RICHARD BUTTERWICKRAZ JESZCZE O PRZYCZYNACH ROZBIORÓW RZECZYPOSPOLITEJ, CZYLI O NOWEJ SZKOLE WARSZAWSKIEJ
STRESZCZENIE
Ościenne mocarstwa - Rosja, Prusy i Austria - przeprowadziły rozbiory Rzeczypospolitej w latach 1772, 1793 i 1795 w ramach międzynarodowego systemu, którego funkcjonowanie wymaga zrozumienia. Każdy rozbiór był konkretnym wydarzeniem, do którego prowadziły zawiłe negocjacje dyplomatyczne. Rola najsilniejszego z mocarstw zaborczych, czyli Rosji, długo pozostawała przez historyków najsłabiej zrozumiana. Stało się tak na skutek interesów zaborców w XIX w., które prowadziły do deformacji informacji w wydawnictwach źródłowych i opracowaniach historycznych, zamknięcia najważniejszych zbiorów archiwalnych dotyczących polityki rosyjskiego imperium wobec Rzeczypospolitej przed polskimi i innymi badaczami przed 1908 r. i po 1914 r. Szkoła dziejów dyplomacji i polityki tworzona przez Profesor Zofię Zielińską w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego, współtworzona przez Łukasza Kądzielę (zm. 1997) i Wojciecha Kriegseisena, wykorzystała otwarcie rosyjskich archiwów przez ponad ćwierć wieku (od 1992 r.). Artykuł rozważa genealogię i rzemiosło historyczne szkoły, którą słusznie można nazwać nową szkołą warszawską. Podejmuje próbę syntetyzowania wyników jej badań w generalną interpretację położenia międzynarodowego Rzeczypospolitej i genezy trzech rozbiorów.
SŁOWA KLUCZOWE
Rzeczpospolita, Imperium Rosyjskie, rozbiory, historiografia, Zofia Zielińska.
RAZ JESZCZE O PRZYCZYNACH ROZBIORÓW RZECZYPOSPOLITEJ, CZYLI O NOWEJ SZKOLE WARSZAWSKIEJ
Czy do rozbiorów Rzeczypospolitej przyczyniła się wina własna Polaków, czy wina cudza? Jeśli wina cudza - jaką rolę przypisać poszczególnym mocarstwom zaborczym, czyli Rosji, Prusom i Austrii? A jaką innym państwom, które rozbiorom nie zapobiegły? Jeśli wina własna Polaków - których ziomków należy wskazać jako winowajców? Czy była to wina tylko garstki zepsutych zdrajców? Czy należałoby obwiniać ustawicznie dybiących na wolność szlachty królów, czy butnych magnatów (zwłaszcza z Litwy i Rusi)? Czy zawiniła niemal cała szlachta trwająca w błogostanie anarchii sarmackiej? A może wina leży po stronie nietolerancyjnego, kontrreformacyjnego Kościoła rzymskokatolickiego? Może odwrotnie, czy należy napiętnować nielojalnych "heretyków" i "schizmatyków"? Czy raczej potępić libertyńskie, masońskie, kosmopolityczne, bezbożne Oświecenie, które złamało moralny kręgosłup elit? Pytania powyższe można postawić w sposób bardziej naukowy: kiedy rozpoczął się proces upadku państwa i jakie były jego przyczyny? Czy można było ten proces odwrócić? Jeśli tak, jak i kiedy? W jaki sposób czynniki zewnętrzne i wewnętrzne wpływały na siebie nawzajem? Skłonność do wydawania ocen moralnych pozostaje i zapewne pozostanie nawykiem, także wśród zawodowych historyków. Nie ma bowiem wśród Polaków takiego sporu o historię, który trwałby tak długo i z taką intensywnością, jak kwestia odpowiedzialności za trzy rozbiory dawnej Polski. Nie przyćmił tego sporu nawet kolejny podział Polski w 1939 r. Jakkolwiek słuszny jest postulat, aby nie sądzić Rzeczypospolitej poprzez pryzmat rozbiorów, pozostają one faktem dziejowym o ogromnym znaczeniu. Wymazując z mapy Europy państwo o ponad ośmiusetletniej historii, rozbiory zmieniły trajektorię wszystkich narodów tej części świata. W ferworze polemiki, pod wpływem bieżących walk politycznych i światopoglądowych, łatwo głosić efektowne opinie o przyczynach i skutkach rozbiorów ku pokrzepieniu bądź ku przestrodze, które nie wynikają z przenikliwej, sceptycznej analizy możliwie wszystkich ważkich źródeł historycznych.
* * *
Wiele wymagający warsztat historyka, wynikający z sumiennego dążenia do rekonstrukcji całego ciągu kluczowych dla danego zagadnienia wydarzeń i decyzji, jest znakiem firmowym szkoły powstałej wokół Profesor Zofii Zielińskiej od lat 90. XX w. Aby mówić o szkole historiograficznej, nie wystarczy osoba wspólnego mistrza, na którego seminarium uczniowie przedstawiają referaty i rozdziały pisanych pod jego opieką prac. Szkołę powinna cechować spójność, czyli podobne założenia i wspólne pola badawcze. Mogą ją mocno zespalać więzi lojalności, przyjaźni i światopoglądu. W przypadku szkoły Zofii Zielińskiej te kryteria są spełnione z naddatkiem. Dorobek absolwentów jej seminarium w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego - Urszuli Kosińskiej, Doroty Dukwicz, Ewy Zielińskiej, Przemysława P. Romaniuka, Jacka Burdowicza-Nowickiego, Adama Danilczyka, Moniki Jusupović, Tomasza Szwacińskiego, Jacka Kordela, Rozalii Kosińskiej i Piotra Skowrońskiego - składa się na spójną całość. Do zespołu powyższych uczennic i uczniów dołączył absolwent Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, historyk osiemnastowiecznej dyplomacji francuskiej i współredaktor niniejszego tomu Jakub Bajer. Stosowana przeze mnie nazwa "nowa szkoła warszawska" nawiązuje do słynnych szkół, krakowskiej i warszawskiej z drugiej połowy XIX w., ale także do "nowej szkoły krakowskiej" powstałej wokół profesora Józefa Andrzeja Gierowskiego. Ta, w odróżnieniu od starej szkoły krakowskiej, zwraca uwagę bardziej na blaski aniżeli na cienie dawnej Rzeczypospolitej2.
Za współtwórców nowej szkoły warszawskiej można uznać dwóch urodzonych w 1955 r. historyków. Pierwszym był przedwcześnie zmarły w 1997 r. Łukasz Kądziela, do którego jeszcze powrócę. Drugim jest Wojciech Kriegseisen, promotor sześciu prac doktorskich obronionych w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk przez absolwentów seminarium magisterskiego Zofii Zielińskiej na Uniwersytecie Warszawskim. Trzeba od razu zaznaczyć, że zainteresowania badawcze Kriegseisena są znacznie szersze, obejmując historię stosunków wyznaniowych w Europie nowożytnej. Na tym polu stworzył odrębną szkołę. Nie przypadkiem historycy ci wspólnie zredagowali księgę pamiątkową profesora Jerzego Michalskiego (1924-2007)3. Choć ten wybitny historyk formalnie był promotorem tylko Wojciecha Kriegseisena, wywarł zasadniczy wpływ także na uprawianie historii tak przez Łukasza Kądzielę, jak i Zofię Zielińską4. Michalski bezpośrednio doradzał również jej starszym uczennicom i uczniom5. Nawet ograniczając się do dziejów dyplomacji i polityki w XVIII w. (i po trosze publicystyki), przebogaty dorobek Michalskiego do dziś stanowi wzór warsztatowy i stały punkt odniesienia dla jego następców.
Obok Michalskiego na współtwórców nowej szkoły warszawskiej w znaczący sposób wpłynął jego krakowski przyjaciel Emanuel Mateusz Rostworowski (1923-1989), którego wnikliwa analiza źródeł osiemnastowiecznych obaliła niejedną legendę na rzecz faktów. Monograficzne prace Rostworowskiego stały się jednak rzadsze, w miarę jak oddawał się pracy redaktora naczelnego Polskiego Słownika Biograficznego oraz pisaniu monumentalnego, niepowtarzalnego dzieła Historia powszechna. Wiek XVIII6. Wzorem Rostworowskiego i Michalskiego7 pisanie obszernych, skrupulatnie przygotowanych biogramów do Polskiego Słownika Biograficznego stało się cechą rozpoznawczą pracy naukowej Zofii Zielińskiej, którą z kolei ona przekazała swojej szkole8.
Genealogia szkoły nie byłaby kompletna bez mistrzów, którzy kształcili Michalskiego i Rostworowskiego. Przede wszystkim Władysława Konopczyńskiego (1880-1952). Podobnie jak z Rostworowskim, słynny "archiwożerca" wywarł największy wpływ na szkołę jako autor monografii z dziejów politycznych i dyplomacji oraz jako wydawca źródeł. Wspomnieć należy także o Józefie Feldmanie (1889-1950), na którego seminarium magisterskie na Uniwersytecie Jagiellońskim uczęszczali obaj młodzi badacze po drugiej wojnie światowej9. Sięgając jeszcze dalej w przeszłość, szkoła darzy wielkim szacunkiem Waleriana Kalinkę (1826-1886), którego Sejm Czteroletni pozostaje w dużej mierze ostatnim słowem nauki10.
Nie da się Zofii Zielińskiej ani jej uczennic i uczniów oskarżyć o metodologiczne nowinkarstwo11. Biorąc pod uwagę wartość depozytu warsztatowego przekazanego im przez Rostworowskiego i Michalskiego, to nie dziwi. Nowa szkoła warszawska bada historię polityki i dyplomacji przede wszystkim poprzez korespondencję głównych decydentów oraz ich dyplomatycznych przedstawicieli. Przy tym z jednym znaczącym, lecz niezbyt odległym wyjątkiem12, historycy ci badają i opisują dzieje polityczne Rzeczypospolitej w XVIII w., zwłaszcza pod kątem jej położenia międzynarodowego. Uprawiane przez nich rzemiosło historyczne wiąże się z długimi pobytami w archiwach zagranicznych i krajowych. Wymaga ono czasochłonnego przepisywania źródeł. Za tym idzie umiejętność odczytania osiemnastowiecznej pisowni we francuskim, niemieckim, rosyjskim i innych językach. Wobec wzrostu znajomości angielszczyzny kosztem innych języków wśród uniwersyteckiej młodzieży o takie umiejętności coraz trudniej (chociaż trzeba przyznać, że piętnasto-, szesnasto- i siedemnastowieczne źródła bywają trudniejsze do odczytu). Adepci zwracają również uwagę na takie szczegóły, jak daty (w dwóch lub nawet trzech kalendarzach) ekspediowania i wpływu listów, podział na cyfrowane i niecyfrowane części depesz i reskryptów oraz ostensibles, czyli listy przeznaczone do pokazania innym podmiotom w celu ukrycia właściwych działań.
Sprawdzianem warsztatu jest poprawne, konsekwentne edytorstwo i wydawanie źródeł. Szkoła wypracowała wzór, który nie obciąża tekstu zbytnią ilością komentarzy, które mogłyby przerodzić się w zbędne popisy erudycji. Czołowym osiągnięciem na tym polu jest edycja korespondencji Stanisława Augusta z Katarzyną II opracowana przez Zofię Zielińską13. Z jej inspiracji wydano już pięć tomów korespondencji Stanisława Augusta z posłami w Petersburgu i Wiedniu oraz jeden tom korespondencji monarchy z piemonckim dyplomatą Luigim Malabailą Canalem, nieoficjalnym przedstawicielem polskim nad Dunajem. Skompletowanie serii Korespondencja polityczna Stanisława Augusta zapewne potrwa parędziesiąt lat, nawet ograniczając się do korespondencji dyplomatycznej14. Wielką wartość mają też zapisy rozmów toczonych przez Stanisława Augusta z ambasadorem rosyjskim Ottonem Magnusem von Stackelbergiem oraz instrukcje dla rosyjskich ambasadorów rezydujących w Polsce15. Do zrozumienia wydarzeń początku wieku XVIII ważne są także pamiętniki Jacoba-Heinricha Flemminga i historia Janusza Antoniego Wiśniowieckiego16.
Ceniona w nowej szkole warszawskiej jest precyzyjna i poprawna polszczyzna, która łączy się z inną cnotą - odpowiedzialnością za słowo. Wraz z odrzuceniem przemijających mód w historiografii wystrzega się hermetycznego języka współczesnego dyskursu akademickiego. Nie znaczy to jednak, że lektura rozpraw członkiń i członków szkoły jest łatwa. Przestrzegają oni wyraźnej granicy między pracami naukowymi a popularnonaukowymi. Pisząc te pierwsze, niezbyt daleko wychodzą czytelnikom naprzeciw. Oczekują uważnego przejścia przez kilkaset stron, na których po kolei omawiane są listy, instrukcje, depesze i projekty polityczne. "Gruntowna praca u podstaw", jak argumentują, musi poprzedzić próby syntezy czy też biografii najważniejszych polityków17. Zakładają przy tym sporo wiedzy o epoce u swych czytelników oraz zdolność zrozumienia cytatów ze źródeł w językach obcych. Dopiero w ostatniej monografii o bezpośredniej genezie pierwszego rozbioru Dorota Dukwicz podaje cytaty w głównym tekście w polskim tłumaczeniu, z oryginałami w dolnych przypisach18.
Wysokie oczekiwania wobec czytelników zawężają krąg adresatów. Nie ułatwiają uwzględnienia nowych ustaleń autorom syntez i podręczników publikowanych zarówno w Polsce, jak i za granicą (o potrzebie nowej syntezy dziejów politycznych XVIII w. mówiła ostatnio Zofia Zielińska19). Wymownym przykładem jest nader oszczędnie wydana w 2001 r. książka Zofii Zielińskiej. Zawiera sześć prac opartych na moskiewskich kwerendach, które zmieniły oblicze wiedzy o rosyjskiej polityce wobec Rzeczypospolitej między 1738 a 1790 r. Autorka poprzedziła te teksty skromną przedmową. Nie zdecydowała się na to, by w obszernym wprowadzeniu połączyć omówione wątki i okresy i pokazać, jak te prace (oraz inne, które już wydała) układają się w spójną całość. Rygor tego wstrzemięźliwego podejścia nie pomaga szkole zmienić schematów utartych w nauce20. Poza tym chyba nieraz w pracach szkoły zadziałał przykład Michalskiego, który nie zawsze opatrywał swoje rozprawy końcowym podsumowaniem, ponieważ uważał, że jeśli ktoś przeczytał dokładnie cały tekst, to już wiedział, jakie wnioski należy zeń wyciągnąć. Z kolei posiadający fenomenalną pamięć i skłonny do gęstej narracji Konopczyński rzadko przypominał czytelnikom, w którym roku dzieje się akcja opisywanych przezeń zdarzeń.
Generalnie stylowi pisania nowej szkoły warszawskiej jest bliżej do wyważonej, oszczędnej prozy Michalskiego, której nie sposób odmówić elegancji, niż do soczystego, trącącego emocjami języka Konopczyńskiego lub do pięknych literackich popisów Rostworowskiego. Natomiast przekroczywszy granicę prac ściśle naukowych, w swoich pracach popularnonaukowych oraz w wystąpieniach medialnych Zofia Zielińska żywo angażuje publiczność. Barwnie wyjaśnia najistotniejsze sprawy, płynnie dobierając przykłady i cytaty ze źródeł21. Nie darzy magnatów sympatią, co znajduje wyraz również w analogiach z bieżącą polityką22. W ostatnich latach można odnotować coraz więcej wystąpień medialnych i esejów popularnonaukowych uczennic i uczniów Zofii Zielińskiej, zwłaszcza Jacka Kordela23.
Przedstawiciele nowej szkoły warszawskiej często zwracają uwagę na dostrzeżone mankamenty warsztatowe historyków z innych ośrodków w krytycznych recenzjach i artykułach recenzyjnych, które bywają zbiorowo dyskutowane przed opublikowaniem (najczęściej w "Kwartalniku Historycznym"). Piszą też recenzje doceniające rzetelnie opracowane książki pozawarszawskich historyków. Ten rygor jest różnie odbierany. Ma podnieść poprzeczkę w nauce historycznej, lecz niekoniecznie służy wzmacnianiu więzi międzyśrodowiskowych, co nieraz prowadziło do napięć wokół wniosków o habilitacje, profesury i granty. Funkcjonujący w Polsce system ocen jest mieczem obosiecznym. Poza tym perfekcjonizm - zwłaszcza dążenie do opanowania wszystkich ważkich źródeł przed sformułowaniem interpretacji - ma swoją cenę. Nie tylko chodzi o zawężenie badanych i opisanych tematów. W czasach narastającej "punktozy" w nauce polskiej długo dojrzewające monografie mogą mniej liczyć się w karierach akademickich aniżeli kilka szybko napisanych, dotyczących aktualnie modnej problematyki artykułów w czasopismach, których miejsce w obowiązujących rankingach jest - łagodnie mówiąc - zmienne24.
We wstępie do opublikowanej w 1991 r. monografii o sprawie sukcesji tronu w pierwszej połowie Sejmu Wielkiego Zofia Zielińska lapidarnie napisała, że "jak zwykle w pracach z dziejów politycznych, rolę źródła najważniejszego pełni korespondencja"25. Źródła przeznaczone do publicznego obiegu, takie jak traktaty, pamflety, kazania, przemówienia, diariusze sejmowe, instrukcje sejmikowe, projekty i ustawy, są zazwyczaj traktowane jako materiały drugorzędne (chyba że komentowano je w korespondencji). To nie znaczy, że Zofia Zielińska, wzorem Michalskiego, Rostworowskiego i Konopczyńskiego, nie ma cennych osiągnięć jako badaczka publicystyki, zwłaszcza z okresu Sejmu Czteroletniego. Między innymi ustaliła ponad wszelką wątpliwość, że hetman polny koronny Seweryn Rzewuski celem stworzenia wrażenia o fali wzburzonej opinii publicznej przeciwko idei wprowadzenia dziedzicznej sukcesji tronu w Polsce napisał w rzeczywistości o wiele więcej pamfletów i broszur26. Odkrycie to nie zmieniło, a może nawet wzmocniło przekonanie autorki, że klucze do zrozumienia historii politycznej znajdują się przede wszystkim w poufnej korespondencji.
Zofia Zielińska, jej uczennice i uczniowie dotąd nie opublikowali obszerniejszej obrony swoich założeń i metod badawczych, choć pisali o swoich inspiracjach27. W 1997 r. Wojciech Kriegseisen dał najpełniejszy dotąd wykład założeń badań nad staropolskimi dziejami politycznymi. Praca ta może służyć niejako za manifest nowej szkoły warszawskiej. Skupiając się na zagadnieniach z przełomu XVII i XVIII w., Kriegseisen wskazał na jaskrawe rozbieżności między deklarowanymi przez polityków wartościami i postawami a ich rzeczywistymi posunięciami. Hasła głoszone przez rywalizujące między sobą stronnictwa, niby-świadczące o wartościach wyznawanych przez naród szlachecki, okazują się przy bliższym przyjrzeniu fasadą banałów, za którą toczy się brudna gra o władzę i bogactwo, łącznie z wchodzeniem w niebezpieczne związki z obcymi dworami28.
Wypływa stąd wniosek, że badanie korespondencji głównych graczy sceny politycznej może odkrywać poniekąd ukryte motywy postaw uczestników wydarzeń, najczęściej mało budujące. Może czasami także świadczyć o dość luźnych ograniczeniach swobody manewru pryncypałów, wynikających z tradycyjnych "republikanckich" przekonań narodu szlacheckiego, które pełnią rolę tła oczywistego dla wytrawnego badacza i które nie wymagają odrębnych dywagacji. Z wystąpienia Zofii Zielińskiej w 2007 r. wynika, że lokuje ona najważniejsze sprężyny polityczne w "realnym układzie sił", którego mogłaby być świadoma tylko wąska grupa, a nie w oddziaływaniu idei - nawet lęków zbiorowych przed absolutyzmem29. Te założenia mają coś wspólnego z zasadami szkoły "wysokiej polityki" inspirowanej przez angielskiego historyka Maurice'a Cowlinga30. Kontrastują natomiast z prawidłem wykładanym przez Annę Grześkowiak-Krwawicz (pod częściowym wpływem "anglosaskich" historyków idei i dyskursów politycznych), że "nawet puste frazesy mają zwykle głębsze źródło w pewnych poglądach i przekonaniach charakterystycznych dla danej zbiorowości. A ich dobór przez zabierającego głos w debacie politycznej świadczy, iż sądzi on, że są one z tymi poglądami zgodne i zostaną przychylnie przyjęte przez odbiorców, a więc w tym przypadku szlacheckich obywateli"31.
Założenia wyrażane przez Kriegseisena korespondują z obrazem świata w Diariuszu życia mego Marcina Matuszewicza, skomentowanym przez Zofię Zielińską32. Spożytkowała ona Matuszewicza w swej pierwszej rozprawie o sejmikach i klienteli w Wielkim Księstwie Litewskim33. Założenia te nie kłócą się również z wynikami badań Moniki Jusopović nad życiem politycznym w powiecie kowieńskim34. Dysonans między realiami politycznymi a obiegowymi hasłami utrzymywał się przez większość panowania Stanisława Augusta. Ramy tego, co możliwe, zwykle wyznaczała Katarzyna II poprzez ambasadę w Warszawie, co wskazuje na konieczność zbadania źródeł tworzonych przez rosyjską dyplomację. Niemniej w niektórych znamiennych momentach, m.in. pod wpływem gwałtów i grabieży dokonywanych przez wojska rosyjskie, głębokie przekonania (lub też chwiejne emocje zbiorowe) narodu szlacheckiego przebijały się poprzez wyreżyserowany przez ambasadora, króla, prymasa i opozycyjnych magnatów teatr sejmowy, z dalekosiężnymi skutkami35.
