Nigdzie nie zatrzymywało się tylu ludzi, co przed
sklepikiem z obrazkami na bazarze szczukińskim. Sklepik ów stanowił
poprostu zbiór różnorodnych osobliwości; wiszące tu obrazy były po
większej części malowane olejno, kryte ciemno-zielonym werniksem, w
ciemno-żółtych, szychowych ramach. Zima z białemi drzewami, zgoła
czerwony wieczór, podobny do łuny pożaru, flamandzki chłop z fajką
wykręconą ręką, podobny raczej do indyjskiego koguta w mankietach,
niż do człowieka, - oto zwykłe ich tematy. Dodajemy do tego kilka
grawjur: portret Chozrewa Mizry w baraniej czapce, konterfekty
jakichś generałów w trójrożnych kapeluszach, z krzywymi nosami.
Ponadto drzwi takiego sklepiku bywają obwieszone zazwyczaj wiązkami
obrazków odbijanych z drzewa na wielkich arkuszach, świadczących o
wrodzonych talentach rosjanina. Na jednym była carówna Miliktrisa
Kirbitjewna, na drugim miasto Jerusalem, po którego domach i
kościołach rozlała się bez ceremonji czerwona farba, zatapiając
część ziemi i dwu modlących się chłopów rosyjskich w rękawicach.
Kupujących te obrazy bywa zazwyczaj niewielu, ale za to widzów -
tłum. Jakiś tam łazęga lokaj stanie i ziewa przed niemi, trzymając
w ręku menażki z obiadem, wziętym z garkuchni dla swego pana, który
napewno będzie jadł dziś zupę niezbyt gorącą. Stoi też tu napewno
żołnierz w płaszczu, ów rycerz gwarnego rynku, sprzedający dwa
scyzoryki i handlarka z koszykiem pełnym trzewików. Każdy zachwyca
się po swojemu; chłopi dotykają zazwyczaj palcami; kawalerowie
przygadają się z powagą; chłopcy kredensowi i terminatorzy śmieją
się i drażnią wzajemnie malowanemi karykaturami; starzy lokaje w
bajowych płaszczach patrzą tylko dlatego, aby mieć sposobność do
ziewania; handlarki, zaś młode rosyjskie baby, ulegają instyktowi,
chcąc posłuchać o czem też to gadają ludzie i popatrzeć na to, na
co i oni patrzą.
O takiej właśnie porze zatrzymał się mimowoli przed sklepem,
przechodzący obok, młody malarz Czartkow. Stary płaszcz i
niewykwintne ubranie zdradzały w nim człowieka, oddanego z
zaparciem się swojej pracy, człowieka, który nie miał czasu na
zajmowanie się swym strojem, tak zazwyczaj pełnym tajemnego uroku
dla młodości. Zatrzymał się przed sklepem i najpierw śmiał się w
głębi duszy z potwornych obrazów. Wkońcu ogarnęło go mimowolne
zamyślenie i zaczął zastanawiać się komu też są one potrzebne. Nie
dziwiło go to, że lud rosyjski zachwyca się
Jerusłanowym Lazarewiczem, Tomaszem i Jaremą, gdyż
wyobrażone historje zdawały się dostępne i zrozumiałe dla ludu; ale
gdzie są kupcy tych pstrych brudnych olejnych malowideł? Komu są
potrzebni ci flamandzcy chłopi, te czerwone i niebieskie pejsaże,
ze śladami dążenia do nieco wyższego poziomu sztuki, w których
jednak wyraziło się, głębokie jej poniżenie. Nie były to, zdawało
się, wcale prace dziecka-samouka; gdyż w pierwszym wypadku przy
całej karykaturalności całokształtu, przebijałby z nich jakiś
silniejszy poryw. Tutaj zaś widniała poprostu tępota, bezsilne,
nędzne niedołęstwo, które samowolnie wtargnęło w dziedzinę sztuki,
gdy miejsce jego było pośród niskich rzemiosł, - niezdarność wierna
przecież swemu powołaniu, wnosząca nawet do sztuki swoje rzemiosło.
Te same barwy, ta sama manjera, ta sama automatyczna, nawykła ręka,
należąca raczej do skleconego nędznie automatu, niż do człowieka. Czartkow długo stał przed tymi brudnymi obrazami, i już przestał
myśleć o nich, gdy tymczasem właściciel sklepu, szary człowieczek w
bajowym płaszczu, niegolony od Bożego Narodzenia, gadał przed nim
oddawna, targował się i umawiał o cenę, nie widząc jeszcze co mu
się podobało i czego mu potrzeba. "Ot, za tych chłopków i
"landszafcik" wezmę rubla. - Wspaniałe malowanie! wprost bije w
oczy: tylko co z wystawy, jeszcze werniks nie wysechł. Albo ta
zima, - niech Pan weźmie zimę! piętnaście rubli! sama ramka
kosztuje więcej! Co za wspaniała zima!" Tu kupiec dał lekkiego
szczutka w płótno, prawdopodobnie, aby wykazać wszystkie zalety
zimy. "Czy rozkaże pan związać to i zanieść za sobą? Jaki adres?
Ej, mały! podaj sznurek!"
CIĄG DALSZY TEKSTU W PEŁNEJ WERSJI
