[1] Szkoła medyczna w Salerno, działająca od IX wieku pod wspólnym patronatem papieża, cesarza rzymskiego i cesarza bizantyńskiego. Miała kształcić najlepszych medyków ówczesnego chrześcijańskiego świata. Została rozwiązana w 1811 oku przez Joachima Murata.
[2] Por.: Pollak K., Uczniowie Hipokratesa, Warszawa 1970; Szarszewski A., Eyka lekarska w okresie późnego antyku i wczesnego średniowiecza - ideał a codzienność, [w:] Forum Medycyny Rodzinnej nr 7, t 2/2013; Schott H., Kronika Medycyny, Warszawa 1994.
[3] Schott H., Kronika Medycyny, Warszawa 1994, s 36.
[4] Bouras-Vallianatos P., The Art od Healin in the Byzantine Empire, [w:] Pera Museum, 25 kwietnia 2015.
[5] Hipokrates z Kos żył w latach 460-375 p.n.e.
[6] Hrynek B., Soul, erception and thought in the Hippocratic Corpus. Philosophy of Mind in Antiquity, Routledge 2018, s 64-83.
[7] Łukasz był żyjącym w I wieku Grekiem pochodzącym z Antiochii Syryjskiej. Wiadomo, że był lekarzem, na co wskazują pojawiające się w jego pracach terminy medyczne zaczerpnięte z pism Hipokratesa i Galena, co potwierdza również apostoł Paweł przedstawiając go w swoich listach jako lekarza. Łukasz był również autorem trzeciej Ewangelii i Dziejów Apostolskich. Tradycja chrześcijańska przypisuje mu z kolei autorstwo czczonej w Bizancjum ikony Marii Theotokos. Wyuczony zawód lekarza oraz precyzja w opisywaniu wydarzeń wyrażająca się w umieszczaniu ich w konkretnym czasie i przestrzeni, a także przypisane przez tradycję ikonopisarstwo uczyniły z niego patrona lekarzy, historyków i malarzy.
[8] http://comnew.ru/text/nauka/164.htm - dostęp na dzień 8 lipca 2021
[9] Bouras-Vallianatos P., The Art od Healin in the Byzantine Empire, [w:] Pera Museum, 25 kwietnia 2015.
[10] Bouras-Vallianatos P., The Art od Healin in the Byzantine Empire, [w:] Pera Museum, 25 kwietnia 2015.
[11] Hipokrates z Kos żył w latach 460-375 p.n.e.
[12] Galen z Pergamonu był rzymskim lekarzem i chirurgiem. Żył w latach 129-216.
[13] Aleksander z Tralles żył w latach 525-605.
[14] Bouras-Vallianatos P., The Art od Healin in the Byzantine Empire, [w:] Pera Museum, 25 kwietnia 2015.
Wstęp autora
Skomponowałem ten utwór dla uzyskania pełnego zbioru wiedzy starożytnych pisarzy, którzy w swoich notatkach nie pomijali niczego, co było przydatne dla ich sztuki. Dlatego podjąłem się tej czynności, tworząc traktat, który jak się wydaje posłuży jako komentarz dla tych, którzy nie mogą się zdecydować na konsultację. Wydaje się dziwne, że lekarze nie posiadają komplementarnych i oficjalnych, jak to nazwać, streszczeń, w których zawarte są wszystkie sprawy służące do natychmiastowego użycia podczas leczenia, a które często zaniedbujemy, a które mogą przyspieszyć proces [leczenia]. Mając na uwadze, że konieczność szybkiego działania pomaga w leczeniu jak mawiał Hipokrates, a lekarze w miastach mają zbyt wiele książek by poszukiwać [rozwiązań], a [lekarze] na polach i miejscach pustynnych czy morskich statkach gdzie także pojawiają się choroby nie mają ich wcale, powstaje ta praca. Trzeba jednak pamiętać o wszystkich prawidłach sztuki uzdrawiania i wszystkich substancjach z nim związanych. Dlatego skompilowałem ten krótki zbiór z dzieł starożytnych i dołożyłem niewiele z własnych spostrzeżeń, które sam wypróbowałem w swojej praktyce. Zaznajomiłem się z wieloma najwybitniejszymi pisarzami w zawodzie [lekarza], szczególnie z Orybazjuszem,[1] który pisał później niż Galen i zawarł w pracy najważniejsze co związane ze zdrowiem i z ich prac wybrałem to co najlepsze. Nie było to proste, gdyż samo dzieło Orybazjusza obejmuje siedemdziesiąt ksiąg, a inna praca Eustacjusza[2] pozbawiona jest wielu chorób, a w innych podaje się niepełny opis i błędny sposób leczenia. Dlatego obecna praca zawierać będzie opisy, przyczyny i metody leczenia wszystkich chorób, czy to dotyczących całego organizmu, czy poszczególnych jego organów i to nie w sposób skrócony, ale tak obszerny jak to tylko możliwe.