Najwięcej wątpliwości co do zasadniczej fasadowości osiemnastowiecznego życia publicznego nasuwa się przy badaniu krótszych okresów faktycznej suwerenności Rzeczypospolitej. Trzeba jednak zgodzić się, że wyjaśnianiu nawet najbardziej ideowych - zdawałoby się - decyzji politycznych podejmowanych w ustroju republikańskim pomaga badanie korespondencji. Król Stanisław August celnie uchwycił współdziałanie czynników publicznych i zakulisowych w trudnym momencie obrad Sejmu Wielkiego: "zapał i intryga wszystko właśnie rządzi"36. W 1790 r. dzielił się refleksją, mając na myśli zarówno Polskę, jak i rewolucyjną Francję, że "ktokolwiek chce pisać historię zgromadzenia narodowego w wolnym kraju musi zawsze dołączyć do diariusza zawierającego to, co się mówi publicznie, tajną anegdotę, która podaje jego prawdziwą przyczynę"37.
Istotnym założeniem nowej szkoły warszawskiej jest także wybór problematyki. Zakłada się, że nie ma w historii XVIII w. ważniejszego zagadnienia do zbadania niż osłabienie, próby wzmocnienia i utrata suwerenności państwa polskiego38. Dopełnieniem tego nielinearnie postępującego procesu były pierwsze dwa rozbiory oraz unicestwienie niesuwerennego, kadłubowego państwa polskiego w 1795 r. Konsekwencją braku suwerenności (lub mocnego jej ograniczenia) przez większość XVIII w. było to, że kluczowe decyzje o losie Rzeczypospolitej podejmowały ościenne mocarstwa. Badania w archiwach rosyjskich, pruskich i austriackich, uzupełniane kwerendami w archiwach innych dworów, które utrzymywały poselstwa w Petersburgu, Berlinie i Wiedniu, mogą zatem jaśniej wyświetlić procesy decyzyjne aniżeli kwerendy ograniczone do zbiorów krajowych. Spośród sąsiadów najważniejsza była Rosja. W wyniku kwerend w archiwach rosyjskich Zofia Zielińska konstatuje, zwłaszcza w odniesieniu do drugiej połowy XVIII w., że "nie może być mowy o poprawnych metodologicznych badaniach dziejów politycznych Polski - także wewnętrznych - bez uwzględnienia owych archiwaliów"39.
Tymczasem polska polityka Prus i Austrii, z kulminacjami w trzech rozbiorach dla tych pierwszych i dwóch dla tej drugiej, przez długi czas pozostawała znacznie głębiej zbadana przez historyków, w tym polskich, aniżeli polityka Rosji. Tylko częściowo stało się tak dlatego, że najmniej dostępne były archiwa rosyjskie (z wyjątkiem lat 1908-1914). Trochę pozyskał z nich młody Konopczyński. W nieco większym stopniu zdołał je spożytkować przez sześć miesięcy badań amerykański historyk Robert Howard Lord, którego monografia jest po dziś dzień najlepszym opracowaniem drugiego rozbioru40. Jego konstatacja, że "drugi rozbiór nie był środkiem wymuszonym na Katarzynie wbrew jej woli przez natarczywość Prus, lecz realizacją tajemnych planów i ambicji imperatorowej", była jednak przez długi czas odosobniona41. W interesie wszystkich trzech zaborców było podkreślenie niby-przewodniej roli Prus w rozbiorach, co odbiło się na tendencyjnie opracowanych oficjalnych historiach powstałych w trzech cesarstwach w XIX w.42 Z kolei doświadczenia drugiej wojny światowej zaostrzyły tendencję Konopczyńskiego do wskazywania Fryderyka II jako złego ducha dzieła zniszczenia Polski43. Te perspektywy łączyły się z karykaturą Rzeczypospolitej wywodzącą się jeszcze z propagandy sączonej przez Woltera i innych luminarzy wieku świateł Katarzynie II i Fryderykowi II. Teza, że egzotyczna Polska szlachecka przez swoją nieuleczalną anarchię zasłużyła na nieuchronny upadek, przedzierała się również do wielu historyków anglo- i francuskojęzycznych piszących o osiemnastowiecznej Europie44. Przy tym udział w rozpowszechnianiu stereotypów miały też spory między Polakami, w których padło (i pada do dziś) wiele oskarżeń pod adresem szlachty45.
Zamknięcie najważniejszych rosyjskich archiwów dla badaczy, którzy pragnęliby rzetelnie zbadać politykę zagraniczną Imperium Rosyjskiego, trwało aż do upadku Związku Radzieckiego w 1991 r. Wobec braku dostępu do najważniejszych rękopiśmiennych źródeł rosyjskich niekiedy starano się odtworzyć politykę Rosji za pośrednictwem polskich, pruskich, austriackich i innych relacji z Petersburga. Taki zabieg po mistrzowsku przeprowadził Michalski w monografii Polska wobec wojny o sukcesję bawarską46. Przed odzyskaniem dostępu przez polskich historyków do rosyjskich archiwów syntetyczna rozprawa Michalskiego, zarówno o położeniu międzynarodowym Rzeczypospolitej, jak i o tworzeniu i funkcjonowaniu polskiej służby dyplomatycznej za Stanisława Augusta, była najbardziej przenikliwym podsumowaniem stanu wiedzy o trzech rozbiorach47. Zapewne na sądach Michalskiego nieco zaważyło przekonanie Stanisława Augusta, że "nie masz potencji żadnej, której interesa najmniej spierały się z naszymi jak Rosji"48.
Łukasz Kądziela wraz z Tadeuszem Cegielskim opublikowali popularnonaukową, syntetyczną historię rozbiorów w 1990 r., kiedy już nie działała PRL-owska cenzura. Zwłaszcza ostatnie rozdziały tej wyważonej książki - autorstwa Kądzieli - sugerują większą rolę sprawczą Rosji, aniżeli zwyczajowo sądzono49. Przesuwanie akcentów poszło dalej w syntezie rozbiorów Jerzego Łukowskiego. Niewiele jednak mógł Łukowski skorzystać z pierwszych znalezisk moskiewskich50.
Przełom przyniosła pierwsza podróż Łukasza Kądzieli do Moskwy w czerwcu 1992 r., aby na miejscu zweryfikować pogłoski o otwarciu tamtejszych archiwów. Mógł bez większych przeszkód zamówić długo niedostępne dokumenty, m.in. w Archiwum Polityki Zagranicznej Rosyjskiego Imperium (AVPRI) i Rosyjskim Państwowym Archiwum Akt Dawnych (RGADA). W trakcie licznych pobytów w Moskwie ten pracowity i sumienny historyk, praktykujący zasadę sine ira et studio z rzadko spotykaną konsekwencją, żmudnie gromadził materiały do dziejów polityki Rosji wobec konfederacji targowickiej. Problematykę znał doskonale ze źródeł polskich, na których oparł swoją gruntowną pracę doktorską o Fryderyku Moszyńskim w ostatnich latach Rzeczypospolitej. Rozprawa ta jest "w istocie studium o kształtowaniu oblicza politycznego i ustrojowego potargowickiej Polski". Pierwszą część opublikował; drugą wydano pośmiertnie dzięki staraniom Zofii Zielińskiej51. Kądziela chłodno przedstawił racje i dokonania zwolenników "opcji grodzieńskiej", nie oceniając ich przez pryzmat późniejszych wydarzeń. Rozważył kwestię: co dałoby się osiągnąć dla państwa w położeniu arcytrudnym, bo pozbawionego suwerenności? Nawołał do nowych badań i świeżych spojrzeń na Targowicę. Niepowetowaną stratą naukową, dydaktyczną i obywatelską była jego przedwczesna śmierć w maju 1997 r. Na domiar złego nie udało się odzyskać z jego laptopa plików, w których zapisał notatki z archiwaliów moskiewskich52.
Przetrwały natomiast, i zaowocowały licznymi publikacjami, notatki z kwerend Zofii Zielińskiej, której towarzyszyło do Moskwy rosnące grono uczennic i uczniów. Wespół z Wojciechem Kriegseisenem rozdzieliła tematy ich rozpraw doktorskich chronologicznie, w taki sposób, aby umożliwić, przy stosowaniu w miarę jednolitego warsztatu i kwestionariusza badawczego, zbiorowe badanie polityki Rosji wobec Rzeczypospolitej od czasów Piotra I do czasów Katarzyny II. Nie mając możliwości sfotografowania dokumentów, przystąpiono do spisywania tych źródeł, po których spodziewano się zarysowania kierunków rosyjskiej polityki zagranicznej. Przede wszystkim chodziło o korespondencję z posłami w Warszawie i Dreźnie. Czas wolny od dydaktyki oraz fundusze grantowe wykorzystano maksymalnie. Słuszność takiego postępowania, dzięki któremu nie tracono czasu na spekulatywne kwerendy, potwierdziła się podczas drugiego dziesięciolecia XXI w., kiedy reżim rosyjski utrudnił i w końcu zamknął przed badaczami polskimi i litewskimi dostęp do tych newralgicznych dla reputacji imperium archiwaliów. Czy dużo więcej dałoby się pozyskać przy hojniejszym fundowaniu wyjazdów przez państwo polskie? Niewątpliwie. Niemniej rezultatem tych kwerend jest zbiór wypisów składających się na zrąb najważniejszych aktów dyplomacji rosyjskiej w sprawach Rzeczypospolitej. Notatkami dzielono się wewnątrz zespołu oraz z zaufanymi historykami53. Kwerendy nad źródłami do dziejów dyplomacji i polityki przeprowadzono z podobną starannością w przystępniejszych archiwach Berlina, Wiednia i Drezna oraz w zbiorach polskich, litewskich i białoruskich, w zależności od tematu.
Przypisy, których niemało w rozprawach nowej szkoły warszawskiej, nie zawsze są wypełnione skrótami zbiorów archiwalnych, które zazwyczaj imponują mniej wytrawnym czytelnikom. Szkoła zachowuje zasadę pierwszeństwa naukowego, czyli że nie należy odsyłać do archiwaliów, jeśli owe źródła zostały w zadowalający sposób opublikowane lub wykorzystane wcześniej przez innych historyków i zacytowane z wyciągnięciem podobnych wniosków. Należy je jednak w miarę możności weryfikować. Bywa, że ważny fragment został źle odczytany, co zmieniło jego sens. Wypisy z archiwów rosyjskich, pruskich i austriackich dały możliwość porównania z oryginałami wielu dokumentów dyplomatycznych opublikowanych w różnych tomach Sbornika Imperatorskogo Russkogo istoriczeskogo obshchestva (SIRIO) albo streszczonych przez Siergieja Sołowjowa. Wyszła na jaw skala manipulacji dokonanej przez wydawców i słynnego autora Istoriji Rossiji s driewniejszych wriemien i Istoriji padenija Polszi54. Przy tym można zauważyć, że niezbyt pomocny jest truizm, że warsztat ćwiczony na seminariach Zofii Zielińskiej, dążący do odtworzenia historii wie es eigentlich gewesen ist, jest tradycyjną szkołą niemieckiej historiografii a la Ranke. Oficjalna pruska historiografia XIX stulecia wybrała i zinterpretowała źródła dotyczące rozbiorów Polski tak, aby służyć reputacji i interesom monarchii Hohenzollernów.
* * *
Co wynikło z wyżej scharakteryzowanych badań dla zrozumienia przyczyn rozbiorów Rzeczypospolitej? Nie sposób tu podać większości nowych ustaleń szczegółowych, ale wskazać trzeba na istotne postępy w interpretacji wydarzeń i procesów. Przedmiotem jest wkład nowej szkoły warszawskiej, zatem w tej części tekstu rzadziej będę odwoływał się do prac innych historyków. Od kilku takich odsyłaczy jednak zacznę. Trzy rozbiory były uwarunkowane przez funkcjonowanie systemu międzynarodowego, który miał swoje zasady i mechanizmy, w tym rekompensaty terytorialne za naruszenia równowagi sił między mocarstwami kosztem słabszych państw. W takim systemie trzeba było liczyć się z możliwością rozbiorów. Wśród zadań historyków stosunków międzynarodowych jest badanie i wyjaśnianie reguł tej gry55. Przydaje się również zrozumienie wspólnej kultury dyplomatów56. Tymczasem każdy z trzech rozbiorów był osobnym wydarzeniem. Bezpośrednia geneza każdego z nich wymaga osobnej rekonstrukcji - na podstawie źródeł dyplomatycznych - negocjacji i procesów decyzyjnych na dworach petersburskim, berlińskim i wiedeńskim, z uwzględnieniem wpływających na decydentów czynników - także sytuacji w Polsce. To zadanie wymaga tradycyjnego rzemiosła historyków dyplomacji.
Im dalej w przeszłość sięgają kontrowersje dotyczące przyczyn rozbiorów, tym ogólniejsze bywają próby odpowiedzi. Mogą się sprowadzić do prostego stwierdzenia o osłabieniu Rzeczypospolitej i wzmocnieniu mocarstw sąsiednich (zwłaszcza Rosji i Prus), przy założeniu, że silne zwierzęta jedzą słabe. W zasadzie nowa szkoła warszawska nie wchodzi w debaty historyków czasów wczesnonowożytnych ani o sens unii polsko-litewskiej, ani o stan zdrowia ustroju mieszanego w drugiej połowie XVI i pierwszej połowie XVII w. (choć Stanisław August w 1771 r. porównał wolną elekcję "do puszki Pandory")57. Na marginesie jej badań jest kryzys - gospodarczy, demograficzny, fiskalny, wojskowy, polityczny i mentalny - Rzeczypospolitej w drugiej połowie XVII w.58 Owszem, szkoła uznaje, że warunkiem wszystkiego, co wydarzyło się w Polsce w XVIII w., było wycieńczenie państwa, społeczeństwa i gospodarki w wyniku cyklu wojen na własnym terytorium, rozpoczętego rewoltą kozaków zaporoskich w 1648 r. Wart refleksji jest natomiast argument Jacka Burdowicza-Nowickiego, że jeszcze w latach 80. XVII w. państwo moskiewskie nie było silniejsze i sprawniejsze od państwa polsko-litewskiego. Według tego historyka ostateczne przesunięcie układu sił nastąpiło podczas samodzielnych rządów Piotra I w wyniku reform fiskalno-wojskowych przeprowadzonych przez tego władcę podczas wojny59.
Kiedy wielka wojna północna skończyła się w 1721 r., wyniszczona Rzeczpospolita została zamknięta w sferze wpływów zwycięskiej, świeżo proklamowanej impierij rossijskoj. Oznaczało to, że Rosja miała odtąd żywotny interes w niedopuszczeniu do reform w Polsce, niezbędnych dla udanej próby emancypacji. Oznaczało to również, że Rzeczpospolita już nie mogłaby się wybronić, gdyby ościenne dwory zdecydowały się na jej rozbiór. Kiedy i jak to się stanie, to już inna kwestia. W ciągu następnego półwiecza powstało kilka planów (lub choćby pogłosek o takich planach) podziału terytoriów Rzeczypospolitej, zanim w 1772 r. jeden z nich się urzeczywistnił. Sporo przy nich narosło czarnych legend o rzekomej gotowości Augusta II do zgody na częściowy rozbiór w zamian za "absolutystyczną" władzę60. Początkowym i końcowym okresom tego fatalnego procesu utraty faktycznej suwerenności państwa, dokonującego się w ciągu ćwierć wieku po śmierci Jana III Sobieskiego, poświęcili rozprawy Jacek Burdowicz-Nowicki i Urszula Kosińska61.
Zaczęło się nie najgorzej. Rosja nie decydowała o wyniku elekcji 1697 r. Podwójna elekcja Louisa Contiego i Fryderyka Augusta Wettyna ma ponurą sławę pijatyki i bijatyki, która wpisuje się w stereotypy o anarchicznej szlachcie, ale Urszula Kosińska rozprawiła się z mitami obrosłymi wokół tej elekcji. Zgromadzona na Woli szlachta rozważyła polityczne i wyznaniowe racje bez obcych nacisków. Nawet obeszło się - na razie - bez zbrojnego starcia62.
Jacek Burdowicz-Nowicki skupił się na kluczowej kwestii kształtowania się polityki Piotra I w stosunku do Rzeczypospolitej. W szczególności badał jego relacje z wybranym w 1697 r. Augustem II aż do abdykacji tegoż z tronu polskiego w Altranstädt w 1706 r. Pozostając głównie przy optyce rosyjskiej, historyk spojrzał na te relacje także z perspektywy Augusta. Przedmiotowo, nie podmiotowo, występują w tej długiej książce magnaci oraz przywódcy szlacheccy. W cieniu pozostają sprawy prawobrzeżnej Ukrainy i prawosławia. Nawet przy tych samoograniczeniach badacz wykorzystał ogromną bazę źródłową (rosyjską, saską i szwedzką) do dokonania wielu nowych ustaleń. Wielką zaletą książki jest umieszczenie polityki cara wobec Polski w kontekście szerszych celów i działań dyplomacji moskiewskiej - Kyril Koczegarow nazwał ją "jedną z najbardziej fundamentalnych nie tylko w dziedzinie stosunków rosyjsko-polskich, lecz także w obszarze całości polityki rosyjskiej epoki Piotra I"63.
Burdowicz-Nowicki udowodnił m.in., że wkrótce po swojej elekcji August aktywnie zadbał o ściślejsze stosunki z Piotrem jako petent. Śledząc wahania i wolty króla w przededniu oraz w początkach wielkiej wojny północnej, autor pokazał gotowość Augusta do szafowania interesami Polski w osiąganiu własnych doraźnych celów. Starał się on wciągnąć Rzeczpospolitą do wojny ze Szwecją po stronie Saksonii i Moskwy. Badacz postawił tezę, że za negocjacjami litewskich "republikantów" z carem w 1702 r. stał król. W miarę jak pozycja Augusta słabła, jego zapotrzebowanie na moskiewskie subsydia i posiłki wojskowe rosło. Car stopniowo stawał się patronem jednego z dwóch zwalczających się obozów w Rzeczypospolitej. Po kolejnych saskich klęskach militarnych, które prowadziły do abdykacji Augusta w 1706 r., Moskwa rozważała nową elekcję w Polsce, ale ostatecznie wolała utrzymać w grze możliwość powrotu Augusta na tron. W sumie w ciągu tych dziewięciu lat udało się Piotrowi I oraz jego dyplomatom i generałom wypracować niemal wszystkie mechanizmy, które później miały pomóc w utrzymaniu Rzeczypospolitej w zależności od Rosji. Pomagało w realizacji tego celu podkopanie zaufania szlachty do monarchy w wyniku działań Augusta II64.
Nie od razu po bitwie połtawskiej Rzeczpospolita została protektoratem rosyjskim. Do opóźnienia przyczyniły się zarówno porażki cara w zmaganiach z imperium osmańskim w latach 1711-1712, jak i ostatnie rezerwy odporności tkwiące w narodzie szlacheckim - także w Wielkim Księstwie Litewskim65. Konflikt między Augustem II a jego polsko-litewskimi oponentami umiejętnie wykorzystał Piotr I, którego poseł Grigorij Dołgoruki występował jako mediator w negocjacjach, które doprowadziły do zawarcia traktatu warszawskiego 3 listopada 1716 r. i uchwał sejmu niemego 1 lutego 1717 r. Trzeba jednak podkreślić, wobec czarnej legendy o utracie tego dnia suwerenności Polski, że car nie był ich gwarantem. Ponadto wycofał swoje wojska z Rzeczypospolitej w 1719 r. Grabieże wywołały protesty szlachty, a Piotr potrzebował spokoju w Polsce, aby zwycięsko zakończyć wielką wojną północną. Obawiał się rysującego się pojednania króla z narodem szlacheckim kosztem wpływów rosyjskich. Jego dyplomaci uzgodnili z hetmanami wsparcie w kwestii przywrócenia prerogatyw buławy, okrojonych na sejmie niemym, w zamian za sprzeciw hetmanów wobec ratyfikacji przez sejm traktatu wiedeńskiego zawartego 5 stycznia 1719 r. między cesarzem Karolem VI, elektorem hanowerskim (królem angielskim Jerzym I) a elektorem saskim (królem polskim Augustem II). Starania Augusta II o włączenie Rzeczypospolitej do aliansu stanowiły jego najważniejszą próbę emancypacji od cara. Sejm limitowany 14 listopada 1718 r. wznowił obrady 30 grudnia 1719 r. Kiedy nie udało się skłonić sejmujących do odrzucenia traktatu wiedeńskiego, gravamina hetmanów posłużyły do rozejścia się sejmu bez uchwał 23 lutego 1720 r. Z badań Urszuli Kosińskiej wynika, że niedopuszczenie Polski do przymierza było głównym celem dyplomacji carskiej, która nie mniej niż dyplomacja pruska przyczyniła się do fiaska sejmu. Pomocny w realizacji tego celu był również brak świadomości w zmęczonym społeczeństwie szlacheckim co do wagi sytuacji międzynarodowej, przy zrozumiałej nieufności do króla. Rosja i Prusy współpracowały także nad destrukcją następnego sejmu, jesienią 1720 r., aby utrzymać konflikt wewnętrzny w Rzeczypospolitej. Został on zerwany nawet przed obiorem marszałka. Spór, uniemożliwiając jakiekolwiek reformy, trwał aż do ustępstwa króla wobec hetmanów w 1724 r. Tymczasem Piotr I zakończył wojnę i budował potęgę imperium66.
