Words wander along with people, they often take the same routes and cross the same boundaries. As they wander, they gain new meanings, lose old ones and change form. Where did the word marzenie [dream] come from to the Polish language? If we look into the past and trace its etymological route, we will discover the Proto-Indo-European root *mer - "to shine, sparkle, flicker" (Boryś 2005, p. 316), but also "to press" (Krótki 2017, p. 34). Then the Proto-Slavic verb form *mьrěti/*mьriti emerged, which meant "to shimmer, flicker, to be barely visible", and *mariti, in which there was already an element of causation: "to cause something to appear, imagine". The word marzyć [to dream, a verb] took the form that is familiar to us in the Polish language in the 15th century, and originally referred to dreaming in one's sleep. Daydreaming, fantasising, and thinking about making something real became its secondary meaning later on (Boryś 2005, p. 316). However, although it was several centuries ago that people used the Polish verb for dreaming in a sense similar to the contemporary one, the very fruit of this activity, marzenie [dream, a noun], was something different from what it signifies today. As late as the 18th century, in most contexts it referred to sleeping and dreams in one's sleep, but not very pleasant ones, as it meant a nightmare (Krótki 2017, p. 38). It is also possible that it was related to the word mara (Krótki 2017, p. 37), which was used to signify bad dreams and which also derives from the stem *mer. Interestingly, this is most likely the origin of the terms for nightmares in various European languages, such as French couchemare, English nightmare or Swedish matt-mara (Krótki 2017, p. 38). Thus, in terms of etymology, dreams and nightmares have more in common than we might suspect.

Still, the word marzenie travelled on, drifting towards entirely non-nightmare contexts and becoming rich in new meanings. According to contemporary dictionary definitions, it means "a sequence of images and thoughts arising in one's imagination and reflecting desires, often unreal", or "an object of desire and aspiration". However, these are the basic meanings. The inexhaustible abundance of contexts in which we encounter this last meaning of marzenie is evident, when we look at the colourful myriad of its synonyms, among which subtle "longing" comes right next to determined "ambition"; common-sense "goal" is accompanied by affliction-stricken "delusion"; and unrestrained "fantasy" is on a par with suppressed "whim". There is also mrzonka [pipe dream], which, interestingly, is also indirectly derived from the stem *mer, but its etymological route is even more convoluted (Boryś 2005, p. 341).

Migrating meanings

This quick glance at the spectrum of meanings and contexts of the word that means "dream" in Polish shows that it can pose quite a challenge, mainly in terms of communication. Some language users will equate it with a pipe dream, situate it in the realm of utopia, and believe that dreams can at most be the domain of children and misguided knights. For others, the simple (?) message "I have a dream" will be tantamount to developing a detailed plan to turn one's desires into reality and setting up in the starting blocks. In order to avoid misunderstandings, we may feel tempted to reduce the uncurbed, relentless dream to a strictly defined definition - this will staunch the fluid migration of senses and establish a rigid framework of meanings. It is particularly evident in scientific discourse, as researchers try to "lock" dreams into definitions that will allow for as precise an argument as possible. Always arbitrary to some extent, the boundaries of the definition largely depend on the discipline and the paradigm adopted by the "dream analyst". Such choices will always have their specific consequences.

However, the polysemic nature of dream can be considered an extremely valuable asset. Thanks to its fluid boundaries, ever new perspectives in reflections on the subject of dreaming and various dream-related issues emerge. The texts in the 9th issue of the Polish Migration Review prove that the migratory nature of the semantic boundaries of dream, the ephemerality and elusiveness of this phenomenon are at the same time its great strength. Their authors approach the subject of dreams in the context of migration from the perspective of various professions, disciplines and paradigms. They analyse areas that share the quality of being 'marked' by dreams, but at the same time are as different and distant from each other as Iran and the town of Mońki in Podlasie, Poland, both of which appeared in these texts. The polysemic nature of dreams is further emphasised by the polyphony of genres. In addition to popular science articles, this issue of the Polish Migration Review comprises a reportage piece and an interview. Each text is a separate map and a compass on a journey through the realm of dreams, but at the same time they all enter into mutually inspiring dialogue. How do these articles talk to each other? What paths do they invite us to take through the themes of dreams and migration? Finally, what are the dreams in each of these texts and who are those who dream them? Let us look at a few selected tropes.

From the moving horizon of dreams to the pitfalls of (false) mobility

A sketch on the expat imagination by Anna Wieczorkiewicz (UW) is an invitation to look at dreams not as strictly articulated desires, but as a function (fx) of imagination. The author points out that dreams have, in a way, penetrated the world of science through the back door, imagination being the key. The starting point for the reflection on the use of imagination in the study of emigration is the dream of transgression, the crossing of a boundary: both a physical and a spiritual one. "The horizon" of dreaming is not so much outlined on the basis of spatial oppositions (near/far), as it is defined by the potential to expand the boundaries of one's own imagination. Thanks to imagination, what seemed to be unimaginable now becomes a dream, a goal that can be transformed into an itinerary. Such an endeavour is greatly influenced by the storylines and plots around us, and by whether the trail has been previously blazed by others (we will return to this idea later on). Emigrant "instant dreams", exemplified by digital nomadism, are tempting in their apparent egalitarianism and ease with which they come true, while the "cosmopolitanism of imagination", resulting from the global flow of ideas, seemingly removes mental and physical boundaries. However, the freedom an individual can get from a dream and its realisation may be illusory due to the patterns in which the modern man is entangled, as the author signals.

Crossing a border and entering another space, which are characteristic of the situation of the migrant, the traveller, and the dreamer, may not be enough to move mentally. Marek Krajewski (UAM) writes about this in his text Dreaming of change. Movement, mobility, and imagination, devoted, among other things, to mobility as the resultant of the human propensity for transgression and the ability to dream. Still, the act of transgression itself may be illusory, if it does not contain an element of actual mobility, of which change is an immanent quality. We defend ourselves against change in various ways, more or less consciously. Sometimes, however, change is highly desirable, but impossible. The analysis of utopian and post-apocalyptic visions of mobile worlds demonstrates that, despite their apparent dynamism, their construction freezes and immobilises existing oppressive social structures and renders impossible transgression and change, and therefore prevents mobility, too. Freeing oneself from place, or even reconstructing entirely the human-place relationship, as for example in projects that are variations on the high-tech nomad archetype, does not bring with it the desired liberation. This also applies to other projects described by Krajewski, which succumb to "the dialectic of emancipation". Perhaps true mobility is most easily achieved not by those who can afford the "comfort of fantasising", but by those whose life experiences are stigmatised by some misfortune. "Fear is the strongest trigger for the imagination, and dreams usually have a gloomy source", the author concludes. Could it be that the common etymological origin of dreams and nightmares claims our attention?

Trails and po(st)trails

Both physically and mentally, it is usually easier to wander along the trails that have already been blazed. However, this dynamics can be oppressive and turn us into prisoners of a repetitive trajectory and victims of apparent mobility. Aneta Prymaka-Oniszk's reportage American dream from Mońki takes us to a small village in the Polish region of Podlasie, whose identity and rhythm of life have for decades been determined by migration to the United States. The dreams of emigrating overseas and the experience of emigration, which involved the flow of capital and identity, built the local world and continue to define it, the author points out. There is a fresh symbol of this legacy - the 2022 emigrant from across the ocean, i.e. the yellow school bus, which is a form of tribute to generations of Mońki emigrants and a link to connect Mońki with those of its people who decided to stay in the USA forever. The story of Mońki is the story of a trail that got blazed to the point of becoming the trajectory of a "snowball" made up of multiple generations who travelled overseas and searched there for better wages and opportunities that were unavailable at home. The Mońki-USA route has, as it were, fine-tuned the dreams of the local community to itself, and made emigration (temporary or forever) a certain pattern and a recipe for a better life. Is a dream that becomes a pattern and its horizon becomes "frozen" still a dream? The example of Mońki shows that the trail, even the most frequented, the best known and therefore comfortable and safe one, can change, and that the direction of dreams and migration is not definitive. The voice of young women from Mońki is the best evidence here.

Change and freedom. Dream and oppression

As we have already seen, the question of dreams is constantly accompanied by reflection on freedom and oppression. This is particularly evident in Piotr Bachtin's (UW) text Iran abandoned and Iran dreamt of in the narratives of Iranian female migrants. The article is structured around the axis of author's interviews with three women migrants from Iran (for the sake of their safety, their names have been changed) about their homeland, identity and migration. In one of the responses, we read that in order to realise the dream of free and safe Iran, an ideological and world-view change among the Iranian society is needed (thus, in a way, we return to the issue of the horizon of imagination and mobility). The ideological transformation should necessarily involve civil liberties and women's rights, especially in the context of the 'Mahsa movement', the Iranian women's revolution launched in September 2022. However, one of the protagonists of the article points out that feminism, which is the key term in various analyses of the situation in Iran, is not at all a universal concept, with the West imposing its own understanding of women's rights and the struggle for them. Thus, feminism becomes an "orientalist cliché" that deprives Iranian women (and Iranian men) of their subjectivity and their own voice by shoehorning them in a truly postcolonial fashion. Such an externally "imposed" understanding of one's own emancipation bears all the hallmarks of oppression and, as Bachtin points out, deprives Iranian women of agency and is Islamophobic.

Inception and transfer of dreams. Between the East and the West

When the content of the dream does not originate from the dreamer themselves, but is designed and oppressively implied to them from outside, the subjectivity and freedom of the dreamer are threatened. In such a setting, when the dreamer dreams an "implanted" dream, the dream is not only a tool of external violence, but can also become a tool of self-violence. This is signalled in a text by Małgorzata Zduniak (UAM) with the telling title "Stigmatised by dreams", or German-Polish postcolonialities. Dreams, especially those related to identity and self-perception, are a particularly attractive field of manipulation, especially in unequal systems of reference that are entangled in real and discursive violence, as well as in (post)colonial dependencies. This becomes glaringly evident in the Polish-German narratives and the works of emigrant writers: about themselves, about the European identity, Europe and the EU, about "better" and "worse" Europeans. The reflections that accompany the analysis of these narratives provide an interesting context for the final text in this issue of the Polish Migration Review, an interview with Krzysztof Stanowski, a state, local government and social activist. The conversation about Ukraine, Poland and Europe revolves around Ukraine's "European dream" and its accession to the European Union. It is a story about the transformation of the Ukrainian (and Polish) identity, European values, Polish-Ukrainian relations on a global and micro level, and the migration experience that changes not only migrants but also those who receive them. It is also an important reminder that the European dream of the Ukrainians is paid for with blood that is shed in the fight against Russian imperialism. What are the prospects for the part of Europe which Timothy Snyder described as Bloodlands? Is it possible to develop a common narrative in looking at Europe's history, identity and future?

***

"[T]he dreamer is where he is not, and he is not here where he is", Maria Janion (1991, pp. 11-12) wrote, when analysing the figure of the romantic dreamer. Dreaming is a kind of a "teleportation transmitter" by means of which we leave the reality-laden present. Understood in this way, dreaming is migration itself, it offers detachment from the current reality (Nowacki 2010, p. 10). It is an act of transgression, which is also a litmus test of the dreamer's identity. There are many traps waiting for dreamers and their dreams - they are not spared from the established patterns and oppressive clichés, which deprive them of mobility, making change difficult or impossible. However, it is worth remembering the meaning of "dream" mentioned at the beginning, hidden in the old Polish marzyć, or *mariti - after all, the very act of dreaming makes something appear. The dream itself transforms reality, even if it has not (yet) come true.

Introduction

In 2023, the Emigration Museum in Gdynia celebrated the hospitality of everyday. Through the Museum's projects and initiatives that revolved around various aspects of the individual and collective migration experience, we sought to discover the new meanings of the social reality as it is today.

In the year 2024, on the other hand, we are going to focus on dreams. The 9th issue of the Polish Migration Review, published by our Museum, aims to open a discussion on migration in this particular context, from the perspective of dreams and those who dream, i.e. dreamers. We believe that human aspirations, desires, visions and endeavours are among the important factors that contribute to the dynamics of the whole spectrum of migration phenomena and processes. Dreams are one of the driving forces of migration. They are also a major determinant of migrants' identities and reflect the changes that take place in the space of personal and collective (self-)imaginaries.

The authors of the texts that you can read on the pages of the 9th issue of the Polish Migration Review combine in a sophisticated way the matter of desires, visions and aspirations, hopes and needs with various aspects of the migration experience, all under one banner of dreams. Anna Wieczorkiewicz's article, which opens this issue of our journal, invites us to reflect on the links between dreams and the emigrant imagination: its horizon and potential, but also its limitations. Mobility can be false, and bold visions and dreams can turn out to be emancipatory only on the surface, Marek Krajewski points out in his text about the pitfalls that await those dreaming of change. Aneta Prymaka-Oniszk tells us the story of how migration routes and the related flows of capital and identity affect the fabric of a local community and its aspirations. Piotr Bachtin's article and his conversations with Iranian migrant women take us into the realm of dreams of freedom, emancipation, and socio-political change, but at the same time warn us against the oppressiveness brought by universalisation. Małgorzata Zduniak, who analyses Polish-German postcolonialities and the visions of Europeanness and European values on the example of the texts by Polish emigrants, among others, reveals to us the intricate paths of identity projections and self-projections. These issues are also addressed in an interview with Krzysztof Stanowski, whom we asked about Ukraine's European aspirations and its role in the Europe of the future.

