[1] T. Jaszczołt, Gmina Grodzisk k. Siemiatycz: dzieje ziemi i mieszkańców, Grodzisk 2004.
[2] Archiwum Diecezjalne w Drohiczynie [dalej ADD], E. Borowski, Ogólna informacja o zasobie Archiwum Diecezjalnego w Drohiczynie, s. 8.
[3] M. Gnatowski, Radzieckie dokumenty o "Batalionach Śmierci Strzelców Kresowych" - podziemnej organizacji działającej w regionach białostockim i łomżyńskim w latach 1939-1941, [w:] "Studia Łomżyńskie t. XXII, 2012 ss. 249-296.
[4] Tenże, Bataliony Śmierci Strzelców Kresowych: wstępny zarys powstania i działalności polskiej organizacji podziemnej działającej w regionach białostockim i łomżyńskim w latach 1939-1941 w świetle radzieckich źródeł, [w:] "Studia Łomżyńskie" t. XXV, 2015 ss. 7-30.
[5] M. Czarniawski, Podlaskie Bataliony Śmierci, Białystok 2018.
[6] Państwowe Archiwum Organizacji Społecznych Obwodu Grodzieńskiego w Grodnie [dalej GAGO] zespół 6195, t. 189, k. 94.
[7] ADD, sygn XI/Mon, P. Bendorf, Wspomnienia, rkp, zeszyt 8, s. 458; por. T. Jaszczołt, Gmina..., s. 241.
[8] A. Trus, J. Cohen, A Book of Remembrance, New York 1948, s. 340.
Wstęp
Chociaż dzieje "Batalionów Śmierci" interesowały wielu autorów, to dla precyzyjnego opisania tematu pierwszorzędne znaczenie mają prace podlaskich autorów. W roku 2004 Tomasz Jaszczołt w historii gminy Grodzisk opisał powstanie na terenie tejże "Podlaskich Batalionów Śmierci"[1]. Historyk ten opierał się na nieopublikowanych wspomnieniach Piotra Bandorfa-Bendorfa, przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Drohiczynie[2]. Opublikowane w roku 2012 przez Michała Gnatowskiego dokumenty z archiwów sowieckich to źródłowy obraz działalności, dekonspiracji i zagłady organizacji określanej w terminologii sowieckich służb bezpieczeństwa jako "Batalion Śmierci"[3]. Trzy lata później Gnatowski podjął się naszkicowania zarysu powstania organizacji podziemnej działającej w okresie 1939-1941 i należy stwierdzić, że jest to szkic niepełny, nawet w świetle dokumentów źródłowych jakimi dysponował[4]. W roku 2018 wydałem pracę, w której dowiodłem, iż istniały co najmniej trzy autonomiczne organizacje określane wspólną nazwą"[5].
Według meldunku naczelnika Zarządu Obwodowego NKGB [dalej Narodnyj Kamitet Gosudarstwiennoj Biezopasnosti] w Białymstoku Siergieja Bielczenki z marca 1941, na podległym mu operacyjnie terenie, organizacje "kontrrewolucyjne", liczyły 5 tysięcy osób[6]. Przy szacunkach stanu sił okręgu białostockiego Związku Walki Zbrojnej [dalej ZWZ] na 4 tysiące żołnierzy, w pozostałych rozpracowywanych przez Sowietów organizacjach działała na terenie Białostocczyzny co najmniej 1000-osobowa grupa zaprzysiężonych konspiratorów. Z całą pewnością prowadziły walkę z wrogiem na opisywanym terenie: Komenda Obrońców Polski [dalej KOP], Narodowa Organizacja Wojskowa [dalej NOW] oraz Organizacja Wojskowa Związku Jaszczurczego [dalej OWZJ]. Istniały też "Podlaskie Bataliony Śmierci", które według obszernej relacji Piotra Bandorfa (spisywanej przez wiele lat w Olsztynie, a ukończonej w styczniu 1983 roku), w dniu 17 grudnia 1941 weszły w skład Narodowych Sił Zbrojnych [dalej NSZ][7]. Tego oczywistego paradoksu nie próbował wyjaśnić Jaszczołt, wszak NSZ powstał we wrześniu 1942, a pierwsze dokumenty świadczące o działalności tej formacji na Białostocczyźnie pochodzą z marca 1943. Albo więc ze względów prestiżowych Bendorf zataił, że PBŚ podporządkowały się OWZJ, albo też (co bardziej prawdopodobne) owo scalenie odbyło się rok później.
Ostatnia wzmianka o "Batalionie Śmierci" działającym w okolicy Hodyszewa pochodzi z drugiej połowy sierpnia 1943"[8]. Opisywane wydarzenia wyróżnia fakt, iż rozgrywają się one na osi dwóch Sanktuariów Maryjnych: Ostrożany i Hodyszewo. Niezwykle istotnym elementem jest zaangażowanie w działalność wspomnianych formacji miejscowego duchowieństwa katolickiego. Jako animatorów istotnych dla toku narracji wydarzeń należy wymienić proboszczów Parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Grodzisku - Ludwika Pogumirskiego oraz parafii św. Kazimierza w Nowych Piekutach - Rocha Modzelewskiego.
Autor z góry odrzucił wszelkie fantazyjne teorie o zastrzeganiu odtajnienia dokumentów czy relacji przez członków owych formacji na kilkadziesiąt lat po ich śmierci. Udział tych osób potraktował marginalnie. Autor zwracał się wielokrotnie do osób dysponujących materiałami źródłowymi, będącymi jednocześnie potomkami osób, które brały udział w opisywanych wydarzeniach. Uważam, że historyk nie ma prawa powstrzymywać się przed publikacją wyników badań, tak samo jak osoby, które odmówiły pomocy przy kwerendzie nie mają prawa kwestionować opublikowanych wniosków opartych na dostępnych temu historykowi źródłach.
[1] "Gazeta Białostocka" 1913, nr 35, s. 534.
[2] ,Przebłyski słów", wybór prozy i poezji hajnowian, Hajnówka 1993.
[3] J. Łupiński, Ukaz tolerancyjny cara Mikołaja II z 17/30 kwietnia 1905 roku, [w:] "Saeculum Christianum", 2001, t. VIII, nr 1, ss. 183-200.
[4] A. Miodowski, Lokalne uwarunkowania i efekty rosyjskiej polityki oświatowej na Białostocczyźnie u progu XX wieku, [w] "Studia Podlaskie" 2016, t. XXIV, s. 122.
[5] Archiwum Państwowe w Białymstoku, Oddział w Łomży [dalej APŁ], Zespół Zarząd Powiatowy Mazowiecki [dalej ZPM], sygn. 5/21/0/3022, Sprawozdania Referatu Finansowego 1867-1917.
[6] "Gazeta Białostocka" 1914, nr 4, s. 59.
[7] A. Trus, J. Cohen, A Book..., s. 129.
[8] "Gazeta Białostocka" nr 1915, nr 12, s. 94.
[9] Aktualny stan badań prezentuje praca: M. Wągiel, Fonematyka języka polskiego w ujęciu funkcjonalizmu aksjomatycznego, Ołomuniec 2016.
[10] L. Bazylow, Historia Rosji, t. 2, Warszawa 1985, ss. 444-446.
[11] Oprócz tego banki miejskie mogły cedować operacje banków ziemskich co do pożyczek pod zastaw placów oraz majątków ziemskich, udzielać pożyczek miastom i ziemstwom, prowadzić operacje miejskich towarzystw kredytowych pod zastaw zarówno murowanych jak i drewnianych domów, sklepów, fabryk, zakładów przemysłowych, prowadzić działalność lombardową pod zastaw towarów, kosztowności, ruchomości. F. Gliński, "Bank miejski" [w:] "Gazeta Białostocka 1912, nr 1, ss. 3-4.
[12] W tłumaczeniu: "Meir Khilikhe". A. Trus, J. Cohen, A Book..., s. 136.
[13] Podczas spisu z 1921 wyznanie katolickie zadeklarowało 736 osób, judaizm - 919 osób.
[14] A. Trus, J. Cohen, A Book..., s. 127.
[15] Tamże, s. 139.
[16] A. Wojtkowski, "Korespondencja - Bielsk" [w;] "Gazeta Białostocka" 1912, nr 4, s. 50.
[17] Podczas spisu z 1921 wyznanie katolickie zadeklarowało 1653 osoby, judaizm - 1603 osoby.
[18] "Gazeta Białostocka" 1914, nr 14, s. 216.
[19] "Gazeta Białostocka" 1915, nr 14, ss. 110-111.
[20] K. Orenda "My musimy" [w:] "Gazeta Białostocka" 1913, nr 25, ss. 380-381.
[21] "Gazeta Białostocka" 1915, nr 4, s. 29.
[22] Szerzej temat przedstawiono w pracy: M. Wrzosek, Wydarzenia militarne na północno-wschodnich ziemiach Polski podczas I wojny światowej, [w:] "Zeszyt Naukowy Muzeum Wojska w Białymstoku" 1991, nr 5, ss. 19-44.