W pierwszej księdze znajdziesz wszystko co dotyczy higieny, oraz ochrony zdrowia w zależności od pór roku, temperamentów i tak dalej. Także są tutaj [przedstawione] zastosowania różnych artykułów spożywczych.
W drugiej wyjaśniono cały przebieg gorączki, wraz ze wszystkimi jej rodzajami, objawami i wywoływanymi przez nią chorobami, a także z przyczynami ich powstawania, metodami leczenia i skutkami ich przebycia.
Trzecia księga odnosi się do schorzeń występujących od czubka głowy, schodząc do stóp i sposobów ich leczenia.
Czwarta poświęcona jest chorobom wewnętrznym, a także widocznym, które nie ograniczają się do jednej części ciała, ale wpływają na jego całość. Dotyczy również jelit i żyjących w nich robaków.
W piątej opisuję rany i ukąszenia jadowitych zwierząt, a także choroby przez nie [zwierzęta] przenoszone i metody ich leczenia. Potem piszę o szkodliwych substancjach.
W szóstej księdze zawarte jest wszystko co dotyczy chirurgii. Zarówno to co dotyczy się mięsistych części [ciała] jak i ekstrakcji czy też kości, obejmując złamania i dyslokacje.
Siódma księga zawiera opis właściwości lekarstw, od prostych po złożone, a także tych spraw, o których zapomniałem wspomnieć w poprzednich sześciu księgach. Nie uważałem za stosowne przedstawiać wszystkich preparatów, aby nie wywoływać zamieszania, ale jedynie takich, które są skuteczne i które łatwo znaleźć.
[1] Areteusz z Kapadocji był lekarzem żyjącym na przełomie I i II wieku n.e. podczas panowania cesarzy Nerona i Wespazjana. W ośmiu książkach opisał z dużą dokładnością symptomy rozmaitych chorób, w tym zapalenia płuc, raka wątroby i epilepsji. Dokładnie opisał również zaburzenia psychiczne jak histeria, mania czy depresja. Jako pierwszy opisał migrenę określaną jako heterokranię podając cechy wyróżniające tę postać chorobową od innych rodzajów bólu głowy.
[2] Serapion opisuje tą chorobę określając ją jako trąd. Pisze, że twarz robi się opuchnięta, sinawa, pokryta twardymi krostami, wygląd staje się odpychający, głos się zmienia, pot nabiera nieprzyjemnego zapachu, a całe ciało pokrywa się owrzodzeniami. Twierdzi również, że choroba ma swoje pochodzenie w wątrobie, gdzie proces krwiotwórczy zaczyna wadliwie przebiegać.
[3] Według Celsusa słoniowacizna jest chorobą chroniczną, nieznaną we Włoszech. Określił ją jako dolegliwość całego ciała, sięgającą nawet kości. Ciało ma być pokryte licznymi plamami i guzami, zaczerwienie przechodzi w czerń, skóra grubieje i pokrywa się twardymi łuskami. Ciało chudnie, ale twarz, nogi i stopy puchną. Gdy choroba trwa odpowiednio długo, palce wskutek obrzęków zaczynają przypominać jedną masę. Pliniusz Starszy pisał, że choroba pojawiła się we Włoszech dopiero za czasów Pompejusza Wielkiego, który przyniósł ją z Egiptu.
[4] Celsus zaleca na początku choroby upuszczanie krwi, wzmocnienie organizmu ćwiczeniami, stosowanie kąpieli napotnych oraz nacieranie ciała. Zalecane kąpiele powinny być stosowane rzadko, należy też unikać tłustych, kleistych i wzdymających pokarmów, Zaleca również ograniczenie spożycia wina i nacieranie ciała rozgniecioną babką lancetowatą.