We also keep Europe in mind in the Museum's research initiatives. On the occasion of the 20th anniversary of Poland's accession to the European Union, the Emigration Museum in Gdynia has prepared a special project that explores the dreams of Polish post-accession emigrants. On the last pages of the 9th issue of our journal, you can read the description of the European dream. Post-accession emigration 2004-2024 project, as well as the preliminary results of research. The full research report is planned to be published in May 2024.

Enjoy your reading!

Karolina Grabowicz-Matyjas

Director of the Emigration Museum in Gdynia

Słowa wędrują wraz z ludźmi, często przemierzając te same trasy i przekraczając te same granice. Wędrując, obrastają w nowe sensy, gubią stare, a także zmieniają formę. Skąd przybyło do nas słowo "marzenie"? Gdy zajrzymy w przeszłość i prześledzimy jego etymologiczny szlak, na początku odkryjemy praindoeuropejski rdzeń *mer - "błyszczeć, lśnić, migać" (Boryś 2005, s. 316), ale też "cisnąć, tłoczyć" (Krótki 2017, s. 34). Potem pojawiła się prasłowiańska forma czasownikowa *mьrěti/*mьriti, która oznaczała "migotać, majaczyć, być ledwo widocznym", oraz *mariti, w której zaistniał już element sprawczości: "powodować, że coś się ukazuje, pojawia, roi". Słowo "marzyć" przybrało w polszczyźnie znaną nam formę w wieku XV, a jego pierwotne znaczenie odnosiło się do śnienia - dopiero wtórnie zaczęło oznaczać snucie fantazji i myślenie o urzeczywistnieniu czegoś (Boryś 2005, s. 316). Jednak choć już kilka wieków temu marzono w znaczeniu podobnym do współczesnego, sam owoc tej aktywności, czyli "marzenie", był czymś innym niż dziś. Jeszcze w XVIII w. w większości kontekstów słowo to odnosiło się do śnienia i snów - tych niezbyt przyjemnych, oznaczało bowiem koszmar senny (Krótki 2017, s. 38). Niewykluczone zresztą, że było powiązane ze słowem "mara" (Krótki 2017, s. 37), którym nazywano złe senne widziadło, a które również pochodzi od wspomnianego rdzenia *mer. Co ciekawe, to najprawdopodobniej stąd wzięły się określenia koszmarów sennych w różnych europejskich językach, np. francuskie couchemare, angielskie nightmare czy szwedzkie matt-mara (Krótki 2017, s. 38). ­Etymologicznie marzenia i koszmary mają zatem ze sobą więcej wspólnego, niż moglibyśmy podejrzewać.

Słowo "marzenie" podróżowało jednak dalej, dryfując w stronę całkowicie "niekoszmarnych" kontekstów i wzbogacając się o nowe sensy. Według współczesnych słownikowych definicji oznacza ono "powstający w wyobraźni ciąg obrazów i myśli odzwierciedlających pragnienia, często nierealne" czy też "przedmiot pragnień i dążeń". To jednak znaczenia podstawowe. O nieprzebranym bogactwie kontekstów, w których dostrzeżemy "marzenie", świadczy barwny korowód synonimów, wśród których znajdziemy subtelną "tęsknotę", jak i stanowczą "ambicję"; zdroworozsądkowy "cel" i maladyczne "urojenie"; nieskrępowaną "fantazję" i ograniczone "chciejstwo". Pojawia się również "mrzonka", która, co ciekawe, pośrednio też pochodzi od rdzenia *mer, ale jej etymologiczny szlak jest jeszcze bardziej zawikłany (Boryś 2005, s. 341).

Migrujące znaczenia

Spojrzenie na spektrum znaczeń i kontekstów słowa "marzenie" wskazuje, że może ono stanowić nie lada wyzwanie - w pierwszej kolejności komunikacyjne. Jedni użytkownicy języka będą je utożsamiać z mrzonką, lokując w sferze utopii i uważając, że marzenia mogą być co najwyżej domeną dzieci i błędnych rycerzy. Dla innych prosty (?) komunikat "mam marzenie" będzie równoznaczny z opracowaniem szczegółowego planu urzeczywistnienia własnych pragnień i zajęciem miejsca w bloku startowym. By uniknąć nieporozumień, może pojawić się pokusa zredukowania niepokornego marzenia do ściśle określonej definicji - powstrzyma to płynną migrację znaczeń i ustali sztywne ramy znaczeniowe. Szczególnie widać to w dyskursie naukowym. Badacze starają się "zamknąć" marzenia w definicjach, które pozwolą na przeprowadzenie możliwie precyzyjnego wywodu. Zakres granic definicji - zawsze na jakimś poziomie arbitralny - w dużym stopniu zależy od dyscypliny, która jest punktem odniesienia, oraz od paradygmatu przyjętego przez konkretnego "analityka marzeń". Takie wybory zawsze będą miały określone konsekwencje.

Polisemiczność marzenia można jednak uznać za niezwykle cenne bogactwo. Płynność jego granic pozwala obierać coraz to nową perspektywę w refleksjach dotyczących tematyki "marzeniowej" i "okołomarzeniowej". O tym, że migracyjność granic semantycznych marzenia, ulotność i nieuchwytność tego fenomenu stanowi zarazem o jego wielkiej sile, przekonuje nas lektura kolejnych tekstów prezentowanych w 9 numerze "Polskiego Przeglądu Migracyjnego". Ich autorki i autorzy dotykają tematyki marzeń w kontekście migracji z perspektywy różnych profesji, dyscyplin i paradygmatów. Analizują obszary, których wspólnym mianownikiem jest "naznaczenie" marzeniami, ale jednocześnie są od siebie odmienne i odległe niczym Iran i podlaskie Mońki, które pojawiły się na tych łamach. Polisemiczność materii marzeń podkreśla polifonia gatunkowa tekstów - oprócz artykułów popularnonaukowych w tym numerze "Polskiego Przeglądu Migracyjnego" znalazły się reportaż oraz wywiad.

Każdy z tekstów stanowi osobną mapę i kompas w podróży po sferze marzeń, a jednocześnie pozostają one we wzajemnym, inspirującym dialogu. Jak te artykuły rozmawiają ze sobą? Jakimi ścieżkami prowadzą nas przez tematykę marzeń i migracji? Wreszcie - czym są marzenia w każdym z tych tekstów i kim są ci, którzy marzą? Przyjrzyjmy się kilku wybranym tropom.

Od ruchomego horyzontu marzeń po pułapki (fałszywej) mobilności

Szkic o wyobraźni emigracyjnej Anny Wieczorkiewicz (UW) jest zaproszeniem, by na marzenia spojrzeć nie jak na ściśle wyartykułowane pragnienia, ale jak na funkcję (fx) wyobraźni. Autorka zwraca uwagę, że marzenie przenikało do świata nauki niejako tylnymi drzwiami, a kluczem była właśnie wyobraźnia. Punktem wyjścia dla refleksji nad zastosowaniem wyobraźni w badaniach nad emigracją jest marzenie o transgresji - przekroczeniu granicy: fizycznej i duchowej. "Horyzont" marzenia zostaje nie tyle nakreślony na podstawie opozycji przestrzennych (blisko/daleko), ile zdefiniowany poprzez potencjał poszerzania granic własnej wyobraźni. To, co było pozornie niewyobrażalne, za sprawą pracy wyobraźni staje się marzeniem - celem mogącym przeobrazić się w plan podróży. Ogromny wpływ na realizację takiego przedsięwzięcia mają otaczające nas fabuły (wzorce) - to, czy szlak został wcześniej "przetarty" przez innych (do tego wątku jeszcze wrócimy). Emigracyjne "marzenia instant", których przykładem jest cyfrowy nomadyzm, kuszą rzekomym egalitaryzmem i łatwością realizacji, a swoisty "kosmopolityzm wyobraźni", będący efektem globalnego przepływu idei, pozornie znosi granice mentalne i fizyczne. Wolność, którą daje jednostce marzenie i jego realizacja, może być jednak złudna ze względu na schematy, w które uwikłany jest współczesny człowiek - sygnalizuje autorka.

Przekroczenie granicy, wkroczenie w inną przestrzeń, charakterystyczne dla sytuacji migranta, podróżnika i marzyciela, może nie wystarczyć, by przemieścić się w wymiarze mentalnym. Pisze o tym Marek Krajewski (UAM) w tekście Marząc o zmianie. Przemieszczanie, mobilność i wyobraźnia, poświęconym m.in. mobilności jako wypadkowej ludzkiej skłonności do transgresji oraz umiejętności marzenia. Sam akt transgresji może być jednak pozorny, jeśli nie zawiera w sobie pierwiastka faktycznej mobilności, której cechą immanentną jest zmiana. Przed zmianą bronimy się na różne sposoby, mniej lub bardziej świadomie. Czasami jest ona jednak bardzo pożądana, ale niemożliwa do zrealizowania. Analiza wizji utopijnych i postapokaliptycznych ruchomych światów pokazuje, że mimo pozornej dynamiki ich konstrukcja zamraża i unieruchamia dotychczasowe opresyjne struktury społeczne, uniemożliwiając transgresję i zmianę - a zatem mobilność. Uwolnienie się od miejsca, a nawet całkowite przebudowanie relacji człowiek-miejsce, jak np. w projektach będących wariacją na temat archetypu koczownika spod znaku high-tech, nie zapewnia upragnionego wyzwolenia. Dotyczy to również innych opisywanych przez Krajewskiego projektów, które załamują się "na dialektyce emancypacji". Być może prawdziwą mobilność najłatwiej jest osiągnąć nie tym, których stać na "komfort fantazjowania", ale tym, których doświadczenia życiowe naznaczone są jakimś nieszczęściem. "Strach najmocniej uruchamia wyobraźnię, marzenia zaś najczęściej mają jakieś ponure źródło" - konkluduje autor. Czyżby dawał o sobie znać wspólny etymologiczny rodowód marzeń i koszmarów?

Szlaki i po(st)szlaki

Zarówno w sensie fizycznym, jak i mentalnym zwykle łatwiej przemierzać szlaki, które zostały już przetarte. Taka dynamika może mieć jednak charakter opresyjny - zmieniać nas w więźniów powtarzalnej trajektorii i ofiary pozornej mobilności. Reportaż pisarki Anety Prymaki-Oniszk Amerykańskie sny Moniek przenosi nas do niewielkiej podlaskiej miejscowości, której tożsamość i rytm życia przez dziesięciolecia wyznaczały migracje do Stanów Zjednoczonych. Marzenia o emigracji za ocean i doświadczenie tej emigracji, w którą wpisany był przepływ kapitału oraz tożsamości, zbudowały tamtejszy świat i wciąż go określają - zwraca uwagę autorka. Świeżym symbolem tego dziedzictwa jest emigrant zza wielkiej wody, który zawitał w Mońkach w roku 2022, czyli żółty autobus szkolny - hołd dla pokoleń mończan emigrantów i łącznik z mończanami, którzy zdecydowali się zostać w USA na zawsze. Opowieść o Mońkach to historia szlaku przetartego do tego stopnia, że stał się trajektorią swoistej "kuli śniegowej" złożonej z wielu pokoleń szukających za oceanem lepszych zarobków i niedostępnych w kraju możliwości. Kierunek Mońki-USA niejako dostroił do siebie marzenia miejscowej społeczności, sprawiając, że emigracja (czasowa lub na zawsze) stała się pewnym wzorcem i receptą na poprawę życia. Czy marzenie, które staje się schematem, a jego horyzont zostaje "zamrożony", jest jeszcze marzeniem? Przykład Moniek pokazuje, że szlak - choćby najczęściej uczęszczany, najlepiej znany, a przez to wygodny i bezpieczny - może ulec zmianie, a kierunek marzeń i migracji nie ma charakteru ostatecznego. Świadczy o tym głos, którego Prymaka-Oniszk udziela młodym mończankom.

Zmiana i wolność. Marzenie i opresja

Jak już mogliśmy się przekonać, kwestii marzeń nieustannie towarzyszy refleksja na temat wolności i opresji. Jest to szczególnie widoczne w tekście Piotra Bachtina (UW) Iran porzucony i Iran wyśniony w narracjach irańskich migrantek. Osią artykułu są rozmowy autora z trzema migrantkami z Iranu (ze względu na bezpieczeństwo bohaterek ich imiona zmieniono) o ich ojczyźnie, tożsamości i migracji. W jednej z wypowiedzi pojawia się refleksja, że dla urzeczywistnienia marzenia o wolnym i bezpiecznym Iranie konieczna jest zmiana ideowa i światopoglądowa wśród irańskiego społeczeństwa (a zatem wracamy poniekąd do kwestii horyzontu wyobraźni i mobilności). Istotnym elementem ideowej transformacji są wolności obywatelskie i prawa kobiet, zwłaszcza w kontekście "ruchu Mahsy", czyli irańskiej rewolucji kobiet zapoczątkowanej we wrześniu 2022 r. Jedna z bohaterek artykułu zwraca jednak uwagę, że feminizm - odmieniany przez wszystkie przypadki w analizach dotyczących sytuacji w Iranie - wcale nie jest pojęciem uniwersalnym, a Zachód narzuca własne rozumienie praw kobiet i walki o nie. Tym samym feminizm staje się "orientalistyczną kliszą", która pozbawia Iranki (oraz Irańczyków) podmiotowości i własnego głosu - szufladkuje ich na postkolonialną modłę. Takie "narzucone" z zewnątrz rozumienie własnej emancypacji nosi wyraźnie znamiona opresji i - jak podkreśla Bachtin - pozbawia Iranki sprawstwa, a ponadto ma charakter islamofobiczny.

