Co to jest entomologia sądowa?
Jak podaje Marcin Kadej:,,entomologia sądowa to wąska specjalność wykorzystująca wiedzę o owadach, ich biologii i ekologii, w różnego rodzaju postępowaniach, nie tylko sądowych Przyjmuje się obecnie, że termin entomologia sądowa obejmuje trzy główne działy, takie jak: entomologia magazynowo-przemysłowa (ang. stored product entomology), entomologia miejska (ang. urban entomology, czasem nazywana sanitarno-epidemiologiczną) oraz entomologia medyczno-kryminalistyczna, zwana też entomoskopią (ang. medico-legal entomology lub medico-criminal entomology). Podział ten udowadnia jak szerokie zastosowanie wanie ma entomologia sądowa w odniesieniu do różnych obszarów aktywności człowieka. Entomologia sądowa najczęściej kojarzona jest jednak z entomologią medyczno -kryminalistyczną (entomoskopią), której głównym celem jest określenie czasu zgonu na podstawie analizy jakościowej i ilościowej owadów znalezionych na zwłokach, zwłaszcza wtedy, gdy zastosowanie innych metod medyczno-sądowych jest utrudnione. W zakresie entomologii medyczno-kryminalnej entomolog musi znać gatunki nekrofagiczne i faunę stowarzyszoną, cykle rozwojowe gatunków nekrofagicznych oraz zależności dotyczące warunków siedliskowych, w tym temperatury. Ponadto, musi stosować techniki zbioru i zabezpieczania materiałów jako dowodów w sprawie (śladów entomologicznych, w tym żywych owadów), a także metody hodowli, techniki preparacji i prawidłowej identyfikacji." (Marcin Kadej, Kosmos. Problemy Nauk Biologicznych, Polskie Towarzystwo Przyrodników im. Kopernika, Tom 72 2022 Numer 3 (336), s. 355-356)
Z kolei jak podaje Sylwia Danisiewicz:,,entomologia sądowa:
- jest nauką o wykorzystywaniu owadów i innych stawonogów w badaniach kryminalistycznych i prawnych;
- nauka ta bada biologię rozwoju nekrobiotycznych owadów, ich miejsce i rolę w biologicznym rozkładzie zwłok, wpływ różnych czynników np. temperatura, wilgotność na aktywność owadów;
- nauka ta ma na celu określenie czasu, jaki minął od momentu zgonu czy odtworzenie okoliczności śmierci. Procesy rozkładowe zwłok, a przed wszystkim autoliza i gnicie, sprzyjają wejściu na zwłoki stawonogów. Ulegające biologicznej degradacji ciało staję się swoistym ekosystemem, w którym zwierzęta składają jaja i rozwijają się."(Sylwia Denisiewicz, Entomologia sądowa i owady, dostęp: 1.8.2024 r.)
Zdaniem Miłosza Magrzyka:,,entomologia sądowa to dziedzina bazująca na wykorzystaniu wiedzy o owadach w celu pomocy w prowadzeniu czynności dochodzeniowych oraz procesów sądowych. Jej główne zadania sprowadzają się do ustalenia daty śmierci oraz okoliczności zgonu. Gatunki owadów bytujące na zwłokach nazywane są nekrofagami, a do martwego ciała zwabia je charakterystyczny zapach. Muchówki, które wśród nekrofagów cieszą się największą popularnością, wiedzione specyficzną wonią są w stanie w stosunkowo krótkim czasie pokonać nawet dziesiątki kilometrów. Skład gatunkowy owadów, które pojawiają się na martwym ciele, zależy od wielu czynników. Do najistotniejszych z nich zalicza się: rodzaj śmierci, ekspozycję zwłok, warunki klimatyczne i zróżnicowanie pod względem zmienności dobowej oraz sezonowej. Im mniej czasu upłynie od śmierci do oględzin, tym precyzyjniejsze będzie oszacowanie czasu zgonu przez medyka sądowego. Identyfikację może jednak utrudniać wiele aspektów. Jednym z nich jest niedostatecznie prawidłowe zabezpieczenie śladów, rozumianych jako próbki owadów na ciele i w pobliżu zwłok. Ponadto rozpoznanie może być utrudnione przez obecne na miejscu liczne fragmenty owadów (bądź osobniki w stadiach preimaginalnych), a nie ich pełne formy. Gatunki insektów towarzyszące człowiekowi to tzw. gatunki synantropijne." (Miłosz Magrzyk, Entomologia sądowa, czyli jak owady pomagają policji?, dostęp: 1.4.2024 r.)