[23] T. Jaszczołt, Gmina Grodzisk k. Siemiatycz, Grodzisk 2004, s. 128.
[24] A. Trus, J. Cohen, A Book..., s. 175. Zapewne Wacław Miller.
[25] Zachowała się fotografia oddziału POW i Stanisława Czarniawskiego, jednak autor nie posiada prawa publikacji. W Brańsku na cmentarzu katolickim znajduje się grób zmarłej w 1931 roku matki Stanisława Czarniawskiego i symboliczne upamiętnienie jego.
[26] A. Przybylski, Działania wstępne w wojnie polsko-rosyjskiej 1918-1920, Warszawa 1928, s. 8.
[27] A. Miodowski, Próby wyzwolenia Białegostoku na przełomie 1918/1919 r. [w:] Białystok w 80-leciu. W rocznicę odzyskania niepodległości 19 II 1919 - 19 II 1999, pod red. C. Kukli, Białystok 1999, s. 16. Informacja nie do końca precyzyjna. Zapewne chodzi o lewy dopływ Nurczyk a nie Leśną, która wpada do Nurca w pobliżu miejscowości Burchaty.
[28] W. Jemielity, Podziały administracyjne powiatów bielskiego i siemiatyckiego,[w:] "Studia Łomżyńskie", t. XIV, red. M. Gnatowski, Łomża 2003, s. 115.
[29] Nauczyciele religii mieli istotny wpływ na kształtowanie postawy ideowej swoich wychowanków, stąd zdecydowałem się na zamieszczenie ich nazwisk wtym miejscu.
[30] Więcej o tym okresie zob. S. Janucki, Powiat bielski w okresie wojny polsko-bolszewickiej 1919-1920, [w:] "Bielsk Podlaski. Studia i materiały do dziejów miasta", red. Z. Romaniuk, Bielsk Podlaski 1999, ss. 182-192.
[31] M. Gajewski, Huzarzy Śmierci wojny 1920 r., Białystok 1999, s. 8.
[32] Tamże, s. 25.
[33] Wizytacja pasterska, [w:] "Dziennik Białostocki", 1920, nr 126, s. 2.
[34] A. Trus, J. Cohen, A Book..., s. 181.
[35] Poseł Żero w grudniu 1920 składał do Ministra Wojny interpelację w sprawie niejakiego Kłopotowskiego "członka defensywy" w Bielsku Grodzieńskim, który sprzedał miejscowej kooperatywie chrześcijańskiej benzynę i smary, będące własnością wojska. Archiwum Akt Nowych, Zespół Prezydium Rady Ministrów, sygn. 2/8/0/6051/21, k. 4, Interpelacja Kazimierza Żero i towarzyszy do Pana Ministra Wojny. Interpelację podpisało 15 posłów, w tym też Michał Arcichowski
[36] "Dziennik Urzędowy Województwa Białostockiego" 1921, nr 2, poz. 22.
[37] W 1927 Wiland pełnił funkcję sekretarza Zarządu Powiatowego ZLN w Wołkowysku. Archiwum Państwowe w Białymstoku [dalej APB], Zespół Urząd Wojewódzki Białostocki [dalej UWB], sygn. 4/47/0/3/38, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 35/1927, s. 197.
[38] W tekście podano błędnie Siniewicze.
[39] W tekście korespondent "St. T." podał błędnie "Wieczkiewicz".
[40] "Dziennik Białostocki" 1921, nr 12, s. 3.
[41] "Dziennik Białostocki" 1921, nr 30, s. 2.
[42] T. Rzepecki, W. Rzepecki, Sejm i Senat 1922-1927, Poznań 1925, ss. 133-134.
[43] Podobne protesty przeciwko nadużyciom w tej komisji złożyli też Marcin Mazur, mąż zaufania listy nr 2 (PPS) oraz Wincenty Mirończuk i D. Kutyłowski. Zob. Ogłoszenie Okręgowej Komisji Wyborczej nr 4 [w:] "Dziennik Urzędowy Województwa Białostockiego" 1922, nr 12, s. 5.
[44] "Kurier Białostocki" 1921, nr 12, s. 4.
[45] A. Trus, J. Cohen, A Book..., ss. 187-188.
[46] Tamże, s. 190.
[47] Tamże, s. 195.
[48] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/34, Sprawozdanie sytuacyjne wojewody białostockiego za marzec 1924, s. 14.
[49] "Dziennik Białostocki" 1926, nr 4, s. 4.
[50] "Dziennik Białostocki" 1926, nr 5, s. 4.
[51] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/37, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 18/1927, s. 171.
[52] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/37, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 4/1927, s. 4. O próbach organizacyjnego budowania faszyzmu w Polsce zob. O. Grott, Organizacyjne próby budowania ruchu faszystowskiego na ziemiach polskich w latach dwudziestych XX wieku, [w:] "Państwo i Społeczeństwo" 2007, nr 2, ss. 87-96.
[53] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/37, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 4/1927, s. 3.
[54] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/37, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 21/1927, s. 2.
[55] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/38 Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 22/1927, s. 12v.
[56] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/38, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 23/1927, s. 27v.
[57] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/38, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 25/1927, s. 55v.
[58] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/38, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 26/1927, ss. 71v-72.
[59] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/38, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 29/1927, s. 113.
[60] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/38, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 31/1927, s. 143v.
[61] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/38, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 33/1927, s. 172.
[62] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/38, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 23/1927, ss. 28-28v.
[63] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/38, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 35/1927, s. 197.
[64] A. Trus, J. Cohen, A Book..., s. 201.
[65] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/39, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 12/1928, s. 77.
[66] Statystyka wyborów do Sejmu i Senatu odbytych w dniu 4 i 11 marca 1928 r., Warszawa 1930, s. 5.
[67] Archiwum Archidiecezjalne w Białymstoku, [dalej AAB], A. Horba, Wspomnienia, rkp, zeszyt 2, s. 16.
[68] "Wiadomości Kościelne Diecezji Łomżyńskiej" 1928, nr 4, poz 23, "List pasterski o stronnictwach wrogich Kościołowi".
[69] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/39, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 14/1928, s. 95.
[70] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/40, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 16/1928, s. 120.
[71] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/40, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 15/1928, s. 140.
[72] APB UWB, sygn. 4/47/0/3/48, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 16/1929, s. 45.
[73] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/40, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 22/1928, s. 171. W sprawozdaniu podano błędnie nazwę wsi "Tryki".
[74] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/41, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 39/1928, ss. 51v-52
[75] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/41, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 43/1928, ss. 141.
[76] APB UWB, sygn. 4/47/0/3/48, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 25/1929, sygn s. 188.
[77] APB UWB, sygn. 4/47/0/3/48, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 16/1929, s. 43.
[78] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/47, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 12/1929, ss. 153-153v.
[79] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/52, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 3/1930, s. 26. Dziemieńczuk figuruje błędnie jako Demiańczuk.
[80] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/52, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 5/1930, s. 78v. W sprawozdaniu błędnie wpisano nazwisko prezesa jako "Salaszewski"
[81] "Dziennik Urzędowy Województwa Białostockiego" 1928, nr 13, s. 13.
[82] "Dziennik Urzędowy Województwa Białostockiego" 1921, nr 2, poz. 22.
[83] Utraciły prawa miejskie w roku 1934. Według spisu powszechnego przeprowadzonego w roku 1931 r. w Boćkach mieszkało 2326 osób, w tym 1138 katolików, 736 Żydów i 421 prawosławnych.
[84] "Dziennik Białostocki 1925 nr 226, s. 4. Firma została wpisana do rejestru handlowego działu A w dniu 15 czerwca 1925.
[85] W 1930 roku Wydział Powiatowy w Bielsku Podlaskim wystąpił do wojewody o rozwiązanie Rady Miejskiej w Boćkach i rozpisanie nowych wyborów. Archiwum Akt Nowych, Związek Powiatów Rzeczypospolitej Polskiej, sygn. 2/8/0/2/37, Protokół posiedzenia Wydziału Powiatowego w Bielsku Podlaskim z 28 listopada 1930, s. 2.
[86] Obwieszczenie Sądu Okręgowego w Białymstoku z 30 września 1932 [w:] "Białostocki Dziennik Wojewódzki" 1932, nr 12, s. 658.
[87] 31-letniego kierownika Spółdzielni "Rolnik" Tadeusza Chachulskiego oskarżono o defraudację 21 tysięcy złotych. Za "chaotyczną gospodarkę", która doprowadziła do upadku spółdzielni skazano go na 3 miesiące aresztu. Zob. "Dziennik Białostocki" 1932, nr 297, s. 4.
[88] AAB, A. Horba, Wspomnienia, zeszyt 2, s. 32.
[89] Obwieszczenie Komornika Sądu Grodzkiego w Białymstoku z 17 maja 1932 [w:] "Białostocki Dziennik Wojewódzki" 1932, nr 7, s. 445. Sąd podawał wielkość gospodarstwa w dziesięcinach, gdyż aktem własności sporządzonym w takiej jednostce powierzchni gruntu mógł się wylegitymować dłużnik. Z tego też powodu nie wiemy czy zlicytowany majątek liczył ok 11 ha (gdyby przyjęto jako miarę dziesięcinę skarbową) czy ponad 14 ha (jeżeli za miarę powierzchni przyjęto tzw. dziesięcinę większą).