Incepcja i transfer marzeń. Między Wschodem a Zachodem

Gdy treść marzenia bynajmniej nie pochodzi od samego marzyciela, ale jest zaprojektowana i opresyjnie implikowana mu z zewnątrz, podmiotowość oraz wolność marzyciela jest zagrożona. W takim układzie, gdy marzyciel marzy "wszczepione" marzenie, jest ono nie tylko narzędziem zewnętrznej przemocy, ale może również stać się instrumentem autoprzemocy. Sygnalizuje to tekst Małgorzaty Zduniak (UAM) o wymownym tytule "Napiętnowani marzeniami", czyli postkolonialności polsko-niemieckie. Marzenia, zwłaszcza te, które wiążą się z tożsamością i autopostrzeganiem, są bardzo "wdzięcznym" polem do manipulacji, szczególnie w nierównych układach odniesienia uwikłanych w realną i dyskursywną przemoc, a także w zależności o charakterze (post)kolonialnym. Polem, na którym staje się to jaskrawo widoczne, są polsko-niemieckie narracje oraz twórczość pisarek emigrantek: o sobie, tożsamości europejskiej, Europie i UE, "lepszych" i "gorszych" Europejczykach. Refleksje, które towarzyszą analizie tych narracji, stanowią interesujący kontekst dla lektury tekstu wieńczącego ten numer "Polskiego Przeglądu Migracyjnego", czyli wywiadu z Krzysztofem Stanowskim, działaczem państwowym, samorządowym i społecznym. Główną osią rozmowy o Ukrainie, Polsce i Europie jest "europejskie marzenie" Ukrainy i jej akcesja do Unii Europejskiej. To opowieść o przemianach ukraińskiej (i polskiej) tożsamości, wartościach europejskich, stosunkach polsko-ukraińskich na poziomie globalnym i w skali mikro, a także doświadczeniu migracyjnym, które zmienia nie tylko migrantów, ale też tych, którzy ich przyjmują. To również ważne przypomnienie, że europejskie marzenie Ukraińców okupione jest krwią przelewaną w walce z rosyjskim imperializmem. Jakie perspektywy rysują się przed tą częścią Europy, którą Timothy Snyder określił jako "skrwawione ziemie"? Czy możliwe jest wypracowanie wspólnej narracji w spojrzeniu na historię, tożsamość i przyszłość Europy?

***

"[M]arzący jest tam, gdzie go nie ma, a nie ma go tu, gdzie jest" - pisała Maria Janion (1991, s. 11-12), analizując figurę marzyciela romantycznego. Marzenie to swoisty "teleport", za pomocą którego opuszczamy obciążoną realnością teraźniejszość. Tak rozumiane marzenie samo w sobie jest migracją - oderwaniem od aktualnej rzeczywistości (Nowacki 2010, s. 10). To akt transgresji, który jest również papierkiem lakmusowym tożsamości marzącego. Na marzycieli i ich marzenia czyhają liczne pułapki - nie omijają ich utarte schematy i opresyjne klisze, które pozbawiają ich mobilności, utrudniając lub uniemożliwiając zmianę. Warto jednak pamiętać o wspomnianym na początku znaczeniu ukrytym w starodawnym "marzyć", czyli w *mariti - już sam akt marzenia powoduje, że coś się pojawia. Marzenie samo w sobie przeobraża rzeczywistość, nawet jeśli nie zostało (jeszcze) urzeczywistnione.

 

- Boryś, W., 2005. Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

- Janion, M., 1991. Projekt krytyki fantazmatycznej. Szkice o egzystencji ludzi i duchów. Warszawa: Wydawnictwo PEN.

- Krótki, Z., 2017. Nazwy marzeń sennych w historii języka polskiego. Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, 52.

- Nowacki, T.W., 2010. Świat marzeń. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.

Redaktor / Editor-in-chief

Rafał Raczyński

 

Redaktor wydania / Commissioning editor

Kamila Filipczyk

 

Zespół redakcyjny / Editorial team

Maksymilian Bochenek

Agnieszka Kowalkowska

Marta Otrębska

Łukasz Podlaszewski

 

Adres redakcji / Editor's address

Polski Przegląd Migracyjny / The Polish Migration Review

Muzeum Emigracji w Gdyni

ul. Polska 1, 81-339 Gdynia, Polska

r.raczynski@muzeumemigracji.pl

 

Wydawca / Publisher

Muzeum Emigracji w Gdyni

 

Layout i łamanie (druk)/

Layout design and typesetting (print)

Patryk Hardziej (Hardziej Studio)

 

Redakcja i korekta /

Editing and proofreading

Adam Osiński (KorektArt)

 

Tłumaczenie i korekta wersji angielskiej /

Translation and proofreading

Agata Sadza

 

Fotografia na okładce /

Photo on the cover

Lightfield Studios (Adobe Stock)

 

Rada naukowa / Scientific Council

Federico Cuomo PhD, University of Sassari (Italy)

Mary Patrice Erdmans, Case Western Reserve University (us)

Beth Holmgren, Duke University (us)

David J. Jackson, Bowling Green State University (us)

Paweł Kaczmarczyk, Ośrodek Badań nad Migracjami Uniwersytetu Warszawskiego (Poland)

Jeff Kleiman, University of Wisconsin-Marshfield/Wood County (us)

Daniela La Foresta, University of Naples Federico ii (Italy)

Bożena Leven, The College of New Jersey / The Polish Institute of Arts and Sciences of America (us)

Jaroslav Mihálik, University of Ss. Cyril and Methodius in Trnava (Slovakia)

Tatyana Nagornyak, Vasyl' Stus Donetsk National University (Ukraine)

Marek Okólski, Komitet Badań nad Migracjami Polskiej Akademii Nauk / Lazarski University (Poland)

Donald E. Pienkos, University of Wisconsin-Milwaukee (us)

Dorota Praszałowicz, Uniwersytet Jagielloński (Poland)

Adam Walaszek, Uniwersytet Jagielloński (Poland)

 

issn: 2544-2686

e-issn: 2545-2339

 

Zdjęcia i ilustracje / Photographs and illustrations

Unsplash.com

Hardziej Studio

Muzeum Emigracji w Gdyni

archiwum K. Stanowskiego

 

Przygotowanie wersji elektronicznej / Composition of the eBook

Epubeum

Wprowadzenie. Przekroczyć granicę

We wspomnieniowych Podróżach z Herodotem Ryszard Kapuściński pisze o uczuciach, jakie w początkach jego reporterskiej pracy budziła w nim bliskość granicy. Były lata 50. XX w., a on, wędrując śladem listów nadsyłanych dla "Sztandaru Młodych", zapuszczał się na krańce Polski, na tereny przygraniczne:

Kusiło mnie, żeby zobaczyć, co jest dalej, po drugiej stronie. Zastanawiałem się, co się przeżywa, przechodząc granicę. Co się czuje? Co myśli? Musi to być moment wielkiej emocji, poruszenia, napięcia. Po tamtej stronie - jak jest? Na pewno - inaczej. Ale co znaczy to - inaczej? Jaki ma wygląd? Do czego jest podobne? A może jest niepodobne do niczego, co znam, a tym samym niepojęte, niewyobrażalne? (Kapuściński 2005, s. 13).

Przedstawiona jest tu sytuacja, gdy wyobraźni trudno zaczepić się o jakiś konkret, by stworzyć obraz zagranicy. Efektem tej niemożności są narodziny marzenia o przekroczeniu granicznej linii, traktowanej też jako linia demarkacyjna wiedzy i doświadczenia, zarazem realna i symboliczna:

Ale, w gruncie rzeczy, największe moje pragnienie, które nie dawało mi spokoju, nęciło mnie i dręczyło, było nawet skromne, bo mianowicie chodziło mi o jedno tylko - o sam moment, sam akt, najprostszą czynność przekroczenia granicy. Przekroczyć i zaraz wrócić, to by mi, myślałem, zupełnie wystarczyło, zaspokoiło mój niewytłumaczalny właściwie, a jakże ostry głód psychologiczny (Kapuściński 2005, s. 13).

Dla określenia podróżniczych możliwości człowieka kluczowe jest tu nie tyle geograficzne, ile polityczno-ekonomiczne ukształtowanie świata. Opozycja daleko/blisko zostaje zdominowana przez inną: dostępne/niedostępne albo możliwe/niemożliwe (do osiągnięcia), albo też wyobrażalne/niewyobrażalne. Na tej podstawie wykreślony zostaje horyzont marzenia o przekraczaniu granic1. Ciekawe, że po latach reporter tak dobrze pamięta moc tamtych młodzieńczych rojeń. Fakty mogą zacierać się w pamięci, wydarzenia - zmieniać interpretacje (widać to, gdy zestawi się wspomnieniowe fragmenty z pisanymi na bieżąco reportażami Kapuścińskiego), ale wspomnienie dawnych marzeń jest pielęgnowane jako stygmat pewnego okresu życia.

Jak tworzą się marzenia? Czym w ogóle są? Intuicyjnie wyczuwamy, że nie są tym samym co plany na przyszłość - ich związek z rzeczywistością zdaje się luźniejszy. Czy da się je w ogóle zdefiniować?

O pojęciu marzenia

Klasyk tematu Jerome Singer pisał, że marzenie - to na jawie (­daydreaming), odróżniane od marzenia sennego - jest "swojego rodzaju odwróceniem uwagi - bądź to od konkretnego zadania (czy to fizycznej czy umysłowej natury), które mamy wykonać lub które właśnie wykonujemy, bądź też od tego, co bezpośrednio słyszymy i widzimy w danej chwili - i skierowaniem jej na własne reakcje, wyzwalające się pod wpływem bodźców wewnętrznych" (Singer 1980, s. 9-10). Psycholog dostrzegał jednak również jego wartość praktyczną: "marzenie na jawie bywa nie tylko rozproszeniem uwagi lub zwykłym roztargnieniem, lecz może też być metodą twórczego rozwiązywania problemów" (Singer 1980, s. 9).

Singer był psychologiem - w obszarze tej dziedziny wiedzy marzeniu poświęcono stosunkowo wiele uwagi, jakkolwiek termin ten definiowano i operacjonalizowano na różne sposoby. Marzenia można było traktować jako soczewkę skupiającą w sobie istotne cechy dążeń i wartości jednostki. "Marzenie - zanim uzyska swój kształt, nie jest przecież niczym więcej niż tylko ogólną formułą naszego życia określającą to, co najważniejsze dla nas w ogóle. To jego związek z całą osobą sprawia, że realizujemy je z takim uporem i spełniając nie oczekujemy niczego od nikogo" - pisał Kazimierz Obuchowski (1993, s. 181). Marzenie traktuje się tu jako powiązane w szczególny sposób z rzeczywistością praktyczną - jako "formę przejściową między fantazją a celem" (Kałużna--Wielobób 2010, s. 15).

Szczególnie produktywne pojęcie to okazywało się w koncepcjach psychoanalitycznych sytuujących je w odniesieniu do fantazjowania: "Fantazja spełnia życzenia lub zaspokaja pragnienia, których źródła tkwią w nieświadomości. Fantazje pojawiają się na wszystkich poziomach psychiki; mogą być świadome - jak marzenia na jawie, tu i teraz; przedświadome - jak np. odłożone na później plany nowego lub innego życia; lub też nieświadome - jak fantazje pierwotne" (Fhaner 1996, s. 45).

Do nauk humanistycznych marzenie - jako pojęcie elastyczne i konotujące różne formy obrazowania - wchodzi dość płynnie. Użyteczne jest tam, gdzie rozważa się różne formy twórczości. Wyraźny jest tu jego związek z wyobraźnią. "Poprzez wyobraźnię, dzięki subtelnościom funkcji irrealności, wkraczamy w świat zaufania, świat zaufanego bytu, właściwy świat marzenia" - pisał Gaston Bachelard (1998, s. 23) w Poetyce marzenia. W jego ujęciu bez marzenia prawdziwa poezja w zasadzie nie byłaby możliwa: "W poetyckim wszechświecie poety to cała dusza się oddaje. (...) Znajduje ona swoje wytchnienie w światach, które wyobraża sobie marzenie" (Bachelard 1998, s. 24).

