Ostatnie dni Wolnego Miasta
Gdy Hans Erick przekazywał do Bydgoszczy wiadomość o kolejnym
transporcie broni z Królewca, holownik KÖG-25, ciągnący ciężko
wyładowane barki, mijał właśnie ostatnie nabrzeża macierzystego portu.
Nikt z załogi nie przypuszczał nawet, że okryty tajemnicą cel podróży
został tym razem zdemaskowany przed czasem. Przekazane przez Ericka
informacje, określające dokładnie miejsce wyładunku transportu, zostały
przyjęte w Komisariacie Generalnym Rzeczypospolitej Polskiej w Gdańsku
na kilka godzin przed przybiciem KÖG-25 do nabrzeży gdańskiej stoczni
"Schichau".
Tego pogodnego ranka nic nie zwiastowało tragedii, jaka miała rozegrać
się u schyłku dnia.
Prując leniwe wody Pregoły, holownik zbliżał się do Zalewu Wiślanego. W tyle, ponad opadającą poranną mgłą, pozostawały strzeliste wieże
Królewca. Z oddali rozlegały się przerywane sygnały syren okrętowych.
-?Ster prawo na burt! -?podał do barek komendę stojący przy sterze
marynarz.
Holownik zmienił kurs na południowy zachód. Po prawej stronie mijały go
wyładowane wojskiem transportowce. Do Prus Wschodnich nadchodziły coraz
to nowe jednostki Wehrmachtu.
Załogę holownika i barek czekała kilkunastogodzinna, uciążliwa podróż
przez Zalew Wiślany oraz nocne przedzieranie się kanałami i Martwą Wisłą
do portu gdańskiego.
Tymczasem Komisariat Generalny RP przekazał otrzymaną z Bydgoszczy
wiadomość do Inspektoratu Ceł.
Późną nocą motorówka wioząca polskich inspektorów celnych wpływała do
basenu stoczni "Schichau". W mdłym świetle latarni widać było sylwetki
przycumowanych do nabrzeża barek. Wyładowywano z nich w pośpiechu
ciężkie skrzynie z bronią do szczelnie okrytych brezentem samochodów.
Motorówka przybiła do burty pierwszej barki. Zanim jednak celnicy
zdążyli wejść na jej pokład, znienacka spadły na nich ciosy ołowianych
pałek. Równocześnie do motorówki skoczyło kilku esesmanów.
Po chwili uszkodzona motorówka, zepchnięta na Kanał Wiślany, wraz z ciałami zamordowanych zniknęła pod powierzchnią wody.
Incydent ten nie był pierwszą zbrodnią, jakiej dopuścili się gdańscy
Niemcy wobec Polaków.
Podobne wypadki zdarzały się codziennie. Spychano polskich kolejarzy pod
koła pędzących pociągów. Mordowano działaczy Polonii Gdańskiej, napadano
na polskich listonoszy i urzędników portowych, masowo wyrzucano Polaków
z mieszkań na ulice. Policja gdańska patrzyła na to wszystko przez
palce.
Taka była rzeczywistość sierpniowych dni 1939 roku w Wolnym Mieście
Gdańsku.
Podpisany dwadzieścia lat wcześniej, 28 czerwca 1919 roku, traktat
wersalski postanawiał, że Gdańsk wraz z całą deltą Wisły -?od Nogatu po
Tczew, Kościerzynę i Kartuzy, łącznie z Oliwą i Sopotem -?tworzyć będzie
autonomiczny obszar związany z państwem polskim. Należał on do polskiego
obszaru celnego. Polska miała prawo korzystania ze wszystkich urządzeń
portowych, sprawowania zarządu nad Wisłą jako drogą wodną oraz nad całym
systemem kolejowym. Przyznano jej także prawo reprezentowania Gdańska
wobec państw obcych.
Rządy w Gdańsku sprawował Senat. Wybierany przez niego prezydent
reprezentował interesy miasta wobec Polski. Obszar ten został
zdemilitaryzowany, a funkcje porządkowe pełniła policja rekrutująca się
spośród obywateli gdańskich.
Już w pierwszym Senacie szowiniści niemieccy uzyskali przewagę nad
sprzyjającym Polsce mieszczaństwem. Gdańsk, który w okresie rządów
pruskich zszedł do roli ośrodka administracyjno-wojskowego, zatracił
dawne tradycje łączące ten niegdyś bogaty port handlowy z Polską.