[90] Dz. U. RP 1932, nr 72, poz. 653.
[91] APB, UWB, 4/47/0/3/56, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 3/1930, s. 36v. W sprawozdaniu błędnie podano funkcję - "proboszcz" i nazwisko "Komorowski".
[92] Tamże, s. 42v.
[93] Do tej charakterystyki należałoby dodać "zapalony brydżysta". Opis działalności księdza kanonika Marka Buraka odnajdziemy we wspomnieniach księdza Albina Horby. Podczas uroczystości odsłonięcia pomnika R. Traugutta w Świsłoczy 17 maja 1928 ksiądz kanonik Burak witając przybyłych gości, w tym płk Ignacego Oziewicza, celowo nie przywitał obecnego tam posła BBWR Polakiewicza. AAB, A. Horba, Wspomnienia, zeszyt 2, ss. 59-61.
[94] APB, UWB, 4/47/0/3/56, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 4/1930, s. 55.
[95] "Elenchus Cleri Saecularis ac Regularis Dioecesis Łomżensis Anno Domini 1928", s. 58.
[96] APB, UWB, 4/47/0/3/56, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 5/1930, ss. 75-75v.
[97] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/56, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 9/1930, s. 148v.
[98] "Głos Ziemi Białostockiej" 1930, nr 38, s. 3.
[99] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/59, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 5 za miesiąc kwiecień 1931, s. 56.
[100] Archiwum Historii Mówionej Ośrodka "Karta" i Domu Spotkań z Historią [dalej AHM], Nagranie: Hipolit Kaliszewski AW_I_0317.
[101] Miejscową toponimię przybliża praca: R. Bogusz, M. Czarniawski, Jaćwięgowie w tradycji mieszkańców okolic Brańska, [w:] "Gryfita", 1997, nr 14, ss. 2-3.
[102] Wojewoda białostocki Marian Kościałkowski raportował o ks. Piechulskim "Dość inteligentny i wyrobiony. Duchowieństwo rzymsko-katolickie walczy z Kościołem Narodowym i osobą ks. Piechulskiego przedstawiając go w możliwie najgorszym świetle jako wypędka z kościoła rzymsko katolickiego, niemoralnego awanturnika mającego poza sobą sprawy natury kryminalnej". AAN, zespół MWRiOP, sygn. 2/8/0/2/1416, Pismo Wojewody Białostockiego z 27 marca 1931, s. 54.
[103] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/59, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 7 za miesiąc czerwiec 1931, s. 119.
[104] Chodzi o zabójstwo Stanisława Wacławskiego w Wilnie 10 listopada 1931.
[105] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/59, Sytuacyjne sprawozdanie nr 12 za miesiąc listopad 1931, s. 195v.
[106] "Życie i Praca" 1932, nr 1, s. 2.
[107] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/67, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 2 za miesiąc styczeń 1932, s. 2v.
[108] Tamże. s. 4.
[109] "Życie i Praca" 1937, nr 13, s. 4.
[110] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/67, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 3 za miesiąc luty 1932, s. 13v.
[111] W lutym 1932 zatrzymano komunistycznego działacza z Rutek w pow. łomżyńskim Bolesława Falkowskiego. Śpiewał on w autobusie pieśń rewolucyjną "Burzyć kościoły już nadszedł czas". Tamże, s. 15.
[112] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/67, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 8 za miesiąc lipiec 1932, s. 76.
[113] O wzajemnych stosunkach OWP i SN zob. S. Rudnicki, Obóz Wielkiej Polski w okresie kryzysu gospodarczego, [w:] "Przegląd Historyczny" 1971, nr 82, ss. 251-272.
[114] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/71, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 4 za miesiąc marzec 1933, s. 66.
[115] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/71, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 6 za miesiąc maj 1933, s. 121v.
[116] Pamiętniki chłopów, Warszawa 1934, s. 432.
[117] Tamże, s. 444.
[118] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/76, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 6 za miesiąc maj 1934, s. 85.
[119] "Migawki z mojego życia". Wspomnienia Piotra Kreczko, mps, s. 7. Kopia w zbiorach autora.
[120] Tamże, s. 3.
[121] AHM, Nagranie: Hipolit Kaliszewski AW_I_0317.
[122] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/76, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 9 za miesiąc sierpień 1934, s. 142.
[123] "Życie i Praca" 1934, nr, 38, s. 2.
[124] "Mały Dziennik" 1935, nr 1, s. 2. Według Piotra Bendorfa było to wydawnictwo najchętniej czytane w okolicach Grodziska, prawdopodobnie na całej katolickiej podlaskiej wsi.
[125] Jerzy. Michałowski, Wieś nie ma pracy, Warszawa 1935, s. 30.
[126] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/82, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 8 za miesiąc sierpień 1935, s. 46.
[127] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/85, Sytuacyjne sprawozdanie z zakresu bezpieczeństwa za sierpień 1935, s. 75v.
[128] Prawdopodobnie nazwisko sprawcy. W oryginale pisane małą literą.
[129] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/110, Sytuacyjne sprawozdanie społeczno- polityczne Starostwa Powiatowego w Bielsku Podlaskim za maj 1937, ss. 5-6.
[130] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/82, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 5 za miesiąc maj 1935, s. 42.
[131] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/82, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 9 za miesiąc wrzesień 1935, s. 75v.
[132] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/94, Sytuacyjne sprawozdanie z zakresu bezpieczeństwa za luty 1936, ss. 22-23.
[133] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/93, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 4 za miesiąc kwiecień 1936, s. 42.
[134] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/93, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 5 za miesiąc maj 1936, s. 49.
[135] Tamże, s. 50v.
[136] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/93, Miesięczne sprawozdanie sytuacyjne nr 9 za miesiąc wrzesień 1936, s. 97.
[137] Szerzej o tym problemie: M. Czarniawski, Nadzór władz administracyjnych nad prasą w Białymstoku w latach 1926-1939, [w:] "Gryfita" 2001, nr 23/24, ss. 29-31.
[138] Biografia tego polityka mojego autorstwa: M. Czarniawski, Sławoj Składkowski w legendzie, Białystok 2007.
[139] Biblioteka Sejmowa, Sprawozdanie stenograficzne z obrad Sejmu w dniu 4 czerwca 1936, łam 7.
[140] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/94, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 8 za miesiąc sierpień 1936, s. 119v.
[141] Tamże, s. 162v.
[142] Pamiętniki..., s. 432.
[143] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/93, Miesięczne sprawozdanie sytuacyjne nr 11 za miesiąc listopad 1936, s. 117.
[144] A. Misiuk, Policja Państwowa 1919-1939: powstanie, organizacja, kierunki działania, Warszawa 1996, s. 207.
[145] "Ład i spokój musi panować w Polsce" [w:] "Na posterunku" 1937, nr 7, ss. 146-147.
[146] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/97, Miesięczne sprawozdanie sytuacyjne nr 1/37, s 2.
[147] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/93, Miesięczne sprawozdanie sytuacyjne nr 12 za miesiąc grudzień 1936, s. 136v.
[148] "Gazeta Świąteczna" 1937, nr 2920, s. 2.
[149] "Jak to było w Czyżewie?" [w:] "Gazeta Świąteczna" 1937, nr 2936, s. 1.
[150] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/99, Miesięczne sprawozdanie sytuacyjne z ruchu wywrotowego i zawodowego oraz stanu bezpieczeństwa nr 1/37, s. 11v.
[151] "Gazeta Świąteczna" 1937, nr 2922, s. 2.
[152] "Orędownik" 1937, nr 99, wydanie Ł[ódzkie], s. 1.
[153] "Gazeta Świąteczna" 1937, nr 2937, s. 2.
[154] W pracy staram się umieścić jak najwięcej nazwisk przedwojennych działaczy politycznych, gdyż spośród nich rekrutowała się konspiracyjna struktura wojskowa, a wiele pseudonimów z okresu wojny nie zostało do dzisiaj rozszyfrowanych. Na prezesa koła został wybrany były burmistrz Ciechanowca Jan Tchórzewski (lat 67), który po zebraniu zrzekł się prezesury). Ponadto w skład władz weszli: Jan Porzeziński, Józef Borysiewicz i Konobrodzki - rolnicy oraz Bronisław Sawicki - rymarz. APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/110, Sytuacyjne sprawozdanie społeczno-polityczne Starostwa Powiatowego w Bielsku Podlaskim za styczeń 1937, s. 3.
[155] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/110, Sytuacyjne sprawozdanie społeczno- polityczne Starostwa Powiatowego w Bielsku Podlaskim za kwiecień 1937, s. 5.
[156] A. Trus, J. Cohen, A Book..., s. 232.
[157] Chodzi o Bernarda Hinca.
[158] Tamże, s. 234.