Marzenie mogło dostawać się do różnych dziedzin nauki niejako tylnymi drzwiami, a pojęciem je otwierającym stawała się wyobraźnia. Jak zauważa Claudia Strauss, w antropologii i studiach kulturowych wyobraźnia zaczęła pojawiać się w kontekstach, w których dawniej mówiono np. o przekonaniach kulturowych, znaczeniach czy modelach. U Corneliusa Castoriadisa pojęcie to zbliżało się do etosu kulturowego, u Jacques'a Lacana - do fantazji, a u Benedicta Andersona czy Charlesa Taylora - do podzielanego schematu kognitywnego (Strauss 2006). Szczególną pozycję termin "wyobraźnia" osiąga w antropologicznych badaniach turystyki (Salazar 2012; Salazar i Graburn 2014). Zdaniem niektórych badaczy wręcz określa on dominujący paradygmat badań nad turystyką (Andrews 2017). Pozwala bowiem efektywnie odnosić do siebie sfery indywidualnych doświadczeń i działań o charakterze komercyjnym organizowanych w określonych układach ideologicznych, odwołujących się do zestawu efektywnych perswazyjnie pojęć i obrazów.

Zanim dokładniej wyjaśnię to pojęcie i powiem, jak można je wykorzystać w obszarze badań nad emigracją, sięgnę po jeszcze jeden przykład wzięty z literatury reportażowej. Podczas gdy cytowane na wstępie fragmenty Podróży z Herodotem eksponowały uwarunkowania horyzontu marzeń, kolejny przykład kładzie nacisk na pielęgnowanie marzenia w przekonaniu, że pomaga to przekuć je w plan podróży.

Rozbudzone marzenie

Wydana w latach 80. książka Moniki Warneńskiej Tam, gdzie bogowie są wiecznie młodzi rozpoczyna się w specyficzny sposób. Autorka opowiada, jak rodziło się w niej marzenie o podróży do Nepalu:

Kraj wiecznie młodych bogów objawił mi się w pewien zadeszczony, ponury dzień warszawskiej jesieni. Był to jeden z dni, które spiętrzają wokół same przykrości, nie pozwalają dojrzeć ani skrawka czystego nieba wśród grubych warstw chmur i jednocześnie siąpiącej szarugi. Kolorowe tomy na piętrze obcojęzycznego działu jednej z dużych księgarń warszawskich zdawały się być przybyszami z innego świata (Warneńska 1984, s. 5).

Narracja zatrzymuje się na opisach fotografii, wydobywając odmienność ukazywanego na nich świata od tego, który otacza mieszkankę Warszawy. Oglądając ilustracje, bywalczyni księgarni marzy o podróży, choć wie, że spełnienie marzenia jest mało realne: "Na razie wzdycham tylko i patrzę uparcie na mapę" (Warneńska 1984, s. 8). Poprzez to wyznanie autorka tworzy wrażenie "wspólnoty losu" z potencjalnymi czytelnikami, którzy mieli ograniczone możliwości podróżowania po świecie. Jednocześnie podsuwa myśl: marzenia o dalekich podróżach niekiedy się spełniają.

W istocie ona sama, odkąd w roku 1954 pojechała do Korei, odbywała podróże, które trudno byłoby określić mianem przeciętnych czy typowych. W swoim czasie pracowała jako korespondentka wojenna w Wietnamie. Ciężko dziś stwierdzić, czy naprawdę zaczęła marzyć o Nepalu właśnie wtedy, w warszawskiej księgarni; może to tylko zabieg literacki. Nie wydaje się to jednak istotne; ważniejsze jest, jak wykorzystają tę opowieść czytelnicy, przy czym użytek z opowieści można rozumieć wielorako. Książka Tam, gdzie bogowie są wiecznie młodzi wnosiła wkład do zbiorowej wyobraźni swojej epoki. Czyniła to wespół z innymi reprezentacjami różnych miejsc, pojawiającymi się w reportażach, powieściach i programach telewizyjnych, takich jak Klub sześciu kontynentów czy Pieprz i wanilia. Współtworząc przestrzeń imaginacyjnych wojaży, pomagały marzyć o nich, nawet jeśli sama podróż zdawała się niemożliwa do realizacji. (Jeśli sięgnie się po nią dziś - nawet nie mając za sobą podróżniczych doświadczeń, a w planach wyjazdu do Azji - tryby marzenia działać będą inaczej niż wtedy).

Wyobraźnia turystyczna a wyobraźnia emigracyjna

Mówiąc o wyobraźni turystycznej, odnoszę się do utrwalanych społecznie i kulturowo oraz wspieranych instytucjonalnie wzorców obrazowania pewnych miejsc usytuowanych poza obszarem codziennej rutyny. Obrazy i narracje mogą być odnoszone do własnej biografii - w trybie możliwości bądź w trybie marzenia. Ten rodzaj wyobraźni istnieje w powiązaniu z codziennością w tym sensie, że stanowi ona o znaczeniach przypisywanych wyobrażeniom (dokładniej piszę o tym w: Wieczorkiewicz 2008, s. 169-170). Jako ponadindywidualna funkcja kultury wyobraźnia turystyczna związana jest z całokształtem życia społecznego, a jej badanie daje wgląd w rozbudowaną sferę oczekiwań, które przekładają się na różne praktyki. W perspektywie nauk społecznych turystyka traktowana jest także jako swoista rama ideologiczna, w którą wpisują się różne pojęcia istotne dla nadawania spójności życiu zarówno na poziomie indywidualnym, jak i grupowym - takie jak np. historia, natura czy tradycja (MacCannell 1992).

Nie ulega wątpliwości, że te same opozycje, które są aktywne w badaniach turystycznej wyobraźni (np. osiadłość/mobilność, znane/nieznane), stosuje się też w badaniach nad migracjami. Czy przydatne byłoby tu także pojęcie wyobraźni? W zasadzie jest ono w nich obecne, ale nabiera bardziej praktycznego znaczenia, tworząc perspektywę, w której mówi się raczej o celach niż o marzeniach. Może to się jednak brać ze specyfiki języków pojęciowych, w jakiej ujmuje się różne rodzaje mobilności. Badania korzystające z danych statystycznych uwidaczniają cele pierwszorzędne, więc nie ukazują złożoności emigracyjnej wyobraźni. Natomiast analizy jakościowe mogą otwierać się na emocjonalnie nasycone motywacje zakorzenione w obszarach wyobraźni. Jak piszą Michael C. Hall i Allan M. Williams w książce Tourism, Migration, Circulation and Mobility, migranci, u których "miłość do miejsca przeważyła nad logiką materialnych zachęt na rynku pracy", nie są wyłącznym produktem współczesności. Przywołują dawniejsze przykłady: przedstawicieli brytyjskiej klasy średniej, którzy będąc w wieku senioralnym, przenosili się do włoskiej Toskanii (Hall i Williams 2002, s. 1; King i Patterson 1998), i młodych ludzi wyjeżdżających za granicę nie tyle po to, by zarobić, ile by poznać świat i doświadczyć przygód. Sugeruje to zbliżanie się do wartości i symboli aktywnych w turystycznej wyobraźni. Wyobraźnie turystyczna i emigracyjna dzielą przekonanie, że zmiana miejsca pobytu wiąże się ze zmianą biograficzną. Na tym przekonaniu mogą się osnuwać różne mniej lub bardziej realistyczne marzenia o odmianie własnego losu.

Zaproponowane przeze mnie pojęcie wyobraźni emigracyjnej nie tylko wydobywa złożoność ludzkich potrzeb i wielowymiarowość dążeń. Pozwala też w efektywny sposób wiązać problematykę emigracji z innymi rodzajami mobilności.

Poszerzone horyzonty wyobraźni

Wielorakie powiązania między różnymi rodzajami mobilności to kwestie, na które badacze społeczni coraz częściej zwracają uwagę (Cohen, Duncan i Thulemark 2015; Bloch i Adams 2023). Ze względu na omawianą przeze mnie problematykę znaczące są zwłaszcza te obszary, gdzie turystyka i migracja mieszają czy też łączą się ze sobą. We wspomnianej książce Hall i Williams przywołują egzemplaryczne figury: młodego Azjaty pracującego w Nowym Jorku po to, by opłacić studia (jest on jednocześnie studentem, migrantem zarobkowym i turystą), i Polaka, który podróżuje z wizą turystyczną, ale podróż opłaca dzięki drobnemu handlowi. "Jeśli nawet jest to migracja zarobkowa, to zdecydowanie kontrastuje ona z masowymi migracjami z lat 60. XX w. z Europy Południowej do Północnej, napędzanymi głównie przez różnice w zarobkach w krajach Europy, wiążącymi się z latami ciężkiej pracy i bytowania w zatłoczonych mieszkaniach" (Hall i Williams 2002, s. 2). Są to ich zdaniem "nowe formy mobilności, niewyobrażalne jeszcze jedno pokolenie wcześniej". Nie ma tu wprawdzie ani słowa o marzeniach - wspomina się raczej o konkretnych celach: opłaceniu studiów czy wycieczce zagranicznej. U ich podstaw leżały jednak marzenia mające w sobie potencjał przekucia ich w rzeczywistość. Skąd bierze się materia tych marzeń?

W książce Nowoczesność bez granic Arjun Appadurai zwrócił uwagę na coraz bardziej globalny i zdeterytorializowany związek między wyobraźnią i życiem społecznym, a następnie stwierdził: "Ludzkie biografie i ich reprezentacje są teraz nierozerwalnie ze sobą związane, w związku z czym konieczne jest włączenie do naszej etnografii złożonych form ekspresji (film, powieści, podróżnicze relacje) nie tylko jako technicznej pomocy, ale również jako podstawowego materiału wykorzystywanego do konstrukcji i analizy naszych własnych przedstawień" (Appadurai 2005, s. 98). Snując marzenia o własnej przyszłości, możemy czerpać z nader różnorodnych zasobów, wśród których treści medialne odgrywają niebagatelną rolę. Fabuły fikcyjne, np. filmowe, i relacje "z pierwszej ręki", np. te, które oglądamy na vlogach, mogą współpracować w tworzeniu wizji osobistej biografii. Geograficzny i kulturowy obszar, w jakim miałoby dojść do realizacji marzeń, wydaje się nie mieć ograniczeń.

Tryb snucia takich marzeń różni się od tego, który reprezentował przykład wzięty z reportażu Moniki Warneńskiej. "Na razie wzdycham tylko i patrzę na mapę" - pisała autorka. Wspominając książki, w które zagłębiała się, by pozyskać wiedzę o Nepalu, ukazywała, jak składane z sukcesywnie pozyskiwanych elementów marzenie o podróży przekuwane jest w plan - powoli i mozolnie, w przekonaniu, że świat znaczą trudne do sforsowania przeszkody natury formalnej, ekonomicznej i politycznej. Ta czasochłonna mozolność kontrastuje z szybkością, wpisaną w krążące dziś wzorce "marzeń instant" - nasycone znaczeniami obrazy "dobrego życia", które wydają się możliwe do błyskawicznego przekucia w plan realizacji. Dostępność projektów lepszej przyszłości osobistej sugerowana jest przez różne przekazy kultury. Specyfika działania mediów społecznościowych sprawia, że łatwo zaangażować się w pracę nad tymi projektami - zgłosić własny pomysł, wygłosić komentarz, poprzeć, skrytykować lub przekazać dalej.

Marzenia instant

Jak powstają wzorce emigracyjnych "marzeń instant"? Mam nadzieję, że poniższy przykład pokaże to w sposób klarowny.

Na lifestyle'owym kanale Just Keep Living [2021] Edyta Pazura zapowiada nowy cykl: będzie rozmawiać z Polkami, które "postanowiły żyć inaczej, wybrały emigrację". Słowo "wybór" sugeruje swobodę podejmowania decyzji; wyrażenie "żyć inaczej" ma świadczyć o nonkonformizmie. Oba wskazują na krąg wartości preferowanych w kulturze indywidualizmu. Nie będą to zatem rozmowy o wyjeździe wymuszonym warunkami ekonomicznymi, ale o mobilności stymulowanej chęcią realizacji własnego pomysłu na życie. Do odcinka Jak się żyje w Nowej Zelandii. Rozmowa z emigrantką zaproszona została kobieta, która w nowym kraju mieszka od sześciu miesięcy. Słowo "marzenie" pojawia się na początku rozmowy. Prowadząca pyta: "Dlaczego akurat Nowa Zelandia? Mamy różne marzenia, różne pragnienia... Skąd pomysł akurat na to miejsce?". Emigrantka odpowiada, że to nie był przypadek - zawsze wiedziała, że chce mieszkać tam, gdzie jest ciepło, w pobliżu oceanu. Wśród kryteriów wyboru znalazły się klimat, środowisko przyrodnicze i zadowolenie z życia mieszkańców. Rozmowa szybko staje się relacją o realizacji projektu. Dowiadujemy się więc o białej tablicy, którą kobieta powiesiła w sypialni, by rozrysować na niej plan działania, i o tym, jak go wdrażała. Słowo "marzenie" powraca jeszcze w tej rozmowie, ale oznacza w zasadzie plan: "Było to moje marzenie z bardzo dużą determinacją realizowane (...), wiele aspektów zostało spełnionych i jest zgodnych z marzeniami". Emigrantka kładzie nacisk na pracę nad projektem. Podsuwa myśl, że można wyjechać w dowolnie wybrane miejsce na ziemi; wystarczy tylko ułożyć sobie dobry plan.