Napływający przez dziesięciolecia Niemcy germanizowali miasto i zmieniali jego oblicze.
Tendencje separatystyczne niemieckich elementów nacjonalistycznych,
popierane przez komisarza koalicyjnego, Anglika Towera, doprowadziły już
jesienią 1920 roku do zmiany niektórych postanowień wersalskich na
niekorzyść Polski. Pod egidą koalicji zawarta została wtedy między
Polską a Gdańskiem umowa, mocą której Gdańsk otrzymał prawa wolnego
miasta. Ograniczono uprawnienia Polski w zakresie korzystania z portu
gdańskiego, zwłaszcza do celów wojennych. Urzędy i instytucje polskie w Wolnym Mieście Gdańsku podlegały władzy Komisarza Generalnego RP, który
był rzecznikiem interesów polskich na tym terenie. Spory, które mogły
wyniknąć pomiędzy Polską a Gdańskiem, rozstrzygać miał stale tam
urzędujący Wysoki Komisarz Ligi Narodów.
W latach walki o władzę Hitler po raz pierwszy kieruje swój wzrok na
Gdańsk. W roku 1930 wysyła tam swego agenta Alberta Forstera z zaleceniem rozbudowania tamtejszego ośrodka NSDAP i podporządkowania
sobie władzy administracyjnej Gdańska. Nie będąc jeszcze wtedy pewnym
zwycięstwa w wyborach i obawiając się rozwiązania NSDAP na terenie
Rzeszy, Hitler chciał zapewnić tam sobie azyl dla przyszłej
działalności.
Po umocnieniu się w Niemczech zainteresowanie jego Gdańskiem ma już inny
charakter.
Gdańsk wchodził w okres intensywnej hitleryzacji. Forster rozpoczyna
swoją działalność od bezwzględnej walki z opozycją socjalistyczną,
zyskując tym samym poparcie bogatego kupiectwa i przemysłowców. Brak
zdecydowanej postawy władz polskich i wyraźna przychylność Komisarza
Ligi Narodów, hrabiego włoskiego Graviniego, pozwalają mu osiągnąć
zamierzone cele w stosunkowo krótkim czasie.
Na ulicach Gdańska coraz częściej pojawiają się niemieckie bojówki SS i SA. Coraz częściej słyszy się w Gdańsku "Horst-Wessel-Lied". Ulice
Gdańska robią się coraz ciaśniejsze dla Polaków, z każdym dniem trudniej
im uniknąć terroru i upokorzeń.
Forster, czyniąc cyniczną aluzję do porwania i zamordowania przez
gestapowców posła socjaldemokratycznego w Gdańsku Alfreda Wichmanna,
mówi o środkach, jakimi zdobywał wpływy w senacie:
"Socjaldemokraci są załatwieni zupełnie, nigdy tu nie wrócą. Ich
przywódcy zniknęli. Partia narodowych demokratów także jest
załatwiona..."
Już w pierwszych latach działalności Forstera policja gdańska zostaje
całkowicie opanowana przez NSDAP. W roku 1935 Schutzpolizei liczy 8000
ludzi uzbrojonych w najnowocześniejszą broń, dysponujących samochodami
pancernymi, ciężką bronią maszynową i moździerzami. Niemcy gdańscy
przechodzą przeszkolenie wojskowe w oddziałach Reichswehry na terenie
Prus Wschodnich.
W samym wolnym mieście powstają militarystyczne organizacje:
Soldatenbund i Stahlhelm.
W krótkim czasie zostaje zorganizowana Gdańska Brygada SA Nr 76, pod
dowództwem Heckera.
Wszystkimi drogami przemyca się z Prus Wschodnich broń i amunicję. Latem
1939 roku dla przerzucenia na teren Gdańska artylerii i samochodów
pancernych oddziały SA pod osłoną policji gdańskiej budują most
pontonowy na Wiśle w pobliżu wsi Kieżmark. Protesty i noty rządu
polskiego nie odnoszą skutku.
Wysoki Komisarz Ligi Narodów, Lester, jest bezsilny i na znak protestu
rezygnuje ze swego stanowiska.
-?Nie mogę pogodzić się z tym stanem rzeczy -?oświadcza na posiedzeniu
Ligi Narodów -?żałuję, że nie rozporządzam wojskiem.