[159] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/99, Miesięczne sprawozdanie sytuacyjne z ruchu wywrotowego i zawodowego oraz stanu bezpieczeństwa nr 4/37, s. 55.
[160] W sprawozdaniu starosty mylnie wpisano nazwisko "Motoszko".
[161] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/110, Sytuacyjne sprawozdanie społeczno- polityczne Starostwa Powiatowego w Bielsku Podlaskim za lipiec 1937, s. 4.
[162] A. Trus, J. Cohen, A Book..., s. 236.
[163] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/114, Sytuacyjne sprawozdanie społeczno- polityczne Starostwa Powiatowego w Bielsku Podlaskim za sierpień 1937, s. 66.
[164] "The leaders, two Brezhnietzer Christians show the scumbags which homes are Jewish, that they need to rob. They work undisturbed. The policemen did nothing to stop the pogrom because they had not been instructed to stop the work". A. Trus, J. Cohen, A Book..., s. 236.
[165] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/114, Sytuacyjne sprawozdanie społeczno- polityczne Starostwa Powiatowego w Bielsku Podlaskim za sierpień 1937 s. 64.
[166] Pod koniec 1938 roku w powiecie bielskim było już 117 kół obwodowych SN i 3,5 tysiąca członków. H. Majecki, Narodowa Demokracja we wschodniej części województwa białostockiego w latach 1919-1939, [w:] "Studia Podlaskie" 1997, t. VII, s. 82.
[167] BSejm, Sprawozdanie stenograficzne z obrad Sejmu w dniu 1 grudnia 1937, łam 110.
[168] Archiwum polityczne Ignacego Paderewskiego 1935-1940, t. IV, oprac. T. Jędruszczak, A. Leinwand, Wrocław-Warszawa 1974, s. 128.
[169] M. Czarniawski, Biografia..., s. 191.
[170] Tamże.
[171] "Gazeta Świąteczna" 1937, nr 2959, ss. 3-4.
[172] "Głos Mazowiecki" 1937, nr 198, s. 3.
[173] "15 000 osób na pogrzebie narodowca" [w:] "Słowo Pomorskie" 1937, nr 195, s. 2.
[174] "Wieś podpalona z czterech stron przez zbirów, którzy przybyli autem", [w:] "Ostatnie Wiadomości Krakowskie" 1937, nr 249, s. 2; "Zbrodnicza ręka pali narodową wieś", [w:] "Kurier Poznański" 1937, nr 408 MP, s. 1.
[175] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/99, Miesięczne sprawozdanie sytuacyjne z ruchu wywrotowego i zawodowego oraz stanu bezpieczeństwa nr 10/37, s. 161.
[176] Ogłoszenie Starosty Powiatowego Bielskiego-Podlaskiego o ustaleniu list kolejności osób obowiązanych w roku 1936 do dostarczania na rzecz wojska w czasie pokoju samochodów oraz motocykli dwuosobowych i z wózkiem doczepnym [w:] "Białostocki Dziennik Wojewódzki" 1935 nr 22, poz. 94
[177] Ogłoszenie Starosty Powiatowego Bielskiego-Podlaskiego o ustaleniu list kolejności osób obowiązanych w roku 1937 do dostarczania na rzecz wojska w czasie pokoju samochodów oraz motocykli dwuosobowych i z wózkiem doczepnym [w:] "Białostocki Dziennik Wojewódzki" 1936 nr 19, poz. 111.
[178] Ogłoszenie Starosty Powiatowego Wysokomazowieckiego o ustaleniu list kolejności osób obowiązanych w roku 1936 do dostarczania na rzecz wojska w czasie pokoju samochodów oraz motocykli dwuosobowych i z wózkiem doczepnym [w:] "Białostocki Dziennik Wojewódzki" 1935 nr 22, poz. 103.
[179] Ogłoszenie Starosty Powiatowego Wysokomazowieckiego o ustaleniu list kolejności osób obowiązanych w roku 1937 do dostarczania na rzecz wojska w czasie pokoju samochodów oraz motocykli dwuosobowych i z wózkiem doczepnym [w:] "Białostocki Dziennik Wojewódzki" 1936, nr 19, poz. 120.
[180] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/100, Miesięczne sprawozdanie sytuacyjne nr 3/38, s. 32v.
[181] Pietraszkę i Krasowskiego wybrano "ponieważ Biały i Czapski oficjalnie w bojkocie udziału brać nie mogą, gdyż muszą się jeszcze ukrywać". APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/111, Sytuacyjne sprawozdanie społeczno-polityczne Starosty Powiatowego Bielsko-Podlaskiego za miesiąc luty 1938, s. 5
[182] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/100, Miesięczne sprawozdanie sytuacyjne nr 7/38, s. 87v.
[183] "Gazeta Białostocka. Dzień dobry!" 1939, nr 136, s. 12.
[184] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/100, Miesięczne sprawozdania sytuacyjne z ruchu politycznego polskiego oraz społeczno-politycznego mniejszości narodowych, s. 81.
[185] Tamże. Warto podkreślić, że wszyscy kandydaci z okręgu nr 41 podali jako zawód - rolnik. Można było wybierać spośród czterech kandydatów. Poza wymienionym startowali jeszcze Mystkowski Stanisław i Kiełczewski Bohdan. "Dziennik Białostocki" 1938, nr 309, s. 2.
[186] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/107, Miesięczne sprawozdania sytuacyjne nr 1/39, s. 10v.
[187] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/107, Miesięczne sprawozdania sytuacyjne nr 7/39, s. 91.
[188] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/112, Miesięczne sprawozdanie sytuacyjne społeczno-polityczne Starostwa Powiatowego Bielsko-Podlaskiego za luty 1939, s. 4.
[189] A. Trus, J. Cohen, A Book..., s. 238.
[190] "Gazeta Białostocka. Dzień dobry!" 1937, nr 229, s. 4.
[191] "Gazeta Białostocka. Dzień dobry!" 1937, nr 223, s. 12.
[192] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/114, Miesięczne sprawozdanie sytuacyjne społeczno-polityczne Starostwa Powiatowego Bielsko-Podlaskiego za listopad 1937, ss. 112-113.
[193] "Gazeta Białostocka. Dzień dobry!" 1938, nr 29, s. 12.
[194] Księga adresowa Polski (wraz z W.M. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa, Warszawa 1930, s. 159.
[195] "Gazeta Białostocka. Dzień dobry!" 1939, nr 139, s. 12.
[196] Np. 2 lipca 1938 oddalił się więzień schwytany dopiero po kilku dniach w pobliżu Wysokiego Mazowieckiego. 28 lipca tegoż roku ucieczki spróbował inny więzień Bursztyn Chackiel, który wszak został śmiertelnie postrzelony przez strażnika. APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/111, Miesięczne sprawozdanie sytuacyjne społeczno-polityczne Starosty Powiatowego Bielsko-Podlaskiego za lipiec 1938, s. 72.
[197] "Gazeta Białostocka. Dzień dobry!" 1939, nr 187, s. 12.
[198] APB, UWB, sygn 4/47/0/3/116, Miesięczne sprawozdanie sytuacyjne społeczno-polityczne Starostwa Powiatowego Bielsko-Podlaskiego za lipiec 1939, s. 51.
[199] O walkach Podlaskiej Brygady Kawalerii pod Olszewem opowiedział Hipolit Kaliszewski. Zob. AHM, Nagranie: Hipolit Kaliszewski AW_I_0317.
[1] D. Boćkowski, Na zawsze razem. Białostocczyzna i Łomżyńskie w polityce radzieckiej w czasie II wojny światowej (IX 1939 - VIII 1944), Warszawa 2005, s. 25.
[2] Tamże, s. 32
[3] Kulisy decyzyjne ówczesnych najwyższych władz przedstawia praca mojego autorstwa. Zob. M. Czarniawski, Sławoj Składkowski w legendzie, Białystok 2007, ss. 226-231.
[4] AAB, A. Horba, Wspomnienia, zeszyt 2, s. 69.
[5] T. Jaszczołt, Gmina Grodzisk koło Siemiatycz, Grodzisk 2004, s. 209.
[6] Archiwum Diecezjalne w Drohiczynie [dalej ADD], Piotr Bendorf, Wspomnienia, Olsztyn 1983, rkp, sygn XI/Mon, zeszyt 4, s. 356.
[7] Archiwum Diecezjalne w Drohiczynie [dalej ADD], Piotr Bendorf, Wspomnienia, Olsztyn 1983, rkp, sygn XI/Mon, zeszyt 4, s. 359.
[8] Tamże, s. 360.
[9] ADD\, Piotr Bendorf, Wspomnienia, Olsztyn 1983, rkp, sygn XI/Mon, zeszyt 4, s. 457.
[10] Prawdopodobnie pochodził, z Holonek, gdzie osoba o tym nazwisku prowadziła sklep spożywczy.
[11] Krasowski uzyskał tzw. małą maturę w Gimnazjum Państwowym w Drohiczynie, a od 1938 służył w wojsku.