[5] Hiera to określenie silnego lekarstwa przeczyszczającego, stosowanego na rozrzedzenie i wydalenie flegmy i "humorów" prowadzących do melancholii.
[6] Hemina to rzymska jednostka pojemności licząca 0,274 litra.
[7] Serenus Samonicus żyjący w III wieku, opisał chorobę pod nazwą elefanta, jako element charakterystyczny podając powstawanie szpecących narośli na twarzy. Jako środek zaradczy zaleca sok z kory jałowca, popiół i krew łasicy, miętę, a także egipskie papirusy i oleje z róży.
[8] Okłady roślinne o silnie drażniącym skórę charakterze.
[9] Gojnik - roślina należąca do jasnotowatych. Występują głównie w basenie Morza Śródziemnego. Od czasów starożytnych wykorzystywany w ziołolecznictwie, najczęściej pod postacią ziołowej herbaty.
[10] Drachma to jednocześnie nazwa dawnej greckiej waluty jak i jednostki wagi, odpowiadającej 4,36 grama srebra (w systemie greckim) lub 6,28 g w systemie fenickim. W medycynie stosowano drachmę grecką.
[11] Cebula morska to potoczna nazwa rośliny z gatunku urginia martima, nazywana również ckliwicą morską, oszlochem morskim albo scilla maritima. Należy do rodziny szparagowatych i występuje w basenie Morza Śródziemnego. Pomimo tego, że jest rośliną trującą to od starożytności jest wykorzystywana w medycynie.
[12] Driakiew lub tyriak albo teriak - wieloskładnikowa mikstura o konsystencji powideł stosowana w medycynie od czasów starożytnych do XIX wieku.
[13] Troches, trochiski - określenie niewielkiej pastylki leczniczej przeznaczonej do ssania lub rozpuszczenia.
[14] Chrząstnica - krasnorost, który po wypłukaniu i wysuszeni dostarcza karagenu używanego w medycynie.
[15] W tym rozdziale jest traktowany jako rodzaj liszaju, by dalej otrzymać własny rozdział. Sam alfos czy też alphos jest niezakaźną formą trądu, opisywaną pierwotnie przez Celsusa jako bielactwo (dziś nazwa bielactwa jest używana dla innej jednostki chorobowej). W przypadku alfosa skóra jest szorstka i wygląda na pokrytą przez białe krople, czym przypomina twardzinę pospolitą.
[16] Eonium, aeonium, to roslina z rodziny gruboszowatych obejmująca 41 gatunków i znacząca ilość mieszańców. Występuje na wyspach Makronezji, w Marocku, we wschodniej Afryce i Półwyspie Arabskim.
[17] Natron, natryt, soda rodzima, soda naturalna, soda krystaliczna - minerał węglanu sodu. Nazwa pochodzi od składu chemicznego minerału (arab. Natron - soda).
[18] Pstrolistka sercowata, hutujnia sercowata, tułacz pstry - roślina z rodzaju pstrolistek, z rodziny saururowatych. Jest uprawiana jako roślina okrywkowa, często dziczejąca. Jej pędy i kłącza są wykorzystywane jako warzywo i przyprawa, a liście znajdują zastosowanie w medycynie.
[19] Parietaria lekarska, pomurnik lekarski - roślina z rodziny pokrzywowatych. Nazwa zaczerpnięta od łacińskiego określenia ściany, stanowiącego główne siedliska ej rośliny (pęknięcia murów)
[20] Melisa lekarska.
[21] Proste maści nakładane na cienką tkaninę i przykładane we wskazane miejsce jako opatrunek.
[22] Mieszanina octu owocowego, najczęściej jabłkowego z miodem.
[23] Pomfoliks, phompholyx, lub też scleroderma lub tęgoskór. Rodzaj grzybów z rodziny tęgoskórowatych. To grzyby mykoryzowe, wytwarzające żółtawe lub brązowawe, głównie naziemne owocniki (często wyrastające na drewnie). Mają formę twardych bulw z grubą okrywą o powierzchni pokrytej łuskami lub pękającej na poletka.