Dążenia Prus do aneksji ziem polskich poprzez uzgodniony z Rosją rozbiór ożywiły się w 1724 r. w kontekście reperkusji drakońskich wyroków na niektórych sprawców tumultu wyznaniowego w Toruniu. Berlin zdołał zainteresować tym planem Londyn, który w tym czasie szukał sojusznika w Rzeszy. Jednak - jak się okazało w wyniku kwerend Kosińskiej i Burdowicza-Nowickiego - Piotr I nie był w tej sytuacji zainteresowany ani zbrojną interwencją w Rzeczypospolitej, ani rozbiorem. Jak pokazał Jacek Kordel, początkowa wrzawa oburzenia w krajach protestanckich ucichła. Katarzyna II wróciła do sprawy w latach 60. XVIII w., kiedy "krwawa łaźnia toruńska" zyskała ponowny rozgłos za sprawą Woltera67.
Śmierć Piotra I 8 lutego 1725 r. otworzyła pięcioletni okres intensywnej rywalizacji na szczycie imperium za panowania niepiśmiennej wdowy po nim, Katarzyny I, i nastoletniego wnuka Piotra II. W tym pięcioleciu Rosja wykazała się niewielką aktywnością w sprawach polsko-litewskich. Polityka Augusta II wobec Rosji także była pasywna. Starzejący się i chorujący król usiłował zapewnić swemu synowi elekcję na tron polski, starając się znaleźć sojusznika. W "dyplomatycznym kontredansie lat 20. XVIII w." miotał się on między rywalizującymi ze sobą ligami dworów europejskich, ale nic z tych manewrów nie wyszło. Pod koniec jego panowania Saksonia pozostawała w izolacji, a Rzeczpospolita w impasie. Co gorsze, po sukcesji Anny Iwanówny w 1730 r. dwór petersburski zaczął bardziej dbać o swoją nieformalną hegemonię w Polsce. Zachęcała do tego nową imperatorową misja gratulacyjna w imieniu prymasa Teodora Potockiego. Antoni Potocki denuncjował rzekome plany rozbiorowe Augusta II i zabiegał o pomoc Rosji w torpedowaniu starań króla o powierzenie buławy wielkiej koronnej Stanisławowi Poniatowskiemu poprzez zniszczenie następnego sejmu. Wzmógł się sprzeciw ościennych mocarstw wobec elekcji kolejnego Wettyna. Możliwość rozbioru nie znikła z rozważań gabinetowych w Petersburgu i Berlinie68.
Na końcu swojej bogato udokumentowanej monografii habilitacyjnej o bezowocnych wysiłkach dyplomacji saskiej w tych latach Urszula Kosińska postawiła pytanie o to, czy August i jego doradcy zaprzepaścili szansę wzmocnienia Rzeczypospolitej na arenie międzynarodowej. Wszakże traktowali ją przedmiotowo, a nie podmiotowo. Monarcha kultywował styl "łagodnych rządów", co było w sprzeczności z przeciekami o dworskich projektach przeprowadzenia elekcji vivente rege. Można zresztą wątpić w możliwości budowania konsensu wokół reform fiskalno-wojskowych, kiedy regułą stało się zrywanie sejmu przed obiorem marszałka. Bywało nawet, że dwory rosyjski, pruski i francuski opłacały tych samych posłów, aby zgłosili veto69.
To nie August II sprawił, że zbrojna interwencja rosyjska przyczyniła się do ustanowienia rządów jego syna w Rzeczypospolitej. Dwory petersburski, wiedeński i berliński wcale tego nie planowały. Wobec słabości ich preferowanego kandydata - portugalskiego księcia Don Manuela de Bragançy oraz popularności w Polsce kandydatury Stanisława Leszczyńskiego Wiedeń i Petersburg dogadały się z nowym elektorem saskim. Podczas gdy Austria szykowała się do wojny z Francją, Rosja rozwiązała problem podwójnej elekcji siłą. Tolerowanie teścia Ludwika XV na tronie polskim nie wchodziło w rachubę70. Zbrojne następstwa przedostatniego bezkrólewia pokazały Polakom realia rosyjskiej hegemonii, które od czasów wyjścia wojsk w 1719 r. nie były zbyt dokuczliwe. Tym wydarzeniom poświęcił szereg cennych studiów oraz edycji źródłowych toruński historyk Jerzy Dygdała, notabene wnikliwy recenzent większości rozpraw członkiń i członków nowej szkoły warszawskiej71.
Jak dotąd szkoła nie podejmowała próby zasadniczej rewizji, w świetle rosyjskich źródeł, dotychczasowych poglądów na przebieg podwójnej elekcji i następującej po niej wojny. Nie ulega jednak wątpliwości, że August III zapłacił słoną cenę carycy Annie za jej poparcie. Oddał sukcesję w Kurlandii jej faworytowi Ernstowi Bironowi. Lenne księstwo kurlandzkie mogłoby teoretycznie zostać inkorporowane do Rzeczypospolitej po wygaśnięciu dynastii Kettlerów w 1737 r. Co prawda dwadzieścia lat później, za pozwoleniem imperatorowej Elżbiety, August III odniósł sukces dynastyczny, wprowadzając do Mitawy swego syna Karola, ale po kilku latach Katarzyna II z powrotem przywróciła Birona i umocniła rosyjską kontrolę nad księstwem72.
Portret Stanisława Augusta w zbroi i czerwonym płaszczu
Po jawnym podeptaniu przez Rosję suwerenności Rzeczypospolitej w latach 1733-1735 potrzebę aukcji, czyli rozbudowy wojska, rozumieli zarówno przywódcy stronnictw magnackich, jak i rzesze obywateli szlacheckich. Świadczy o tym przebieg sejmików i sejmu pacyfikacyjnego 1736 r. Sęk w tym, że znajdująca się w niełasce króla "Familia" Czartoryskich i Poniatowskich nie chciała dopuścić do powierzenia władzy nad armią klanowi Potockich, który zagarnął lwią część fruktów królewskiego rozdawnictwa w pierwszych latach panowania. Potoccy - tak jak w ostatnich latach panowania Augusta II - woleli zrywać sejmy za francuskie i pruskie pieniądze, aniżeli godzić się na aukcję wojska pod egidą "Familii". Ta w latach 40. XVIII w. starała się przeprowadzić reformy we współpracy z dworem królewskim.
Długo utrzymała się hipoteza Szymona Askenazego i Mieczysława Skibińskiego, którą z korektami przyjął Władysław Konopczyński, że podczas wojny o sukcesję austriacką dwór petersburski był skłonny pozwolić zorientowanym na Rosję dworowi saskiemu i "Familii" na przeprowadzenie aukcji wojska. Jednak powiązani z Prusami i Francją Potoccy spowodowali rozejście się sejmu 1744 r. bez uchwał. W ten sposób - sądzono - zaprzepaszczono najlepszą koniunkturę na wzmocnienie państwa przed Sejmem Czteroletnim. Zakwestionowała tę interpretację Zofia Zielińska w rozprawie doktorskiej poświęconej reformatorskim wysiłkom "Familii". Wskazała na poszlaki, że rosyjska dyplomacja tylko udawała przychylność wobec planów aukcji i że w gruncie rzeczy Petersburg był równie wrogo ustosunkowany do wszelkich reform wzmacniających Rzeczpospolitą, jak Berlin. Te argumenty potwierdziła, docierając do tajnych części instrukcji i depeszy rosyjskich w Moskwie. Na sejmach ordynaryjnych 1738, 1740 i 1744 r. dyplomacja pruska, owszem, motywowała grupę posłów do niedopuszczenia obrad do konkluzji, uniemożliwiając uchwalenie projektowanej aukcji wojska i innych reform, ale dyplomacja rosyjska patrzyła na to z cichym zadowoleniem. Odium spadało na Berlin, nie narażając na szwank relacji Petersburga z jego polsko-litewskimi zwolennikami. Natomiast kiedykolwiek pojawiała się perspektywa zwołania nadzwyczajnego sejmu pod egidą konfederacji przy królu, który w razie obstrukcji mógłby przeprowadzić reformy większością głosów, dwór petersburski dawał znać drezdeńskiemu, że wojska rosyjskie wkroczą do Rzeczypospolitej "w obronie polskich wolności". Wobec tego August III i jego minister Heinrich Brühl na tak radykalny krok nigdy się nie odważyli73.
Obnażenie tej najistotniejszej zasady rosyjskiej polityki wobec Polski - potwierdzonej dla innych niby-sprzyjających chwil w XVIII w. - jest w moim przekonaniu największym osiągnięciem badawczym Zofii Zielińskiej. Potwierdza niczym niezastąpioną wartość prowadzenia tradycyjnych, sceptycznych badań nad historią dyplomacji. Wynika z tego odkrycia konkluzja, że przywrócenie Rzeczypospolitej podmiotowości politycznej - nie tylko w wymiarze zewnętrznym, lecz także w sporej mierze wewnętrznym - mogło się odbyć tylko w arcyfortunnej koniunkturze, która zajęłaby Rosję na czas dostatecznie długi, aby wzmocnić polsko-litewskie państwo na tyle, by mogło ono zmierzyć się z osłabioną Rosją z pozycji siły. W znacznym stopniu to osiągnięcie daje odpowiedź na fundamentalne pytanie, dlaczego po wielkiej wojnie północnej Rzeczpospolita pozostała państwem niesuwerennym (po 1768 r. de jure) aż do początków Sejmu Wielkiego. Zbrojna rosyjska reakcja (po zakończeniu wojny tureckiej w 1792 r.) na manifestowany potencjał Rzeczypospolitej, który zagrażał rosyjskim interesom geopolitycznym, demograficznym i ideologicznym, potwierdza tę regułę. Celem Petersburga było osiągnięcie pewności, że Polska nie odzyska siły i nie zagrozi imperialnej potędze Rosji. W zależności od okoliczności środkami zapobiegawczymi mogłyby być podsycanie chaosu w Rzeczypospolitej, utrzymanie w niej stanu stagnacji lub rozbiór - częściowy lub całkowity74.
Jednak od niepowodzenia prób reform w latach 40. XVIII w. do rozbiorów pozostała droga daleka. Drugiej połowy panowania Augusta III już nie cechowała walka o naprawę Rzeczypospolitej. Nawet przed rozejściem się z "Familią" na początku lat 50. dwór saski oddał się przygotowaniom do kolejnej elekcji Wettyna na tron. Układy wpływów i konfliktów pomiędzy dworem, klanami magnackimi oraz ich zagranicznymi protektorami były płynne. Stawkami coraz cyniczniejszych zmagań między koteriami były rozdawnictwo królewskie oraz wyroki sądowe. Większą wagę miały sejmiki, które wybierały deputatów do trybunałów koronnego i litewskiego, aniżeli te, które wybierały posłów na sejm. Regułą stało się bowiem zrywanie sejmu przed wyborem marszałka75.
Imperatorowa Elżbieta Piotrówna była skłonna do poparcia ambicji Wettynów na sukcesję w Kurlandii i na kolejną elekcję w Polsce. Wynikało to z jej wojny przeciwko znienawidzonemu Fryderykowi II i z perspektyw na aneksje i wymiany terytorialne po spodziewanej klęsce Prus. Nie miała jednak najmniejszego interesu we wzmocnieniu Rzeczypospolitej. Badania Tomasza Szwacińskiego odsłaniają rosyjskie posunięcia i priorytety w latach przed przystąpieniem Rosji do wojny siedmioletniej w 1757 r. Był to okres, kiedy afera wokół ordynacji ostrogskiej trzęsła życiem publicznym Rzeczypospolitej. Dyplomacja rosyjska chętnie przyjmowała i wykorzystywała zabiegi polsko-litewskich polityków o poparcie ich ambicji. Przy tym dysponowała lepszym rozeznaniem spraw aniżeli pomagająca jej dyplomacja brytyjska czy nawet rywalizująca z nią francuska. Znakiem prac Szwacińskiego jest atencja dla sytuacji w Wielkim Księstwie Litewskim76.
Szwaciński dowodził, że w grudniu 1754 r., w czasie ostrej polaryzacji po zerwaniu sejmu, Michał i August Czartoryscy za pośrednictwem brytyjskiego posła sir Charlesa Hanbury'ego Williamsa przesłali listowne prośby o pomoc do kanclerza wielkiego Aleksieja Bestużewa-Riumina. Co gorsza, odwołali się do rzekomej rosyjskiej gwarancji traktatu warszawskiego i uchwał sejmu niemego. Nie było to prawdą, ale odtąd instrukcje dla rosyjskich dyplomatów w Rzeczypospolitej przypominały o wynikającym z wydarzeń 1716 /1717 r. obowiązku utrzymywania nienaruszonego ustroju polskiego77. Jak pokazała Zofia Zielińska, po zdobyciu tronu carskiego przez Katarzynę II książęta Czartoryscy nie zdawali sobie sprawy, że nowa imperatorowa nie pozwoli im na znaczniejsze reformy ustrojowe, lecz posługuje się nimi, aby umocnić rosyjską hegemonię w Polsce. Zostali przez jej ambasadora Hermanna Keyserlingka wprowadzeni w błąd, o czym milczał Sołowjow. "Gwarancja", do której się odwołali, posłużyła Katarzynie II do uzasadnienia zbrojnej interwencji podczas bezkrólewia po śmierci Augusta III, a w 1768 r. stała się prawem Rzeczypospolitej, pieczętując utratę jej suwerenności78.
Kluczowemu etapowi tego fatalnego procesu poświęciła Zofia Zielińska swoją najobszerniejszą monografię. Dokonała dzieła, z którego napisania zrezygnował Emanuel Rostworowski właśnie z braku dostępu do rosyjskich źródeł. Książka Polska w okowach "systemu północnego" obejmuje okres od przygotowań Petersburga do śmierci Augusta III w 1763 r. do końca sejmu 1766 r., kiedy po przegraniu kampanii o wprowadzenie na sejmie głosowania większościowego w sprawach fiskalnych i wojskowych Stanisław August "zdał sobie dopiero wówczas sprawę, w jakich naprawdę warunkach przyjdzie mu realizować zadanie modernizacji Rzeczypospolitej"79. Zofia Zielińska pokazała na źródłach, jak potrzebująca triumfów imperatorowa wprowadziła własnego kandydata na tron polski wbrew Stambułowi, Wiedniowi i Wersalowi, wciągając przy tym Fryderyka II w nierówny sojusz. Katarzyna musiała jednak wkrótce zmierzyć się z reformatorskim zapałem swego dawnego kochanka, którego nie doceniła. Króla generalnie wspierali, pomimo napięć, Czartoryscy. Caryca borykała się zatem z konsekwencjami udzielenia poparcia jednemu stronnictwu, naruszając dotychczasową zasadę równowagi w popieraniu dwóch największych, zwalczających się wzajemnie partii w Polsce. Dyplomaci Katarzyny nie dopuścili do zwołania skonfederowanego sejmu, który miał obejść liberum veto, zwiększyć dochody państwa i rozbudować wojsko. Zofia Zielińska rozwiązała zagadkę "przeoczenia" przez Keyserlingka postanowienia sejmu konwokacyjnego rozstrzygającego o tym, że projekty w sprawach skarbowych i wojskowych będą decydowane przez sejm forma iudiciaria, czyli większością głosów, gdyby brakowało jednomyślności. Po cichu ambasador przehandlował ten zapis za niewyciąganie konsekwencji za malwersacje finansowe wobec rosyjskiego jurgieltnika, podskarbiego koronnego Teodora Wessla. Katarzyna doprowadziła do zniesienia cła generalnego, które zapowiadało wielkie fiskalne i gospodarcze zyski dla Rzeczypospolitej, ale w sposób, który pokazał Fryderykowi II (który posunął się do gwałtownych kroków, aby reformę tę unicestwić), że w sprawach polskich jest zależny od niej. Caryca nie doceniła również katolickiej gorliwości większej części narodu szlacheckiego, kiedy zaostrzyła dotychczasową politykę wsparcia prawosławia w Rzeczypospolitej, łącząc ją z żądaniami równości praw politycznych dla szlachty protestanckiej, tak zwanych dysydentów, których zamierzała wykorzystać jako dogodne narzędzie ingerencji. Eksponowanym wątkiem książki Zofii Zielińskiej są także rosyjskie plany aneksyjne80.
Następnym etapem kryzysu wywołanego przez nieugiętość imperatorowej było zawarcie za sprawą ambasadora Nikołaja Repnina konfederacji krajowych malkontentów - katolickich w Radomiu i Wilnie, później połączonych w Warszawie, oraz osobnych dysydenckich w Toruniu i Słucku. Rozalia Kosińska, napisawszy pracę magisterską o sejmikach 1766 r., w 2022 r. obroniła pracę doktorską o konfederacji radomskiej. Głównie na podstawie wypisów z depesz Repnina przedstawiła argumenty, że pomimo elementów oddolnego ruchu szlacheckiego (bazowała tu na rozprawie doktorskiej Jerzego Łukowskiego) o celach i działaniach konfederacji decydowała Rosja81.
Do wybuchu konfederacji barskiej przyczyniło się rozczarowanie wielu radomian. Byli mamieni, jak sądził król, przez opozycyjnych magnatów, lecz byli też szczerze przerażeni szybkością i śmiałością zmian, do których parł Stanisław August, oraz oburzeni gwałtownym wymuszeniem na sejmie 1767/1768 r. przez Repnina przyjęcia żądań imperatorowej (nieznośnych zwłaszcza w sprawach wyznaniowych)82. Ruch barski pomógł przyciągnąć do wojny z Rosją Portę Ottomańską, a tym samym przyczynił się do ogólnoeuropejskiego kryzysu. Wśród efektów tego kryzysu był pierwszy rozbiór Rzeczypospolitej.
Dorota Dukwicz podjęła się próby odpowiedzi na pytanie upiornie nurtujące wielu potomnych: "Czy konfederacja barska była przyczyną pierwszego rozbioru Polski?". Dostrzegła, że do prawdopodobnego czasu podjęcia zasadniczej decyzji o rozbiorze przed wizytą pruskiego księcia Henryka w Petersburgu na przełomie 1770 i 1771 r. rosyjska dyplomacja była znacznie mniej przejęta konfederatami barskimi aniżeli przejawami niesubordynacji ze strony Stanisława Augusta i Czartoryskich83. W obszernej książce habilitacyjnej Dukwicz starała się rozwinąć swoją hipotezę i rozwiązać fundamentalną kwestię, na którą dotąd nie było przekonującej odpowiedzi, czyli "kto, kiedy, w jakich okolicznościach i dlaczego podjął decyzję o pierwszym rozbiorze". Przechowywane w Berlinie oryginały pruskich depesz z Petersburga okazały się pełniejsze i precyzyjniejsze w tym zakresie niźli materiały rosyjskie. Ponieważ zasadnicza decyzja zapadła w Petersburgu i rozbiór dokonał się wskutek negocjacji prowadzonych tam z Prusami, badaczka spojrzała na proces decyzyjny głównie przez "okno" pruskie. Zanim imperatorowa zdecydowała się na rozbiór Polski, polityka Rosji wobec Rzeczypospolitej ulegała wahaniom i zmianom związanym także z wojną z imperium osmańskim oraz relacjami ze Szwecją, Austrią i Wielką Brytanią. Tymczasem król pruski, choć ze słabszej pozycji, konsekwentnie dążył do realizacji tego celu84.
Istotną częścią tezy Doroty Dukwicz jest to, że konfederacja barska spowodowała zachwianie rosyjskiej dominacji w Polsce (i pośrednio - całego "systemu północnego"), ale ten kryzys bynajmniej nie ograniczał się do zbrojnych działań konfederatów. Głównie poprzez rosyjskie raporty książka wzbogaca wiedzę o sytuacji politycznej w Rzeczypospolitej w tym okresie, do tej pory znanym głównie ze słynnego dzieła Konopczyńskiego. Zasadnicza decyzja o rozbiorze, która zapadła na przełomie 1769 /1770 r., poprzedziła dyskusję o konkretach terytorialnych w początkach 1771 r. Odtąd należało jak najszybciej pokonać siły konfederackie jako jedyne zdolne przeszkodzić aneksji. W końcu jednak ustalenie proporcji czynników wpływających na Katarzynę II, aby podzielić się polskimi terytoriami z Fryderykiem II i Marią Teresą, okazało się nieuchwytne. Autorka konstatowała, że po triumfach rosyjskiego oręża nad Turkami w 1770 r., lecz wciąż napotykając wieloraki opór w Rzeczypospolitej, oraz przy niebezpieczeństwie austriacko-pruskiego rapprochement imperatorowa zapewne uznała, że może transakcję przeprowadzić z największą polityczną i prestiżową korzyścią dla siebie, jednocześnie zaspokajając apetyty elit swego imperium85.
