Pierwsze pytanie, jakie zadają mi czytelnicy w listach i rozmowach, nieodmiennie brzmi tak:
- Skąd pani czerpie swoje pomysły?
W takich wypadkach zawsze mam wielką ochotę odpowiedzieć: "Jak to skąd? Kupuję je u Harrodsa!".
Czasami mam wrażenie, że w obiegowej opinii utrwaliło się przekonanie, że pisarze mają dostęp do magicznego źródła pomysłów, z którego czerpią, ilekroć przyjdzie im na to ochota.
Już Szekspir w zamierzchłych czasach elżbietańskich musiał się borykać z podobnymi pytaniami i nie omieszkał ich uwiecznić w tychże słowach:
Powiedz, gdzie się pomysł rodzi?
Czy w głowie, czy w sercu wschodzi?
Co go żywi? Co go płodzi?
Powiedz! Powiedz!1
Ja zwykle odpowiadam: "W mojej głowie".
Trudno uznać tę odpowiedź za satysfakcjonującą. Jeśli mój rozmówca wydaje mi się miły, z reguły ulegam namowom i dodaję:
- Gdy jakiś pomysł uznam za szczególnie atrakcyjny i gdy czuję, że potrafię go rozwinąć, wtedy rozmyślam nad nim, obracam go na wszystkie strony, rozwijam, skracam i stopniowo doprowadzam go do ładu. Potem oczywiście przychodzi pisanie. I wtedy kończy się zabawa, a zaczyna ciężka praca. Bywa również, że pomysł wędruje do szuflady i czeka na stosowniejszą porę.
Drugie pytanie, czy może raczej stwierdzenie, brzmi mniej więcej tak:
- Bohaterowie, jak sądzę, to postacie zaczerpnięte z życia, prawda?
Na podobne insynuacje reaguję ze szczerym oburzeniem:
- Ależ skąd! Wymyślam ich. Są moi. Muszą być moimi bohaterami. Robią to, co chcę, mówią to, co chcę, może czasem mają własny punkt widzenia, ale tylko dzięki temu, że ja ich stworzyłam, że tchnęłam w nich życie.
A zatem mamy już pomysł, mamy również bohaterów. Pora na trzeci element: dekoracje. Pierwsze dwa elementy rodzą się we mnie, jednak trzeci... hm, z trzecim jest inaczej. Tło akcji przychodzi z zewnątrz. Ono jest, istnieje, czeka. Tła nie można wymyślić, ono jest prawdziwe, musi być prawdziwe.
Powiedzmy, że biorę udział w rejsie po Nilu. Pamiętam wszystko, każdy szczegół. Po co miałabym wymyślać coś, co istnieje naprawdę? Albo siedzę w kawiarni w Chelsea. Tuż obok kłócą się dwie kobiety. Jedna wyrywa drugiej garść włosów z głowy. Cóż za wspaniały początek kolejnej powieści! Albo jadę Orient Expressem i z nudów wyobrażam sobie, że w pociągu ktoś popełnił morderstwo. Albo idę na herbatkę do znajomej. Kiedy wchodzę do pokoju, siostra znajomej odkłada książkę, którą właśnie skończyła czytać, i mówi: "Niezłe, ale czemu, na miłość boską, nie zapytali Evansa?". I wtedy postanawiam, że następna powieść będzie nosiła tytuł: Dlaczego nie Evans?
Wprawdzie nie wiem jeszcze, kim jest Evans, ale cóż to szkodzi? Evans przyjdzie z czasem, najważniejsze, że mam już tytuł.
Tak więc tła nie trzeba wymyślać. Ono jest dookoła, wystarczy tylko wyciągnąć rękę i wybrać to, na co się ma ochotę. Pociąg, hotel w Londynie, plaża na Karaibach, domek na wsi, przyjęcie u znajomych, pensja dla dziewcząt.
Jest tylko jeden kłopot: tło akcji musi być prawdziwe, istnieć w określonym czasie i przestrzeni. Prawdziwe miejsca, prawdziwi ludzie. Kiedy o nich piszę, są odległe często o tysiące kilometrów. Na czym się oprzeć, kiedy jedyną pomocą jest niesforna pamięć? Odpowiedź jest przerażająco prosta.
Na prasie. Codziennie rano mam przed oczami gotowe scenariusze zamieszczane na pierwszych stronach gazet. Co się dzieje na świecie? O czym ludzie myślą, o czym dyskutują, co robią? Weź gazetę, a znajdziesz odpowiedź.
Spójrz na pierwszą stronę, notuj, rozważaj, klasyfikuj.
Każdego dnia ktoś umiera.
Dziewczyna ginie z rąk dusiciela.
Nieznani sprawcy atakują staruszkę i zabierają jej skromne oszczędności.
Młodzi ludzie urządzają demonstracje.
Chuligani niszczą budki telefoniczne i wybijają szyby wystaw sklepowych.
Policja udaremnia przemyt narkotyków.
Gwałty, morderstwa, rozboje.
Znikają dzieci, zdarza się, że odnajduje się ciała zamordowanych dzieci niedaleko ich domów.
Czy tak wygląda codzienność? Czy naprawdę tak wygląda dzisiejsza Anglia? Chciałoby się rzec: nie, dzięki Bogu jeszcze nie. Ale jutro? Kto wie, co przyniesie jutro?
Rodzi się strach. Strach przed tym, co niesie przyszłość. Nie tyle przed tym, co zdarza się każdego dnia, ile przed tym, co może się za tym kryć. I nie tylko w tym kraju, gdzie żyjemy. Wystarczy przewrócić stronę i przeczytać doniesienia z Europy, z Azji, z Ameryki - wieści ze świata.
Porwane samoloty. Uprowadzeni ludzie. Przemoc. Zamieszki. Nienawiść. Anarchia rosnąca w siłę, wszechogarniająca.
Świat zdaje się czerpać przyjemność z zadawania gwałtu, rozkosz z niszczenia.
Gdzie sens w tym wszystkim? I znów przychodzi mi na myśl elżbietańska fraza o tym, że życie
[...] to opowiadana
Z krzykiem i furią powieść przez idiotę,
Nic nieznacząca2.
A mimo to wiemy przecież, że na świecie jest wiele dobra. Ileż jest czynów płynących z dobroci serca, ileż aktów współczucia, ileż dowodów ludzkiej serdeczności.
Więc skąd te straszne rzeczy, o których czytamy w codziennej prasie, o których wiemy, że są prawdziwe, że zdarzyły się naprawdę? Aż trudno w nie uwierzyć, wydają się tak odległe, tak fantastyczne.
Aby napisać książkę w roku 1970, pisarz musi przyjąć takie tło, jakie ma przed oczami. Jeśli tło jest fantastyczne, wtedy powieść musi odnaleźć się w tym tle. Musi być fantastyczna i niewiarygodna. Tak jak fantastyczne i niewiarygodne są fakty wzięte z codziennego życia.
Czy potraficie przyjąć ten fantastyczny scenariusz? Czy umiecie wyobrazić sobie mroczny spisek zmierzający do zawładnięcia światem? Czy szaleńcy owładnięci żądzą niszczenia mogą chcieć zbudować nowy świat? I wreszcie czy można uwierzyć, że znajdzie się lekarstwo na szaleństwo świata?
Nie ma rzeczy niemożliwych. Nauka nieraz już tego dowiodła.
Ta opowieść jest fantazją. Nie ma ambicji uchodzić za coś więcej.
Ale większość opisanych w niej wydarzeń można spotkać każdego dnia. Niniejsza historia nie jest niemożliwa - jest po prostu fikcyjna.