[24] Kalamina - mieszanka tlenku cynku z tlenkiem żelaza, stosowana zewnętrznie w leczeniu świądu oraz podrażnień skóry o niewielkim nasileniu. Od czasów starożytnych stosowana w medycynie. Obecnie znajduje się na wzorcowej liście podstawowych leków WHO.
[1] Hipokrates praktycznie nie rozróżnia w swoich pracach trądu i świerzbu. Trąd określa jako skazę na skórze, natomiast świerzb uznaje jako niedogodność powstająca z trądu i nasilającą się przed deszczem.
[2] Według Aecjusza trąd przybiera cztery formy określane jako lepra, leuce, psora i alphos. Zgodnie z jego rozróżnieniem lepra charakteryzuje się twardnieniem i rozwarstwianiem skóry w formie dużych łusek, któremu towarzyszy znacząca chropowatość skóry i świąd. Leuce ma charakteryzować się nienaturalnym zbieleniem tkanki pod twardniejącym naskórkiem, który sprawia wrażenie bardzo gładkiego w dotyku. Alphos ma być chorobą całkowicie powierzchowną i sprawiać wrażenie przylegającej do skóry drobnej łuski. Natomiast psora ma charakteryzować się nieregularnie rozłożonymi łatami wyglądającymi jak drobna, odstająca od skóry łuska.
[3] Asfodel, złotogłów lub złotnik, to roślina z rodziny złotogłowych, w skład której wchodzi 18 gatunków. Był stosowany w zabiegach medycznych, natomiast w kulturze greckiej był symbolem śmierci, świata zmarłych, żalu, smutki, melancholii, pokory i wieczności. Sadzono go na cmentarzach jako pokarm dla dusz zmarłych.
[4] Złotnica żółta to roślina z gatunku żółtakowatych. Rośnie dziko niemal w całej Europie i na Kaukazie, w Azji Zachodniej jest rośliną uprawną. Traktowany jako łatwa w uprawie roślina ozdobna.
[5] Groszek siewny, groszek zwyczajny, lędźwian siewny to gatunek rocznej rośliny z rodziny bobowatych. W stanie dzikim występuje w Azji Mniejszej, w Europie jest uprawiany. Strąki z nasionami są jadalne, ponadto nasiona wykorzystuje się do uzyskania mąki chlebowej. Nasiona pełnią również rolę namiastki kawy lub paszy.
[6] Piryt z nalotem miedzi.
[7] Przepalona i sproszkowana glina, używa zwykle przy szkliwieniu naczyń ceramicznych.
[8] Sextaria, sekstariusz lub sekster to rzymska miara pojemności, odpowiadająca 0,54 litra dla płynów i 0,27 litra dla produktów sypkich.
[9] Diachylon to rodzaj leku wytwarzanego z soków kilku roślin. Używany był do przyspieszania leczenia ran.
[10] Glejta czyli massicot lub litharge, to minerał wtórny powstający w wyniku utleniania rud galeny. Zazwyczaj ma kolor żółtawy lub czerwonawy.
[11] Biel ołowiowa.
[12] Substancja mineralna, którą dzisiaj najczęściej utożsamia się z krzemem organicznym, powszechnie wykorzystywanym w suplementach diety.
II. Trąd i świerzb
Obie te dolegliwości polegają na chropowatości skóry, połączonej ze świądem lub wyniszczeniem ciała, mającym swe źródło w melancholijnym humorze.[1] Trąd (lepra)[2] jednak przenika skórę głębiej, w formie okrągłych zmian, z których złuszczają się łuski przypominające rybie. Natomiast świerzb (psora) jest bardziej powierzchowny, o nieregularnych kształtach, i wytwarza łuszczące się drobinki podobne do otrąb (furfurae).
W takich przypadkach należy na wstępie zastosować upuszczanie krwi, jeśli ciało wykazuje nadmierną pełnię. W przeciwnym razie, bezwzględnie należy zastosować przeczyszczenia środkami usuwającymi czarną żółć.
Zewnętrznie można stosować dowolny z gatunków ciemiężyka. Można również użyć wypalonego i wysuszonego wapna, a przed użyciem rozcieńczyć je wodą do konsystencji osadu kąpielowego, i tak przygotowaną maścią nacierać skórę. Inny środek: szałwia, łzy [miąższ] oliwki etiopskiej - po 8 drachm; kora z korzenia kaparu, guma - po 13 drachm;
rozrobić w occie i nacierać skórę na słońcu. Anemona, a szczególnie korzeń białej winorośli, skutecznie usuwają świerzb.