[12] ADD\, Piotr Bendorf, Wspomnienia, Olsztyn 1983, rkp, sygn XI/Mon, zeszyt 4, s. 375.
[13] T. Jaszczołt, Gmina..., s. 222.
[14] .Zob. M. Czarniawski, Jan Eljaszuk "Gromlik" 1914-1946, Białystok 2019.
[15] W połowie 1940 roku w skład dywizji pancernej wchodziły: dowództwo dywizji (183 żołnierzy wg etatu 010/10) i batalion zaopatrzenia, dwa (46-y i 148-y) pułki czołgów (w skład pułku czołgów wchodziły: batalion czołgów ciężkich, 2 lub trzy bataliony czołgów średnich, batalion czołgów (chemicznych) lekkich (miotacze ognia), pułk zmotoryzowany (trzy bataliony strzelców zmotoryzowanych), pułk artylerii (dwa dywizjony dział), batalion rozpoznawczy (kompania czołgów, dwie kompanie wozów pancernych), batalion transportowy, batalion medyczny, batalion łączności. Etat dywizji pancernej (czasu wojny czyli tzw. rozwiniętej) liczył: 689 oficerów, 161 oficerów politycznych, 235 techników, 114 pracowników administracji, 81 osób personelu medycznego, 2400 podoficerów, 7261 żołnierzy; uzbrojenie: 150 ręcznych karabinów maszynowych, 54 ciężkie karabiny maszynowe, 18 karabinów maszynowych przeciwlotniczych, 27 granatników 50mm, 18 moździerzy 82 mm, 4 moździerze 120mm, 4 działa przeciwpancerne 45mm, 4 haubice 76 mm, 12 haubic 122mm, 12 haubic 152mm, 12 działek przeciwlotniczych 37mm, 56 wozów pancernych BA-10, 39 wozów pancernych BA-20, czołgi KW - 63, T-34 - 210, BT - 7, Radio - 7, BT-7 - 19, T-26 - 22, T-26 miotacze ognia - 54, traktory - 83, ciężarówek - 1006. Powyższe stany liczebne przewidziane były na czas wojny. Jednostki radzieckie na pograniczu funkcjonowały w tak zwanych stanach pokojowych, tzn. w ich strukturach nie byli obecni wszyscy etatowi żołnierze. W związku z tym należy przyjąć, że 31 Dywizja Pancerna dysponowała w okolicach Bociek na przełomie lat 1940/41 liczbą ok. 1500 bojców.
[16] Poza 31 Dywizją Pancerną w skład 13 Korpusu Zmechanizowanego wchodziła 208 Dywizja Zmechanizowana. W sumie jednostki te liczyły 294 czołgi.
[17] W Bielsku Podlaskim umieszczono WojenKomat (Komisariat Wojskowy Miasta), dowództwa oraz oddziały 5 Korpusu Strzeleckiego, 13 Korpusu Zmechanizowanego oraz część 9 Mieszanej Dywizji Lotniczej.
[18] Wg etatu 010/16 skład pułku czołgów przedstawiał się następująco: dowództwo pułku, kompania dowodzenia, kompania zwiadu, kompania saperów, kompania remontowa, batalion czołgów ciężkich - 52 czołgi ciężkie (KW-1/KW-2), dwa bataliony czołgów średnich po 52 sztuki, razem 104 czołgi średnie (T-34), batalion czołgów z miotaczami płomieni - 27 czołgów chemicznych (miotaczy ognia T-26), 9 czołgów lekkich (T-26), 17 średnich samochodów pancernych (BA-10), 6 lekkich samochodów pancernych (BA-20) do ochrony sztabu, na wyposażeniu kompanii zwiadu oraz saperów. Razem pułk czołgów liczył 2038 bojców.
[19] Wg etatu 010/15 skład pułku zmechanizowanego przedstawiał się następująco: dowództwo pułku, kompania dowodzenia, kompania zwiadu, kompania saperów, bateria armat (4 armaty kalibru 76 mm), 5 średnich samochodów pancernych (BA-10), 12 lekkich samochodów pancernych (BA-20) dla ochrony sztabu oraz na wyposażeniu batalionów, kompanii zwiadu i kompanii saperów, trzy zmechanizowane bataliony (w każdym kompania moździerzy dziewięć lekkich wz. 38 oraz sześć moździerzy średnich wz. 37 o obsłudze 4 bojców, w sumie 27 moździerzy 50 mm, 18 moździerzy 82 mm. Razem pułk zmechanizowany liczył: 3 280 bojców,
[20] Szmurło i Poniatowski podczas okupacji niemieckiej z rozkazu NSZ działali jak "wtyczki" w grupie Schutzmannschaftu składającego się głównie z Ukraińców.
[21] ADD, Piotr Bendorf, Wspomnienia, Olsztyn 1983, rkp, sygn XI/Mon, zeszyt 4, s. 458.
[22] Tamże, s. 402.
[23] Tamże, s. 403.
[24] Tamże.
[25] Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej [dalej AIPN], Bi 403/221. Akta w sprawie karnej przeciwko Bendorf/Bundorf Piotr/Paweł, imię ojca: Władysław, ur. 05-08-1921 r. oskarżonego o "czyny z art. 1 pkt 2 Dekretu z dn. 31-08-1944 r. o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego". Zob. też AIPN, By 084/1220, "Dokumentacja operacyjna w sprawie o współpracę z okupantem hitlerowskim w Grodzisku, pow. siemiatycki, dot. Piotr Bendorf, imię ojca: Władysław, ur. 05-08-1921 r".
[26] O kulisach organizacji OWZJ i Narodowych Sił Zbrojnych na opisywanym terenie zob. M. Czarniawski, Jan Eljaszuk "Gromlik" 1914-1946, Białystok 2019.
[27] Feliks Mazurek.
[28] ADD, Piotr Bendorf, Wspomnienia, Olsztyn 1983, rkp, sygn XI/Mon, zeszyt 4, ss. 458-460. Wątpliwe, aby Kalicki wymienił nazwę Narodowe Siły Zbrojne. Zapewne oświadczył "Organizacji Wojskowej Związku Jaszczurczego"
[29] Spis Kościołów i duchowieństwa Diecezji Pińskiej w R.P. 1939, Pińsk 1939, ss. 33-36.
[30] Z. Romaniuk, Boćki na Podlasiu, Boćki 2013, s. 304.,
[31] M. Reczko, Mord sowiecki pod Zabłudowem 23 czerwca 1941 r. [w:] "Studia Łomżyńskie" 2016, t. XXVI, ss. 57-63.
[32] ADD, P. Bendorf, rkp., s. 1653.
[33] Tamże.
[34] M. Gnatowski, Bataliony..., ss. 13-14
[35] Tamże, s. 15.
[36] "Edmund Konieczny vel Edward Kowalewski" ur. 29 września 1892 w Białymstoku. AIPN BU/0259/143, t.3, Protokół przesłuchania świadka Edwarda Kowalewskiego z 1 października 1949, k. 14.
[37] AIPN, BU0330/235/26. Protokół przesłuchania Stefana Rysia z 27 czerwca 1951, k. 200.Ryś. ps. "Józef" pracował w kontrwywiadzie Komendy Głównej ZWZ.
[38] W. Königsberg, B. Szyprowski, Zlikwidować! Agenci Gestapo i NKWD w szeregach polskiego podziemia, Kraków 2022, s. 311.
[39] Chodzi o Zrzeszenie WiN.
[40] K. Gruzdiew, W gody surowych ispytanij, Mińsk 1976, s. 54.
[41] "Jan Kozłowski" ps. "Tokaj" pełnił do czerwca 1946 funkcję szefa wywiadu Obwodu Zrzeszenia WiN "Felicja" (Augustów-Suwałki). Zob. K. Skłodowski, J. Szlaszyński, Przyczynki do dziejów powojennej konspiracji na terenie powiatu suwalskiego: dokumenty AK-AKO-WIN w zbiorach Muzeum Okręgowego w Suwałkach, [w:] "Rocznik Augustowsko-Suwalski" 2001, t. I ss. 93-103
[42] Tj. córka Aleksandra Kowalewskiego, siostra Grigorija Kowalewskiego vel Koniecznego.
[43] Niedokładna transkrypcja nazwiska Stępień.
[44] Narodowe Archiwum Republiki Białoruś w Mińsku [dalej NARB], zespół 4, sprawa 21, t. 2481, k. 88-89.
[45] NARB w Mińsku, zesp.4, spr. 21, t. 2060, k. 12.
[46] Ur. 08.06. 1906 r. syn Tomasza i Katarzyny, z zawodu nauczyciel, znał dobrze język niemiecki, dlatego też podczas okupacji niemieckiej pracował w Amtkomisariacie w Brańsku. Żołnierz ZWZ i AK. szef BIP w sztabie Komendy Obwodu Bielsk Podlaski. Komendant rejonu 2 Brańsk w Komendzie Obwodu Bielsk Podlaski. Dowódca 3 batalionu 2 pułku ułanów pieszych AK odtwarzanego podczas akcji "Burza". Aresztowany w sierpniu 1944r przez NKWD i wywieziony do Riazania. Odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasług z Mieczami w maju 1943 i Krzyżem Walecznych w 1944, awansowany do stopnia kapitana w 1944 roku.