Oczywiście ten kadr z kultury popularnej wskazuje tylko jedną z tendencji, jaka zaznacza się w wyobraźni emigracyjnej. Co więcej, tendencja ta ograniczona jest do osób społecznie i ekonomicznie uprzywilejowanych. Emigrantka dysponuje określonym kapitałem kulturowym i ekonomicznym, więc nie ma problemu ani z komunikacją w języku obcym, ani z opłaceniem przeprowadzki. (Bariery ekonomiczne i językowe to te najczęściej wskazywane na polskich forach internetowych, na których ludzie wymieniają się praktycznymi informacjami dotyczącymi emigracji zarobkowych, zwłaszcza w przypadku poszukiwania pracy niewykwalifikowanej). Uzyskujemy tu jasny obraz tego, jak za pomocą marzenia da się sformatować biografię.

Podczas gdy wykształcona Polka - emigrantka xxi w. zdaje się nie dostrzegać niemożliwych do pokonania przeszkód w globalnej przestrzeni, reporterka z lat 80. xx w. wiedziała, że żyje w świecie złożonym z trudnych do przekroczenia barier i granic. W książce wspominała je tylko marginalnie, traktując jako dość oczywiste. Marzenie o wolnym przemieszczaniu się po świecie sytuowało się tu w innym horyzoncie wyobraźni.

Da się jednak zauważyć pewne podobieństwa pomiędzy tymi dwoma przykładami. Obie protagonistki odbywają podróż, którą z trudem dałoby się uznać za dostępną wszystkim członkom ich społeczeństwa. Doświadczona reporterka, korespondentka wojenna mająca na swoim koncie misje w dalekich krajach, posiadająca odpowiednie znajomości (wspomina o tym, że w wyjeździe do Nepalu pomógł jej ktoś znajomy, kto osiadł w Kathmandu); młoda, wykształcona Polka, zaproszona do rozmowy przez celebrytkę, umiejąca korzystać z posiadanych kompetencji poznawczych i społecznych, dysponująca finansami, które pozwalają wykonać plan - żadna z nich nie wpisuje się w kategorię everywoman swojej epoki. Ich podróżnicze przedsięwzięcia przekroczyły próg przeciętności, ale to właśnie stanowi jeden z kluczowych powodów, dla których opowieści ukazujące realizację marzeń mogą wydawać się atrakcyjne. Nawet jeśli nie jest to "plan dla każdego", każdemu może dostarczyć materii do tworzenia własnych marzeń o przekraczaniu granic.

Zestawianie relacji reporterskiej z lat 80. xx w. i niemal 40 lat późniejszej relacji powstałej w warunkach innych możliwości podróżniczych może wydać się nieuzasadnione. Wychodzę jednak z założenia, że formy te - czyli reportaż literacki i kanał internetowy - reprezentują charakterystyczne dla swoich kontekstów społeczno-historycznych narzędzia współtworzenia wyobrażeń o świecie otwierającym się na podróże. W myśl podsuniętej przez Appaduraia sugestii trzeba mieć na uwadze to, skąd ludzie czerpią materię, dzięki której tworzy się horyzont wyobrażanych perspektyw i dróg życiowych.

Kosmopolityzm wyobraźni

Jak pisze współczesna badaczka mobilności Mimi Sheller, "[w]szystkimi ludzkimi mobilnościami - czy nam się to podoba, czy nie - rządzą wysoce nierówne reguły przemieszczania się i reżimy prawne (granice, wizy, paszporty, tymczasowe pozwolenia na pracę, obywatelstwo, dyskryminacja rasowa, gromadzenie danych, inwigilacja, reguły prawne, mobilne śledzenie, karty szczepień itp.). Różnicują one pozycje, jakie zajmują turyści, migranci i uchodźcy, i rozbijają przestrzeń mobilności na oddzielne kanały i układy reguł. Jednak (...) te mobilne podmioty są powiązane ze sobą w sposób mniej lub bardziej oczywisty" (Sheller 2023, s. xii)2. Tym, co je splata, są globalne przepływy idei i wyobrażeń (Appadurai 2005), dzięki którym wyobraźnia może stać się kosmopolityczna. Chodzi tu jednak o kosmopolityzm rozumiany w ściśle określonym sensie.

W latach 90. xx w. Ulf Hannerz pisał o nowym rodzaju kosmopolityzmu, wiążącym się z promowaniem postaw intelektualnej i estetycznej otwartości na inne kultury (Hannerz 1990). Nie określa go myślenie w kategoriach oddzielnych państw narodowych oraz nacisk na prawa i obowiązki polityczne; istotne są kompetencje w nabywaniu dóbr i usług oraz prawo do ich realizacji. Wprowadzając pojęcie kosmopolityzmu wyobraźni, wychodzę od tego pomysłu Hannerza, łącząc go z koncepcją deterytorializacji wyobraźni Appaduraia (2005). W myśl tej ostatniej różnego rodzaje symbole, niegdyś integralnie związane z określonymi kulturowo miejscami, stają się bardziej ruchliwe (np. świątynia hinduska może pojawić się w Stanach Zjednoczonych i być ośrodkiem życia religijnego lokalnej społeczności hinduskiej). Miejsce tradycyjnie kojarzone z daną symboliką nie zostaje z niej opróżnione, ale wyobraźnia niejako "odrywa się" od przestrzeni rozumianej w wąskich geograficzno-kulturowych kategoriach. Natomiast wyobraźnia ulega zwielokrotnieniu:

Dzisiaj więcej ludzi niż kiedykolwiek przedtem, w liczniejszych zakątkach świata, bierze pod uwagę szerszy repertuar możliwych ­autobiografii. Ważnym źródłem tej zmiany są mass media, prezentujące bogaty i nieustannie zmieniający się zasób możliwych wersji życia, z których część bardziej skutecznie od pozostałych wpisuje się w rozbudzoną wyobraźnię zwyczajnych ludzi. (...) Więcej ludzi na całym świecie zaczęło postrzegać swoje życie przez pryzmat możliwych sposobów życia oferowanych przez wszystkie rodzaje mass mediów (Appadurai 2005, s. 83).

Horyzont emigracyjnej wyobraźni obejmować więc będzie nie tylko zmieniające się obrazy doświadczeń Polaków na obczyźnie, które możemy dostrzec w filmowych produkcjach: Kochaj albo rzuć (1977) versus Szczęśliwego Nowego Jorku (1997), 300 mil do nieba (1989) versus Cudze niebo (2015). Współtworzyć go będzie ten rodzaj znaczeń i symboli, który prezentują seriale Specjalista od niczego (Master of None, 2015-2017) czy Kalifat (2020), dostępne na platformie Netflix, oraz publikowane na blogach i vlogach relacje z migracyjnych doświadczeń. Swój udział mają w tym niewątpliwie także treści krystalizujące się w obszarze kultury konsumpcyjnej, gdzie różnego rodzaju towary konotują określone praktyki, stymulują wzorce estetyczne, forsują style życia.

Kosmopolityzująca się wyobraźnia nie jest wolna od ograniczeń. Nie chodzi tu jedynie o zjawiska takie jak działanie algorytmów na platformach streamingowych. (Wiadomo, że bazując na historii przeglądania treści, podrzucają nam one ofertę skrojoną jakoby według naszych oczekiwań i w ten sposób niejako przedstawiają wyobrażony horyzont wyobraźni). Wchodzi w grę także zamaskowane manipulowanie pewnymi symbolami, sprawiające, że rysując się w określonym horyzoncie wyobraźni, znaczenia nabierają nowych odcieni lub ulegają odwróceniu.

Szczególnie poruszające emocje i perswazyjnie skuteczne są te symbole, które konotują pojęcie wolności. Jeśli zrealizują one swój potencjał subwersyjny, wolność okaże się formą zniewolenia, rewersem eksploracji stanie się ucieczka, a wypoczynek będzie pracą - i odwrotnie. Zjawisko to można dostrzec w pewnych formach cyfrowego nomadyzmu. Wprawdzie cyfrowy nomadyzm nie musi za sobą nieodwołalnie pociągać podróżowania poza granice własnego kraju; kluczowa jest formuła, w jakiej wykonywana jest praca - nieprzykuwająca do stałego miejsca, wykonywana z wykorzystaniem technologii cyfrowo-komunikacyjnych. Jednakże to właśnie te sytuacje, gdy cyfrowy nomada decyduje się na włączenie podróży w swój styl życia zawodowego, wydobywają specyfikę ciekawej gry znaczeń toczącej się na poziomie ponadindywidualnym.

Złudne marzenie o wolności

Wezmę za przykład dosyć typowy tekst znaleziony na jednym z blogów. Nosi on tytuł Jak zostać cyfrowym nomadą:

Niektórzy najbardziej cenią stabilizację, inni stale potrzebują nowych wyzwań. Jeśli kieruje Tobą nieustanne pragnienie poznawania świata, to możesz zostać cyfrowym nomadą (ang. digital nomad) - człowiekiem, który nie porzucając pracy zawodowej, swobodnie podróżuje i zwiedza świat.

Wizja pracy w hamaku pod palmą wygląda kusząco, ale rzeczywistość jest nieco bardziej wymagająca. Dlatego przygotowaliśmy praktyczny poradnik, z którym możesz zrealizować marzenia o życiu cyfrowego nomady [Kowalewska 2023].

Zasadą konstrukcyjną tego fragmentu jest oksymoron łączący w sobie to, co - zdawałoby się - wzajemnie przeciwstawne: i pracę, i wypoczynek. "Wizja pracy w hamaku pod palmą" to obraz jakby wyjęty z wakacyjnego folderu, ale pozwalający włączyć w swój zakres sensów to, co kojarzone z przeciwieństwem wakacji. Zdaje się to naruszać układ forsowany przez porządek życia społecznego i pokazywać, że można się z niego wymknąć. "Swobodne podróżowanie" niewątpliwie kojarzy się z wolnością, w tym przypadku osobistą, pozwalającą realizować indywidualne pasje, takie jak "poznawanie świata".

W tym miejscu warto odnieść się do prostego schematu antropologicznego, który pomaga zrozumieć, co może leżeć u podstaw współczesnych operacji na symbolach mobilności. Pod koniec lat 80. xx w. Nelson Graburn przedstawił interpretację turystyki opierającą się na temporalnych zasadach organizowania życia społecznego. Podczas gdy w tradycyjnych społeczeństwach czas święty cyklicznie przeplata się z czasem świeckim, we współczesnych, zlaicyzowanych czas pracy przeplata się z czasem, w którym ludzie oddają się turystyce (Graburn 1989). Nie ulega wątpliwości, że naprzemienny rytm czasu społecznego wzmacniany jest przez układy o różnym charakterze, takie jak tzw. prawa natury (rytm pór roku, który sprawia, że pewne miejsca stają się atrakcyjne w określonym czasie) czy reguły instytucjonalne, takie jak wyznaczona odgórnie liczba dni wolnych od płatnej pracy.

Schemat ten uobecnia się dziś w przewrotny sposób - stymuluje praktyki mające dowodzić jego względności. Do nich właśnie należy cyfrowy nomadyzm, podszyty wiarą, że można wyzwolić się z sieci zewnętrznie narzuconych praw - uciec od zimy do ciepłych krajów, uciec od narzuconych warunków pracy zawłaszczających prywatny czas. Wyrazisty przykład znaleźć można na wspomnianym już blogu. Zamieszczono tam krótki film pt. Jak zostaliśmy cyfrowymi nomadami (oryginalnie pochodzący z kanału prowadzonego przez parę cyfrowych nomadów) (NomAdams 2022). Otwiera go obraz budynku - rzędy okien i balkonów, jednostajna beżowa elewacja. Głos zza kadru mówi: "Szarość, jesień, już niedługo zima, coraz chłodniej... Co?". W tym miejscu w kadrze pojawia się palma, potem twarz dziewczyny, niby zdziwionej egzotycznym drzewem ("dziwna ta Warszawa" - mówi), i następują szybko zmieniające się obrazy: żółw pływający w błękitnej wodzie, plaża z kąpiącymi się ludźmi, spacer w dżungli... Raz mignęła jakaś coworkingowa przestrzeń z osobami pracującymi przy komputerach.

W filmie dwójka młodych ludzi opowiada o tym, jak zdecydowała się na wyjazd, z którego potem wziął się ich nowy styl życia. Skłoniły ich do tego namowy znajomych oraz zmiany w warunkach pracy w czasie pandemii covid-19. Miejsce wybrali zgodnie z kluczem wakacyjnego wypoczynku, dodając jeden wymóg związany z pracą (dobry internet)i troszcząc się też o to, by decyzja była bezpieczna (chodziło o zapewnienie sobie możliwości powrotu):

Wybór był oczywisty. W Polsce była wtedy zima (...), więc szukaliśmy miejsca, gdzie będzie ciepło, gdzie będzie ładnie, gdzie będzie palma i gdzie będzie dobry internet. Ale ważną zmienną, która zaważyła, żeby wybrać Teneryfę, było to, żeby to było w Europie (...) w razie potrzeb powrotu, bo nadal było to bardzo niepewne z naszej strony.

Wyobraźnia turystyczna może zasilić mechanizm marzeń, ale do realizacji projektu potrzebne jest coś jeszcze. To prawda, że jeśli zwrócimy uwagę na stronę wizualną blogów i kanałów prowadzonych przez cyfrowych nomadów, zauważymy dominację obrazów wytworzonych w horyzoncie wyobraźni turystycznej. Czasem wprawdzie widzimy blogera przy pracy (zwykle ma wówczas przed sobą otwarty laptop), ale przeważnie jest w kawiarni, na pomoście nad jeziorem, na leżaku na plaży. W tym otoczeniu praca wygląda na atrakcyjną i wydaje się relaksująca.

Jeśli jednak skupimy się na stronie tekstualnej, zauważymy dominację języka, który można nazwać marketingowym. Eksponuje on takie aspekty działań jak skuteczność, efektywność i kalkulacyjność (np. przewaga zysków - różnie rozumianych - nad stratami). Za powodzeniem cyfrowego nomady ma stać racjonalne myślenie, umiejętna organizacja czasu, samodyscyplina oraz przemyślność w zapewnianiu sobie dochodu i znajdowaniu miejsc, które umożliwiają pracę zdalną. Plan i organizacja to dwa pojęcia, które okazują się tu kluczowe. Tak też dzieje się w przypadku omawianego przykładu. Po przedstawieniu w punktach zalet i wad tego rodzaju życia czytelnikom daje się konkretny plan:

Digital nomad - jak zostać cyfrowym nomadą w 7 krokach

Znajdź pracę niezależną od miejsca pobytu

Rozwiń umiejętności

Wypromuj się w internecie

Poznaj innych cyfrowych nomadów

Stwórz realistyczny budżet

Przygotuj się do podróży

Zaplanuj harmonogram dnia

Każdy z punktów został w sposób systematyczny rozwinięty. Na podstawie tego planu można wyrobić sobie pogląd na pracę kryjącą się za zorganizowaniem sobie życia według wspomnianego wcześniej wakacyjnego klucza.

Do podobnych wniosków dochodzi Fabiola Mancinelli w artykule relacjonującym jej badania nad cyfrowym nomadyzmem. Zaznacza ona, że projekt indywidualnej samorealizacji eksponowany w tym środowisku czerpie z ideologii przedsiębiorczości (Mancinelli 2020). Ponieważ w mediach społecznościowych cyfrowi nomadzi kładą nacisk na swoje zainteresowania i pasje, łatwo dojść do wniosku, że ich priorytetem jest czas wolny, wypoczynek itp. Jednak utrzymanie deklarowanej wolności stylu życia wymaga wiele wysiłku. Cyfrowi nomadzi działają w ramach systemu neoliberalnego kapitalizmu, oportunistycznie adaptując się do jego warunków, nawet jeśli z pozoru wydaje się, że rzucają mu wyzwanie (Mancinelli 2020).

W cyfrowym nomadzie można widzieć postać lawirującą między różnymi tożsamościami i rutynami życia. Zdaje się on pokazywać, że można nie mieszkać w swym kraju, ale też nie być migrantem ani turystą; można pracować i być na wakacjach.

Kiedy Zygmunt Bauman szukał figur, które obrazowałyby ponowoczesne wzorce osobowe, sięgnął po postacie realizujące różne formy wędrówki. Niezadowolony z metafory koczownika, którą znajdował u filozofów takich jak Guattari, Deleuze i Melucci (uważał ją za niechwytającą specyfiki współczesności), zwrócił się ku spacerowiczowi, włóczędze, turyście i graczowi. "Żaden z tych typów nie odda chyba wszystkich cech ponowoczesnego bytu; jest na to ponowoczesność zbyt skomplikowana i za mało spójna" (Bauman 1993, s. 11). Sądzę, że współczesny cyfrowy nomada, posiadający kompetencje w zakresie imaginacji i kalkulacji, wędrujący dzięki opanowaniu reguł działania przestrzeni wzbogaconej o wymiar digitalny (Frith 2012), mógłby zaproponować się socjologowi jako model streszczający w sobie istotne cechy współczesnego wzorca osobowego.

Zakończenie

Nie da się mówić o emigrantach "w ogóle" bez odniesień do uwarunkowań zewnętrznych i motywacji zakorzenionych w rzeczywistości. Powinnam więc wytłumaczyć się z sięgnięcia po przykłady ukazujące emigrację jako przedsięwzięcie raczej łatwe i w zasadzie przyjemne albo w ogóle niedotyczące migracji. Migracje przymusowe - powodowane sytuacją ekonomiczną i polityczną, wojnami, klęskami żywiołowymi - różnią się od nich w sposób dramatyczny. Wystarczy wspomnieć, że na hasło forced migration wyszukiwarka wyświetli obrazy łodzi pełnych uchodźców i ciągnących przez pustynię ludzi - kobiet z dziećmi w ramionach, mężczyzn z tobołami na plecach. Są też zdjęcia miejsc - zniszczonych przez wojnę domostw i obozów dla uchodźców. Dominują obrazy ukazujące zbiorowość, często tłum, co w sposób oczywisty sugeruje skalę problemu, który ma charakter ponadindywidualny. Natomiast w przywołanych przeze mnie przykładach motywem było szczęście osobiste i indywidualny sukces.

Do wyboru przykładów skłonił mnie cel, jaki sobie postawiłam: chciałam działać poza obszarem języka pojęciowego, który mógłby sugerować, że migranci mają potrzeby, a turyści marzenia. Marzenia mogą na różne sposoby odrywać się od uwarunkowań zewnętrznych. Nawet jeśli wydają się nierealistyczne, tworzą konteksty interpretacyjne dla biografii jednostki. Tym, co je ogranicza, jest horyzont wyobraźni rozumianej jako pewna ponadindywidualna funkcja kultury. Warto zwracać uwagę na przemiany wyobraźni, którą umownie nazwałam tu emigracyjną, na rozmywające się granice i na posługiwanie się zdeterytorializowanymi symbolami. Z jednej strony wyobraźnia ta jest elitarna, ciąży w kierunku obszarów zabezpieczonych barierami ekonomicznymi, klasowymi, prawnymi i politycznymi (np. promuje obrazy życia w dobrobycie i poza układami opresji), z drugiej jednak - jest egalitarna i w myśl formuły "każdemu wolno marzyć" pozwala te bariery lekceważyć.

 

- Andrews, H., 2017. Becoming through tourism: Imagination in practice. Suomen Antropologi, 42, 31-44.

- Appadurai, A., 2005. Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji, tłum. Z. Pucek. Kraków: Universitas.

- Bachelard, G., 1998. Poetyka marzenia, tłum. L. Brogowski. Gdańsk: słowo/obraz terytoria.

- Bauman, Z., 1993. Ponowoczesne wzory osobowe. Studia Socjologiczne, 2 (129), 7-31.

- Bloch, N., Adams, K.A., 2023. Intersections of Tourism, Migration, and Exile. New York and Oxon: Routledge.

- Cohen, E., Duncan, T., Thulemark, M., 2015. Lifestyle mobilities: The crossroads of travel, leisure and migration. Mobilities, 10 (1), 155-172.

- Fhaner, S., 1996. Słownik psychoanalizy, tłum. J. Kubitsky. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

- Frith, J., 2012. Splintered space: Hybrid spaces and differential mobility. Mobilities, 7 (1), 131-149.

- Graburn, N., 1989. Tourism: The sacred journey. W: V.L. Smith, red. Hosts and Guests. The Anthropology of Tourism. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 21-36.

- Hall, M.C., Williams, A.M., 2002. Tourism, migration, circulation and mobility. The contingencies of time and place. W: M.C. Hall, A.M. Williams. Tourism and Migration: New Relationships between Production and Consumption. Dordrecht - Boston - London: Kluwer Acedemic Publishers, 1-52.

- Hannerz, U., 1990. Cosmopolitans and locals in world culture. Theory, Culture & Society, 7 (2-3), 237-251.

- Just Keep Living, 2021. Jak się żyje w Nowej Zelandii? Rozmowa z emigrantką, 4.02.2021. Online: https://www.youtube.com/​watch?​v=BmV1ucqY3Js (dostęp: 1.06.2023).

- Kałużna-Wielobób, A., 2010. Marzenia kobiet w wieku średnim. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego.

- Kapuściński, R., 2005. Podróże z Herodotem. Kraków: Znak.

- King, R., Patterson, G., 1998. Diverse paths: The elderly British in Tuscany. International Journal of Population Geography, 4 (2), 157-182.

- Kowalewska, J., 2023. Czas na zmiany, czyli jak zostać cyfrowym nomadą. Online: https://pl.wix.com/​blog/​artykul/​digital-nomad-jak-zostac-cyfrowym-nomada (dostęp: 14.06.2023).

- MacCannell, D., 1992. Empty Meeting Grounds: The Tourist Papers. New York and London: Routledge.

- Mancinelli, F., 2020. Digital nomads: Freedom, responsibility and the neoliberal order. Information, Technology & Tourism, 22, 417-437.

- NomAdams, 2022. Jak zostaliśmy cyfrowymi nomadami, 20.10.2022. Online: https://www.youtube.com/@NomAdams (dostęp: 14.06.2023).

- Obuchowski, K., 1993. Człowiek intencjonalny. Warszawa:Wydawnictwo Naukowe PWN.

- Salazar, N.B., 2012. Tourism imaginaries: A conceptual approach. Annals of Tourism Research, 39 (2), 836-882.

- Salazar, N.B., Graburn, N., 2014. Introduction. Toward an anthropology of tourism imaginaries. W: N.B. Salazar i N. Graburn, red. Tourism Imaginaries: Anthropological Approaches. New York, Oxford: Berghan Books, 1-28.

- Sheller, M., 2023. Foreword. W: N. Bloch, K.M. Adams, red. Intersections of Tourism, Migration, and Exile. New York and Oxon: Routledge, XI-XIII.

- Singer, J.L., 1980. Marzenia dzienne, tłum. R. Zawadzki. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

- Strauss, C., 2006. The Imaginary. Anthropological Theory, 6 (3), 322-344.

- Warneńska, M., 1984. Tam, gdzie bogowie są wiecznie młodzi. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza.

- Wieczorkiewicz, A., 2008. AApetyt turysty. O podróżniczych kontaktach ze światem. Kraków: Universitas.

Introduction. Crossing the border

In his autobiographical Travels with Herodotus, Ryszard Kapuściński mentions the feelings that the proximity of the border evoked in him in his early years as a reporter. It was the 1950s, and, as Kapuściński followed the stories from the reader's letters sent to the Sztandar Młodych magazine, he travelled to the locations near the border of Poland:

I was tempted to see what lay beyond, on the other side. I wondered what one experiences when one crosses the border. What does one feel? What does one think? It must be a moment of great emotion, agitation, tension. What is it like, on the other side? It must certainly be - different. But what does "different" mean? What does it look like? What does it resemble? Maybe it represents nothing that I know, and thus is inconceivable, unimaginable? (Kapuściński 2007, p. 9).

In a situation like the one presented here, it is difficult for imagination to grasp at any concrete thing in order to be able to create an image of what is abroad. This, in turn, gives rise to the dream of crossing a border line, also treated as the demarcation line between knowledge and experience, both real and symbolic:

And so my greatest desire, which gave me no peace, which tormented and tantalized me, was actually quite modest: I wanted one thing only - the moment, the act, the simple fact of crossing the border. To cross it and come right back - that, I thought, would be entirely sufficient, would satisfy my quite inexplicable yet acute psychological hunger. (Kapuściński 2004, p. 9).

What is crucial for the determination of human travel possibilities is not so much the geographical as the political and economic shape of the world. The opposition of far/near becomes overshadowed by another one: available/unavailable or possible/impossible (to achieve), or imaginable/unimaginable. On this basis, the horizon of the dream of crossing borders is delineated.1 It is interesting that the reporter can remember the power of his youthful dreams so well even after all those years. Facts may get blurred in memory, interpretations of events may change (this can be seen when we compare fragments that include Kapuściński's memories with his accounts of then current events), but the memory of old dreams is cherished as a symbol of a certain period of life.

How do dreams come to be? What are they, anyway? Intuitively, we sense that they are not the same as plans for the future, that they seem to be more loosely linked to the reality. Can they be defined at all?

On the concept of dream

The father of research on the subject, Jerome Singer, wrote that daydreaming, as distinguished from night dreaming, "represents a shift of attention away from some primary physical or mental task we have set for ourselves, or away from directly looking at or listening to something in the external environment, toward an unfolding sequence of private responses made to some internal stimulus" (Singer 2014, p. 3). However, the psychologist also recognised its practical value: "daydreaming can be not only a shift of attention or mere absent-mindedness, but also a method of creative problem solving" (Singer 1980, p. 9).

Singer was a psychologist. In this field of knowledge, dreaming has received relatively much attention, but the term has been defined and operationalised in many different ways. Dreams could be treated as a lens that focuses the essential characteristics of individual's aspirations and values. "After all, before a dream gets its shape, it is nothing more but a general formula for our life, defining what is most important to us in general. It is its connection with the whole person that makes us pursue it with such persistence and, in fulfilling it, we expect nothing from anyone," Kazimierz Obuchowski wrote (1993, p. 181). Here, dreams are treated as linked in a special way to the practical reality, as "a transitional form between a fantasy and a goal" (Kałużna-Wielobób 2010, p. 15).