Złożone środki lecznicze: mąka z kąkolu - 1 miarka; biały kardamon - 4 drachmy;
pianka saletrzana (aphronitrum) - 1 drachma; zielony siarczan żelaza - 8 drachm; środkowe korzenie asfodelu[3] - 4 drachmy. Wszystko utrzeć w occie na konsystencję ceratu; wcześniej posmarować chore miejsce saletrą, następnie po trzech dniach zmyć zimną wodą i ponownie posmarować. Inny środek: sok z korzeni złotnicy[4] - 6 uncji; siarka żywa, manna - po 10 drachm każdej; natron - 8 drachm. Wymieszać z octem i nacierać.
Proste środki szczególnie zalecane na świerzb: groszek (lathyrus sativus),[5] gorzkie łubiny, kardamon z octem, korzeń lilii z miodem, żywica terpentynowa, siarka, ciecierzyca, kozi nawóz. Inna mieszanka: Równe części chalkitis[6] i misy[7] rozrobić z winem i stosować na wilgotne odmiany świerzbu. Kolejna receptura: ugotować młode liście wawrzynu w 1 seksterze[8] oliwy, aż całkowicie się rozgotują; odrzucić liście. Do pozostałej oliwy dodać: 3 uncje białego wosku, po rozpuszczeniu ostudzić i wsypać 1 uncję siarki żywej. Nacierać w słońcu lub w kąpieli.
W niektórych recepturach gotuje się również cebulę morską z wawrzynem. Jeszcze jedna receptura: diachylon[9] - 2 uncje; wosk - 1? uncji; olej różany - 1 uncja; glejta[10] - 2? uncji; ceruza[11] - 2? uncji; smoła ciekła - 6 uncji; szlaka srebra - 2 uncje; siricum[12] - 1? uncji;
ocet - ilość potrzebna do roztarcia składników. Następna receptura: ceruza - 8 uncji; skrobia - ? uncji; ołów - 1 uncja; czerwone lotosy lub alkanna - 1? uncji; wosk - 6 uncji; olej różany - 9 uncji. Alkannę należy odpowiednio zagotować w oleju różanym, a następnie dodać pozostałe składniki. Inna: dziesięć jaj (lub odpowiednią ilość) należy macerować w najsilniejszym occie, aż skorupki zmiękną; następnie w tym samym occie zagotować żółtka. Po rozdrobnieniu z olejkiem różanym i pozostałym octem, dodać odpowiednią ilość glejty i ucierać do konsystencji osadu kąpielowego. Stosować jako maść. Jeszcze inna: trzy żółtka jaj wyjęte z octu; olej różany - 6 uncji; siarka żywa - 3 uncje. Rozetrzeć żółtka z siarką w occie, następnie dodać ceratę. Glejta, roztarta z octem i olejem różanym do konsystencji gęstej maści, oczyszcza najbardziej złośliwe formy świerzbu. Maści oczyszczające na bazie szczawiu oraz większość tych stosowanych w leczeniu słoniowacizny są również skuteczne w leczeniu trądu i świerzbu.
III. Liszaj
Liszaj[1] powstaje z połączenia rzadkiego i żrącego ichoru[2] z innymi gęstymi humorami, i łatwo przechodzi w trąd lub świerzb; dlatego należy go leczyć najsilniej wysuszającymi aplikacjami. Po uprzednim ogólnym upuszczeniu krwi, jeśli to konieczne, odpowiednie będą następujące proste środki lecznicze: cieciorka, ciemierzyca, jeżowiec żyjący wśród skał, smoła zmieszana z ceratum i kalafonią, odchody lądowego krokodyla, odchody szpaków karmionych wyłącznie ryżem. Wielu uleczyło przypadki liszaja, występujące na brodzie lub innych częściach ciała, wyłącznie za pomocą następującego środka: Weź kilka ziaren pszenicy, połóż na rozżarzone kowadło i, zbierając płyn, który się z nich wydziela jeszcze ciepły, natrzyj nim miejsce dotknięte liszajem.