Szokiem dla króla, magnatów i szlachty było ogłoszenie rozbioru w sierpniu 1772 r. Kampania królewska, adresowana głównie do europejskiej opinii publicznej, oraz ustępstwa władcy tylko pod jawną groźbą dalszych aneksji miały swój walor moralny86. Dukwicz poświęciła większą część rozprawy doktorskiej kwestii zmuszenia przez Rosję, w nierównej współpracy z Prusami i Austrią, sejmu Rzeczypospolitej do ratyfikacji traktatów rozbiorowych. Potem okrojona Polska miała podlegać wyłącznej hegemonii rosyjskiej. Imperatorowa przekazała swemu ambasadorowi Ottonowi Magnusowi von Stackelbergowi szerokie kompetencje i skierowała uwagę na inne palące problemy. Prusy i Austria wzięły ziemie poza granice wyznaczone w traktatach. Ambasador zrozumiał nawet przed rozpoczęciem trwającego dwa lata sejmu rozbiorowego (który podobnie jak sejm repninowski podejmował decyzje na forum pełnomocnej delegacji), że nie będzie mógł oprzeć rosyjskiej dominacji w Polsce wyłącznie na jurgieltnikach i dysydentach (których prawa pozostały ważne dla prestiżu Katarzyny). Zaczął się liczyć z królem. Pomimo szachowania monarchy przez Stackelberga antykrólewską opozycją udało się Stanisławowi Augustowi nieco oswoić narzuconą Rzeczypospolitej formę rządu międzysejmowego. Rada Nieustająca miała w zamiarze Rosji króla obezwładnić, ale w praktyce okazała się - zwłaszcza po korekcie w 1776 r. - przydatnym wehikułem dla królewskiej polityki wzmocnienia państwa i narodu małymi krokami87. Monarcha również uzyskał zgodę ambasadora na utworzenie Komisji Edukacji Narodowej po papieskiej kasacie Towarzystwa Jezusowego. Ustępstwo nie wydawało się Rosji ważne, ale po latach Stanisław August uznał oświatę za swoje najtrwalsze osiągnięcie88.
Jerzy Michalski nie zdołał napisać monografii o sejmie 1776 r., do której zgromadził wiele źródeł, ale poświęcił tej problematyce szereg artykułów89. Z punktu widzenia zarówno króla, jak i ambasadora sytuacja polityczna po sejmie rozbiorowym była trudna. Franciszek Ksawery Branicki, były przyjaciel Stanisława Augusta, rozstał się z nim, w miarę jak dostąpił z rąk monarchy bogactw i urzędów. Zostawszy hetmanem wielkim koronnym, oburzył się na okrojenie prerogatyw hetmańskich, ale jednocześnie podporządkował sobie ustanowioną w 1764 r. komisję wojskową koronną90. Branicki stanął na czele koalicji sfrustrowanych magnatów, w tym przedstawicieli młodszych pokoleń pogodzonych z Czartoryskimi Potockich, którzy starali się za pośrednictwem Grigorija Potiomkina w Petersburgu przekonać Katarzynę do zmiany ambasadora i powierzenia rządów w Polsce "pierwszym familiom"91.
Stackelberg jednak udaremnił tę próbę i uzyskał w miarę wolną rękę do kierowania sejmem 1776 r. Na tym skonfederowanym, a więc niepodlegającym wymogowi jednomyślności sejmie Stanisław August otarł się o górną granicę ponownego przypływu swojej władzy. Na przykład uzyskał faktyczną kontrolę nad wojskiem, czego darować nie mogli hetmani. Piotr Skowroński w swojej pracy doktorskiej o kwestii porozbiorowej reformy ustrojowej w latach 1775-1776 pokazał, obok uchwalenia konkretnych usprawnień instytucji i procedur, także skłonność wszystkich stron w polskim życiu publicznym do działań na granicy prawa92. Ewa Zielińska ustaliła natomiast, że opublikowany diariusz sejmowy został zmanipulowany, aby przedstawić króla w lepszym świetle93.
Najwnikliwszym studium międzynarodowego położenia Rzeczypospolitej w 1776 r. jest obszerny wstęp Ewy Zielińskiej do drugiego tomu opracowanych przez nią zapisów rozmów Stanisława Augusta ze Stackelbergiem. Źródłoznawczyni ustaliła, że ambasador naginał swoje instrukcje latem 1776 r., zgadzając się na utworzenie konfederacji przy królu przed otwarciem sejmu i na wykluczenie z niego opozycyjnych posłów. Niezadowolenie imperatorowej ciążyło nad polską polityką Rosji w następnych latach94.
Caryca nie zgodziła się na skonfederowanie kolejnych sejmów nawet wtedy (jak się okazało w wyniku badań nad źródłami rosyjskimi), kiedy król przekonał do tego ambasadora95. Pięć "wolnych" - podlegających wymogowi jednomyślności - sejmów z lat 1778-1786 przyniosło mizerne ustawodawstwo. Na przełomie lat 70. i 80. XVIII w. Rosja zmieniła przymierze z Prusami na alians z Austrią, co otworzyło drogę dalszej ekspansji imperium w kierunku Morza Czarnego. Branicki poślubił w 1781 r. ulubioną siostrzenicę Grigorija Potiomkina, ukochaną przez Katarzynę Aleksandrę Engelhardtównę. Petersburg jednak nie powierzył opozycji steru niesuwerennego państwa, traktując ją tylko jako przeciwwagę dla króla. Stanisław August, który skutecznie budował stronnictwo regalistów spośród bogatszej i średniej szlachty, utrzymał znaczną większość na sejmach aż do 1786 r. Tymczasem instytucje państwa, w tym komisja edukacyjna i sądy, stopniowo się umacniały; dokonywały się przemiany społeczne i kulturowe na tle wzrostu gospodarczego.
Nowa szkoła warszawska dokonała ważnej korekty obrazu lat 70. i 80. Konopczyńskiego charakterystyka tego okresu jako "spokojne lata pod protektoratem Rosji" wymagała zmiany, bo mnożyły się arbitralne gesty "protektora". W 1777 r. Rosja wymusiła zamknięcie polskiej misji w Stambule oraz odwołanie królewskiego wysłannika z Paryża96. Kiedy agent Karl Julius został skazany w Polsce za bezprawny werbunek do wojska austriackiego, Wiedeń odpowiedział sekwestrami dóbr galicyjskich sujets mixtes. Imperatorowa stanęła po stronie cesarza. Król wolał sam zapłacić rekompensatę 20 tys. dukatów (około połowy swoich rocznych dochodów), niż dopuścić do skasowania wyroku sądu sejmowego. Ewa Zielińska pokazała, że sprawa była związana z przetasowaniami wokół zmiany przymierzy - Józef II przypomniał Katarzynie, że potrafi wywołać niepokoje w Polsce97.
Rosyjskie oddziały rabowały drewno i uprowadzały ludzi z południowo-wschodnich krańców Rzeczypospolitej, aby zasiedlić ziemie zdobyte na Turkach i zbudować port w Chersoniu. Jedynym sposobem na względną stabilizację sytuacji na pograniczu były znaczące ustępstwa podczas delimitacji granicy w latach 1780-178198. Jednak plądrowanie województw wschodnich przez wojska rosyjskie nie ustało, co doprowadziło do protestów na sejmie 1786 r. Znaczenie tych gniewnych wystąpień podkreślił w monografii tego sejmu i poprzedzającej go "afery Dogrumowej" Adam Danilczyk. Dodał istotny wątek rosyjski do konstatacji Rostworowskiego, który wiązał fiasko królewskich reform wojskowych na tym sejmie nie tylko z opozycją magnacką, lecz również z tendencjami emancypacyjnymi wśród średniej szlachty99. Zaraz po tym burzliwym sejmie król jeszcze raz starał się o przymierze z Rosją. Głównym powodem jego uporczywego dążenia do choćby bardzo nierównego sojuszu była niebezpodstawna obawa przed kolejnym rozbiorem. O takich planach co kilka lat szerzyły się pogłoski, najczęściej związane z Potiomkinem. Zofia Zielińska skonkludowała, "że choć do roku 1788 intencją Katarzyny II pozostawało utrzymanie państwa polsko-litewskiego jako osobnego bytu politycznego, jego unicestwienie było właściwie przesądzone"100.
W publikacjach syntetycznych oraz w wystąpieniach z okazji rocznicy Konstytucji 3 maja Zofia Zielińska pokazała wagę transformacji dokonanych w czasie Sejmu Wielkiego101. Idąc za Stanisławem Augustem, nie odmawia sejmowym przedstawicielom średniej szlachty podmiotowości, ale sceptycznie podchodzi do tezy, że już w pierwszych tygodniach obrad wyemancypowali się oni spod wpływu patronów. Monika Jusupović przedstawiła argumenty, że Adamowi Kazimierzowi Czartoryskiemu, właścicielowi latyfundiów w Galicji, było na rękę tłumaczyć się dworowi wiedeńskiemu, że nie potrafi panować nad swoimi domownikami. Uważa, że książę generał, gdyby chciał, mógłby przywołać ich do porządku102.
Oprócz prac o upadku orientacji rosyjskiej głównym wkładem naukowym Zofii Zielińskiej do historiografii Sejmu Wielkiego jest rozprawa o sprawie sukcesji, która łączy się z książką o publicystyce Seweryna Rzewuskiego i paroma mniej obszernymi pracami. Oświetliła drogę Hugona Kołłątaja od nadziei położonych w Michale Poniatowskim do współpracy ze Stanisławem Małachowskim i Ignacym Potockim. Monografia o sukcesji, oparta na bogatej bazie źródeł, głównie pruskich, saskich i polskich, opisuje i analizuje kolejne fazy negocjacji i polemik oraz sejmików listopadowych 1790 r., które łącznie przygotowały grunt do rozwiązań stosowanych w Konstytucji 3 maja103.
W sporze o decyzję króla (popartego przez większość uczestników specjalnie zwołanej rady ministrów, tzw. Straży Praw, 23 lipca 1792 r.) o zaprzestaniu działań wojennych i przystąpieniu do konfederacji targowickiej Zofia Zielińska stanęła po stronie Michalskiego i Rostworowskiego. Uważali oni, że w beznadziejnej sytuacji wojskowej i dyplomatycznej król wybrał mniejsze zło. Kiedy więc Zofia Zielińska poddała książkę Jerzego Łojka druzgocącej krytyce merytorycznej, ten nieprzejednany krytyk Stanisława Augusta nie mógł uwierzyć, że pod tym nieznanym mu nazwiskiem nie pisali profesorowie104. Spór ostatnio odżył za sprawą białoruskiego historyka Vadzima Anipiarkou, który na podstawie korespondencji rosyjskich oficerów w Wielkim Księstwie Litewskim wskazał na niespodziewanie twardy opór. Adam Danilczyk natomiast zacytował m.in. słowa nowego faworyta carycy, Płatona Zubowa, który spodziewał się bezpośrednich negocjacji z królem. Uwzględniając znane argumenty historyków wojskowości (zwłaszcza autora najpełniejszej monografii o wojnie 1792 r., Adama Wolańskiego) o perspektywach logistycznych i wojskowych, Danilczyk i Anipiarkou doszli do wniosku, że lepiej byłoby bić się dalej. Przedwczesna kapitulacja przekreśliła szanse na prowadzenie negocjacji, mając jeszcze w dyspozycji niepokonane wojsko105. Ci historycy przekonali do swoich argumentów autora niniejszego tekstu106, ale nie Zofię Zielińską, która wyżej ceni dowody na szantażowanie przez Rosję króla i prymasa rozbiorem107.
Postawę Michała Poniatowskiego naświetliła Angela Sołtys z Zamku Królewskiego w Warszawie, która odnalazła dużą część archiwum prymasa w Archiwum Księży Misjonarzy na Stradomiu w Krakowie. Zachęcona przez Zofię Zielińską, zasłużona kuratorka wystaw o Stanisławie Auguście i Konstytucji 3 maja wydała najważniejsze z odkrytych przez siebie listy i pisma prymasa wraz ze studium ukazującym przenikliwe i nieraz ostre sądy Poniatowskiego od końca 1791 do początku 1793 r., kiedy gruchnęła wieść o drugim rozbiorze108.
Prace Łukasza Kądzieli pozostają ostatnim słowem nauki na wiele tematów "między Konstytucją a Insurekcją", ale nie zdołał opublikować on wyników swoich kwerend w Moskwie. Po upływie kilkunastu lat temat polityki Rosji w dobie Targowicy i drugiego rozbioru podjął Adam Danilczyk. Wyniki tych badań są pilnie oczekiwane, natomiast jego wkładem do historiografii drugiego rozbioru jest już rozprawa, która pokazuje znaczenie chwilowego osłabienia Austrii zaangażowanej w 1792 r. w wojnę z rewolucyjną Francją i dążącej do wymiany Belgii za Bawarię. Katarzyna II skorzystała z okazji do uzgodnienia wysoce nierównego rozbioru z Prusami, który uniemożliwiał Austrii ekspansję w kierunku Podola109.
Badania źródłowe nad trzecim rozbiorem leżą odłogiem od czasu monografii Zbigniewa Góralskiego dotyczącej polityki austriackiej110. Konsekwencją decyzji o rozbiorze była abdykacja Stanisława Augusta 25 listopada 1795 r. Zofia Zielińska porównała kolejne redakcje tego aktu i zinterpretowała je w świetle korespondencji imperatorowej. Badaczka stwierdziła ze smutkiem, że król "w listopadzie 1795 r. nie ratował dla państwa niczego. Spłata długów, wygodne życie własne i najbliższych, wreszcie nadzieja na odzyskanie wolności osobistej to nie były walory, które mogłyby Stanisława Augusta usprawiedliwić we własnych oczach"111. Opracowawszy korespondencję króla i imperatorowej, skonkludowała, że na przełomie 1792 i 1793 r. StanisławAugust załamał się, co jednak nie powinno przesłaniać jego zasług112.
* * *
Dotychczasowe badania i publikacje nowej szkoły warszawskiej otworzyły perspektywę nowej syntezy o genezie rozbiorów Rzeczypospolitej113. Na razie najwięcej pozostaje do zrobienia odnośnie do lat 90. XVIII w. Nie do końca rozpoznane zostały również kulisy rosyjskich interwencji zbrojnych, które dwukrotnie usunęły Stanisława Leszczyńskiego z tronu. W sumie jednak polska polityka Rosji, okryta mrokiem przed ponownym otwarciem archiwów, została wyświetlona na podstawie źródeł tworzonych przez dyplomację rosyjską przy triangulacji z innymi źródłami co najmniej dla lat 1696-1706, 1717-1733, 1738-1757 i 1762-1790. Jest to kolosalne osiągnięcie naukowe.
Trzy rozbiory wynikły bezpośrednio z decyzji podjętych przez Katarzynę II. Zarówno ich geneza, jak i realizacja prowadziły przez negocjacje z dworami pruskim i austriackim, które toczyli dyplomaci, którzy w podobny sposób rozumieli reguły gry (w tym wartości wówczas zwane réputation i gloire). Przez większość XVIII w. Rzeczpospolita, skutkiem osłabienia przez ościenne mocarstwa, była bardziej politycznym przedmiotem niż podmiotem. Dotyczyło to także jej spraw wewnętrznych. Ergo wyjaśnienie przyczyn rozbiorów jest niemożliwe bez uwzględnienia badań nowej szkoły warszawskiej. Nie daje to jednak pełnej odpowiedzi na tytułowy problem. Zadaniem historiograficznym jest nie tylko krytyczna rozprawa z oficjalnymi historiami uzasadniającymi rozbiory w XIX w. (i również w XXI w.), które nadal wpływają na obiegowe sądy o Rzeczypospolitej. Jest nim też zastąpienie moralizatorstwa i prezentyzmu w polskich sporach o rozbiory chłodniejszymi analizami sytuacji, w których znajdowali się Stanisław August i inni politycy, uwzględniając wiedzę, jaką ówcześnie dysponowali. Przy tym nie należy ani zamazywać różnicy między ofiarą (czyli Rzecząpospolitą) a sprawcami (czyli władcami Rosji, Prus i Austrii), ani wszystkiego przypisywać bezosobowemu działaniu systemu międzynarodowego. Syntetyczna historia rozbiorów powinna - moim zdaniem - uwzględnić splot wewnętrznych i zewnętrznych czynników, nie zakładając z góry der Primat der Außenpolitik, a to z dwóch głównych powodów.
Po pierwsze, warunkiem utraty suwerenności przez Polskę był wieloraki kryzys, który przez co najmniej siedem wojennych i mroźnych dekad, poczynając od 1648 r., wycieńczył Rzeczpospolitą, która wcześniej przeżyła epokę świetności. Synteza musiałaby więc uwzględnić badania historyków czasów nowożytnych - nie tylko polskich - nad ustrojem, instytucjami, wartościami, religią, kulturą, życiem politycznym, wojskowością, społeczeństwem, demografią i gospodarką Rzeczypospolitej i jej sąsiadów. Szczególną uwagę trzeba poświęcić ambicjom terytorialnym przede wszystkim dworów sąsiednich, lecz także niektórych polityków i monarchów polskich (np. w Mołdawii). Zestawiając trajektorię Rzeczypospolitej i monarchii ościennych, wystrzegać się trzeba ulegania przekonaniu, wynikającemu ex post z faktu rozbiorów, o dziejowej wyższości absolutyzmu nad republikanizmem. Przy całym szacunku dla wartości sprawnego państwa i karnego wojska do fenomenu niezcentralizowanej wspólnoty obywatelskiej należy podejść bez uprzedzeń.
Po wtóre, zniszczenie państwa polsko-litewskiego ostatecznie nastąpiło jako reakcja nie na słabość niesuwerennej Rzeczypospolitej, lecz na manifestowaną witalność suwerennego i reformującego się kraju. Trudna do powstrzymania narodowa walka o niepodległy byt w 1794 r. przyspieszyła unicestwienie państwa, które mogło dalej istnieć nawet w kadłubowej formie tylko z woli imperatorowej. Potencjał Rzeczypospolitej zagrażający sąsiednim monarchiom był najważniejszą przyczyną drugiego i trzeciego rozbioru. Czasu jednak Polakom nie starczyło, aby wzmocnić się na tyle, aby mogli "wybić się na niepodległość" (choć dyskusyjna pozostaje kwestia szans na dalsze prowadzenie wojny i podjęcie negocjacji z pozycji siły w 1792 r.). Można faktyczne skutki rozbiorów w pełni rozumieć, tylko uwzględniając świetlaną trajektorię suwerennej Rzeczypospolitej ku wiekowi XIX.
Skupienie się nowej szkoły warszawskiej na badaniu klasycznie pojętych dziejów dyplomacji i polityki, z którego wynika, że położenie Rzeczypospolitej było jeszcze gorsze, niż dotychczas sądzono, oraz generalnie krytyczny stosunek do sarmacko-republikańskiej kultury politycznej nie prowadziły jednak do pesymistycznej oceny polskiego wieku XVIII. Ostatnie słowa należą się Zofii Zielińskiej:
"Dokonując bilansu XVIII w. odnotować trzeba nie tylko klęskę państwa, lecz także i sukces związany z odrodzeniem mentalności społeczeństwa. Dzięki wieloletnim działaniom modernizacyjnym, inicjowanym w dużym stopniu przez króla, a wykonywanym przez wiele ośrodków z odrodzonym szkolnictwem na czele, w Polsce doszło do przewrotu umysłowego w podwójnym sensie. Po pierwsze przezwyciężono stare, sarmackie przesądy polityczne. Po drugie, dzięki rewolucji dokonanej na Sejmie Czteroletnim Polacy odzyskali szacunek dla własnej spuścizny ustrojowej, która umożliwiła dokonanie gruntownej reformy państwa i nadanie mu kształtu, wysoko ocenionego przez oświeconą Europę. Poczucie własnej wartości umożliwiło im przetrwanie niewoli: mieli do czego się odwoływać i o co walczyć"114.
BIBLIOGRAFIA
ŹRÓDŁA DRUKOWANE
Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733-1795, wyd. M. Jusupović, Warszawa 2019.
Correspondance de Stanislas-Auguste avec Catherine II et ses plus proches collaborateurs (1764-1796), red., wstęp i komentarze Z. Zielińska, przekł. wstępu i komentarzy K. Zaleska, Kraków 2015.
Correspondance du roi Stanislas-Auguste et de Luigi Malabaila di Canale (1765-1773), red. i oprac. J. Bajer, Warszawa 2020.
Dmowski R., Myśli nowoczesnego Polaka, Wrocław 2002.
Entretiens du roi Stanislas-Auguste avec Otto Magnus von Stackelberg (1773-1775), oprac. i komentarze D. Dukwicz, E. Zielińska, Warszawa 2017.
Entretiens du roi Stanislas-Auguste avec Otto Magnus von Stackelberg (1776), oprac. i komentarze E. Zielińska, Warszawa 2020.
Flemming J.H. von, Pamiętniki o elekcji Augusta II na króla polskiego i o początkach wojny północnej (1696-1702) / Mémoires concernant l'élection d'Auguste II pour roi de Pologne et les débuts de la guerre du Nord (1696-1702), wyd. U. Kosińska, przekł. K. Zaleska, M. Gołębiewska-Bijak, Warszawa 2017.
Instrukcje i reskrypty do ambasadorów rosyjskich w Rzeczypospolitej w latach 1772-1794, oprac. A. Danilczyk, J. Kordel, V. Anipiarkou, S. Łuczak, współpraca Z. Zielińska, Warszawa 2019.