[47] Z. Romaniuk, J. Usakiewicz, Związek Nauczycielstwa Polskiego w Brańsku i okolicach, Brańsk 2006, s. 43.
[48] Tamże.
[49] Cyt. za K. Krajewski, T. Łabuszewski Kazimierz Kamieński "Huzar", Wysokie Mazowieckie 2007, s. 10.
[50] Relacja Lecha Dulla z listopada 2018 w zbiorach autora.
[51] Tamże.
[52] Zob. M. Czarniawski, Jasne koszule na jarmarku. Stronnictwo Narodowe w województwie białostockim w walce o stragan i warsztat, Białystok 2021, passim.
[53] K. Königsberg, B. Szyprowski, Zlikwidować..., s. 313.
[54] Chodzi o Feliksa Kozłowskiego "Berkasa", żołnierza AK, uczestnika wsypy podlaskich struktur w akcji "Burza".
[55] Chodzi o Ryszarda Szweda.
[56] NARB w Mińsku, zesp.4, spr. 21, t. 2078, k. 188-190.
[57] NARB w Mińsku, zesp.4, spr. 21, t. 2081, k. 80.
[58] NARB w Mińsku, zesp.4, spr. 21, t. 2081, k. 262-264.
[59] Polskie Podziemie na terenach Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi w latach 1939-1941, t. I, Warszawa-Moskwa 2001, ss. 457-459
[60] NARB w Mińsku, zesp.4, spr. 21, t. 2428, k. 8-9.
[61] Właściwie Józef Wachowicz.
[62] Ryszard Topolski "Powała".
[63] Witold Wachowicz "Nowina".
[64] Józef Windyga "Grot".
[65] Nazwisko konspiracyjne Jana Tabortowskiego.
[66] Polskie Podziemie..., t. I., ss. 489-491.
[67] W. Konigsberg, B. Szyprowski, Zlikwidować! Agenci Gestapo i NKWD w szeregach polskiego podziemia, Kraków 2022, s. 311.
[68] AIPN, BU, sygm 0259/143, t. 3., Protokół przesłuchania świadka Edwarda Kowalewskiego.
[69] W kopii dokumentu zamieszczono błędnie transkrypcję nazwiska jako "Dubkowski".
[70] Ściśle do Generalnego Gubernatorstwa na polskie ziemie okupowane przez Niemców.
[71] PAOSOG, zesp. 6195, spr. 1, t. 189, ss. 12-16..
[72] Cyt. za M. Gnatowski, Bataliony..., s. 294. Brak jednoznacznych dowodów, aby utożsamiać "Aleksa" z Aleksandrem R.
[73] A. Trus, J. Cohen, A Book..., s. 247.
[74] Z. Romaniuk, 21 miesięcy władzy sowieckiej w Brańsku, [w:] "Ziemia Brańska" 1996, t. V, s 89. Nazwisko Dull przybrane. Pełnił on funkcję wójta w Łubinie, a następnie do 1934 w Domanowie. Po reformie administracyjnej założył restaurację w Brańsku, która została zbombardowana przez Niemców 7 września 1939. Dull Henryk syn Marcina, ur. 1907.
[75] CAW, sygn. I.320.80.16, Wykaz uposażenia podoficerów zawodowych i nadterminowych za miesiąc kwiecień 1939, k. 2.
[76] A. Trus, J. Cohen, A Book..., s. 250.
[77] NARB, zesp. 4, spr. 21, t. 2060, ss. 12-14.
[78] A. Malanowska, Z dziejów walk z okupantami w powiecie zambrowskim w latach 1939-1945, Warszawa 2003, s. 21.
[79] PAOSOG, zesp. 6195, spr. 1, t. 189, ss. 26-28.
[80] Imię odojcowskie, syn Wawrzyńca.
[81] Witold Maksym Wachowicz ur. 26.02.1915 w Kozienicach, syna Józefa oraz Natalii z Doleżyńskich.
[82] Polskie Podziemie..., t. I. ss. 517-521.
[83] NARB, zesp. 4, spr 21, t. 2078, s. 147.
[84] PAOSOG, zesp. 6195, spr.[awa] 1, t. 90. s. 282.
[85] Tamże, k. 332.
[86] Chodzi o Józefa Wachowicza, który w konspiracji posługiwał się nazwiskiem panieńskim żony Natalii z Doleżyńskich.
[87] Przypuszczenia profesora Gnatowskiego są błędne. Chodzi o Narodowo-Ludową Organizację Wojskową, a nie Związek Ludowo-Narodowy.
[88] Przypuszczalnie chodzi o NOW i Władysława Szwarca vel Czarnohorskiego.
[89] Chodzi o Kazimierza Kamieńskiego "Huzara".
[90] Olędzki Stanisław syn Justyna, zam. Lachówka, w roku 1945 dowódca oddziału NSZ-ONR, noszący pseudonim "Tatar".
[91] Oczywista dezinformacja. Ksiądz Modzelewski wiedział o aresztowaniu Stępnia.
[92] Chodzi o babkę Wojciecha Jaruzelskiego.
[93] PAOSOG, zesp. 6195, spr. 1, t. 189, k. 170-174.
[94] Wnioski awansowe na podporuczników Komendy Okręgu "Cyryl" z 19 stycznia 1944. Kopia w zbiorach autora. Szkaradziński, nie ukończył gimnzjum biskupiego w Drohiczynie. Naukę zakończył w 1934 roku w klasie VII. Z zachowanych dokumentów znamy opinie o tym uczniu. W klasie VII otrzymał z zachowania=ocenę bardzo dobrą, wyniki w nauce niedostateczne. Otrzymał trzy oceny niedostateczne z jęz. polskiego z powodu braku inteligencji i złej ortografii, z niemieckiego z braku zdolności i przygotowania, z matematyki nz braku zdolności i inteligencji. W kolejnym trymestrze otrzymał oceny niedostateczne z łaciny, niemieckiego i matematyki. "Leniwy, mało zdolny" napisał o nim wychowawca Romuald Grochowski. ADD, k. 212.
[95] Rotę o takim brzmieniu podał Franciszek Dmochowski (nazwisko konspiracyjne "Maciej Więzkowski"). A. Malanowska, Z dziejów, s. 22.
[96] Roch Modzelewski, s. Piotra i Aleksandry, ur. 15 VIII 1883 r. w Modzelach. 7-klasową szkołę powszechną ukończył w Łomży, a następnie wstąpił do seminarium duchownego w Sejnach. W dniu 22 III 1909 roku otrzymał święcenia kapłańskie. Był wikariuszem w Sokołach. Pełnił funkcję proboszcza w Bargłowie. Działał w POW. W 1930 r. został proboszczem w Nowych Piekutach. Aresztowany przez władze sowieckie był przetrzymywany w białostockim więzieniu, skąd wyszedł po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej w czerwcu 1941. W okresie okupacji niemieckiej nadal angażował się w działalność konspiracyjną w szeregach AK, przyjmując ps. "Zagłoba". W konspiracji pełnił m.in. obowiązki kapelana konspiracyjnego 33. pp AK. Po zakończeniu II wojny światowej pełnił obowiązki proboszcza w parafii Rosochate w latach 1945-1950 oraz w parafii Kałowo (koło Łodzi) w latach 1951-1957. Zmarł 18 VII 1961 r. jako emeryt w Tykocinie. Cyt za J. Orzechowski, Aby pamięć nie zginęła, Rajgród 1997.
[97] Najprawdopodobniej nazwisko konspiracyjne księdza kapitana Rocha Modzelewskiego, który w konspiracji został awansowany do stopnia majora.
[98] M. Czarniawski, Jasne koszule..., passim.
[99] Przed wojną wójt Łubina Kościelnego, służył w 9 Batalionie Telegraficznym w Brześciu, tam też w pułkowej orkiestrze, po 1934 pracownik Urzędu Gminy w Domanowie. W roku 1936 zakłada restaurację w Brańsku w pobliżu Placu Kościelnego. Po wkroczeniu Sowietów przystępuje do "Batalionu Śmierci Strzelców Kresowych". Do konspiracji kooptuje rodzinę słynnych muzykantów brańskich Ostrowskich. Wywieziony na Syberię wiosną 1940 pod nazwiskiem Henryk Dull jako przedwojenny wraca do Domanowa w roku 1942, (nie później niż w sierpniu) w niejasnych okolicznościach. Odnawia kontakty konspiracyjne, m.in. z "Huzarem". Od 1946 pracownik Powiatowego Urzędu Repatriacyjnego w Łodzi.
[100] Z. Romaniuk, Brańsk i okolice w latach 1939-1953. Reminiscencje zdarzeń, [w:] "Ziemia Brańska"1995, t. VI, s. 11.
[101] AIPN, BI 045/2095/1. Kopia fotograficzna książki egzekucyjnej obwodu wysokomazowieckiego AK, rkp, s. 7.
[102] A. Trus, J. Cohen, A Book..., s. 313.
[103] Tamże, s. 340.
[104] M. Gnatowski, Radzieckie..., s. 16.
[105] Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu [dalej MRC], Relacja Jana Ilczuka.
[106] AIPN, BU 186/179, t. 4, Protokół przesłuchania Stanisława Korzeniewskiego z 29/30 sierpnia 1940, k. 249,
[107] Źródło NARB w Mińsku, zesp.4, spr. 21, t. 2090, ss. 20-21. Tekst odtworzony na podstawie M. Gnatowski, Z tajnych..., ss. 264-265. Organizacją tą kierował sztab liczący 4 osoby, w którego skład wchodzili: 1. Korzeniewski Stanisław, kapral Wojska Polskiego (WP), komendant organizacji i jej dowódca wojskowy, aresztowany przez NKWD. 2. Korzeniewski Henryk, były wójt gminy boćkowskiej, zastępca komendanta organizacji, aresztowany przez NKWD. 3. Popławski Zygmunt, kapral WP, członek sztabu, kierował wydziałem zaopatrzenia, aresztowany przez NKWD. 4. Zdziechowicz Tadeusz, emisariusz warszawskiego ośrodka ZWZ - "POW", członek sztabu, kierował wydziałem organizacyjno-administracyjnym, uciekł na terytorium okupacji niemieckiej.
[108] Meldunek dowództwa Powstańców Podlaskich o stanie liczebnym i uzbrojeniu z 5 grudnia 1939, NARB w Mińsku, zesp.4, spr. 21, t. 2090, s. 33.
[109] W uwagach zanotowano: "Wymienione wsie na terenie rejonu 1 składają się w większości z Rosjan (sic!) i dlatego członkowie organizacji są tylko w niektórych miejscowościach". NARB w Mińsku, zesp. 4, spr. 21, t. 2090, s. 33
[110] Mieszkańcy wsi (położonej jedynie 2 km od Zaleszan) będący katolikami zostali deportowani. Nie wywieziono natomiast prawosławnych jak np. Aleksandra Zielinko.
[111] Miejscowość położona jedynie 2 km od Wólki Wygonowskiej.
[112] NARB, zesp.4, spr. 21, t. 2090, Meldunek Komendanta Obwodu II bd., ss. 43-44.
[113] NARB, zesp.4, spr. 21, t. 2090, Meldunek Komendy III obwodu Legii Podlaskiej z 25 lutego 1940, s. 277.
[114] Chodzi o Stanisława Tymińskiego.
[115] Chodzi o Zbigniewa Antoniego Zaleskiego, który przeszedł do OWZJ, gdzie posługiwał się pseudonimem "Drzymała" poległego 17 maja 1945 pod Bodakami, który pochodził z Klepacz. Zaleski niestrudzenie objeżdżał furmanką okoliczne miejscowości organizując konspirację. Przezwisko zapewne z tego powodu nadała mu żona nauczycielka.
[116] Meldunek Komendanta Obwodu IV z 20 stycznia 1940, źródło NARB w Mińsku, zesp.4, spr. 21, t. 2090, k. 35. Jednym z bliskich współpracowników Stanisława Korzeniewskiego był Jan Szmurło z Osmoli, w konspiracji brała też udział rodzina Tołwińskich. Konspiracja tutejsza została zdominowana przez szlachtę zagrodową.
[117] Początkowo nie znaleziono odpowiedniego kandydata a po nawiązaniu kontaktu z kierownictwem Batalionów Śmierci Strzelców Kresowych, które w rejonie Ciechanowca prowadziły ożywioną działalność zrezygnowano z dalszych prac organizacyjnych Legii Podlaskiej w tym obwodzie.
[118] Chodzi o Jana Eljaszuka
[119] Bolesław Derehajło.
[120] Chodzi o Jana Szymczuka ze wsi Sielc.
[121] Chodzi o Józefa Tołwińskiego ze wsi Sielc.
[122] Chodzi o Kazimierza Chłóda, ur. 1901 w Bodaczkach, zm. 19.12.1978, pochowanego w Łubinie Kościelnym.
[123] Tadeusz Orłowski, wiek zawyżony.
[124] Jan Siekierko.
[125] Chodzi o Bolesława Rzepniewskiego, żołnierza ZWZ/AK.
[126] Chodzi o Stefana Galickiego z Siekluk.
[127] Błędnie odczytane jako "Radom". Chodzi o Eugeniusza Korzeniewskiego, syna Henryka, ur. 13.01.1913 używającego w AK pseudonimu "Ryg", . Zginął 16 czerwca 1948 w Oleksinie.
[128] NARB, zesp. 4, spr. 21, t. 2090, k. 18.
[129] NARB, zesp. 4, spr. 21, t. 2090, k. 24.
[130] Korzeniewski straci żywot zaskoczony przez oddział NKWD na słuchaniu radia.
[131] Rozkaz dowódcy Legii Podlaskiej Stanisława Korzeniewskiego z 2 stycznia 1940. NARB, zesp. 4, spr. 21, t. 2090, k. 30. Tłumaczenie na język rosyjski - tłumacz [Stanisław} Wołk, zgodność z oryginałem potwierdził Naczelnik 2 Wydziału, 2 oddziału (Uprawlienja Gosudarstwiennoj Biezopasnosti) UGB NKWD młodszy lejtnant Spiriagin.
[132] Protokół z posiedzenia komitetu organizacyjnego z dnia 7 stycznia 1940. NARB, zesp.4, spr. 21, t. 2090, s. 25.
[133] Władysław Sikorski posiadał stopień generała broni.
[134] Pseudonim Stanisława Korzeniewskiego.
[135] NARB, zesp. 4, spr. 21, t. 2090, s. 13-14.
[136] NARB, zesp. 4, spr. 21, t. 2090, ss. 16-17.
[137] Chodzi o Aleksandra Miłkowskiego.
[138] Bolesław Florczuk był miejscowym komendantem Podlaskich Batalionów Służby Zwycięstwa Polski podporządkowanym Leonowi Mierczyńskiemu.
[139] NARB, zesp. 4, spr. 21, t. 2090, s. 28.
[140] W oświadczeniu amnestyjnym z 15.04.1947 Wasilewskiego Władysława s. Stanisława, ur. 04.04.1910, zam. Smarklice koło Drohiczyna przyznaje on, że był członkiem organizacji od 1939 o ps. "Grot" i dowódcą plutonu.
[141] NARB, zesp.4, spr. 21, t. 2090, s. 19.
[142] NARB, zesp.4, spr. 21, t. 2090, s. 15.
[143] Chodzi o Wysokie Litewskie.
[144] Michał Gnatowski uważa, że chodzi o konspirację w obwodach nr 1,2,3 "Legii Podlaskiej", stąd zawężająca nazwa "Legion Poleski". Moim zdaniem ten ostatni termin został wytworzony przez śledczych. Dla Sowietów "Legion Poleski" był częścią "Batalionu Śmierci". W dokumentach wytworzonych przez sowieckie organy bezpieczeństwa nie występuje nazwa "Podlaskie Bataliony Śmierci", ani nie pojawia się termin Podlasie, rozumiane przez nich jako obszar na południe od Bugu, który to znajdował się pod okupacją niemiecką.
[145] Chodzi o księdza Jana Kopra.
[146] Chodzi o obwód II Legii Podlaskiej.
[147] NARB w Mińsku, zesp. 4, spr. 21, t. 2090, ss. 75-78.
[148] NARB w Mińsku, zesp.4, spr. 21, t. 2090, ss. 1-4.
[149] Chodzi o niemiecką strefę okupacyjną.
[150] Informacja nieścisła, gdyż 17 września 1939 Miedziński wraz z rządem przekroczył granicę rumuńską.
[151] Właściwie Olędzkim, wójtem gminy Siemiatycze.
[152] Możliwa jest też inna wersja. Olędzki członek lokalnej grupki Kresowy Związek Niepodległości, poszukiwał kontaktu z ZWZ, jego grupa wcielona została do Podlaskich Batalionów Służby Zwycięstwa Polski. Kpt. Leon Mierczyński "Bystry" ur. 26 stycznia 1912. R. Rybka, K. Stepan, Rocznik oficerski 1939; stan na dzień 23 marca 1939, Kraków 2006, s. 91.
[153] Polskie państwo..., ss. 691-695.
[154] NARB w Mińsku, zesp.4, spr. 21, t. 2432, ss. 180-183.
[155] A. Mosiewicz, Pierwsze próby organizacji polskiej konspiracji w regionie Ciechanowca w latach 1939-1941, [w:] "Ciechanowiecki Rocznik Muzealny", 2005, t. I, s. 124.
[156] Nieznani bohaterowie - Bolesław Florczuk ze Skiw Małych, [w"] "Kurier Podlaski" z 20 maja 2020.
[157] Ten element konspiracyjnej rzeczywistości przewija się powszechnie we wszystkich relacjach z okresu wojny. Wspomniany Lech Dull często odwiedzał w towarzystwie ojca parafię w Wysokim Mazowieckim licząc na napotkanie znajomych. Relacja w zbiorach autora.