Multiple psychoanalytic concepts situated daydreaming in relation to fantasising. "Fantasy fulfils wishes or satisfies desires whose origins lie in the unconscious. Fantasies occur at all levels of the psyche; they can be conscious - such as daydreaming here and now; preconscious - such as postponed plans for a new or different life; or unconscious - such as primal fantasies" (Fhaner 1996, p. 45).

Dreaming enters the humanities rather smoothly, as a concept that is flexible and connotes different forms of imagery. It is useful in all those contexts in which different forms of creativity are considered. Here, its relationship with imagination is clear. "Through imagination, thanks to the subtleties of the function of irreality, we enter the world of trust, the world of the trusted being, the proper world of dream," wrote Gaston Bachelard (1998, p. 23) in The Poetics of Reverie. In his view, true poetry would not actually be possible without dreaming: "In the poetic universe of the poet, the entire soul becomes engaged in it. (...) It finds respite in the worlds that the dream imagines" (Bachelard 1998, p. 24).

Dreaming would enter various fields of study through the back door, imagination being the concept which opened that door. As Claudia Strauss points out, in anthropology and cultural studies, imagination began to appear in the contexts in which we had formerly seen e.g. cultural beliefs, meanings or models. According to Cornelius Castoriadis, the concept of imagination was close to the cultural ethos, in Jacques Lacan to fantasy, and in Benedict Anderson or Charles Taylor to the shared cognitive schema (Strauss 2006). It is worth pointing out here that the term 'imagination' has a special place in anthropological studies of tourism (Salazar 2012; Salazar and Graburn 2014). According to some researchers, it even defines the dominant paradigm of tourism research (Andrews 2017). This is because the spheres of individual experience and commercial activities organised in certain specific ideological systems and referring to a set of persuasively effective concepts and images can be successfully related to it.

Before I explain this notion more thoroughly and say how it can be used in the field of emigration studies, I will take another example from literary reportage. While the excerpts from Travels with Herodotus quoted in the introduction focused on the shape of the dream horizon, the next example emphasises the nurturing of the dream in the belief that this helps to turn it into a travel itinerary.

Awoken dream

Monika Warneńska's book Tam, gdzie bogowie są wiecznie młodzi [Where the gods are eternally young], published in the 1980s, begins in a truly distinctive way. The author describes how her dream of travelling to Nepal was born:

The land of the eternally young gods revealed itself to me on a rainy, gloomy day in the Warsaw autumn. It was one of those days which pile up the most unpleasant things around you, which do not let you see even a little sliver of clear sky among the thick layers of clouds and the drizzling bleakness. The colourful volumes on the first floor of the foreign-language section of one of Warsaw's large bookstores were like visitors from another world (Warneńska 1984, p. 5).

The narrative stops to describe photographs, bringing out the dissimilarity of the world depicted in them to the world that surrounds the author in Warsaw. When looking at those images, she dreams of a journey, although she knows that her dream is hardly a realistic one. "For now, I just sigh and stare stubbornly at the map" (Warneńska 1984, p. 8). As she makes this confession, the author creates an impression of "community experience" shared with her potential readers who have limited opportunities to travel the world. At the same time, she suggests a thought: dreams of distant journeys sometimes do come true.

In fact, Warneńska herself, ever since she went to Korea in 1954, travelled in a way that could hardly be described as average or typical. At some point, she worked as a war correspondent in Vietnam. It is difficult to say today whether she really started dreaming about Nepal just then, in a Warsaw bookshop; perhaps this is just a literary trick. This does not seem to be important, though. What is more significant is how readers will use this story, and using the story can be understood in many different ways. The book quoted here, Tam, gdzie bogowie są wiecznie młodzi, made a contribution to the collective imagination of its era. It did so along with other representations of different places in reportage, novels and television programmes, such as Klub sześciu kontynentów [The six continents club] or Pieprz i wanilia [Pepper and vanilla]. Together, they co-created the space of imaginary travel, and by doing so they helped their audiences dream about it, even if setting out on an actual journey seemed impossible. (If you reach for that book today, even if you have no travel experience or plans to go to Asia, the cogs of the dream will work in a different way than they did back then).

Tourist imagination vs. expat imagination

When I speak of the tourist imagination, I refer to the socially and culturally perpetuated and institutionally supported imagery employed to depict certain places that are situated outside the realm of everyday routine. Images and narratives can be related to one's own life either in a mode of possibility or in a mode of dreaming. This kind of imagination exists in connection with the everyday, i.e. the latter defines the meanings attributed to what we imagine (I discuss this in more detail in: Wieczorkiewicz 2008, pp. 169-170). As a supra-individual function of culture, the tourist imagination is linked to the social life in general, and studying it provides insights into the elaborate sphere of expectations that translate into various practices. From the perspective of the social sciences, tourism is also treated as a kind of ideological framework which incorporates various concepts that are important when it comes to making your life coherent, both at the individual and group level, such as e.g. history, nature or tradition (MacCannell 1992).

It goes without saying that the same oppositions that are active in the study of the tourist imagination (e.g. sedentariness/mobility, known/unknown) are also applied in the migration studies. Would the notion of imagination be useful here, too? In principle, it is present in this field, but it takes on a more practical meaning, creating a perspective that talks about goals rather than dreams. However, this may be due to the specific conceptual languages in which different types of mobility are framed. Studies using statistical data highlight primary goals, so they do not reveal the complexity of the expat imagination. Qualitative analyses, on the other hand, can open up to emotion-­saturated motivations rooted in areas of imagination. As Michael C. Hall and Allan M. Williams point out in Tourism, Migration, Circulation and Mobility, migrants in whom "love of place has over-ridden the logic of labour market material incentives" are not an exclusive product of the modern age. As evidence, they mention examples from the past: representatives of the British middle class who moved to Italian Tuscany in their senior years (Hall and Williams 2002, p. 1; King and Patterson 1998), and young people going abroad not so much to earn money as to explore the world and experience adventure. This suggests proximity to the values and symbols that are active in the tourist imagination. In fact, the tourist imagination and the expat imagination share the belief that a change of location involves a biographical change. Various more or less realistic dreams of changing one's own life can be based on this conviction.

The notion I have proposed of the expat imagination not only brings out the complexity of human needs and the multidimensionality of human aspirations. It also makes it possible to effectively link the issue of emigration with other types of mobility.

Expanded horizons of imagination

Researchers in the area of social sciences increasingly often pay attention to the multiple interconnections between different types of mobility (Cohen, Duncan and Thulemark 2015; Bloch and Adams 2023). In terms of the issue I am discussing here, the areas where tourism and migration mix or merge are particularly significant. In the book mentioned above, Hall and Williams invoke exemplary figures: a young Asian man working in New York to pay for his studies (he is a student, a labour migrant and a tourist, all at the same time), and a Polish man who travels with a tourist visa, but pays for his journey with what he earns from petty trading. "If this is labour migration, then it stands in marked contrast to the mass migrations of the 1960s from Southern to Northern Europe, driven mainly by the gulf in earnings and living standards across Europe, and involving long years of hardship in cramped accommodation" (Hall and Williams 2002, p. 2). These are, in their view, "new forms of mobility which were unimaginable a generation earlier". Even though the authors do not explicitly refer to dreams, certain specific goals are mentioned, such as paying for university or a trip abroad, and these are based on dreams with the potential to be turned into reality. Where does the substance of those dreams come from?

In his book Modernity at Large, Arjun Appadurai highlighted the increasingly global and deterritorialised relationship between imagination and social life, and went on to state: "many lives are now inextricably linked with representations, and thus we need to incorporate the complexities of expressive representation (film, novels, travel accounts) into our ethnographies, not only as a technical adjuncts, but as primary material with which to construct and interrogate our own representations" (Appadurai 1996, p. 63-64). As we dream about our own futures, we can draw on exceptionally diversified resources, among which media content plays a rather significant role. Fictional plots, e.g. in films, and first-hand accounts, e.g. those we watch on vlogs, can work together towards creating a vision of a personal biography. The geographical and cultural area in which our dreams could come true seems to have no limits.

Such dreams are dreamt in a different way than the one represented by the example taken from Monica Warneńska's book. "For the time being, I just sigh and look at the map", the author wrote. As she recalled the books she had delved into in order to learn about Nepal, she showed her readers how her dream of travel, composed step by step of successively acquired elements, was turned into a plan - slowly and laboriously, in the belief that the world was full of formal, economic and political obstacles that were difficult to overcome. This time-consuming effort is in contrast with the speed that is inherent in the 'instant dreams' of today, images of the 'good life' that are saturated with meanings and seem capable of being instantly transformed into a plan that is just waiting to be implemented. Various instances of cultural communication suggest that projects of a better personal future are readily available for us. The character of social media makes it easy to engage in work on these projects, for instance to submit one's own idea, make a comment, endorse or criticise something, or share some content.

Instant dreams

How do the patterns of expats' 'instant dreams' emerge? I hope that the following example will demonstrate this clearly.

On her lifestyle channel Just Keep Living [2021], Edyta Pazura announces a new series: she will talk to Polish women who "decided to live differently and chose to emigrate". The word 'choice' suggests the freedom of decision-making, while the phrase 'live differently' is intended to hint at a non-conformist attitude. Both point to the group of values preferred in the individualist culture, so the conversations held by the channel hostess will not be about economic migration, but about mobility stimulated by the desire to realise one's own idea of life. In the episode What life is like in New Zealand. Interview with an Expat, a woman who has been living in her new country for six months is a guest. The word 'dream' pops up at the beginning of the conversation. The hostess asks: "Why New Zealand? We have different dreams, different desires... How did you get the idea for this particular place?" The expat answers that it was no coincidence, as she always knew that she wanted to live in a warm place, near the ocean. Her selection criteria included the climate, the natural environment and the locals' life satisfaction level. The conversation quickly turns into an account of how she proceeded with her project. We learn about the white board the woman put on her bedroom wall in order to draw her action plan, and how she implemented that plan. The word 'dream' is still present in this conversation, but it basically means a plan: "It was a dream which I pursued with very strong determination (...) many aspects have been fulfilled and are in line with my dreams". The emigrant puts emphasis on working on the project. She seeds the idea that it is possible to go anywhere on earth; you just need to put together a good plan.

Of course, this example from popular culture indicates only one of the trends that are present in the expat imagination. What is more, this trend is narrowed down to the socially and economically privileged. The expat interviewee has a certain amount of cultural and economic capital, so she has no problem communicating in a foreign language or paying for the house moving services. (Economic and language barriers are the ones that are most often mentioned on Polish internet forums, where people exchange practical information about economic migration, especially when it comes to looking for unskilled work). Here, we get a clear picture of how one's biography can be formatted with the help of a dream.

While the 21st century well-educated Polish expat appears not to notice any insurmountable obstacles in the global space, the reporter from the 1980s knew that she lived in a world of barriers and borders that were difficult to cross. In the book, she mentioned them only marginally, as she took them for granted. Back then, the dream of moving freely around the world was situated in a different horizon of imagination.

Still, it is possible to see some similarities between those two examples. Both protagonists travel in a way that could hardly be considered as available to all members of their society. An experienced reporter, war correspondent with a history of missions in faraway countries, with the right network of contacts (she mentions that a friend who had settled in Kathmandu helped her go to Nepal); and a young, educated Polish woman, invited to an interview by a celebrity, knowing how to use her cognitive and social competences and having enough money to carry out her plan - neither of them fits into the category of the everywoman of their times. Their travel ventures are beyond the threshold of mediocrity, but then, this is one of the key reasons why stories about dreams coming true can seem appealing. Even if it is not what you might call a blueprint for everyone, it can still provide everyone with the substance to create their own dreams of crossing the boundaries.

It may seem unwarranted to put alongside one another the 1980s reporter's account and the expat's story that was told nearly 40 years later, in the times of completely different travel possibilities. However, I believe that these two forms, literary reportage and an online channel, represent tools for the co-creation of ideas about the world opening up to travel that are characteristic of their respective social and historical contexts. After all, as Appadurai suggested, it is important to bear in mind where people find the matter thanks to which the horizon of their imagined perspectives and life paths is formed.

Cosmopolitanism of imagination

As contemporary researcher of mobility Mimi Sheller writes, "[a]ll human mobilities, whether we like it or not, are governed by highly unequal mobility regimes and legal regimes (borders, visas, passports, temporary work permits, citizenship laws, racialized discrimination, data collection, surveillance, mobile tracking, vaccine cards, etc.). Such mobility regimes differentiate these subject positions of the tourist, the migrant, and the exile and distract the spaces of mobility into splintered channels and systems of rule. Yet (...) these mobile subjects are also always interrelated with each other in multiple obvious and not-so-obvious ways" (Sheller 2023, p. xii)2. What knits them together are the global flows of ideas and imaginaries (Appadurai 2005), thanks to which imagination can become cosmopolitan. Importantly, cosmopolitanism is understood in a certain strictly defined sense here.