Korespondencja polityczna Stanisława Augusta. Augustyn Deboli 1780, oprac. E. Zielińska, A. Danilczyk, Warszawa 2012.
Korespondencja polityczna Stanisława Augusta. Augustyn Deboli 1781, oprac. E. Zielińska, A. Danilczyk, Warszawa 2015.
Korespondencja polityczna Stanisława Augusta. Augustyn Deboli 1782, oprac. E. Zielińska, A. Danilczyk, Warszawa 2017.
Korespondencja polityczna Stanisława Augusta. Wiedeń, t. 1: (1788-1790), oprac. M. Jusupović, A. Danilczyk, Warszawa 2016.
Korespondencja polityczna Stanisława Augusta. Wiedeń, t. 2: (1791-1792), oprac. M. Jusupović, współpraca A. Danilczyk, Warszawa 2016.
Korespondencja Stanisława Augusta z Katarzyną II i jej najbliższymi współpracownikami (1764-1796), t. 1-2, oprac., wstęp i komentarze Z. Zielińska, przekł. K. Zaleska, Warszawa 2022.
Matuszewicz M., Diariusz życia mego, t. 1-2, oprac. B. Królikowski, komentarze Z. Zielińska, Warszawa 1986.
Poniatowski M.J., Między Konstytucją a Targowicą. Korespondencja i pisma polityczne prymasa Michała Jerzego Poniatowskiego z lat 1791-1793, wybór i oprac. A. Sołtys, przedmowa Z. Zielińska, Warszawa 2018.
Stanisław August, Suum cuique, oprac. P. Skowroński [w:] Królewskie diagnozy. Pisma publicystyczne Stanisława Augusta, red. P. Skowroński, Warszawa 2019, s. 107-135.
Wiśniowiecki J.A. Ilias Polski (1700-1710), wyd. P.P. Romaniuk, J. Burdowicz-Nowicki, Warszawa 2018.
Zielińska Z., Listy Ksawerego Branickiego do Grigorija Potiomkina (1788-1789) [w:] Świat pogranicza, red. M. Nagielski, A. Rachuba, S. Górzyński, Warszawa 2003, s. 283-306.
Zielińska Z., Listy Stanisława Augusta z podróży do Kaniowa (1787), "Kwartalnik Historyczny" 2003, R. 110, nr 4, s. 71-124.
OPRACOWANIA
3 V. Polskie elity a upadek Rzeczypospolitej. 230 rocznica Konstytucji, red. A. Sołtys, katalog wystawy, Warszawa 2021.
Anderson M.S., Eighteenth-Century Theories of the Balance of Power [w:] Studies in Diplomatic History: Essays in Memory of David Bayne Horn, red. R. Hatton, M.S. Anderson, London 1970, s. 183-198.
Anipiarkou V., Konfederacja targowicka w 1792 r. w świetle korespondencji służbowej rosyjskiego generała Michaiła Kreczetnikowa, "Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej" 2019, t. 54, z. 1, s. 75-97.
Bąk M., Reformy wojska Rzeczypospolitej w latach 1775-1776, cz. 2: Rok funkcjonowania i upadek nowego systemu władzy wojskowej [w:] Studia nad staropolską sztuką wojenną, t. 3, red. Z. Hundert, K. Żojdź, J. J. Sowa, Oświęcim 2014, s. 143-170.
Beer A., Die erste Theilung Polens, Bd. 1-3, Wien 1873.
Bibliografia publikacji Zofii Zielińskiej z lat 1971-2013 [w:] W cieniu wojen i rozbiorów. Studia z dziejów Rzeczypospolitej XVIII i początków XIX wieku, red. U. Kosińska, D. Dukwicz, A. Danilczyk, Warszawa 2014, s. 13-27.
Burdowicz-Nowicki J., Józef Feldman o początkach imperialnej polityki Rosji wobec Polski u zarania XVIII w. - źródła i inspiracje [w:] W kręgu badaczy dziejów politycznych XVIII wieku. Józef Feldman - Emanuel Rostworowski - Jerzy Michalski, red. Z. Zielińska, W. Kriegseisen, Warszawa 2010, s. 11-18.
Burdowicz-Nowicki J., Piotr I, August II i Rzeczpospolita 1697-1706, Kraków 2010.
Burdowicz-Nowicki J., Polityka Piotra I w związku ze sprawą toruńską 1724 r. [w:] W cieniu wojen i rozbiorów. Studia z dziejów Rzeczypospolitej XVIII i początków XIX wieku, red. U. Kosińska, D. Dukwicz, A. Danilczyk, Warszawa 2014, s. 77-103.
Butterwick R., Political Discourses of the Polish Revolution, 1788-1792, "English Historical Review" 2005, vol. 120, issue 487, s. 695-731.
Butterwick R. Polska Rewolucja a Kościół katolicki 1788-1792, przekł. M. Ugniewski, Kraków 2019.
Butterwick R., Światło i płomień. Odrodzenie i zniszczenie Rzeczypospolitej (1733-1795), przekł. M. Ronikier, Kraków 2022.
Butterwick-Pawlikowski R., Jak pisać o dziejach sejmów doby Rady Nieustającej? W związku z monografią Adama Danilczyka o sejmie 1786 r., "Kwartalnik Historyczny" 2012, R. 119, nr 3, s. 568-581.
Cegielski T., Kądziela Ł., Rozbiory Polski. 1772-1793-1795, Warszawa 1990.
Cowling M., The Impact of Labour, 1920-1924, Cambridge 1971.
Czeppe M., Kamaryla Pana z Dukli. Kształtowanie się obozu politycznego Jerzego Augusta Mniszcha 1750-1763, Warszawa 1998.
Danilczyk A., "Jeśli król przystąpi do konfederacji...". Rosja wobec Stanisława Augusta w 1792 r. (kwiecień-sierpień 1792 r.), "Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej" 2019, t. 54, z. 1, s. 99-115.
Danilczyk A., Obrona i upadek Konstytucji 3 maja [w:] 3 V. Polskie elity a upadek Rzeczypospolitej. 230 rocznica Konstytucji, red. A. Sołtys, katalog wystawy, Warszawa 2021, s. 42-62.
Danilczyk A., Rosja, Austria i II rozbiór Rzeczypospolitej [w:] W cieniu wojen i rozbiorów. Studia z dziejów Rzeczypospolitej XVIII i początków XIX wieku, red. U. Kosińska, D. Dukwicz, A. Danilczyk, Warszawa 2014, s. 449-465.
Danilczyk A., Targowica czyli zdrada, Warszawa 2016.
Danilczyk A., W kręgu afery Dogrumowej. Sejm 1786 roku, Warszawa 2010.
Dukwicz D., Ambasador Otto Magnus von Stackelberg wobec króla Stanisława Augusta w przededniu sejmu rozbiorowego w latach 1773-1775, "Wiek Oświecenia" 1999, t. 15, s. 95-109.
Dukwicz D., Czy konfederacja barska była przyczyną pierwszego rozbioru Polski? (Rosja wobec Rzeczypospolitej w latach 1769-1771) [w:] Konfederacja barska. Jej konteksty i tradycje, red. A. Buchmann, A. Danilczyk, Warszawa 2009, s. 103-116.
Dukwicz D., Czy rozbiór był wstrząsem? Problem reakcji społeczeństwa szlacheckiego Rzeczypospolitej na zabór części terytorium oraz utratę suwerenności w okresie pierwszego rozbioru [w:] "My i oni". Społeczeństwo nowożytnej Rzeczypospolitej wobec państwa, red. W. Kriegseisen, Warszawa 2016, s. 355-377.
Dukwicz D., Krytyka naukowa Jerzego Michalskiego [w:] W kręgu badaczy dziejów politycznych XVIII wieku. Józef Feldman - Emanuel Rostworowski - Jerzy Michalski, red. Z. Zielińska, W. Kriegseisen, Warszawa 2010, s. 137-160.
Dukwicz D., "L'humanité m'a obligé a contribuer aux progr?s de l'instruction en Pologne", czyli o kulisach ustanowienia Komisji Edukacji Narodowej, "Przegląd Historyczny" 2018, t. 109, z. 1, s. 73-93.
Dukwicz D., Na drodze do pierwszego rozbioru. Rosja i Prusy wobec Rzeczypospolitej w latach 1768-1771, Warszawa 2022.
Dukwicz D., Od przyjaźni do wrogości. Franciszek Ksawery Branicki i Stanisław August - nie tylko w świetle Pamiętników [w:] Pamiętniki Stanisława Augusta i ich bohaterowie, red. A. Grześkowiak-Krwawicz, Warszawa 2015, s. 292-313.
Dukwicz D., Publication of Prussian Diplomatic Materials in the "Sbornik Imperatorskogo Russkogo Istoricheskogo Obshchestvo" as a Tool of the Politics of History of the Russian Empire. Remarks on the Completeness of the Edition, "Kwartalnik Historyczny" 2020, R. 127, English language edition nr 4, s. 47-76.
Dukwicz D., Rosja wobec sejmu rozbiorowego warszawskiego (1772-1775), Warszawa 2015.
Dukwicz D., Stanisław August wobec pierwszego rozbioru [w:] Stanisław August i jego Rzeczpospolita. Dramat państwa, odrodzenie narodu, red. A. Sołtys, Z. Zielińska, Warszawa 2013, s. 101-115.
Dukwicz D., The Internal Situation in the Polish-Lithuanian Commonwealth (1769-1771) and the Origins of the First Partition, "Acta Poloniae Historica" 2011, vol. 103, s. 67-84.
Dukwicz D., Warsztat badacza wieku XVIII w "Historyce" Władysława Konopczyńskiego [w:] Władysław Konopczyński jako badacz dziejów XVIII wieku, red. Z. Zielińska, W. Kriegseisen, Warszawa 2014, s. 167-189.
Dygdała J., Gra pozorów: zabiegi dyplomacji cesarskiej o rosyjską interwencję w Rzeczypospolitej w 1733 r. [w:] W cieniu wojen i rozbiorów. Studia z dziejów Rzeczypospolitej XVIII i początków XIX wieku, red. U. Kosińska, D. Dukwicz, A. Danilczyk, Warszawa 2014, s. 137-160.
Dygdała J., Konfederacja krakowska Teodora Lubomirskiego z początków bezkrólewia 1733 roku a polityka Austrii wobec Rzeczypospolitej [w:] Trudne stulecie. Studia z dziejów XVII i XVIII wieku ofiarowane profesorowi Jerzemu Michalskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. Ł. Kądziela, W. Kriegseisen, Z. Zielińska, Warszawa 1994, s. 46-54.
Dygdała J., Rywalizacja dyplomatów cesarskiego i francuskiego w Polsce 1733 roku [w:] Polska wobec wielkich konfliktów w Europie nowożytnej. Z dziejów dyplomacji i stosunków międzynarodowych w XV-XVIII wieku, red. R. Skowron, Kraków 2009, s. 495-512.
Emanuel Mateusz Rostworowski 1923-1989, red. M. Czeppe, Kraków 2018.
Góralski Z., Austria a trzeci rozbiór Polski, Warszawa 1979.
Grześkowiak-Krwawicz A., Dyskurs polityczny Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Pojęcia i idee, Toruń 2018.
Grześkowiak-Krwawicz A., Regina libertas. Wolność w polskiej myśli politycznej XVIII wieku, Gdańsk 2006.
Jan Klemens Branicki. Splendor i miraż, red. A. Danilczyk, W.F. Wilczewski, Białystok 2022.
Jusupović M., Działalność Adama Kazimierza Czartoryskiego na początku Sejmu Czteroletniego, "Kwartalnik Historyczny" 2009, R. 116, nr 3, s. 43-72.
Jusupović M., Prowincjonalna elita litewska w XVIII wieku. Działalność polityczna rodziny Zabiełłów w latach 1733-1765, Warszawa 2014.
Kalinka W., Sejm Czteroletni, t. 1-2, przedmowa Z. Zielińska, Warszawa 1991.
Kądziela Ł., Fryderyk Moszyński w Insurekcji Kościuszkowskiej, red. A. Haratym, Warszawa 2004.
Kądziela Ł., Między zdradą a służbą Rzeczypospolitej. Fryderyk Moszyński w latach 1792-1793, Warszawa 1993.
Kądziela Ł., Misja Aleksandra Batowskiego w Mitawie w lecie 1792 roku [w:] idem, Od Konstytucji do Insurekcji. Studia nad dziejami Rzeczypospolitej w latach 1791-1794, red. W. Kriegseisen, Warszawa 2011, s. 124-140.
Kądziela Ł., O potrzebie nowych badań nad dziejami Targowicy [w:] idem, Od Konstytucji do Insurekcji. Studia nad dziejami Rzeczypospolitej w latach 1791-1794, red. W. Kriegseisen, Warszawa 2011, s. 143-154.
Kądziela Ł., Opcja grodzieńska [w:] idem, Od Konstytucji do Insurekcji. Studia nad dziejami Rzeczypospolitej w latach 1791-1794, red. W. Kriegseisen, Warszawa 2011, s. 167-180.
Kądziela Ł., Prymas Michał Poniatowski wobec Targowicy [w:] idem, Od Konstytucji do Insurekcji. Studia nad dziejami Rzeczypospolitej w latach 1791-1794, red. W. Kriegseisen, Warszawa 2011, s. 155-166.
Kądziela Ł., Spór szlachty kurlandzkiej z księciem Piotrem Bironem w okresie Sejmu Czteroletniego [w:] idem, Od Konstytucji do Insurekcji. Studia nad dziejami Rzeczypospolitej w latach 1791-1794, red. W. Kriegseisen, Warszawa 2011, s. 59-123.
Koczegarow K.A., Car Piotr I, król August II. Nowa rozprawa o stosunkach polsko-rosyjskich u schyłku XVII i na początku XVIII w., przekł. T. Szwaciński, "Kwartalnik Historyczny" 2012, R. 119, nr 4, s. 787-799.
Koczegarow K.A., Rzeczpospolita a Rosja w latach 1680-1686. Zawarcie traktatu o pokoju wieczystym, red. T. Szwaciński, G. Waluga, Warszawa 2017.
Konopczyński W., Anglia wobec niedoszłej pacyfikacji prusko-rosyjskiej 1760-1 r., "Kwartalnik Historyczny" 1911, R. 25, nr 1, s. 35-54.
Konopczyński W., Fryderyk Wielki a Polska, Poznań 1947.
Konopczyński W., Konfederacja barska, t. 1-2, Warszawa 1991.
Konopczyński W., Pierwszy rozbiór Polski, Kraków 2010.
Kordel J., Królestwo anarchii? XVIII-wieczna Rzeczpospolita rzeczywista i opisana, "Teologia Polityczna Co Tydzień" 2020, nr 31 (227).
Kordel J., Królestwo anarchii. W poszukiwaniu nowożytnych wyobrażeń o Rzeczypospolitej i jej mieszkańcach, Warszawa 2020.
Kordel J., Mrok i świt. Rzeczpospolita w czasach unii polsko-saskiej, "Mówią Wieki" 2021, nr 11 (747), s. 20-23.
Kordel J., The Motif of the "Bloodbath of Toruń" in Voltairean Writings Concerning the Dissident Question of 1767/68 and the First Partition of Poland, "Kwartalnik Historyczny" 2021, R. 128, English-language edition, nr 5, s. 45-77.
Kordel J., Z Austrią czy z Prusami. Polityka zagraniczna Saksonii 1774-1778, Kraków 2018.
Kosińska R., Sejmiki poselskie 1766 roku, "Kwartalnik Historyczny" 2018, R. 125, nr 4, s. 861-899.
Kosińska U., August II i królewicz Fryderyk August w latach 1725-1729 a problem elekcji vivente rege, "Kwartalnik Historyczny" 2012, R. 119, nr 2, s. 305-321.
Kosińska U., August II w poszukiwaniu sojusznika. Między aliansem wiedeńskim a hanowerskim (1725-1730), Warszawa 2012.
Kosińska U., Could a Portuguese Prince Become King of Poland? The Candidacy of Don Manuel de Bragança for the Polish Throne in the Years 1729-33, "Slavonic and East European Review" 2006, vol. 94, issue 3, s. 497-508.
Kosińska U., Decydująca noc z 26 na 27 czerwca 1697 roku, czyli co przesądziło o wyborze Augusta II na tron polski, "Kwartalnik Historyczny" 2023, R. 130, nr 1, s. 5-50.
Kosińska U., Dyskusja [w:] Spojrzenie w przeszłość. Konferencja Muzeum Historii Polski. Jadwisin 25-26 października 2007 r., red. P. Skibiński i inni, t. 1-2, Warszawa 2009, t. 1: Średniowiecze, nowożytność, s. 255-256.
Kosińska U., Finansowy aspekt wyboru kandydata do polskiego tronu na przykładzie przygotowań państw ościennych do bezkrólewia po śmierci Augusta II [w:] Pecunia nervus belli. Z dziejów dyplomacji i stosunków międzynarodowych w XV-XVIII wieku, red. M. Markiewicz, R. Skowron, F. Wolański, Katowice 2016, s. 165-179.
Kosińska U., Jak i dlaczego Rzeczpospolita przestała być podmiotem polityki międzynarodowej w XVIII w., "Mówią Wieki" 2018, nr 3 (698), s. 14-17.
Kosińska U., "L'affaire secr?te", czyli nieznany plan rozbioru Polski z lat 1724-1726 [w:] W cieniu wojen i rozbiorów. Studia z dziejów Rzeczypospolitej XVIII i początków XIX wieku, red. U. Kosińska, D. Dukwicz, A. Danilczyk, Warszawa 2014, s. 105-135.
Kosińska U., Liberum veto jako narzędzie niszczenia sejmów przez państwa ościenne w czasach Augusta II, "Biblioteka Epoki Nowożytnej" 2016, z. 4/1: Liberum veto, red. U. Kosińska, s. 127-161.
Kosińska U., Rosja wobec sejmu jesiennego 1720 r., "Kwartalnik Historyczny" 2004, R. 111, nr 1, s. 23-44.
Kosińska U., Sejm 1719-1720 a sprawa ratyfikacji traktatu wiedeńskiego, Warszawa 2003.
Kosińska U., Sondaż czy prowokacja? Sprawa Lehmanna z 1721 r., czyli o rzekomych planach rozbiorowych Augusta II, Warszawa 2009.
Kosińska U., Stosunek szlachty na sejmach 1718-1720 do postanowień traktatu warszawskiego i Sejmu Niemego [w:] Sejm Niemy. Między mitem a reformą państwa, red. M. Zwierzykowski, Warszawa 2019, s. 266-285.
Kosińska U., U źródeł zjawiska odwoływania się do potencji ościennych w polskich sprawach wewnętrznych - casus roku 1730, "Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej" 2019, t. 54, z. 1, s. 5-26.
Kosińska U., W kręgu mitów, czyli o tym, co nie zadecydowało o wyborze Augusta II na tron polski w 1697 roku, "Kwartalnik Historyczny" 2022, R. 129, nr 4, s. 797-821.
Kriegseisen W., Czy warto pisać o królach? Józefa Feldmana, Emanuela Rostworowskiego i Jerzego Michalskiego biografie monarchów [w:] W kręgu badaczy dziejów politycznych XVIII wieku. Józef Feldman - Emanuel Rostworowski - Jerzy Michalski, red. Z. Zielińska, W. Kriegseisen, Warszawa 2010, s. 187-198.
Kriegseisen W., Sprawa przemykowska - przyczynek do problemu genezy konfederacji tarnogrodzkiej? [w:] W cieniu wojen i rozbiorów. Studia z dziejów Rzeczypospolitej XVIII i początków XIX wieku, red. U. Kosińska, D. Dukwicz, A. Danilczyk, Warszawa 2014, s. 67-75.
Kriegseisen W., Wstęp [w:] Ł. Kądziela, Od Konstytucji do Insurekcji. Studia nad dziejami Rzeczypospolitej w latach 1791-1794, red. W. Kriegseisen, Warszawa 2011, s. 7-10.
Kriegseisen W., Zmierzch staropolskiej polityki, czyli o niektórych cechach szczególnych polskiej kultury politycznej przełomu XVII i XVIII wieku [w:] Zmierzch kultury staropolskiej. Ciągłość i kryzysy (wieki XVII-XIX), red. U. Augustyniak, A. Karpiński, Warszawa 1997, s. 15-39.
Łojek J., O pewnej "polemice historycznej" na temat Stanisława Augusta, Konstytucji 3 Maja i Targowicy, "Przegląd Historyczny" 1979, t. 70, z. 1, s. 187-194.
Lord R.H., Drugi rozbiór Polski, przekł. A. Jaraczewski, Warszawa 1984.
Lord R.H., The Second Partition of Poland. A Study in Diplomatic History, Cambridge 1915.
Lord R.H., The Third Partition of Poland, "Slavonic [and East European] Review" 1924/1925, vol. 3, s. 481-498.
Lukowski J.T., The "Szlachta" and the Confederacy of Radom, 1764-1767/68: A Study of the Polish Nobility, Romae 1977.
Lukowski J.T., Guarantee or Annexation: A Note on Russian Plans to Acquire Polish Territory Prior to the First Partition of Poland, "Bulletin of the Institute of Historical Research" 1983, vol. 56, issue 133, s. 60-65.
Lukowski J.T., The Partitions of Poland. 1772, 1793, 1795, Longman, Harlow 1999.
Łukowski J., Bar nieudany? Konfederacja radomska 1767-1768 - prekursor Baru [w:] Konfederacja barska. Jej konteksty i tradycje, red. A. Buchmann, A. Danilczyk, Warszawa 2009, s. 95-101.