Jego następca, Burckhardt, nie ma odwagi przeciwstawiać się władzom
gdańskim. Prezydent Wolnego Miasta, Greiser, na konferencji prasowej w Pałacu Ligi Narodów w Genewie na słowa krytyki stosunków gdańskich
odpowiada... pokazaniem języka.
Coraz otwarciej ingeruje w sprawy Gdańska rząd niemiecki.
Kiedy Hitler po zajęciu Czechosłowacji wysunął wobec Polski żądanie
odstąpienia Gdańska i udzielenia Niemcom eksterytorialnych dróg
komunikacyjnych przez Pomorze, nie mogło już być żadnych wątpliwości co
do charakteru tych propozycji.
"Hitler wybrał drogę gdańską, aby trafić do Warszawy -?pisał Robert
Coulondre, francuski ambasador w Berlinie -?tak jak posługiwał się on
Sudetami, aby wkroczyć do Pragi".
Angielski kolega Coulondre'a, ambasador Wielkiej Brytanii Sir Neville
Henderson, zadawał sobie podobne pytanie:
-?Czy Gdańsk, jak poprzednio Sudety, nie jest pierwszym kąskiem, cały
korytarz pomorski i Górny Śląsk -?drugim kąskiem, a wreszcie
niepodległość Polski -?trzecim?
Sprawa była aż nadto oczywista. Potwierdził to zresztą sam Hitler w rozmowie ze swymi poplecznikami:
-?Musiałem mieć alibi wobec narodu niemieckiego, by wykazać się przed
nim, iż uczyniłem wszystko w celu zachowania pokoju. Dlatego też
wysunąłem tę wspaniałomyślną propozycję w sprawie uregulowania problemów
Gdańska i korytarza.
Znacznie wcześniej, bo jeszcze jesienią 1938 roku, w niemieckich
sztabach wojskowych sporządzono plany zajęcia Wolnego Miasta Gdańska. W rozkazach Oberkommando der Wehrmacht z dnia 21 października i 24
listopada tego roku, skierowanych do dowództwa wojsk lądowych, marynarki
i lotnictwa, generał Keitel zalecał przygotować tę operację z uwzględnieniem jak najdalej idącego zaskoczenia, które postawiłoby
Polskę wobec faktu dokonanego.
W grudniu 1938 roku dowództwo III Armii otrzymało szczegółowe wytyczne
od generała Brauchitscha. Sygnałem do rozpoczęcia operacji miał być
szyfrowany rozkaz: "Przeprowadzić ćwiczenia transportowe w Stolpmünde,
dostęp do granicy wolny". Termin zagarnięcia Gdańska uzależniony został
od sprzyjającej sytuacji politycznej. W myśl pierwotnych założeń akcja
ta miała odbyć się równocześnie z zajęciem Kłajpedy.
Sprzeciwiał się temu wprawdzie generał Keitel z obawy przed
rozproszeniem sił morskich i lotniczych, lecz nie to jednak zadecydowało
o zmianie planów. Gdy bowiem 22 marca 1939 roku wojska niemieckie
wkraczały do Kłajpedy, próba zajęcia Gdańska groziła już Niemcom
konfliktem wojennym, do którego nie byli jeszcze należycie przygotowani.
Hitler miał poważne wątpliwości, czy bluff może tu mieć szanse
powodzenia. Celem jego było zawsze osiąganie największych zdobyczy za
możliwie najniższą cenę. W obliczu zdecydowanej postawy narodu polskiego
nie mógł jednak spodziewać się ustępstw i łatwego zwycięstwa.
-?Zachowanie się Polski -?oświadczył Goeringowi, von Brauchitschowi i Baderowi -?przekonuje mnie o konieczności rozwiązania zbrojnego.
W tej sytuacji zajęcie Gdańska i polskiego Wybrzeża stanowiło już tylko
jedną z drugorzędnych operacji w planie "Fall Weiss". Kryptonimem tym
określono w niemieckim sztabie przygotowywaną od lat agresję na Polskę.
W czerwcu 1939 roku plan ten został ostatecznie zatwierdzony przez
Hitlera. Wojska Grupy Armii "Północ", których zadaniem było odcięcie
polskiego Wybrzeża i połączenie Prus Wschodnich z Rzeszą, zająć miały
teren Wolnego Miasta.
Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki