Rozdział I

Przeżyłam z nią, pod jej dachem, 25 ostatnich lat jej życia i na wezwanie wielu osób chciałabym je opowiedzieć bardzo prosto, jak proste i jasne było to nasze życie pod kochanym hruszowskim dachem. Przy tym streszczę to, co wiem o przodkach jej i o życiu Marii Rodziewiczówny, poprzedzającym te ostatnie 25 lat, bo czasy jej dzieciństwa i młodości zrobiły ją taką, jaką pozostała do końca, wy­tworzyły ten piękny typ kobiety kresowej, która poza wybit­nym talentem autorskim umiała pełnić wysoko pojęte obowiązki obywatelki kraju i właścicielki rozległego majątku, którego była prawdziwą matką i panią.

O przodkach Marii Rodziewiczówny i ich zjawieniu się w Pińszczyźnie takie szczegóły opowiedziały przechowane w Hruszowej dokumenty:

Ród Czertwanów Rodziewiczów, początku XV wieku sięgający, w Oszmiańskiem był osiadły i ledwo roku 1613 do dalekiej Pińszczyzny się przesiedlił. A jako że dziad pradziada Rodziewiczówny, Seweryn, przybyły do Pińszczyz­ny, nie chciał być jako intruz w kole szlacheckim powitany, przywiózł z sobą polecenia przez brać Oszmiańską do braci pisane, pieczęciami herbowymi i podpisami nie lada dyg­nitarzy i karmazynów stwierdzone i poręczające, że "familia, krwi szlacheckiej, panów Rodziewiczów, za pierwszych Kró­lów Ichmościów Panów naszych, za których pospolite rusze­nia bywały, zawsze pod chorągwią Chorążego Oszmiańskiego, przy nas szlachcie ze swej majętności, jako prawi szlachci­ce, według zwykłej powinności konno, zbrojno stając, powin­ności swej dosyć czynili, w rejestrach hetmańskich snadnie o tem pewne świadectwo się znajdzie" - że: "bez żadnej nagany, praw i wolności zażywający, sprawy, do sądów tak ziemskich, jak i grodzkich należących, odprawowali".

Dokument ten liczni współobywatele podpisami stwier­dzili. Osiadł tedy w 1613 Seweryn Rodziewicz w Pińszczyźnie, urząd podstolego piastując, a prawnuk jego, Teodor, sędzia ziemski piński, wielce cenny z roku 1824 testament pozos­tawił. Testament ten kluczem jest do zrozumienia tradycji i ducha takiej rodziny "krwi szlacheckiej", jaką była rodzina Rodziewiczów. Teodor dwa razy "dozgonną" przyjaźń ślubo­wał i z jednej, i z drugiej żony miał synów, których stracił. Każde słowo jego testamentu tętni wiarą i głęboką miłością bliźniego. "Że Pan Bóg miłe potomstwo moje przeniósł do wieczności, cieszę się z bliskich i dalszych krewnych moich, którym życząc błogosławieństwa Bożego, ten najdroższy upominek zostawuję, jak Mojżesz umierając swemu ludowi przepowiedział: Póki Boga i pobożność w sercu mieć będzie­cie, póty w Jego opiece zostawać będziecie".

Znacznym swym majątkiem na rzecz brata swego, An­toniego Rodziewicza, chorążego kobryńskiego, rozporządził, czyniąc go uniwersalnym spadkobiercą i spadek licznymi legatami obciążył. Za dusze rodziców odprawić polecił 500 Mszy Św., uczynił zapisy "klasztorom, kościołom, cerkwiom unickim, szpitalom, sługom i poddanym". Bez "okazałości żadnej" pochować siebie kazał, "a że Pan Bóg w najodleglej­szym miejscu modlitwy i ofiary za dusze przyjmie i że zgromadzenie licznego duchowieństwa zwłokę w ratunku duszy, utrudzenie duchowieństwu i domownikom zmarłego przyczynię, rychlej rozesłać rozporządzam, aby nabożeństwa po kościołach odprawione były".