Liszaj u dzieci należy często nacierać ludzką śliną.
Guma ze śliwy, wcierana w skórę, jest również pomocna w tych przypadkach.
Gdy schorzenie przedłuża się, należy przykładać liście drzewa czystości (Vitex agnus-castus),[3] utarte z octem, lub w ten sam sposób liście kaparów.
Złożone aplikacje: tozpuść siarkę z rozmarynem w occie albo z amoniakiem i smaruj. Trochisk na liszaj: klej stolarski - 4 drachmy, kadzidło - 3 drachmy, octu - pół chochelki;
rozpuść w occie i stosuj jako maść. Inny środek: chalkitis i guma - po 7 drachm, siarka żywa i misy - po 6 drachm, opiłki miedzi i akacja - po 2 drachmy; smaruj z octem. Kolejny: siarka żywa i piana z saletry - po 4 drachmy, nasiona rozmarynu - 60 sztuk; utrzyj z octem i smaruj tylko miejsce chore, nie dotykając zdrowej skóry. Gdy zaschnie - spłucz zimną wodą. Inny: ciemierzyca biała - 8 drachm, mąka z łubinu, spalone muszle buccinum,[4] natron - po 1 chojniksie;[5] nacierać na sucho.
Odmianę liszaja zwaną agrios określa się jako taką, która nie reaguje na łagodne środki wysuszające, a ulega pogorszeniu pod wpływem ostrzejszych. Takie przypadki należy zatem leczyć aplikacjami dostatecznie silnymi, lecz nie piekącymi, np.: mak rogatkowaty, kadzidło, eonium, bitumen, siarka, guma - po 1 uncji; smarować z octem. Gotuj smołę afrykańską z octem, a po rozpuszczeniu smaruj. Inne mieszanki: na liszaj i świerzbiączkę: zielony siarczan żelaza (zielony witriol), siarka żywa, natron, kadzidło - w równych częściach; stosuj na liszaj z octem, a na świerzbiączkę z winem. Na liszaj: perfumy amoniakalne, mąka z gorzkiej wyki, mąka z łubinu - w równych częściach; dodaj do octu.
[1] Hipokrates propagował teorię o związaniu występowania świądu z podeszłym wiekiem.
[2] Wyniszczenie, dokładnie z greckiego zły stan, znaczny spadek masy ciała wskutek utraty tkanki tłuszczowej, tkanki mięśniowej oraz zwiększonego katabolizmy białek. Stan dokładnie opisany w Księdze 3.
[3] Aecjusz zalecał korzystanie z gorących kąpieli siarkowych.
[4] Szczyr trwały - bylina z rodziny wilczomleczowatych. Występuje w żyznych i cienistych lasach Eurazji i w północnej Afryce. Pomimo tego, że jest rośliną trującą, jest wykorzystywana jako lecznicza i barwierska.
[5] Mięta polej, należy do rodziny jasnowatych. Występuje powszechnie w Afryce Północnej, na Wyspach Kanaryjskich, Azorach, Maderze, Azji Zachodniej, na Kaukazie i w Europie z wyjątkiem Skandynawii. Porasta brzegi zbiorników wodnych, mokradeł i wilgotnych rowów.
[6] Spuma nitri czy też afronitrum to rodzaj saletry pojawiającej się w starożytnych tekstach. Miała przyjmować postać piany lub płynnego musu wydobywającego się na powierzchnię. Według przyrodników to rodzima saletra.
[7] Ziemia okrzemkowa będąca rodzajem skały osadowej składającej się głównie z pancerzyków okrzemek. Nazwa pochodzi od wyspy Milos (Kimolos) w Grecji, gdzie jej złoża były eksploatowane od czasów starożytnych. Ziemia okrzemkowa jest ceniona ze względu na swoje właściwości absorbujące, filtracyjne i izolacyjne.
[8] Ostróżka polna, ostróżka pchla, ostróżeczka polna to rodzina z rodziny jaskrowatych. Występuje w stanie dzikim w Europie. Ze względu na zawarte alkaloidy i saponiny jest traktowana jako ziele lecznicze. Była stosowana do zwalczania pasożytów zewnętrznych, a obecnie wyciąg z ziela jest wykorzystywany w preparatach przeciw wszom. Dawniej kwiatów używano do barwienia sukna na zielono, a po zmieszaniu z ałunem na niebiesko.
