-168
[39] Selejdak, R., Tożsamość, duchowość, formacja i posługa diakonów stałych, Wydawnictwo Tygodnika Katolickiego Niedziela, Częstochowa 2003, s. 107-110
[40] OWMR 94
[41] OWMR 171
[42] CE 22
[43] Selejdak, R., Tożsamość, duchowość..., s. 131-134
[44] Śmigiel, W., Diakonat stały w Polsce - eksperyment czy przywrócenie właściwego i trwałego stopnia hierarchicznego w Kościele?, Roczniki Pastoralno-Katechetyczne Tom 3 (58) 2011, s. 354-357 [dostęp: 10 kwietnia 2015] < http://www.kul.pl/files/816/public/2011/26-Smigiel.pdf>
[45] Nowe dane statystyczne, www.diakonat.pl, 7 kwietnia 2015 [dostęp: 11 kwietnia 2015]
[46] Śmigiel, W., Diakonat stały w Polsce... T. 3 (58) - 2011, s. 359
[1] Selejdak, R., Diakonat Stały w świetle..., s. 31-32
[2] Tamże, s. 55-56
[3] Selejdak, R., Zarys historyczny ..., s. 33
[4] LG 28
[5] Selejdak, R., Diakonat Stały..., s. 59
[6] LG 29
[7] Selejdak, R., Tożsamość, duchowość..., s. 15-20
[8] KPK 266
[9] Selejdak, R., Tożsamość, duchowość..., s. 23-24
[10] KPK 284
[11] DPŻDS 10
[12] KPK 288
[13] DPŻDS 11-19
[14] Selejdak, R., Tożsamość, duchowość..., s. 24
[15] KPK 290-293
[16] Selejdak, R., Tożsamość, duchowość..., s. 31-32
[17] WDFD 11
[18] LG 41
[19] Selejdak, R., Tożsamość, duchowość..., s. 38
[20] DPŻDS 46-49
[21] Selejdak, R., Tożsamość, duchowość..., s. 41-43
[22] DPŻDS 53
[23] Selejdak, R., Tożsamość, duchowość...,s. 43-48
[24] WDFD 1
[25] WDFD 3-15
[26] Selejdak, R., Tożsamość, duchowość..., s. 51-59
[27] KPK 1031
[28] OT 1-5
[29] Selejdak, R., Zarys historyczny..., s. 38
[30] Selejdak, R., Diakonat Stały w świetle..., s. 49
[31] Tamże, s. 42
[32] KPK 1024-1033
[33] Selejdak, R., Tożsamość, duchowość..., s. 59-67
[34] WDFD 40-41
[35] KPK 1034
[36] WDFD 45-48
[37] SDO 9
[38] WDFD 49-56
[39] MQ 4-11
[40] KPK 1035
[41] WDFD 60-62
[42] KPK 1052
[43] KPK 1037-1039
[44] WDFD 66-88
[45] OT 8-18
[46] KPK 1031
[47] Selejdak, R., Tożsamość, duchowość..., s. 91-93
[48] DPŻDS 69-73
[49] Selejdak, R., Tożsamość, duchowość..., s. 87-88
[50] SDO 9
[1] KL 47
[2] SC 1
[3] KL 26
[4] Sinka, T., Zarys..., s. 23
[5] CE 9
[6] SDO 22
[7] DPŻDS 23-24
[8] DPŻDS 28-29
[9] OWMR 335
[10] OWMR 338
[11] CE 67
[12] Sinka, T., Zarys..., s.106-107
[13] OWMR 338
[14] Sinka, T., Zarys..., s.106-107
[15] OWMR 336
[16] CE 36
[17] OWMR 120
[18] OWMR 172-173
[19] Nadolski, B., Gesty i słowa w Eucharystii, Salwator, Kraków 2009, s. 26
[20] Sinka, T., Zarys..., s.191
[21] OWMR 173
[22] Guardini, R., Znaki święte, Wydawnictwo Wrocławskiej Księgarni Archidiecezjalnej, Wrocław 1994, s. 54-55
[23] OWMR 47
[24] OWMR 50-54
[25] Sinka, T., Zarys..., s. 199-201
[26] Milcarek, P., Historia..., s. 29
[27] OWMR 175
[28] OWMR 65-66
[29] KPK 767
[30] OWMR 67
[31] KL 53
[32] Selejdak, R., Diakonat Stały..., s. 82-83
[33] OWMR 177
[34] OWMR 71
[35] Pawłowicz, Z., Eucharystia. Źródło i szczyt, Bernardinum, Pelplin 2006, s.92
[36] Sinka, T., Zarys..., s.208-209
[37] Selejdak, R., Diakonat Stały..., s. 60
[38] OWMR 178
[39] Nadolski, B., Gesty..., s. 82
[40] OWMR 178
[41] Nadolski, B., Liturgika, t. 4, Pallottinum, Poznań 1992, s. 175
[42] Tamże, s. 177
[43] Sinka, T., Zarys..., s.210-211
[44] Nadolski, B., Gesty..., s. 87
[45] Pawłowicz, Z., Eucharystia., s.93-94
[46] OWMR 178
[47] Sinka, T., Zarys..., s. 216-217
[48] CE 147
[49] OWMR 180
[50] Selejdak, R., Tożsamość..., s. 119
[51] OWMR 249
[52] Nadolski, B., Liturgika..., s. 262
[53] OWMR 181
[54] OWMR 184-185
[55] OWMR 109
[56] CE 22
[57] CE 295
[58] Sinka, T., Zarys..., s. 135-137
[59] ŚTP s. 3-9
[60] OWMR 171
[61] ŚTP s. 10-11
[62] OWMR 171
[63] ŚTP s. 11-24
[64] Sinka, T., Zarys..., s. 141-142
[65] ŚTP s. 26
[66] Tamże, s. 25
[67] ŚTP s.26-47
[68] OWMR 171
[69] ŚTP s.47-55
[70] Sinka, T., Zarys..., s. 144
[71] Sinka, T., Zarys..., s. 26
[72] OWMR 178
[73] OWMR 190-192
[74] Sinka, T., Zarys..., s. 229
[75] KL 41-42
[76] CE 1
[77] CE 5
[78] Selejdak, R., Diakonat Stały ..., s. 42
[79] Selejdak, R., Zarys ..., s. 17
[80] Selejdak, R., Diakonat stały..., s. 14
[81] CE 26
[82] CE 172
[83] OWMR 109
[84] CE 126-131
[85] OWMR 173
[86] CE 131-136
[87] OWMR 51
[88] Nadolski, B., Liturgika..., s. 122
[89] CE 133
[90] Sinka, T., Zarys..., s. 201
[91] CE 141
[92] CE 142-153
[93] OWMR 179
[94] CE 155-170
[95] CE 175-183
[96] Sinka, T., Zarys..., s. 137
[97] KL 47
[98] CE 301-316
[99] Sinka, T., Zarys..., s. 137, s. 142
[100] CE 345-349
[101] ŚTP s.29-30
[102] CE 351-352
[103] Sinka, T., Zarys..., s. 137, s. 143
[104] CE 353-377
[105] OWMR 185
[106] CE 353-387
[107] Sinka, T., Zarys..., s. 137, s. 275-276
[108] KL 59
[109] KPK 840
[110] LG 29
[111] Sinka, T., Zarys..., s. 137, s. 283-284
[112] Selejdak, R., Diakonat Stały..., s. 60-68
[113] KPK 861
[114] Konferencja Episkopatu Polski, Obrzędy chrztu dzieci według rytuału rzymskiego, Katowice 1972, Wydawnictwo Kurii Diecezjalnej, s. 15
[115] Tamże, s. 59
[116] Sinka, T., Zarys..., s. 137, s. 290-291
[117] Konferencja Episkopatu Polski, Obrzędy chrztu..., s.59-79
[118] Tamże, s.50-51
[119] CE 371-372
[120] Nadolski, B., Liturgika..., s. 60-68
[121] KPK 882
[122] Sinka, T., Zarys..., s. 306
[123] Obrzędy bierzmowania według pontyfikału rzymskiego, Wydawnictwo Kurii Diecezjalnej, Katowice 1975, s.29-45
[124] OWMR 171
[125] Nadolski, B., Liturgika..., s. 155
[126] KKK 1158
[127] KKK 1564
[128] LG 29
[129] KPK 1010-1017
[130] Sinka, T., Zarys..., s. 342-343
[131] CE 510-524
[132] Sinka, T., Zarys..., s. 341
[133] CE 541-554
[134] Sinka, T., Zarys..., s. 339
[135] CE 565-576
[136] Sinka, T., Zarys..., s. 344-345
[137] KKK 1613-1614
[138] SDO 22
[139] KPK 1108-1112
[140] Sinka, T., Zarys..., s. 347-348
[141] OWMR 171
[142] Sinka, T., Zarys..., s. 348-250
[143] OWMR 171
[144] OWMR 182
[145] KL 60
[146] Nadolski, B., Liturgika..., s. 219
[147] KPK 1166-1169
[148] DPŻDS 36
[149] Instrukcja Episkopatu Polski o obrzędach błogosławieństw, www.kkbids.episkopat.pl, [dostęp: 18 maja 2015]
[150] Selejdak, R., Tożsamość..., s. 126-130
[151] Sinka, T., Zarys..., s. 363-364
[152] Selejdak, R., Tożsamość..., s. 130-131
[153] Konferencja Episkopatu Polski, Obrzędy pogrzebu dostosowane do zwyczajów diecezji polskich, Katowice 1978, s. 20
[154] Sinka, T., Zarys..., s. 364-366
[155] Konferencja Episkopatu Polski, Obrzędy pogrzebu..., s. 61-72
[156] Sinka, T., Zarys...,, s. 30-32
[157] KL 13
[158] Sinka, T., Zarys...,, s. 32
[159] Konferencja Episkopatu Polski, Instrukcja Episkopatu Polski o kulcie Tajemnicy Eucharystii poza mszą świętą, www.kkbids.episkopat.pl, [dostęp: 18 maja 2015]
[160] Sinka, T., Zarys...,, s. 235
[161] Rytuał Komunia święta i kult eucharystyczny poza mszą świętą, www.kkbids.episkopat.pl, [dostęp: 18 maja 2015]
[162] Sinka, T., Zarys...,, s. 237-238