Markiewicz M., Wstęp [w:] J. Gierowski, Na szlakach Rzeczypospolitej w nowożytnej Europie, red. A.K. Link-Lenczowski, Kraków 2008, s. 5-6.
Michalski J., Dwie misje księcia Stanisława [w:] idem, Studia historyczne z XVIII i XIX wieku, t. 1: Polityka i społeczeństwo, red. W. Kriegseisen, Z. Zielińska, Warszawa 2007, s. 376-392.
Michalski J., Dyplomacja polska w latach 1764-1795 [w:] Historia dyplomacji polskiej, t. 2: 1572-1795, red. Z. Wójcik, Warszawa 1982, s. 483-705.
Michalski J., Fryderyk Wielki i Grzegorz Potemkin w latach kryzysu przymierza prusko-rosyjskiego [w:] idem, Studia historyczne z XVIII i XIX wieku, t. 1: Polityka i społeczeństwo, red. W. Kriegseisen, Z. Zielińska, Warszawa 2007, s. 401-427.
Michalski J., Historiografia polska wobec problematyki pierwszego rozbioru [w:] idem, Studia historyczne z XVIII i XIX wieku, t. 2: Ideologia - nauka - historiografia, red. W. Kriegseisen, Z. Zielińska, Warszawa 2007, s. 496-508.
Michalski J., Na marginesie reedycji "Sejmu Czteroletniego'' Waleriana Kalinki [w:] idem, Studia historyczne z XVIII i XIX wieku, t. 2: Ideologia - nauka - historiografia, red. W. Kriegseisen, Z. Zielińska, Warszawa 2007, s. 509-523.
Michalski J., O zmianę rosyjskiego ambasadora w Warszawie (zabiegi magnackiej opozycji w latach 1775-1776) [w:] idem, Studia i szkice historyczne z XVIII i XIX wieku, red. Z. Zielińska, Kraków 2020, s. 272-284.
Michalski J., Początki opozycyjnej działalności Franciszka Ksawerego Branickiego [w:] idem, Studia i szkice historyczne z XVIII i XIX wieku, red. Z. Zielińska, Kraków 2020, s. 458-513.
Michalski J., Polska wobec wojny o sukcesję bawarską, Wrocław 1964.
Michalski J., Publicystyka i parapublicystyka doby sejmu 1776 roku [w:] idem, Studia i szkice historyczne z XVIII i XIX wieku, red. Z. Zielińska, Kraków 2020, s. 353-403.
Michalski J., Rejtan i dylematy Polaków w dobie pierwszego rozbioru [w:] idem, Studia historyczne z XVIII i XIX wieku, t. 1: Polityka i społeczeństwo, red. W. Kriegseisen, Z. Zielińska, Warszawa 2007, s. 160-201.
Michalski J., Sprawa przymierza polsko-rosyjskiego w dobie aneksji Krymu [w:] idem, Studia historyczne z XVIII i XIX wieku, t. 1: Polityka i społeczeństwo, red. W. Kriegseisen, Z. Zielińska, Warszawa 2007, s. 420-448.
Michalski J., Sprawa wyboru posłów dysydentów na sejm 1776 roku [w:] idem, Studia i szkice historyczne z XVIII i XIX wieku, red. Z. Zielińska, Kraków 2020, s. 344-352.
Michalski J., Stanisław August Poniatowski, Warszawa 2009.
Michalski J., Zmierzch prokonsulatu Stackelberga [w:] idem, Studia historyczne z XVIII i XIX wieku, t. 1: Polityka i społeczeństwo, red. W. Kriegseisen, Z. Zielińska, Warszawa 2007, s. 449-499.
Müller M.G., Rozbiory Polski. Historia Polski i Europy XVIII wieku, przekł. M. Wrzosek-Müller, Poznań 2005.
Romaniuk P.P., Instytucjonalne podstawy hegemonii Sapiehów w Wielkim Księstwie Litewskim w drugiej połowie XVII w. [w:] W cieniu wojen i rozbiorów. Studia z dziejów Rzeczypospolitej XVIII i początków XIX wieku, red. U. Kosińska, D. Dukwicz, A. Danilczyk, Warszawa 2014, s. 29-37.
Rostworowski E., Historia powszechna. Wiek XVIII, Warszawa 1977.
Rostworowski E., Polska w układzie sił politycznych Europy XVIII wieku [w:] Polska w epoce Oświecenia. Państwo - społeczeństwo - kultura, red. B. Leśnodorski, Warszawa 1971, s. 11-59.
Rostworowski E., Sprawa aukcji wojska na tle sytuacji politycznej przed Sejmem Czteroletnim, Warszawa 1957.
Šapoka M., War, Loyalty, and Rebellion. The Grand Duchy of Lithuania and the Great Northern War, 1709-1717, London-New York 2018.
Schroeder P.W., The Transformation of European Politics 1763-1848, Oxford 1994.
Scott H.M., Diplomatic Culture in Old Regime Europe [w:] Cultures of Power in Europe during the Long Eighteenth Century, red. H.M. Scott, B. Simms, Cambridge 2007, s. 58-85.
Scott H.M., The Emergence of the Eastern Powers, 1756-1775, Cambridge 2001.
Skowroński P., Zmagania o kształt osobowy sejmu 1773-1775, "Kwartalnik Historyczny" 2020, R. 127, nr 2, s. 233-272.
Sołtys A., Między Konstytucją a Targowicą. Korespondencja i pisma polityczne prymasa Michała Jerzego Poniatowskiego z lat 1791-1793, wybór i oprac. A. Sołtys, przedmowa Z. Zielińska, Warszawa 2018, s. 17-112.
Stanisław August. Ostatni król polski. Polityk, mecenas, reformator 1764-1795, katalog wystawy, red. A. Sołtys, Warszawa 2011.
Stribny W., Die Russlandpolitik Friedrichs des Grossen, Würzburg 1966.
Strohm K., Die Kurländische Frage (1700-1763). Eine Studie zur Mächtepolitik in Ancien Régime, Berlin 1999.
Szwaciński T., Finał sejmu 1754 r. w relacjach rosyjskich i brytyjskich, "Biblioteka Epoki Nowożytnej" 2016, z. 4/1, s. 163-195.
Szwaciński T., Obraz i ocena hetmana Jana Klemensa Branickiego w relacjach rosyjskiego dyplomaty Heinricha Grossa: od sejmu ostrogskiego do sejmu bez króla (1754-1756) [w:] Jan Klemens Branicki. Splendor i miraż, red. A. Danilczyk, W.F. Wilczewski, Białystok 2022, s. 196-227.
Szwaciński T., Protekcja rosyjska udzielana przedstawicielom szlachty litewskiej u progu wojny siedmioletniej. Postawienie problemu, "Kwartalnik Historyczny" 2011, R. 118, nr 1, s. 47-83.
Szwaciński T., "Refleksje" kanclerza koronnego Jana Małachowskiego (1755-1757), "Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej" 2019, t. 54, z. 1, s. 27-57.
Szwaciński T., Rosja a Jan i Piotr Sapiehowie w dobie kryzysu ostrogskiego (1754-1758), "Kwartalnik Historyczny" 2012, R. 119, nr 1, s. 31-65.
Szwaciński T., Rosyjsko-brytyjskie stosunki dyplomatyczne na sasko-polskim gruncie w przededniu pruskiej agresji. Heinrich Iwanowicz Gross a David Murray wicehrabia Stormont (czerwiec-sierpień 1756), "Kwartalnik Historyczny" 2015, R. 122, nr 3, s. 475-508.
Szwaciński T., Starania Czartoryskich o wciągnięcie Rosji w sprawy polskie w 1754 roku (sprawa rzekomej gwarancji), "Kwartalnik Historyczny" 2020, R. 127, nr 3, s. 507-540.
Szwaciński T., Tumult wileński 1755 r. i jego reperkusje, "Rocznik Lituanistyczny" 2016, t. 2, s. 107-126.
Szwaciński T., Walka "Familii" o koadiutorię wileńską: 1754-1757 [w:] W cieniu wojen i rozbiorów. Studia z dziejów Rzeczypospolitej XVIII i początków XIX wieku, red. U. Kosińska, D. Dukwicz, A. Danilczyk, Warszawa 2014, s. 197-213.
Topolski J., The Development of the Absolute Prussian State and Prussia's Role in the Partitions of Poland, "Polish Western Affairs" 1981, vol. 22, no. 1/2, s. 24-39.
Trudne stulecia. Studia z dziejów XVII i XVIII wieku ofiarowane profesorowi Jerzemu Michalskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. Ł. Kądziela, W. Kriegseisen, Z. Zielińska, Warszawa 1994.
Ugniewski P., Media i dyplomacja. "Gazette de France" o sejmie rozbiorowym 1773-1775, Warszawa 2006.
Waszczuk R., Misja Piotra Maurycego Glayre'a w Paryżu, czerwiec-listopad 1777 r. Wokół stosunków Stanisława Augusta z Francją po pierwszym rozbiorze [w:] "Skłócony naród, król niepewny, szlachta dzika"? Polska stanisławowska w świetle najnowszych badań, red. P. Ugniewski, Warszawa 2020, s. 201-220.
Wyszomirska M., Między obroną wolności a naprawą państwa. Rzeczpospolita jako przedmiot polemik politycznych w dobie panowania Augusta III (1734-1763), Warszawa 2009.
Zielińska E., Działalność polsko-rosyjskiej komisji granicznej w latach 1780-1781, "Kwartalnik Historyczny" 2022, R. 129, nr 3, s. 555-591.
Zielińska E., Otto Magnus Stackelberg wobec projektu skonfederowania sejmu 1782 roku. Przyczynek do praktyki polityki rosyjskiej w Rzeczypospolitej przed Sejmem Wielkim, "Kwartalnik Historyczny" 1999, R. 106, nr 4, s. 73-88.
Zielińska E., Polsko-rosyjskie sądy pograniczne po pierwszym rozbiorze. Wybrane problemy funkcjonowania, "Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej" 2019, t. 54, z. 1, s. 59-74.
Zielińska E., Problem cenzury w sejmowych diariuszach drukowanych epoki stanisławowskiej na przykładzie diariusza sejmu 1776 r., "Studia Źródłoznawcze. Commentationes" 2022, t. 60, s. 93-108.
Zielińska E., Sprawa polsko-rosyjskiej komisji granicznej w latach 1778-1780 [w:] W cieniu wojen i rozbiorów. Studia z dziejów Rzeczypospolitej XVIII i początków XIX wieku, red. U. Kosińska, D. Dukwicz, A. Danilczyk, Warszawa 2014, s. 339-368.
Zielińska E., Wstęp [w:] Entretiens du roi Stanislas-Auguste avec Otto Magnus von Stackelberg (1776), oprac. i komentarze eadem, Warszawa 2020, s. 5-66.
Zielińska E., Zabójstwo Romualda Strutyńskiego. Problematyka stacjonowania wojsk rosyjskich w Rzeczypospolitej za panowania Stanisława Augusta [w:] "Skłócony naród, król niepewny, szlachta dzika"? Polska stanisławowska w świetle najnowszych badań, red. P. Ugniewski, Warszawa 2020, s. 259-282.
Zielińska Z., Ambasador Otto Stackelberg w dobie wojny o sukcesję bawarską [w:] eadem, Studia z dziejów stosunków polsko-rosyjskich w XVIII wieku, Warszawa 2001, s. 136-159.
Zielińska Z., Badania Jerzego Michalskiego na temat sytuacji międzynarodowej Rzeczypospolitej w czasach Stanisława Augusta [w:] W kręgu badaczy dziejów politycznych XVIII wieku. Józef Feldman - Emanuel Rostworowski - Jerzy Michalski, red. Z. Zielińska, W. Kriegseisen, Warszawa 2010, s. 107-123.
Zielińska Z., Dwa niezrealizowane projekty polityczne Katarzyny II z początku 1789 r. [w:] eadem, Studia z dziejów stosunków polsko-rosyjskich w XVIII wieku, Warszawa 2001, s. 160-169.
Zielińska Z., Dyskusja [w:] Spojrzenie w przeszłość. Konferencja Muzeum Historii Polski. Jadwisin 25-26 października 2007 r., red. P. Skibiński i inni, t. 1-2, Warszawa 2009, t. 1: Średniowiecze, nowożytność, s. 399-403.
Zielińska Z., Echa dokonań Sejmu Niemego w czasach Augusta III i Stanisława Augusta (rekonesans) [w:] Sejm Niemy. Między mitem a reformą państwa, red. M. Zwierzykowski, Warszawa 2019, s. 286-327.
Zielińska Z., Geneza i treść aktu abdykacji Stanisława Augusta, "Studia Źródłoznawcze" 2013, t. 51, s. 43-68.
Zielińska Z., Geneza upadku orientacji rosyjskiej u progu Sejmu Czteroletniego w opinii ambasadora Stackelberga, "Wiek Oświecenia" 1999, t. 15, s. 57-93.
Zielińska Z., Kołłątaj i orientacja pruska u progu Sejmu Czteroletniego, Warszawa 1991.
Zielińska Z., "Król wydał trzy miliony, czekał trzy miesiące, by widzieć Katarzynę przez trzy godziny" - po co ta podróż? [w:] Stanisław August i jego Rzeczpospolita. Dramat państwa, odrodzenie narodu, red. A. Sołtys, Z. Zielińska, Warszawa 2013, s. 183-194.
Zielińska Z., Królewska imaginacja? Obawy przed nowym rozbiorem w korespondencji Stanisława Augusta z Augustynem Debolim z lat 1780-1787 [w:] Pierwszy rozbiór Polski w świetle najnowszych badań, red. J. Bajer, J. Kordel, Warszawa 2023, s. 409-433.
Zielińska Z., Łukasz Kądziela (1955-1997), "Wiek Oświecenia" 1998, t. 14, s. 269-270.
Zielińska Z., Mechanizm sejmikowy i klientela radziwiłłowska za Sasów, "Przegląd Historyczny" 1971, t. 62, z. 3, s. 397-419.
Zielińska Z., Moja wizja epoki [w:] Spojrzenie w przeszłość. Konferencja Muzeum Historii Polski. Jadwisin 25-26 października 2007 r., red. P. Skibiński i inni, t. 1-2, Warszawa 2009, t. 1: Średniowiecze, nowożytność, s. 352-367.
Zielińska Z., "O sukcesyi tronu w Polszcze" 1787-1790, Warszawa 1991.
Zielińska Z., Odpowiedzi na ankietę, "Kwartalnik Historyczny" 2021, R. 128, nr 1, s. 454-460.
Zielińska Z., Ostatnie lata Pierwszej Rzeczypospolitej, Warszawa 1986.
Zielińska Z., Ostatnie miesiące ambasady Ottona Stackelberga w świetle jego raportów (styczeń 1789-czerwiec 1790) [w:] eadem, Studia z dziejów stosunków polsko-rosyjskich w XVIII wieku, Warszawa 2001, s. 170-247.
Zielińska Z., Pogłoski o rozbiorze Polski oraz ich reperkusje w Rzeczypospolitej w okresie bezkrólewia 1763-1764 r., "Przegląd Historyczny" 2005, t. 96, z. 4, s. 543-571.
Zielińska Z., Polska w okowach "systemu północnego" 1763-1766, Kraków 2012.
Zielińska Z., Pryncypia rosyjskiej polityki zagranicznej w XVIII-wiecznej Europie (epoka popiotrowa) [w:] Rzeczpospolita - Europa XVI-XVIII wiek. Próba konfrontacji, red. M. Kopczyński, W. Tygielski, Warszawa 1999, s. 203-218.
Zielińska Z., Przygotowania do rozbioru? Rosyjska lustracja ziem nad górną Dźwiną z lata 1767 r. [w:] Gospodarka. Ludzie. Władza. Studia ofiarowane Juliuszowi Łukasiewiczowi w 75. rocznicę urodzin, red. M. Kopczyński, A. Mączak, Warszawa 1998, s. 129-135.
Zielińska Z., Publicystyka pro- i antysukcesyjna w początkach Sejmu Wielkiego [w:] Sejm Czteroletni i jego tradycje, red. J. Kowecki, Warszawa 1991, s. 109-125.
Zielińska Z., Republikanizm spod znaku buławy. Publicystyka Seweryna Rzewuskiego z lat 1788-1790, Warszawa 1988.
Zielińska Z., Rosja wobec planów reform niezrealizowanej konfederacji Czartoryskich z lat 1762-1763 [w:] eadem, Studia z dziejów stosunków polsko-rosyjskich w XVIII wieku, Warszawa 2001, s. 60-89.
Zielińska Z., Rosja wobec polskich planów aukcji wojska w 1738 r., "Kwartalnik Historyczny" 2000, R. 107, nr 3, s. 3-25.
Zielińska Z., Rosja wobec polskich planów aukcji wojska w 1740 roku, "Ikonotheka" 1998, t. 13, s. 241-257.
Zielińska Z., Rosja wobec polskich planów reform w latach 1738-1744 [w:] eadem, Studia z dziejów stosunków polsko-rosyjskich w XVIII wieku, Warszawa 2001, s. 9-59.
Zielińska Z., Sejmiki 8 lutego 1790 - pierwsze referendum na temat dokonań sejmu, "Wiek Oświecenia" 1993, t. 9, s. 113-125.
Zielińska Z., "Spokojne lata pod protektoratem Rosji" 1775-1786 [w:] Najwyższa Pani swoich praw... Idee wolności, niepodległości i suwerenności Rzeczypospolitej 1569-1795, red. A. Grześkowiak-Krwawicz, Warszawa 2019, s. 273-307.
Zielińska Z., Stanisław August i Otto Stackelberg u progu wojny rosyjsko-tureckiej (marzec-październik 1787), "Kwartalnik Historyczny" 2000, R. 107, nr 4, s. 3-20.
Zielińska Z., Stanisław August, Konstytucja i Targowica (w związku z pracą Jerzego Łojka "Upadek Konstytucji 3 Maja", Wrocław 1976), "Przegląd Historyczny" 1978, t. 69, z. 2, s. 317-336.
Zielińska Z., Stanisław August wobec konfederacji i konfederatów barskich [w:] Konfederacja barska. Jej konteksty i tradycje, red. A. Buchmann, A. Danilczyk, Warszawa 2009, s. 117-130.
Zielińska Z., Studia z dziejów stosunków polsko-rosyjskich w XVIII wieku, Warszawa 2001.
Zielińska Z., Walka "Familii" o reformę Rzeczypospolitej w latach 1743-1752, Warszawa 1983.
Zielińska Z., W odpowiedzi Jerzemu Łojkowi, "Przegląd Historyczny" 1979, t. 70, z. 1, s. 194-196.
Zielińska Z., Wstęp [w:] Korespondencja Stanisława Augusta z Katarzyną II i jej najbliższymi współpracownikami (1764-1796), t. 1-2, oprac., wstęp i komentarze Z. Zielińska, przeł. K. Zaleska, Warszawa 2022, t. 1, s. 15-151.
Zielińska Z., Biliński P., Emanuel Rostworowski - droga na historiograficzny Olimp [w:] W kręgu badaczy dziejów politycznych XVIII wieku. Józef Feldman - Emanuel Rostworowski - Jerzy Michalski, red. Z. Zielińska, W. Kriegseisen, Warszawa 2010, s. 19-44.
Аниперков В., К вопросу о том, почему конфессиональный фактор не стал определяющим во втором разделе Речи Посполитой, "Orientalia Christiana Cracoviensia" 2017, t. 9, s. 41-66.
Кригзайзен В., Тарногродская конфедерация (1715-1717 гг.): проявление внутреннего кризиса шляхетской Речи Посполитой или результат конфликта в отношениях России с Саксонией? [w:] Россия, Польша, Германия в европейской политике: Исторический опыт взаимодействия и императивы сотрудничества, ред. Б.В. Носов, К.А. Кочегаров, Л.П. Марней, Москва 2012, s. 101-115.
Мацук A., Барацьба магнацкіх груповак у ВКЛ, 1717-1763 гг, Мінск 2010.
PRACE NIEPUBLIKOWANE
Bajer J., La France face a l'élection et a la reconnaissance du roi Stanislas-Auguste (1763-1766), niepublikowana praca doktorska, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu - Université Paris-Saclay, Poznań-Versailles 2015.
Kosińska R., Konfederacja radomska - dyktat rosyjski czy ruch szlachecki?, niepublikowana praca doktorska, Instytut Historii PAN, Warszawa 2022.
Skowroński P., Sejm 1776 r. i reforma ustroju Rzeczypospolitej po I rozbiorze, niepublikowana praca doktorska, Instytut Historii PAN, Warszawa 2022.
Zielińska E., Rzeczpospolita wobec zbliżenia rosyjsko-austriackiego na początku lat osiemdziesiątych XVIII w. Sprawy Barona Karla Juliusa i Biskupa Kajetana Sołtyka, niepublikowana praca doktorska, Instytut Historii PAN, Warszawa 2004.
1 Bibliografię z okresu 1971-2013 opublikowano w tomie W cieniu wojen i rozbiorów. Studia z dziejów Rzeczypospolitej XVIII i początków XIX wieku, red. U. Kosińska, D. Dukwicz, A. Danilczyk, Warszawa 2014, s. 13-27.
2 M. Markiewicz, Wstęp [w:] J. Gierowski, Na szlakach Rzeczypospolitej w nowożytnej Europie, red. A.K. Link-Lenczowski, Kraków 2008, s. 5.