Według Szymona Matuszewskiego, Darii Bajerlein, Szymona Konwerskiego, Krzysztofa Szpila:,,entomologia sądowa jest dyscypliną, w ramach której prowadzone są badania owadów oraz innych stawonogów pod kątem potrzeb dowodowych wymiaru sprawiedliwości. Głównym obszarem entomologii sądowej jest entomologia medyczno-kryminalna nazywana również entomoskopią. W jej ramach badane są stawonogi przydatne w wykrywaniu i dowodzeniu okoliczności spraw karnych, w tym głównie czasu, miejsca i przyczyny śmierci w sprawach zabójstw, samobójstw oraz zgonów naturalnych w niewyjaśnionych okolicznościach. W praktyce instrumentarium entomologii sądowej angażowane jest przede wszystkim w procesie ustalania czasu śmierci." (Szymon Matuszewski, Daria Bajerlein, Szymon Konwerski, Krzysztof Szpila, Entomologia sądowa w Polsce, Wiadomości entomologiczne 27 (1): 49-52 Poznań 2008)
Rafał Skowronek i Czesław Chowaniec wskazują, iż:,,entomologia sądowa to biologiczna nauka stosowana, której głównym celem jest określenie czasu zgonu (nawet z dokładnością do kilku godzin) na podstawie analizy jakościowej i ilościowej owadów znalezionych na zwłokach, zwłaszcza wtedy, gdy zastosowanie innych metod medyczno-sądowych jest utrudnione. Czasem z jej pomocą można ustalić okoliczności i przyczynę zgonu (zatrucie, zakażenie bakteryjne, zaniedbania pielęgnacyjne u osoby wyniszczonej i obłożnej). Początki tej nauki w Polsce sięgają XIX wieku i należy je wiązać z krakowską Katedrą Medycyny Sądowej oraz jej dwoma pracownikami: Stefanem von Horoszkiewiczem i Edwardem Niezabitowskim. Zwłaszcza tego ostatniego można określić jako pioniera entomologii sądowej w naszym kraju." (Rafał Skowronek, Czesław Chowaniec, Polska entomologia sądowa - rys historyczny, stan obecny i perspektywy na przyszłość, ARCH. MED. SĄD. KRYM., 2010, LX, 55-58)
Kiedy w Polsce nastąpił renesans entomologii sądowej?
,,Entomologią sądową zainteresowano się ponownie dopiero na początku XXI wieku. Ukazały się wtedy zarówno prace poglądowe, jak i kazuistyczne, metodyczne, ekologiczne, faunistyczne oraz popularnonaukowe. Ich pełną listę, łącznie z pracami z ubiegłego stulecia, można znaleźć w artykule Matuszewskiego. Na łamach "Archiwum Medycyny Sądowej i Kryminologii" dotychczas zamieszczono pięć prac poświęconych entomologii sądowej: dwie poglądowe (na temat entomologicznych metod określania czasu śmierci oraz zbierania i hodowli owadów nekrofagicznych) oraz trzy kazuistyczne z Zakładów Medycyny Sądowej w Gdańsku i Łodzi. Niestety nikt nie prowadził badań eksperymentalnych a przecież tylko one umożliwiają opracowanie odpowiedniego modelu sukcesji owadów na zwłokach, który mógłby znaleźć zastosowanie w krajowej praktyce opiniodawczej (należy pamiętać, że entomologia sądowa jest "ograniczona" do obszaru geograficznego i czasu zdarzenia). Obecnie w naszym kraju można wyróżnić pięć ośrodków, które badają możliwości wykorzystania owadów dla celów sądowych: ośrodek poznańsko-toruński, gdański, warszawski, krakowski i łódzki. Bardzo dobrze na przyszłość rokuje ponowne podjęcie badań eksperymentalnych na terenie naszego kraju. Zespół poznańsko-toruński w latach 2005-2008 zrealizował projekt: "Sukcesja stawonogów (Arthropoda) na zwłokach świni domowej (Sus scrofa domestica) w wybranych typach środowisk leśnych - badania z dziedziny entomologii sądowej", który był finansowany przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Wyniki tych badań zostały opublikowane w prestiżowym czasopiśmie "Forensic Science International". Ten sam zespół opracował również niezwykle cenny: "Katalog owadów przydatnych do ustalania czasu śmierci w lasach Polski". Dr Krzysztof Szpila z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu i wsp., jako pierwsi na świecie opisali żerowanie przedstawicieli podrodziny Miltogramminae (Diptera: Sarcophagidae) na pogrzebanych zwłokach kręgowców i przedstawili wynikające z tego faktu implikacje entomologiczno-sądowe. Drugim kierunkiem badań, który intensywnie rozwija się w naszym kraju jest wykorzystanie metod biologii molekularnej i genetyki dla celów identyfikacji owadów o znaczeniu sądowym. Szczególnie cenne są pionierskie prace ośrodka warszawskiego nad: wdrożeniem metody HRM-PCR (ang. high-resolution DNA melting analysis-polymerase chain reaction) opartej na analizie krzywych denaturacji DNA o wysokiej rozdzielczości połączonej z łańcuchową reakcją polimerazy oraz przygotowaniem próbek referencyjnych DNA much z rodziny plujkowatych (Calliphoridae) występujących w naszym kraju. W Warszawie oraz Krakowie prowadzi się również badania nad aplikacją metody "DNA barcoding" (ang. barcode - kod paskowy) wykorzystującej swoisty dla każdego gatunku genetyczny kod paskowy (sekwencję genu 1 podjednostki oksydazy cytochromowej) nazywany popularnie metką biologiczną". (Rafał Skowronek, Czesław Chowaniec, Polska entomologia sądowa - rys historyczny, stan obecny i perspektywy na przyszłość, ARCH. MED. SĄD. KRYM., 2010, LX, 55-58)