In the 1990s, Ulf Hannerz described a new kind of cosmopolitanism, involving the promotion of attitudes of intellectual and aesthetic openness to other cultures (Hannerz 1990). It is not defined by thinking in terms of separate nation-states and an emphasis on political rights and obligations. What matters is competence in the acquisition of goods and services and the right to exercise this competence. As I introduce the notion of the cosmopolitanism of imagination here, I start off with this idea of Hannerz's and combine it with Appadurai's concept of the deterritorialisation of imagination (2005). According to the latter, various kinds of symbols, once integrally associated with culturally defined places, become more mobile (for instance, a Hindu temple may be erected in the United States and be the centre of the religious life of the local Hindu community). The place that has been traditionally associated with certain symbols is not emptied of them, but imagination becomes as if detached from space understood in narrow geographical and cultural terms and gets multiplied:

More persons in more parts of the world consider a wider set of possible lives than they ever did before. One important source of this change is the mass media, which present a rich, ever-changing store of possible lives, some of which enter the lived imaginations of ordinary people more successfully than others. (...) More persons throughout the world see their lives through the prisms of the possible lives offered by mass media in all their forms (Appadurai 2005, p. 83).

Therefore, the horizon of the expatriate imagination will include not only the changing images of the experience of Poles abroad that we can see in films: Kochaj albo rzuć (1977) versus Szczęśliwego Nowego Jorku (1997), 300 mil do nieba (1989) versus Cudze niebo (2015). It will be co-created by the kind of meanings and symbols presented in Master of None (Master of None, 2015-2017) or Caliphate (2020) series available on Netflix, as well as by the accounts of migrant experience published on blogs and vlogs. What also surely contributes to that is the content that becomes crystallised in the consumer culture, where various kinds of goods connote certain practices, stimulate aesthetic patterns, and enforce lifestyles.

The imagination that becomes cosmopolitanised is not free of constraints, and what I mean by that is not only the phenomena such as the operation of algorithms on streaming platforms. (It is widely known that, based on our browsing history, they display to us an offer that is as if tailored to our expectations and thus, in a way, present to us an imagined horizon of imagination). Disguised manipulation of certain symbols is also possible here, causing meanings to take on new shades or become reversed, as they become a part of a given horizon of imagination.

The symbols that connote the notion of freedom are particularly moving in terms of emotions and effective in terms of persuasion. If they realise their subversive potential, freedom turns out to be a form of enslavement, escape gets to be the reverse side of exploration, while leisure becomes work, and vice versa. This phenomenon can be seen in certain forms of digital nomadism. Digital nomadism does not necessarily irrevocably entail travelling outside one's own country. This is because the manner in which the work is done is crucial here, one that does not confine a person to a fixed location, but involves the use of digital and communication technologies. However, it is precisely those situations where the digital nomad chooses to incorporate travel into their working lifestyle that expose the specific nature of the fascinating play on meanings on a supra-individual level.

Delusive dream of freedom

I will take as an example a fairly typical text found on a blog. Its title is How to become a digital nomad:

Some people value stability the most, while others need ever new challenges all the time. If you are driven by a constant desire to explore the world, you could become a digital nomad, a person who travels and explores the world freely without leaving their job.

The vision of working in a hammock under a palm tree seems tempting, but the reality is a little more challenging. That is why we've put together a practical guide to help you realise your dreams of living the digital nomad life [Kowalewska 2023].

This fragment is based on the structural principle of an oxymoron that combines what would seem to be contradictory: work and leisure. "The vision of working in a hammock under a palm tree" is an image as if taken straight out of a holiday brochure, but one in the case of which the opposite of holiday can also be included in the spectrum of meanings. It seems to violate the arrangement that is forced on us by the order of social life and show that it is possible to escape it. 'Free travel' is undoubtedly associated with freedom, in this case personal freedom, allowing the pursuit of individual passions such as 'exploring the world'.

At this point, it is worth making a reference to a simple anthropological scheme that helps us understand what might underlie the contemporary operations on the symbols of mobility. In the late 1980s, Nelson Graburn presented his interpretation of tourism based on temporal principles of organising social life. While in traditional societies sacred time is cyclically intertwined with secular time, in modern, secularised societies working time is intertwined with the time when people engage in tourism (Graburn 1989). There is no doubt that the alternating rhythm of social time is reinforced by various arrangements, such as the so-called laws of nature (the rhythm of the seasons, which makes certain places attractive at certain times), or institutional rules, such as a pre-set number of days off work.

Today, this scheme presents itself in a rather unexpected way, as it stimulates practices designed to prove its relativity. Digital nomadism, with its underlying belief that it is possible to free yourself from a network of externally imposed laws and flee from winter to some warm place, escape from imposed work conditions that appropriate your private time, is one of such practices. A clear example of this can be found on the blog mentioned above. A short video is posted there, titled How we became digital nomads? (originally from a channel by a couple of digital nomads) (NomAdams 2022). It opens with an image of a block of flats, with rows of windows and balconies, a uniform beige façade. A voice states: "Grey, autumn, winter is coming, it's getting colder and colder... What?" At this point, a palm tree appears, then a face of a young woman, seemingly surprised by the exotic plant ("What a strange place, Warsaw", she says), followed by images changing rapidly in front of our eyes: a turtle in a blue sea, a beach with people having fun in water, a walk in the jungle... At some point, some coworking space with people and their computers flashes by.

In the video, two young people tell the story of how they decided to go on a trip which became the starting point for their new style of life. They did it convinced by friends and changes in working conditions during the covid-19 pandemic. The key factor in choosing the location was holiday leisure, but they added one work-related requirement (good internet connection), and also wanted the decision to be safe (i.e. they made sure they could return):

The choice was obvious. It was winter in Poland (...) so we were looking for a place where it would be warm and nice, with palm trees and a good internet connection. But an important variable that had a bearing on us choosing Tenerife was that we wanted our destination to be in Europe (...) in case we needed to return, because it was still very uncertain on our part.

The tourist imagination can feed the mechanism of dreams, but you need more to carry out the project. It is true that if we pay attention to the visual layer of the blogs and channels of digital nomads, we notice the dominance of images produced within the horizon of the tourist imagination. Occasionally, we do see the blogger at work (usually, with an open laptop in front of them), but mostly they are in a café, on a pier on a lake, in a deckchair on the beach. In such a setting, work looks attractive and seems relaxing.

However, if we focus on the text layer, we notice the dominance of what we might call the marketing language. It emphasises such aspects of activity as effectiveness, efficiency and calculability (e.g. the advantage of profits, understood in a broad sense, over losses). The success of the digital nomad is supposed to be backed by their rational thinking, skilful time management, self-discipline and dexterity when it comes to securing income and finding places in which remote work is possible. Plan and organisation are the two concepts that prove to be of key importance. This is also true for the case described here. Following the presentation of the advantages and disadvantages of this kind of living in a bullet list, readers are given a concrete plan:

Digital nomad - how to become a digital nomad in 7 steps

Find a job that is independent of where you stay

Develop your skills

Promote yourself on the internet

Meet other digital nomads

Draft a realistic budget

Get ready to travel

Plan your daily schedule

Each point is elaborated on in a systematic way. On the basis of this plan, you can get an idea of how much work it takes to organise your life according to the holiday leisure principle mentioned above.

Fabiola Mancinelli comes to similar conclusions in an article about her research on digital nomadism. She points out that the project of individual self-fulfilment that is much exhibited in this community draws on the ideology of entrepreneurship (Mancinelli 2020). As digital nomads emphasise their interests and passions on social media, it is easy to conclude that leisure, hobbies, etc. are their priorities. However, it takes a lot of effort to maintain their declared freedom of the lifestyle. Digital nomads operate within the system of neoliberal capitalism, and adapt opportunistically to its conditions, even if they appear to challenge it (Mancinelli 2020).

In the digital nomad, one can see a person manoeuvring between different identities and routines of life. They seem to show that it is possible not to live in your country, but at the same time not to be a migrant or a tourist; that it is possible to work and be on holiday.

When Zygmunt Bauman was looking for figures that would depict postmodern personal models, he reached for characters that engaged in various forms of wandering. Dissatisfied with the metaphor of the nomad which he found in philosophers such as Guattari, Deleuze and Melucci (in his view, it failed to capture the specific nature of modernity), he turned to the flâneur, the vagabond, the tourist and the gamer. "Probably none of these types reflects all the characteristics of the postmodern existence; postmodernity is too complicated and too incoherent for that" (Bauman 1993, p. 11). I believe that the contemporary digital nomad, with the competence of imagination and calculation, who wanders thanks to mastering the rules of space that has now gained a digital dimension (Frith 2012), could actually present themselves to a sociologist as someone who has the essential features of the contemporary personal model.

Conclusion

It is impossible to talk about expats in general, without making references to external conditions and motivations rooted in reality. I should therefore explain why I have decided to present cases that portray emigration as a rather easy and pleasant endeavour, or one that does not involve migration at all. Forced migrations caused by economic and political situations, wars, or natural disasters are dramatically different. Suffice it to mention that, when the phrase 'forced migration' is entered, a search engine will display images of boats full of refugees and people being dragged through the desert - women with children in their arms, men carrying heavy bags on their backs. There are also photographs of places, war-torn homes and refugee camps. Images showing a group of people, often a crowd, predominate, which clearly reflects the scale of the problem that is supra-individual in nature. By contrast, in the examples I cited, personal happiness and individual success were the main motifs.

My choice of examples resulted from the goal that I had set for myself: I wanted to operate outside the realm of the conceptual language that might suggest that migrants have needs, and tourists have dreams. Dreams can get detached from external conditions in various ways. Even if they seem unrealistic, they create interpretative contexts for the individual's life. What limits them is the horizon of imagination understood as a certain supra-individual function of culture. It is worth paying attention to the transformations of the imagination that I have conventionally called expat imagination here, to the blurring of borders and the use of deterritorialised symbols. On the one hand, this kind of imagination is elitist, it gravitates towards those areas that are protected by economic, class, legal and political barriers (for instance, it promotes images of a prosperous life outside oppressive systems), but on the other hand, it is egalitarian and, following the motto saying "everyone is allowed to dream", it makes it possible for these barriers to be disregarded.

Wstęp

W roku 2023 hasłem programowym Muzeum Emigracji w Gdyni była codzienna gościnność; poprzez muzealne projekty i inicjatywy skupione na różnych aspektach indywidualnego i kolektywnego doświadczenia migracyjnego staraliśmy się odkrywać nowe znaczenia zastanej rzeczywistości społecznej.

Rok 2024 poświęcamy natomiast MARZENIOM. Niniejszy 9 już numer "Polskiego Przeglądu Migracyjnego", wydawanego przez nasze Muzeum, otwiera niejako dyskusję dotyczącą migracji w tym kontekście - w perspektywie MARZEŃ oraz tych, którzy marzenia marzą, czyli MARZYCIELI. Sądzimy, że ludzkie aspiracje, pragnienia, wizje oraz dążenia są jednym z czynników, które budują dynamikę całego spektrum zjawisk i procesów migracyjnych - marzenia są jedną z sił sprawczych migracji. Są też ważnym wyznacznikiem tożsamości migrantów, zaświadczając o zmianach, które zachodzą w przestrzeni osobistych i zbiorowych (auto)wyobrażeń.

Autorzy tekstów, które prezentujemy na łamach 9 numeru "Polskiego Przeglądu Migracyjnego" pod wspólnym szyldem marzeń, w wyrafinowany sposób łączą materię pragnień, wizji i aspiracji, nadziei oraz potrzeb z różnymi aspektami doświadczenia migracyjnego. Artykuł Anny Wieczorkiewicz, który otwiera numer naszego czasopisma, skłania do refleksji nad kwestią powiązań marzeń z wyobraźnią emigracyjną: jej horyzontem i potencjałem, ale również ograniczeniami. Mobilność może być fałszywa, a śmiałe wizje i marzenia mogą okazać się emancypacyjne jedynie na pozór - zwraca uwagę Marek Krajewski w tekście o pułapkach, które czekają na marzących o zmianie. W reportażu Anety Prymaki-Oniszk znajdziemy z kolei opowieść o tym, jak szlaki migracyjne oraz związane z nimi przepływy kapitału i tożsamości wpływają na tkankę lokalnej społeczności oraz jej aspiracje. Artykuł Piotra Bachtina i rozmowy autora z irańskimi imigrantkami przenoszą nas z kolei w sferę marzeń o wolności, emancypacji i zmianie społeczno-politycznej, ostrzegając jednocześnie przed opresyjnością uniwersalizacji. Zawikłane drogi projekcji i autoprojekcji tożsamościowych pokazuje również tekst Małgorzaty Zduniak, która m.in. na przykładzie świadectw polskich emigrantek analizuje postkolonialności polsko-niemieckie oraz wizje europejskości i wartości europejskich. Kwestie te porusza również wywiad z Krzysztofem Stanowskim, którego zapytaliśmy o europejskie aspiracje Ukrainy oraz jej rolę w Europie przyszłości.

O Europie pamiętamy również w muzealnych inicjatywach badawczych. Z okazji okrągłej, 20. rocznicy wstąpienia Polski do Unii Europejskiej Muzeum Emigracji w Gdyni przygotowało szczególny projekt, w którym przyglądamy się marzeniom polskich emigrantów poakcesyjnych. Opis "European dream. Emigracja poakcesyjna 2004-2024", a także wstępne wyniki przeprowadzonych badań prezentujemy w tekście, który wieńczy 9. numer naszego czasopisma. Publikacja pełnego raportu badawczego planowana jest na maj 2024.

Zapraszam do lektury!

Karolina Grabowicz-Matyjas

Dyrektor Muzeum Emigracji w Gdyni