3 Trudne stulecia. Studia z dziejów XVII i XVIII wieku ofiarowane profesorowi Jerzemu Michalskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. Ł. Kądziela, W. Kriegseisen, Z. Zielińska, Warszawa 1994.
4 Promotorem doktoratu Zofii Zielińskiej był Antoni Mączak, Łukasza Kądzieli - Andrzej Zahorski. Cenili się.
5 Np. "We wdzięcznej pamięci zachowam ś.p. Pana Profesora Jerzego Michalskiego, który zechciał poświęcić swój bezcenny (bo krótki już) czas na dokładną lekturę rozprawy i wnikliwą recenzję, stanowiącą źródło refleksji i inspiracji". J. Burdowicz-Nowicki, Piotr I, August II i Rzeczpospolita 1697-1706, Kraków 2010, s. 16.
6 E. Rostworowski, Historia powszechna. Wiek XVIII, Warszawa 1977. Zob. Z. Zielińska, P. Biliński, Emanuel Rostworowski - droga na historiograficzny Olimp [w:] W kręgu badaczy dziejów politycznych XVIII wieku. Józef Feldman - Emanuel Rostworowski - Jerzy Michalski, red. Z. Zielińska, W. Kriegseisen, Warszawa 2010, s. 19-44; Emanuel Mateusz Rostworowski 1923-1989, red. M. Czeppe, Kraków 2018.
7 Zob. M. Czeppe, Biografistyka w twórczości Emanuela Rostworowskiego i Jerzego Michalskiego [w:] W kręgu badaczy dziejów politycznych, s. 169-179.
8 Jest autorką ponad 85 biogramów w Polskim Słowniku Biograficznym, jest to więcej nawet niż Rostworowski. M.in. opracowała biogramy Kazimierza i Michała Poniatowskich, Ignacego Potockiego i ekscentrycznego "republikanta" Jana Suchorzewskiego, zob. Bibliografia publikacji Zofii Zielińskiej z lat 1971-2013 [w:] W cieniu wojen i rozbiorów. Studia z dziejów Rzeczypospolitej XVIII i początków XIX wieku, red. U. Kosińska, D. Dukwicz, A. Danilczyk, Warszawa 2014, s. 13-27.
9 Zob. J. Burdowicz-Nowicki, Józef Feldman o początkach imperialnej polityki Rosji wobec Polski u zarania XVIII w. - źródła i inspiracje [w:] W kręgu badaczy dziejów politycznych, s. 11-18; W. Kriegseisen, Czy warto pisać o królach? Józefa Feldmana, Emanuela Rostworowskiego i Jerzego Michalskiego biografie monarchów [w:] ibidem, s. 187-198.
10 W. Kalinka, Sejm Czteroletni, t. 1-2, przedmowa Z. Zielińska, 4 [sic - 5] wyd., Warszawa 1991; J. Michalski, Na marginesie reedycji "Sejmu Czteroletniego" Waleriana Kalinki [w:] idem, Studia historyczne z XVIII i XIX wieku, t. 2: Ideologia - nauka - historiografia, red. W. Kriegseisen, Z. Zielińska, Warszawa 2007, s. 509-523.
11 Por. Z. Zielińska, Odpowiedzi na ankietę, "Kwartalnik Historyczny" 2021, R. 128, nr 1, s. 454.
12 J. Kordel, Z Austrią czy z Prusami. Polityka zagraniczna Saksonii 1774-1778, Kraków 2018. Także poprzez swoje zainteresowania piśmiennictwem oświeceniowym tenże autor wyróżnia się na tle szkoły. Optyka niektórych publikacji Urszuli Kosińskiej jest bardziej "saska" niż "polska", podobnie jak optyka Jacka Burdowicza-Nowickiego bywa "rosyjska", jednak ich prace traktują o królu polskim Auguście II.
13 Correspondance de Stanislas-Auguste avec Catherine II et ses plus proches collaborateurs (1764-1796), oprac. Z. Zielińska, przekł. K. Zaleska, Kraków 2015; Korespondencja Stanisława Augusta z Katarzyną II i jej najbliższymi współpracownikami (1764-1796), t. 1-2, oprac., wstęp i komentarze Z. Zielińska, przekł. K. Zaleska, Warszawa 2022.
14 Korespondencja polityczna Stanisława Augusta. Augustyn Deboli 1780, oprac. E. Zielińska, A. Danilczyk, Warszawa 2012; Korespondencja polityczna Stanisława Augusta. Augustyn Deboli 1781, oprac. E. Zielińska, A. Danilczyk, Warszawa 2015; Korespondencja polityczna Stanisława Augusta. Augustyn Deboli 1782, oprac. E. Zielińska, A. Danilczyk, Warszawa 2017; Korespondencja polityczna Stanisława Augusta. Wiedeń, t. 1: (1788-1790), oprac. M. Jusupović, A. Danilczyk, Warszawa 2016; Korespondencja polityczna Stanisława Augusta. Wiedeń, t. 2: (1791-1792), oprac. M. Jusupović, współpraca A. Danilczyk, Warszawa 2016; Correspondance du roi Stanislas-Auguste et de Luigi Malabaila di Canale (1765-1772), red. et élaboration J. Bajer, Warszawa 2020.
15 Entretiens du roi Stanislas-Auguste avec Otto Magnus von Stackelberg (1773-1775), oprac. i komentarze D. Dukwicz, E. Zielińska, Warszawa 2017; Entretiens du roi Stanislas-Auguste avec Otto Magnus von Stackelberg (1776), oprac. i komentarze E. Zielińska, Warszawa 2020; Instrukcje i reskrypty do ambasadorów rosyjskich w Rzeczypospolitej w latach 1772-1794, oprac. A. Danilczyk, J. Kordel, V. Anipiarkou, S. Łuczak, współpraca Z. Zielińska, Warszawa 2019.
16 J.H. von Flemming, Pamiętniki o elekcji Augusta II na króla polskiego i o początkach wojny północnej (1696-1702)/Mémoires concernant l'élection d'Auguste II pour roi de Pologne et les débuts de la guerre du Nord (1696-1702), wyd. U. Kosińska, przekł. K. Zaleska, M. Gołębiewska-Bijak, Warszawa 2017; J.A. Wiśniowiecki, Ilias Polski (1700-1710), wyd. P.P. Romaniuk, J. Burdowicz-Nowicki, Warszawa 2018.
17 U. Kosińska, Dyskusja [w:] Spojrzenie w przeszłość. Konferencja Muzeum Historii Polski. Jadwisin 25-26 października 2007 r., red. P. Skibiński, A. Przeszowska, J. Brodacki, K. Grabowska, M. Szczepański, M. Zarychta, t. 1-2, Warszawa 2009, t. 1: Średniowiecze, nowożytność, s. 257. Por. uwagi T. Szwacińskiego o potrzebie tekstów o archiwaliach rosyjskich, które dostarczyłyby "materiał idiograficzny do biografii politycznej hetmana", idem, Obraz i ocena Hetmana Jana Klemensa Branickiego w relacjach rosyjskiego dyplomaty Heinricha Grossa: od sejmu Ostrogskiego do sejmu bez króla (1754-1756) [w:] Jan Klemens Branicki. Splendor i miraż, red. A. Danilczyk, W.F. Wilczewski, Białystok 2022, s. 198.
18 D. Dukwicz, Na drodze do pierwszego rozbioru. Rosja i Prusy wobec Rzeczypospolitej w latach 1768-1771, Warszawa 2022. Autorka książki zawierającej gęstą, wielowątkową narrację wydarzeń klarownie wyłożyła swoje cele i konkluzje.
19 Z. Zielińska, Odpowiedzi na ankietę, op. cit., s. 456.
20 Eadem, Studia z dziejów stosunków polsko-rosyjskich w XVIII wieku, Warszawa 2001.
21 Np. eadem, Ostatnie lata Pierwszej Rzeczypospolitej, w serii "Dzieje narodu i państwa polskiego", III-41, Warszawa 1986, oraz jej wystąpienia w programie TVP Kultura "Sądy - przesądy": zob. https://vod.tvp.pl/programy,88/sady-przesady--w-powiekszeniu-odcinki,274577 (dostęp 27 VIII 2023); https://vod.tvp.pl/programy,88/sady-przesady--rozroby-u-kuby-odcinki,274597 (dostęp: 27 VIII 2023).
22 Np. Z. Zielińska, Dyskusja [w:] Spojrzenie w przeszłość, t. 1, s. 400.
23 Zob. np. powyższe linki do "Sądy - przesądy"; J. Kordel, Mrok i świt. Rzeczpospolita w czasach unii polsko-saskiej, "Mówią Wieki" 2021, nr 11 (747), s. 20-23; idem, Królestwo anarchii? XVIII-wieczna Rzeczpospolita rzeczywista i opisana, "Teologia Polityczna Co Tydzień" 2020, nr 31 (227).
24 Krytyczne recenzje wywołały niejedną polemikę. O jednej - Zofii Zielińskiej z Jerzym Łojkiem - zob. niżej, przyp. 107. Por. ostre uwagi Z. Zielińskiej, Odpowiedzi na ankietę, op. cit., s. 457-460.
25 Eadem, "O sukcesyi tronu w Polszcze" 1787-1790, Warszawa 1991, s. 12.
26 Eadem, Republikanizm spod znaku buławy. Publicystyka Seweryna Rzewuskiego z lat 1788-1790, Warszawa 1988.
27 Zob. D. Dukwicz, Krytyka naukowa Jerzego Michalskiego [w:] W kręgu badaczy dziejów politycznych, s. 137-160; eadem, Warsztat badacza wieku XVIII w "Historyce" Władysława Konopczyńskiego [w:] Władysław Konopczyński jako badacz dziejów XVIII wieku, red. Z. Zielińska, W. Kriegseisen, Warszawa 2014, s. 167-189.
28 W. Kriegseisen, Zmierzch staropolskiej polityki, czyli o niektórych cechach szczególnych polskiej kultury politycznej przełomu XVII i XVIII wieku [w:] Zmierzch kultury staropolskiej. Ciągłość i kryzysy (wieki XVII-XIX), red. U. Augustyniak, A. Karpiński, Warszawa 1997, s. 15-39.
29 Z. Zielińska, Moja wizja epoki [w:] Spojrzenie w przeszłość, t. 1, s. 352-367 (cytat na s. 358).
30 M. Cowling, The Impact of Labour, 1920-1924, Cambridge 1971, s. 3-12. Zob. R. Butterwick, Political Discourses of the Polish Revolution, 1788-1792, "English Historical Review" 2005, vol. 120, issue 487, s. 704-705.
31 A. Grześkowiak-Krwawicz, Regina libertas. Wolność w polskiej myśli politycznej XVIII wieku, Gdańsk 2006, s. 8. Zob. też: eadem, Dyskurs polityczny Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Pojęcia i idee, Toruń 2018.
32 M. Matuszewicz, Diariusz życia mego, t. 1-2, oprac. B. Królikowski, komentarz Z. Zielińska, Warszawa 1986.
33 Z. Zielińska, Mechanizm sejmikowy i klientela radziwiłłowska za Sasów, "Przegląd Historyczny" 1971, t. 62, z. 3, s. 397-419.
34 M. Jusupović, Prowincjonalna elita litewska w XVIII wieku. Działalność polityczna rodziny Zabiełłów w latach 1733-1765, Warszawa 2014; Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733-1795, wyd. M. Jusupović, Warszawa 2019.
35 E. Rostworowski, Sprawa aukcji wojska na tle sytuacji politycznej przed Sejmem Czteroletnim, Warszawa 1957, s. 125-129, 222-224; A. Danilczyk, W kręgu afery Dogrumowej. Sejm 1786 roku, Warszawa 2010, s. 169-170, 183-186; por. R. Butterwick-Pawlikowski, Jak pisać o dziejach sejmów doby Rady Nieustającej? W związku z monografią Adama Danilczyka o sejmie 1786 r., "Kwartalnik Historyczny" 2012, R. 119, nr 3, s. 568-581.
36 Stanisław August do Augustyna Debolego, 25 lipca 1789, cyt. za: R. Butterwick, Polska Rewolucja a Kościół katolicki 1788-1792, Kraków 2019, s. 459. Argumentacja: ibidem, s. 37-50.
37 W oryginale: "quiconque veut faire l'histoire d'une assemblée nationale dans un pays libre, doit toujours joindre au journal de ce qui se dit en publique, l'anecdote secr?te, qui en a été le vrai motif": Stanisław August do Filippa Mazzeiego, 10 IV 1790, cyt. za: R. Butterwick, Polska Rewolucja, s. 44.
38 Z. Zielińska, Moja wizja epoki, s. 352.
39 Eadem, Odpowiedzi na ankietę, op. cit., s. 454.
40 R.H. Lord, The Second Partition of Poland. A Study in Diplomatic History, Cambridge 1915; idem, Drugi rozbiór Polski, przeł. A. Jaraczewski, Warszawa 1984 (wstęp J. Łojka, Robert Howard Lord - uczony niezwykły).
41 R.H. Lord, The Second Partition of Poland, s. XVI.
42 W mniejszym stopniu dotyczy to austriackiego historyka Adolfa Beera, autora trzytomowego dzieła Die erste Theilung Polens, Wien 1873, który dostrzegł, że decyzja zapadła w Petersburgu, choć sympatii do Prus nie żywił. Zob. J. Topolski, The Development of the Absolute Prussian State and Prussia's Role in the Partitions of Poland, "Polish Western Affairs" 1981, vol. 22, no. 1/2, s. 24-39. Te uwarunkowania zmieniły się po drugiej wojnie światowej, co zapewne wpłynęło na W. Stribny'ego, który w książce Die Russlandspolitik Friedrichs des Grossen, Würzburg 1966, odrzucił dominującą dotąd tezę o pruskiej inspiracji pierwszego rozbioru. Zob. D. Dukwicz, Na drodze do pierwszego rozbioru, s. 9-11.
43 W. Konopczyński, Fryderyk Wielki a Polska, Poznań 1947; idem, Pierwszy rozbiór Polski, Kraków 2010.
44 Zob. J. Kordel, Królestwo anarchii. W poszukiwaniu nowożytnych wyobrażeń o Rzeczypospolitej i jej mieszkańcach, Warszawa 2020; K. Błachowska, Państwo, które ostać się nie mogło - spojrzenie historiografii rosyjskiej drugiej połowy XIX w. na dzieje Polski [w:] W cieniu wojen i rozbiorów..., s. 499-522.
45 Np. R. Dmowski, Myśli nowoczesnego Polaka [1903], Wrocław 2002, s. 26-33.
46 J. Michalski, Polska wobec wojny o sukcesję bawarską, Wrocław 1964. Zob. Z. Zielińska, Badania Jerzego Michalskiego na temat sytuacji międzynarodowej Rzeczypospolitej w czasach Stanisława Augusta [w:] W kręgu badaczy dziejów politycznych..., s. 107-123.
47 J. Michalski, Dyplomacja polska w latach 1764-1795 [w:] Historia dyplomacji polskiej, t. 2: 1572-1795, red. Z. Wójcik, Warszawa 1982, s. 483-705.
48 Stanisław August, mowa 6 XI 1788, cyt. za: J. Michalski, Stanisław August Poniatowski, Warszawa 2009, s. 52.
49 T. Cegielski, Ł. Kądziela, Rozbiory Polski. 1772-1793-1795, Warszawa 1990.
50 J. Lukowski, The Partitions of Poland. 1772, 1793, 1795, Harlow 1999.
51 Z. Zielińska, Łukasz Kądziela (1955-1997), "Wiek Oświecenia" 1998, t. 14, s. 269-270 (cytat). Ł. Kądziela, Między zdradą a służbą Rzeczypospolitej. Fryderyk Moszyński w latach 1792-1793, Warszawa 1993; idem, Fryderyk Moszyński w Insurekcji Kościuszkowskiej, red. A. Haratym, Warszawa 2004.
52 W. Kriegseisen, Wstęp [w:] Ł. Kądziela, Od Konstytucji do Insurekcji. Studia nad dziejami Rzeczypospolitej w latach 1791-1794, red. W. Kriegseisen, Warszawa 2011, s. 7-10; oraz informacja od prof. Zofii Zielińskiej. Ł. Kądziela, Opcja grodzieńska [w:] idem, Od Konstytucji do Insurekcji, s. 167-180; idem, O potrzebie nowych badań nad dziejami Targowicy [w:] ibidem, s. 143-154.
53 Informacja od prof. Z. Zielińskiej. W tym miejscu dziękuję jej raz jeszcze za udostępnienie swoich wypisów z korespondencji Ottona von Stackelberga z lat 1787-1790.
54 Zob. D. Dukwicz, Publication of Prussian Diplomatic Materials in the "Sbornik Imperatorskogo Russkogo Istoricheskogo Obshchestvo" as a Tool of the Politics of History of the Russian Empire. Remarks on the Completeness of the Edition, "Kwartalnik Historyczny" 2020, R. 127, English language edition nr 4, s. 47-76; U. Kosińska, Sejm 1719-1720 a sprawa ratyfikacji traktatu wiedeńskiego, Warszawa 2003, s. 7-10.
55 Zob. E. Rostworowski, Polska w układzie sił politycznych Europy XVIII wieku [w:] Polska w epoce Oświecenia. Państwo - społeczeństwo - kultura, red. B. Leśnodorski, Warszawa 1971, s. 11-59; M.G. Müller, Rozbiory Polski. Historia Polski i Europy XVIII wieku, przeł. M. Wrzosek-Müller, Poznań 2005; M.S. Anderson, Eighteenth-Century Theories of the Balance of Power [w:] Studies in Diplomatic History: Essays in Memory of David Bayne Horn, red. R. Hatton, M.S. Anderson, London 1970, s. 183-198; P.W. Schroeder, The Transformation of European Politics 1763-1848, Oxford 1994; H.M. Scott, The Emergence of the Eastern Powers, 1756-1775, Cambridge 2001; por. U. Kosińska, August II w poszukiwaniu sojusznika. Między aliansem wiedeńskim a hanowerskim (1725-1730), Warszawa 2012, s. 22-23.
56 H. Scott, Diplomatic Culture in Old Regime Europe [w:] Cultures of Power in Europe during the Long Eighteenth Century, red. H. Scott, B. Simms, Cambridge 2007, s. 58-85.
57 [Stanisław August], Suum cuique, oprac. P. Skowroński [w:] Królewskie diagnozy. Pisma publicystyczne Stanisława Augusta, red. idem, Warszawa 2019, s. 109.
58 Wyjątkiem są badania Przemysława P. Romaniuka o hegemonii sapieżyńskiej na Litwie pod koniec XVII w., idem, Instytucjonalne podstawy hegemonii Sapiehów w Wielkim Księstwie Litewskim w drugiej połowie XVII w. [w:] W cieniu wojen i rozbiorów..., s. 29-37.
59 J. Burdowicz-Nowicki, Piotr I, August II..., s. 17-25. Por. K.A. Koczegarow, Rzeczpospolita a Rosja w latach 1680-1686. Zawarcie traktatu o pokoju wieczystym, red. T. Szwaciński, G. Waluga, Warszawa 2017.
60 Zob. U. Kosińska, Sondaż czy prowokacja? Sprawa Lehmanna z 1721 r., czyli o rzekomych planach rozbiorowych Augusta II, Warszawa 2009; eadem, "L'affaire secr?te", czyli nieznany plan rozbioru Polski z lat 1724-1726 [w:] W cieniu wojen i rozbiorów..., s. 105-135; eadem, Finansowy aspekt wyboru kandydata do polskiego tronu na przykładzie przygotowań państw ościennych do bezkrólewia po śmierci Augusta II [w:] Pecunia nervus belli. Z dziejów dyplomacji i stosunków międzynarodowych w XV-XVIII wieku, red. M. Markiewicz, R. Skowron, F. Wolański, Katowice 2016, s. 165-179; Z. Zielińska, Pogłoski o rozbiorze Polski oraz ich reperkusje w Rzeczypospolitej w okresie bezkrólewia 1763-1764 r., "Przegląd Historyczny" 2005, t. 96, z. 4, s. 543-571.
61 Syntetycznie: U. Kosińska, Jak i dlaczego Rzeczpospolita przestała być podmiotem polityki międzynarodowej w XVIII w., "Mówią Wieki" 2018, nr 3 (698), s. 14-17.
62 U. Kosińska, W kręgu mitów, czyli o tym, co nie zadecydowało o wyborze Augusta II na tron polski w 1697 roku, "Kwartalnik Historyczny" 2022, R. 129, nr 4, s. 797-821; eadem, Decydująca noc z 26 na 27 czerwca 1697 roku, czyli co przesądziło o wyborze Augusta II na tron polski, "Kwartalnik Historyczny" 2023, R. 130, nr 1, s. 5-50.
63 K.A. Koczegarow, Car Piotr I, król August II. Nowa rozprawa o stosunkach polsko-rosyjskich u schyłku XVII i na początku XVIII w., przeł. T. Szwaciński, "Kwartalnik Historyczny" 2012, R. 119, nr 4, s. 798.