[9] Parietaria lekarska nazywana częściej pomurnikiem. Roślina z rodziny pokrzywowatych. Nazwa pochodzi od łacińskiego określenia ściany, które to były głównym siedliskiem tej rośliny.
IV. Świąd (Pruritus, Prurigo)
Świąd pojawiający się w starości nie daje się całkowicie wyleczyć, można go jednak złagodzić przy pomocy środków opisanych poniżej.[1] Natomiast ten, który występuje we wcześniejszych okresach życia z powodu kacheksji,[2] może zostać wyleczony poprzez oczyszczenie organizmu, ponieważ powstaje z żółciowego lub śluzowego humoru, który uległ zepsuciu, lub też z humoru słonawego.
Rozpoznanie opiera się na obserwacji wieku, temperamentu, diety, pory roku, klimatu i tym podobnych czynników. Jeżeli zatem wydaje się, że przeważa we krwi zawartej w żyłach, należy rozpocząć od upuszczania krwi; jeśli natomiast istotniejsza jest jakość humorów, trzeba zastosować odpowiednie środki przeczyszczające, a następnie skupić się na aplikacjach zewnętrznych. Zawsze należy korzystać z kąpieli przed posiłkiem,[3] a czasami - po spożyciu lekkiego posiłku - powtórzyć ją po raz drugi, jako że dolegliwość ta trudno poddaje się nawilżaniu.
Chorych należy nacierać odwarem z kozieradki, buraka, mąki jęczmiennej, ślazu dzikiego lub ogrodowego, bądź ptisanu. Do tych można dodać mąkę z bobu, mąkę z łubinu, owoców mirabelki lub maść oczyszczającą zwaną peponaton. W przypadku przedłużającej się choroby, stosuje się również kąpiele i okłady z wywaru z: szałwii, tamaryszku, ziele rtęciowe (mercurialis),[4] majeranku, mięty polej,[5] jagód wawrzynu, korzenia dzikiego ogórka, kaparów, ługów przesączonych, octu i solanki. Po kąpieli części chore posypuje się: suszonym natronem, osadem octowym, bądź mieszaniną zawierającą: spuma nitri[6] - 1 sekstariusz, rozmaryn, siarka żywa - po 1 funt, ziemia kimolijska[7] - pół funta; lub inną: afronitrum, siarka żywa, spalone eonium - wszystko w równych częściach, stosowane na sucho lub z którymś z wymienionych wywarów; opcjonalnie - suszoną ciemierzycą, bez dodatku tłuszczu.
Do nacierania skóry służą również: zmielona ostróżka[8] z octem i oliwą, siarka, arszenik czerwony, lub wszystko razem; gorczyca zmieszana z osadem z tłoczenia mirabelek, octem i olejem; ślimaki spalone i utarte z miodem, korzenie szczawiu, albo maści oczyszczające z działu o słoniowaciźnie, ewentualnie preparaty stosowane przeciwko świerzbowi.
Gdy pojawią się owrzodzenia, należy stosować: opatrunek zwany parygron, lub ten przygotowany z pęcherza; albo rozpuścić 1 uncję wosku w chochelce oleju z ligustru i dodać 1 uncję siarki żywej. Inna maść na prurigo: 1 uncja zepsutych orzechów, 1 uncja siarki, utrzeć z sokiem z pietruszki i stosować w kąpieli z intensywnym nacieraniem. Sam ten środek okazał się skuteczny w wielu przypadkach świerzbu i prurigo. Również zielona pietruszka - utarta i wmasowana podczas kąpieli - przynosiła znaczną ulgę. Podobnie działały: murzyk,[9] i żywica klonowa, rozpuszczone w olejku różanym, wmasowywane w skórę. Inna receptura: Utrzeć 3 uncje bardzo białego ryżu, przefiltrować i rozetrzeć w mocnym occie, aż uzyska konsystencję oleistego osadu z łaźni. Następnie dodać osobno: 1 uncję sproszkowanej siarki żywej, dobrze wymieszać i stosować w kąpieli z intensywnym nacieraniem. Gdy dominuje nadmiar humorów, należy zmieszać wszystkie składniki w równych proporcjach.