[158] MRC, Relacja Tadeusza Powikrowskiego.
[159] Z zachowanych dokumentów wynika, że Czesław Kossarski zwolniony był w klasie maturalnej z opłat za naukę. W klasie VII otrzymał 3 oceny niedostateczne. W protokole wpisano: "uczeń zdolny i leniwy". Kossarski nie został dopuszczony do matury. Archiwum Diecezjalne w Drohiczynie [dalej ADD], Zespół Męskie Seminarium Biskupie w Drohiczynie n/B, sygn. IV/Prot/1. Księga protokołów Rady Pedagogicznej 1929-1936, k. 210.
[160] W klasie VII Jan Podsiadły uzyskał ze sprawowania stopień dobry, wyniki w nauce dostateczne, z matematyki niedostateczny z powodu niezdolności. Tamże, k. 201.
[161] Natomiast Jan Olida w 1939 roku sprawował funkcję sekretarza gminy Milejczyce. "Białostocki Dziennik Wojewódzki" 1939, nr 16, s. 629.
[162] Archiwum Ośrodka Karta, Wykaz spraw prowadzonych przez NKWD Zachodniej Ukrainy i Białorusi, t. VII, s. 181.
[163] Tamże, ss. 84-85
[164] .AIPN, S.57/2009/Zk, Postanowienie Roberta Osińskiego, prokuratora Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu w Szczecinie z 9 lipca 2018 o umorzeniu śledztwa w sprawie zbrodni komunistycznej w postaci masowych zamachów przeciwko ludności polskiej w okresie od 5 marca 1940 do 30 czerwca 1941 z 9 lipca 2018.
[165] Biogram ks. dr. Mojżesza Skryckiego (1913-2005), s. 2. Kopia w zbiorach autora dzięki uprzejmości ks. dr. Zbigniewa Rostkowskiego.
[166] M. Reczko, Kaźń sowiecka pod Zabłudowem. 23 czerwca 1941 roku, Ciechanowiec 2018, s. 17.
[167] Tamże, ss. 15-16.
[168] Z. Romaniuk, Z Brańska nie tylko o Brańsku, [w:] "Kurier Podlaski" 1990, nr 1873, s. 12.
[169] Relacja Tadeusza Czarniawskiego w zbiorach autora.
[170] Sielsowiety utworzono w Rudce, Korycinach, Grodzisku (przew. Konstanty Głuszuk), Dołubowie (przew. Omeljaniuk), Oleksinie (przew. Piotr Adamski), Kalnicy, Wyszkach, Topczewie, Piekutach, Kostrach-Noskach, Domanowie (przew. Antoniuk).
[171] Z. Romaniuk, 21 miesięcy..., s. 86.
[172] Franciszek Matczuk ur. 1 marca 1920 zgłosił się ochotniczo w roku 1942 do szefa bielskiego Gestapo Paula Schwede. Motywacją współpracy agenturalnej były względy czysto materialne. Jego brat pełnił funkcję sołtysa w Knorydach, został zlikwidowany przez polskie podziemie.
[173] Wydaje się, że Matczuk obracał się w środowisku dwóch różnych grup konspiratorów: Jedna komunizująca, składała się z prawosławnych Białorusinów i Polaków o poglądach lewicowych. Natomiast "Życie i śmierć dla Polski" było organem ONR, Adolf Twarowski to członek NSZ.
[174] W oryginale: "Radyszewski".
[175] "Głos Wolny" był organem Delegatury Rządu, ukazały się jednak jedynie cztery numery tego pisma.
[176] Chodzi o Feliksa Pietrzykowskiego "Cincinatusa".
[177] Wiemy, że Twarowski posługiwał się pseudonimem "Walek".
[178] Chodzi o Zygmunta Popławskiego, założyciela "Legii Podlaskiej".
[179] A. Omiljanowicz, Zanikające echa, Warszawa 1977, ss. 119-124.
[180] Okoliczności śmierci odtworzone na podstawie relacji rodziny Bolesława Aleksandrowicza.
[181] Archiwum Instytutu Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku. List Sławoja Składkowskiego do Władysława Poboga-Malinowskiego, kopia w zbiorach autora.
[182] Informacje zaczerpnąłem z biogramu porucznika opracowanego przez Tadeusza Łaszczewskiego
[183] Józef Mierczyński także nie był "przypadkowym" uczestnikiem zdarzeń. Został on powołany do komisji plebiscytowej, zajmującej się przygotowaniem referendum w sprawie przyłączenia omawianych terenów do Białoruskiej SRR. "Zaproponował on, w jego mniemaniu lojalistyczną poprawkę: utworzenia Autonomicznej Republiki Polskiej w ramach BSRR ...gdyż tutaj nie mieszka - jak się wyraził - nawet jeden Białorusin. Ponieważ propozycja ta padła w wieczór poprzedzający głosowanie, na posiedzeniu Komisji Wyborczej, NKWD postanowiło go aresztować dopiero następnego dnia po wyborach. Dzięki temu, został on na czas ostrzeżony, zdołał się ukryć i przeżył wojnę". Informacja cytowana na pdst. Ciechanowieckiego Rocznika Muzealnego, t.I, Ciechanowiec 2001.
[184] Poprawna nazwa tej formacji. Relacja Józefa Mierczyńskiego dla Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu [dalej MRC].
[185] Zob. Z. Zieliński, Przysposobienie Wojskowe Leśników w latach 1933-1939, [w:] "Niepodległość i Pamięć" 2005, nr 21, ss. 197-214.
[186] MRC, Relacja Iwana Stasińczuka.
[187] MRC, Relacja Mariana Uszyńskiego.
[188] MRC, Relacja Stanisława Karolkiewicza.
[189] MRC, Relacja Józefa Mierczyńskiego.
[190] AIPN, sygn. BU 380/30/2, Afera Baczewskiego-Hammera; por. W. Königsberg, B. Szyprowski, Zlikwidować..., s. 312.
[191] J. Węgierski, Lwów pod okupacją sowiecką 1939 - 1941. Warszawa, 1991, s. 137.
[192] Studium Polski Podziemnej w Londynie, sygn. B.I 3462, Antoni Iglewski, Wrocław 17 XI 1967, mps. Po ukazaniu się pierwszego wydania książki otrzymałem sygnał, że celem akcji miało być schwytanie bądź zlikwidowanie pracującego na tym terenie dla Sowietów Edwarda Osóbki-Morawskiego.
[193] Polskie podziemie.., t. II, s. 1048. Protokół przesłuchania Komendanta Okręgu Białostockiego ZWZ Józefa Spychalskiego przez śledczych NKWD z dnia 17 grudnia 1940, cyt. za M. Gnatowski, Radzieckie..., ss. 260-263.
[194] Tamże, s. 261.
[195] Protokół przesłuchania Komendanta Okręgu Białostockiego ZWZ Antoniego Iglewskiego przez śledczych NKWD z dnia 17 grudnia 1940, cyt. Za M. Gnatowski, Radzieckie..., s. 267.
[196] "Biuletyn Informacyjny" 1942, nr 21, s. 8.
[197] NARB w Mińsku, zesp.4, spr. 21, t. 2078, s. 147.
[198] odkrywca.net
[199] J. Dołęgiewicz, Wspomnienia z Podlasia (1916-2006), [w:] "Niepodległośc i Pamięć" 2009, nr 29, ss. 254-255.
[200] W oryginale "Oleński". Jan Olędzki, wójt gminy Siemiatycze, następnie członek AK, prowadził w Lachówce punkt kontaktowy Obwodu nr 28.
[201] Ten eufemizm wydaje się wskazywać, że zeznania wymuszono torturami, co stanowi okoliczność łagodzącą dla Olędzkiego.
[202] Kresowy Związek Niepodległości stał się częścią Podlaskich Batalionów Konspiracyjnych, a jej przywódca rejonowym komendantem w miejscowości Nur.
[203] W oryginale zniekształcone "Sendniewoj"
[204] Pseudonim Jana Tabortowskiego.
[205] Wladysław Liniarski.
[206] Stąd zapewne reorganizacja Legii Podlaskiej, powołanie cywilnych komisarzy oraz organizacja PCK. Dla białostockiego ZWZ wybuch wojny niemiecko-sowieckiej stanowił absolutne zaskoczenie.
[207] NARB w Mińsku, zesp. 4, spr. 21, t. 2432, k. 16-20.
[208] "Gminne Echa. Biuletyn Informacyjny gminy Szepietowo", 2011, nr 3, s. 16.
[209] A. Mosiewicz, Pierwsze..., s. 131.
[210] Wydaje się, że akces do konspiracji pochodzącego z kolonii wsi Smolugi - Jana Eljaszuka związany jest z miejscem zamieszkania. Jego rodzinne gospodarstwo stanowiło doskonały punkt obserwacyjny aktywności na pobliskim lotnisku w Dołubowie. Ustalono, ze na lotnisku znajdowały się atrapy samolotów.