64 J. Burdowicz-Nowicki, Piotr I, August II....
65 Zob. M. Šapoka, War, Loyalty, and Rebellion. The Grand Duchy of Lithuania and the Great Northern War, 1709-1717, London-New York 2018. Badania W. Kriegseisena nad konfederacją tarnogrodzką, m.in. w oparciu o rosyjskie archiwalia, jeszcze nie zaowocowały monografią. Tymczasem zob. idem, Тарногродская конфедерация (1715-1717 гг.): проявление внутреннего кризиса шляхетской Речи Посполитой или результат конфликта в отношениях России с Саксонией? [w:] Россия, Польша, Германия в европейской политике: Исторический опыт взаимодействия и императивы сотрудничества, ред. Б.В. Носов, К.А. Кочегаров, Л.П. Марней, Москва 2012, s. 101-115; idem, Sprawa przemykowska - przyczynek do problemu genezy konfederacji tarnogrodzkiej? [w:] W cieniu wojen i rozbiorów..., s. 67-75.
66 U. Kosińska, Sejm 1719-1720; eadem, Stosunek szlachty na sejmach 1718-1720 do postanowień traktatu warszawskiego i Sejmu Niemego [w:] Sejm Niemy. Między mitem a reformą państwa, red. M. Zwierzykowski, Warszawa 2019, s. 266-285; eadem, Rosja wobec sejmu jesiennego 1720 r., "Kwartalnik Historyczny" 2004, R. 111, nr 1, s. 23-44.
67 Zob. U. Kosińska, "L'affaire secr?te"...; J. Burdowicz-Nowicki, Polityka Piotra I w związku ze sprawą toruńską 1724 r. [w:] W cieniu wojen i rozbiorów..., s. 77-103; J. Kordel, The Motif of the "Bloodbath of Toruń" in Voltairean Writings Concerning the Dissident Question of 1767/68 and the First Partition of Poland, "Kwartalnik Historyczny" 2021, R. 128, English-language edition, nr 5, s. 45-77.
68 U. Kosińska, August II w poszukiwaniu sojusznika (cytat na s. 21); eadem, August II i królewicz Fryderyk August w latach 1725-1729 a problem elekcji vivente rege, "Kwartalnik Historyczny" 2012, R. 119, nr 2, s. 305-321; eadem, U źródeł zjawiska odwoływania się do potencji ościennych w polskich sprawach wewnętrznych - casus roku 1730, "Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej" 2019, t. 54, z. 1, s. 5-26.
69 Eadem, August II w poszukiwaniu sojusznika, s. 518-520; eadem, Liberum veto jako narzędzie niszczenia sejmów przez państwa ościenne w czasach Augusta II, "Biblioteka Epoki Nowożytnej" 2016, z. 4/1: Liberum veto, s. 127-161.
70 U. Kosińska, Could a Portuguese Prince Become King of Poland? The Candidacy of Don Manuel de Bragança for the Polish Throne in the Years 1729-33, "Slavonic and East European Review" 2006, vol. 94, issue 3, s. 497-508.
71 M.in. J. Dygdała, Konfederacja krakowska Teodora Lubomirskiego z początków bezkrólewia 1733 roku a polityka Austrii wobec Rzeczypospolitej [w:] Trudne stulecia, s. 46-54; idem, Rywalizacja dyplomatów cesarskiego i francuskiego w Polsce 1733 roku [w:] Polska wobec wielkich konfliktów w Europie nowożytnej. Z dziejów dyplomacji i stosunków międzynarodowych w XV-XVIII wieku, red. R. Skowron, Kraków 2009, s. 495-512; idem, Gra pozorów: zabiegi dyplomacji cesarskiej o rosyjską interwencję w Rzeczypospolitej w 1733 r. [w:] W cieniu wojen i rozbiorów..., s. 137-160.
72 Zob. K.-P. Strohm, Die Kurländische Frage (1700-1763). Eine Studie zur Mächtepolitik in Ancien Regime, Berlin 1999; Z. Zielińska, Polska w okowach "systemu północnego" 1763-1766, Kraków 2012, s. 29, 667, 668. Dalszymi losami Kurlandii zajął się Ł. Kądziela, Spór szlachty kurlandzkiej z księciem Piotrem Bironem w okresie Sejmu Czteroletniego [w:] idem, Od Konstytucji do Insurekcji, s. 59-123; idem, Misja Aleksandra Batowskiego w Mitawie w lecie 1792 roku [w:] ibidem, s. 124-140.
73 Z. Zielińska, Walka "Familii" o reformę Rzeczypospolitej w latach 1743-1752, Warszawa 1983; eadem, Rosja wobec polskich planów aukcji wojska w 1740 roku, "Ikonotheka" 1998, t. 13, s. 241-257; eadem, Rosja wobec polskich planów aukcji wojska w 1738 r., "Kwartalnik Historyczny" 2000, R. 107, nr 3, s. 3-25; eadem, Rosja wobec polskich planów reform w latach 1738-1744 [w:] eadem, Studia z dziejów stosunków polsko-rosyjskich..., s. 9-59.
74 Szerzej: Z. Zielińska, Pryncypia rosyjskiej polityki zagranicznej w XVIII-wiecznej Europie (epoka popiotrowa) [w:] Rzeczpospolita - Europa XVI-XVIII wiek. Próba konfrontacji, red. M. Kopczyński, W. Tygielski, Warszawa 1999, s. 203-218.
75 Zob. m.in. Z. Zielińska, Mechanizm sejmikowy; M. Czeppe, Kamaryla Pana z Dukli. Kształtowanie się obozu politycznego Jerzego Augusta Mniszcha 1750-1763, Warszawa 1998; A.A. Мацук, Барацьба магнацкіх груповак у ВКЛ, 1717-1763 гг, Мінск 2010; M. Wiszomirska, Między obroną wolności a naprawą państwa. Rzeczpospolita jako przedmiot polemik politycznych w dobie panowania Augusta III (1734-1763), Warszawa 2009, s. 52-54, 58-59; Jan Klemens Branicki..., op. cit.
76 T. Szwaciński, Rosja a Jan i Piotr Sapiehowie w dobie kryzysu Ostrogskiego (1754-1758), "Kwartalnik Historyczny" 2012, R. 119, nr 1, s. 31-65; idem, Protekcja rosyjska udzielana przedstawicielom szlachty litewskiej u progu wojny siedmioletniej. Postawienie problemu, "Kwartalnik Historyczny" 2011, R. 118, nr 1, s. 47-83; idem, Obraz i ocena hetmana Jana Klemensa Branickiego, op. cit., s. 195-227; idem, Rosyjsko-brytyjskie stosunki dyplomatyczne na sasko-polskim gruncie w przededniu pruskiej agresji. Heinrich Iwanowicz Gross a David Murray wicehrabia Stormont (czerwiec-sierpień 1756), "Kwartalnik Historyczny" 2015, R. 122, nr 3, s. 475-508; idem, Finał sejmu 1754 r. w relacjach rosyjskich i brytyjskich, "Biblioteka Epoki Nowożytnej" 2016, z. 4/1, s. 163-195; idem, Walka "Familii" o koadiutorię wileńską: 1754-1757 [w:] W cieniu wojen i rozbiorów..., s. 197-213; idem, Tumult wileński 1755 r. i jego reperkusje, "Rocznik Lituanistyczny" 2016, t. 2, s. 107-126; idem, "Refleksje" kanclerza koronnego Jana Małachowskiego (1755-1757), "Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej" 2019, t. 54, z. 1, s. 27-57.
77 Idem, Starania Czartoryskich o wciągnięcie Rosji w sprawy polskie w 1754 roku (sprawa rzekomej gwarancji), "Kwartalnik Historyczny" 2020, R. 127, nr 3, s. 507-540.
78 Z. Zielińska, Rosja wobec planów reform niezrealizowanej konfederacji Czartoryskich z lat 1762-1763 [w:] eadem, Z dziejów stosunków polsko-rosyjskich, s. 60-89; eadem, Echa dokonań Sejmu Niemego w czasach Augusta III i Stanisława Augusta (rekonesans) [w:] Sejm Niemy, s. 286-327.
79 Z. Zielińska, Polska w okowach "systemu północnego" 1763-1766, Kraków 2012, s. 670.
80 Ibidem; eadem, Pogłoski o rozbiorze Polski; eadem, Przygotowanie do rozbioru? Rosyjska lustracja ziem nad górną Dźwiną z lata 1767 r. [w:] Gospodarka. Ludzie. Władza. Studia ofiarowane Juliuszowi Łukasiewiczowi w 75. rocznicę urodzin, red. M. Kopczyński, A. Mączak, Warszawa 1998, s. 129-135; eadem, Pytania wokół genezy I rozbioru [w:] Ziemie północne Rzeczypospolitej polsko-litewskiej w dobie rozbiorowej 1772-1815, red. M. Biskup, Warszawa-Toruń 1996, s. 7-12. Zob. też: W. Konopczyński, Anglia wobec niedoszłej pacyfikacji prusko-rosyjskiej 1760-1 r., "Kwartalnik Historyczny" 1911, R. 25, nr 1, s. 35-54; J.T. Lukowski, Guarantee or Annexation: A Note on Russian Plans to Acquire Polish Territory Prior to the First Partition of Poland, "Bulletin of the Institute of Historical Research" 1983, vol. 56, issue 133, s. 60-65.
81 R. Kosińska, Sejmiki poselskie 1766 roku, "Kwartalnik Historyczny" 2018, R. 125, nr 4, s. 861-899; eadem, Konfederacja radomska - dyktat rosyjski czy ruch szlachecki?, niepublikowana praca doktorska, Instytut Historii PAN, Warszawa 2022. Por. G.T. Lukowski, The "Szlachta" and the Confederacy of Radom, 1764-1767/68: A Study of the Polish Nobility, Romae 1977.
82 Zob. Z. Zielińska, Stanisław August wobec konfederacji i konfederatów barskich [w:] Konfederacja barska. Jej konteksty i tradycje, red. A. Buchmann, A. Danilczyk, Warszawa 2009, s. 117-130; por. J. Łukowski, Bar nieudany? Konfederacja radomska 1767-1768 - prekursor Baru [w:] Konfederacja barska, s. 95-101.
83 D. Dukwicz, Czy konfederacja barska była przyczyną pierwszego rozbioru Polski? (Rosja wobec Rzeczypospolitej w latach 1769-1771) [w:] Konfederacja barska, s. 103-116; eadem, The Internal Situation in the Polish-Lithuanian Commonwealth (1769-1771) and the Origins of the First Partition, "Acta Poloniae Historica" 2011, vol. 103, s. 67-84.
84 Eadem, Na drodze do pierwszego rozbioru, s. 9-25; por. J. Michalski, Historiografia polska wobec problematyki pierwszego rozbioru [w:] idem, Studia historyczne, t. 2, s. 496-508.
85 D. Dukwicz, Na drodze do pierwszego rozbioru; por. W. Konopczyński, Konfederacja barska, t. 1-2, Warszawa 1991.
86 Zob. J. Michalski, Rejtan i dylematy Polaków w dobie pierwszego rozbioru [w:] idem, Studia historyczne z XVIII i XIX wieku, t. 1: Polityka i społeczeństwo, red. W. Kriegseisen, Z. Zielińska, Warszawa 2007, s. 160-201; D. Dukwicz, Czy rozbiór był wstrząsem? Problem reakcji społeczeństwa szlacheckiego Rzeczypospolitej na zabór części terytorium oraz utratę suwerenności w okresie pierwszego rozbioru [w:] "My i oni". Społeczeństwo nowożytnej Rzeczypospolitej wobec państwa, red. W. Kriegseisen, Warszawa 2016, s. 355-377; eadem, Stanisław August wobec pierwszego rozbioru [w:] Stanisław August i jego Rzeczpospolita. Dramat państwa, odrodzenie narodu, red. A. Sołtys, Z. Zielińska, Warszawa 2013, s. 101-115; P. Ugniewski, Media i dyplomacja. "Gazette de France" o sejmie rozbiorowym 1773-1775, Warszawa 2006.
87 D. Dukwicz, Rosja wobec sejmu rozbiorowego warszawskiego (1772-1775), Warszawa 2015; eadem, Ambasador Otto Magnus von Stackelberg wobec króla Stanisława Augusta w przededniu sejmu rozbiorowego w latach 1773-1775, "Wiek Oświecenia" 1999, nr 15, s. 95-109. Zob. też: P. Skowroński, Zmagania o kształt osobowy sejmu 1773-1775, "Kwartalnik Historyczny" 2020, R. 127, nr 2, s. 233-272.
88 D. Dukwicz, "L'humanité m'a obligé a contribuer aux progr?s de l'instruction en Pologne", czyli o kulisach ustanowienia Komisji Edukacji Narodowej, "Przegląd Historyczny" 2018, t. 109, z. 1, s. 73-93.
89 Np. J. Michalski, Publicystyka i parapublicystyka doby sejmu 1776 roku [w:] Studia i szkice historyczne z XVIII i XIX wieku, red. Z. Zielińska, Kraków 2020, s. 353-403; idem, Sprawa wyboru posłów dysydentów na sejm 1776 roku [w:] idem, Studia i szkice, op. cit., s. 344-352; idem, Dwie misje księcia Stanisława [w:] idem, Studia historyczne, t. 1, s. 376-392.
90 J. Michalski, Początki opozycyjnej działalności Franciszka Ksawerego Branickiego [w:] idem, Studia i szkice, s. 458-513; D. Dukwicz, Od przyjaźni do wrogości. Franciszek Ksawery Branicki i Stanisław August - nie tylko w świetle Pamiętników [w:] Pamiętniki Stanisława Augusta i ich bohaterowie, red. A. Grześkowiak-Krwawicz, Warszawa 2015, s. 292-313; M. Bąk, Reformy wojska Rzeczypospolitej w latach 1775-1776, cz. 2: Rok funkcjonowania i upadek nowego systemu władzy wojskowej [w:] Studia nad staropolską sztuką wojenną, t. 3, red. Z. Hundert, K. Żojdź, J.J. Sowa, Oświęcim 2014, s. 143-170.
91 J. Michalski, O zmianę rosyjskiego ambasadora w Warszawie (zabiegi magnackiej opozycji w latach 1775-1776) [w:] idem, Studia i szkice, op. cit., s. 272-284.
92 P. Skowroński, Sejm 1776 r. i reforma ustroju Rzeczypospolitej po I rozbiorze, niepublikowana praca doktorska, Instytut Historii PAN, Warszawa 2022.
93 E. Zielińska, Problem cenzury w sejmowych diariuszach drukowanych epoki stanisławowskiej na przykładzie diariusza sejmu 1776 r., "Studia Źródłoznawcze. Commentationes" 2022, t. 60, s. 93-108.
94 E. Zielińska, Wstęp [w:] Entretiens (1776), s. 5-66.
95 Z. Zielińska, Ambasador Otto Stackelberg w dobie wojny o sukcesję bawarską [w:] eadem, Studia z dziejów polsko-rosyjskich, s. 136-159; E. Zielińska, Otto Magnus Stackelberg wobec projektu skonfederowania sejmu 1782 roku. Przyczynek do praktyki polityki rosyjskiej w Rzeczypospolitej przed Sejmem Wielkim, "Kwartalnik Historyczny" 1999, R. 106, nr 4, s. 73-88.
96 Z. Zielińska, "Spokojne lata pod protektoratem Rosji" 1775-1786 [w:] Najwyższa Pani swoich praw... Idee wolności, niepodległości i suwerenności Rzeczypospolitej 1569-1795, red. A. Grześkowiak-Krwawicz, Warszawa 2019, s. 273-307; R. Waszczuk, Misja Piotra Maurycego Glayre'a w Paryżu, czerwiec-listopad 1777 r. Wokół stosunków Stanisława Augusta z Francją po pierwszym rozbiorze [w:] "Skłócony naród, król niepewny, szlachta dzika"? Polska stanisławowska w świetle najnowszych badań, red. P. Ugniewski, Warszawa 2020, s. 201-220.
97 E. Zielińska, Rzeczpospolita wobec zbliżenia rosyjsko-austriackiego na początku lat osiemdziesiątych XVIII w. Sprawy Barona Karla Juliusa i Biskupa Kajetana Sołtyka, niepublikowana praca doktorska, Instytut Historii PAN, Warszawa 2004.
98 Eadem, Sprawa polsko-rosyjskiej komisji granicznej w latach 1778-1780 [w:] W cieniu wojen i rozbiorów..., s. 339-368; eadem, Polsko-rosyjskie sądy pograniczne po pierwszym rozbiorze. Wybrane problemy funkcjonowania, "Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej" 2019, t. 54, z. 1, s. 59-74; eadem, Zabójstwo Romualda Strutyńskiego. Problematyka stacjonowania wojsk rosyjskich w Rzeczypospolitej za panowania Stanisława Augusta [w:] "Skłócony naród, król niepewny, szlachta dzika"?, s. 259-282; eadem, Działalność polsko-rosyjskiej komisji granicznej w latach 1780-1781, "Kwartalnik Historyczny" 2022, R. 129, nr 3, s. 555-591.
99 Zob. wyżej, przyp. 34.
100 Zob. J. Michalski, Fryderyk Wielki i Grzegorz Potemkin w latach kryzysu przymierza prusko-rosyjskiego [w:] idem, Studia historyczne, t. 1, s. 401-427; idem, Sprawa przymierza polsko-rosyjskiego w dobie aneksji Krymu [w:] ibidem, s. 420-448; Z. Zielińska, "Spokojne lata pod protektoratem Rosji", s. 307.
101 Np. Z. Zielińska, Ostatnie lata..., op. cit.
102 Eadem, Moja wizja epoki, s. 362-363; M. Jusupović, Działalność Adama Kazimierza Czartoryskiego na początku Sejmu Czteroletniego, "Kwartalnik Historyczny" 2009, R. 116, nr 3, s. 43-72.
103 Z. Zielińska, "O sukcesyi tronu w Polszcze"; eadem, Republikanizm spod znaku buławy; eadem, Kołłątaj i orientacja pruska u progu Sejmu Czteroletniego, Warszawa 1991; eadem, Publicystyka pro- i antysukcesyjna w początkach Sejmu Wielkiego [w:] Sejm Czteroletni i jego tradycje, red. J. Kowecki, Warszawa 1991, s. 109-125; eadem, Sejmiki 8 lutego 1790 - pierwsze referendum na temat dokonań sejmu, "Wiek Oświecenia" 1993, t. 9, s. 113-125.
104 Eadem, Stanisław August, Konstytucja i Targowica (w związku z pracą Jerzego Łojka, "Upadek Konsytucji 3 Maja", Wrocław 1976), "Przegląd Historyczny" 1978, t. 69, z. 2, s. 317-336; J. Łojek, O pewnej "polemice historycznej" na temat Stanisława Augusta, Konstytucji 3 Maja i Targowicy, "Przegląd Historyczny" 1979, t. 70, z. 1, s. 187-194; Z. Zielińska, W odpowiedzi Jerzemu Łojkowi, "Przegląd Historyczny" 1979, t. 70, z. 1, s. 194-196.
105 V. Anipiarkou, Konfederacja targowicka w 1792 r. w świetle korespondencji służbowej rosyjskiego generała Michaiła Kreczetnikowa, "Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej" 2019, t. 54, z. 1, s. 75-97; A. Danilczyk, "Jeśli król przystąpi do konfederacji...". Rosja wobec Stanisława Augusta w 1792 r. (kwiecień-sierpień 1792 r.), "Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej" 2019, t. 54, z. 1, s. 99-115; idem, Obrona i upadek Konstytucji 3 maja [w:] 3 V. Polskie elity a upadek Rzeczypospolitej. 230 rocznica Konstytucji, red. A. Sołtys, katalog wystawy, Warszawa 2021, s. 42-62.
106 R. Butterwick, Światło i płomień. Odrodzenie i zniszczenie Rzeczypospolitej (1733-1795), przeł. M. Ronikier, Kraków 2022, s. 403-406, 432-437, 632-634, 639-640.
107 Z. Zielińska, Wstęp [w:] Korespondencja Stanisława Augusta z Katarzyną II, t. 1, s. 127-128.
108 Między Konstytucją a Targowicą. Korespondencja i pisma polityczne prymasa Michała Jerzego Poniatowskiego z lat 1791-1793, wybór i oprac. A. Sołtys, przedmowa Z. Zielińska, Warszawa 2018, s. 17-112; Stanisław August. Ostatni król Polski. Polityk, mecenas, reformator 1764-1795, katalog wystawy, red. A. Sołtys, Warszawa 2011; 3 V. Polskie elity; zob. też: Ł. Kądziela, Prymas Michał Poniatowski wobec Targowicy [w:] idem, Od Konstytucji do Insurekcji, s. 155-166.
109 A. Danilczyk, Rosja, Austria i II rozbiór Rzeczypospolitej [w:] W cieniu wojen i rozbiorów, s. 449-465. Opublikował on także popularnonaukową książkę Targowica, czyli zdrada, Warszawa 2016.
110 Z. Góralski, Austria a trzeci rozbiór Polski, Warszawa 1979. Wartość zachowuje: R.H. Lord, The Third Partition of Poland, "Slavonic [and East European] Review" 1924/1925, vol. 3, s. 481-498, w polskim przekładzie - idem, Drugi rozbiór Polski.
111 Z. Zielińska, Geneza i treść aktu abdykacji Stanisława Augusta, "Studia Źródłoznawcze" 2013, t. 51, s. 43-68 (cytat na s. 66-67).
112 Eadem, Wstęp [w:] Korespondencja Stanisława Augusta z Katarzyną II, t. 1, s. 128-129, 139.
113 Na razie zob. ibidem, s. 15-139.
114 Z. Zielińska, Moja wizja epoki..., s. 367.