Po śmierci stryja odziedziczył pan chorąży kobryński rodzinny majątek Sęczyce, a posiadał poza nim Hruszowę, Moroczną, Kozlakowicze i Poluszyn. Hruszowa kupiona od Suworowa, odwieczną posiadała tradycję: należała ona w XV wieku do kniaziów kobryńskich, a ostatnia księżna kobryńska wniosła ją w dom Paców; następnie wcielona została do królewskich dóbr stołowych, które po rozbiorze kraju przypadły Suworowowi. Na szczęście Polacy mogli je wykupić. Pan chorąży Rodziewicz po objęciu spadku po stryju wystawił w Hruszowej obszerny dom i na tablicy wmurowanej w ścianę wyryć kazał: "Boże błogosław mieszkańcom". "Ten dom zbudowany przez Antoniego i Eleonorę z Giełgudów Rodziewiczów w roku jubileuszowym 1825". Chorążowstwo czworo mieli dzieci: Teodora bezdzietnego, Maryannę hr. Krasicką, Annę Czarnecką i Henryka, ojca Marii, żonatego z Amelią Kurzeniecką, córką Józefa chorąże­go pińskiego i Emilii Ordzianki. Teodor po rodzicach odziedziczył Hruszową i Poluszyn, a państwo Henrykowstwo przenieśli się w strony wołkowyskie i osiedli w majątku Pieniuha. Bóg dał im troje dzieci, a dla poratowania zdrowia byliby wyjechali za granicę na początku burzy powstańczej 63-64 r., gdyby nie oczekiwanie przez panią Amelię przyjścia na świat czwartego dziecka; urodziny córki Marii1 były przyczyną pozostania ich w kraju, w którym się tragiczne rozgrywały wypadki. Pan Henryk nie brał udziału w powstaniu, był mu nawet przeciwny, ale obowiązki spadające nań jako na Polaka spełniać umiał i spełnił, zdając sobie jednak dokładnie sprawę, czym to grozi.

I tak Rząd Narodowy przysłał raz do Pieniuhy transport broni do tymczasowego przechowania. Rodzice Rodziewiczówy przenosili w nocy osobiście broń tę do lamusa: "Czy wiesz - spytał pan Henryk - dokąd idziemy?". "Tak - brzmiała odpowiedź - do lamusa". "Nie, prosto na Sybir".

I poszli na Sybir. Ojciec wędrował piechotą, nawet w tych strasznych chwilach zachowując żartobliwość, matce, jako wielką łaskę, pozwolono jechać własnym kosztem pocztowy­mi końmi i 10 dni po urodzeniu dziecka zabrano ją z domu.

Osieroconą córeczkę nieoceniona piastunka, dawna, tak zwana panna wyprawna p. Rodziewiczowej, Sadowska, odwio­zła do dziadków Kurzenieckich w majątku Zamosze, a potem pełna poświęcenia powędrowała za wygnańcami na Sybir, gdzie pozostała do końca ich wygnania. Mała Marysia do śmierci dziadków była pod ich opieką, a ostatnie lata przed powrotem rodziców spędziła w Korzeniowie u ciotki, p. Karoliny marszałkowej Skirmunttowej, którą poza pokrewień­stwem łączyła z rodzicami serdeczna przyjaźń.

Z opowiadań Rodziewiczówny o pobycie jej rodziców w Kurhanie na Syberii wiem, że po pierwszych ciężkich bardzo czasach zorganizowali sobie życie nie najgorzej. Ojciec zarabiał handlem (z opowiadań rodziców powstała Anima Vilis2); matka na szczęście miała do pomocy zacną Sadowską. W czasie ich pobytu na Syberii zmarła w kraju podrastająca już druga córka Gabryela i oboje, szczególnie pani Rodziewiczowa, odczuli to boleśnie. Czytała mi Rodziewi­czówna listy matki pisane w tych czasach, listy, pomimo jej wielkiego męstwa, pisane bólem serdecznym i łzami. Dla uniknięcia ostrzejszej uwagi cenzury pisała je nie w swoim imieniu, ale jakby od Sadowskiej - tak że mając na myśli siebie, pisała: "moja pani". Biła z tych listów, prócz żalu za zmarłą, ogromna tęsknota za krajem, za swoim gniazdem; pisała, że "moja pani", siedząc wieczorami przy kominie, robotę opuszcza na kolana i zapatrzona w ogień duszą przenosi się do kraju i tak ogromnie cierpi i tęskni. Nieraz z Rodziewiczówną porównywałyśmy śliczny portret jej matki, wiszący w hruszowskim salonie, młodej mężatki pełnej po­gody i wdzięku z fotografią jej robioną po powrocie z wygnania w 1873 r. Twarz była o 30 lat starsza, a wyraz oczu świadczył, że widziały one niemało bólu i ludzkiej męki i że wiele łez wylały.

Po ośmiu latach na skutek amnestii wygnańcy wrócili do kraju, do Warszawy, gdzie nakazano im osiąść i matka przyjechała zaraz do Korzeniowa zabrać ośmioletnią Mary­się, która mi opowiadała, że pomimo radości odnalezienia dziecka od razu pierwszego dnia pani Amelia dała jej w skórę za jakieś nieposłuszeństwo! Wróciły już razem do Warszawy, gdzie rodzice zamieszkali byli na Starym Mieście, na Wąskim Dunaju, oboje chorzy i w wielkiej biedzie.

Opowiadała mi często Rodziewiczówna, że raz zajechała przed ten ubogi domek kareta o pięknych, siwych koniach i starszy pan wszedł po tych stromych schodach aż na ich pięterko, przedstawił im się jako ich krewny Ksawery Pusłowski i zaproponował im mieszkanie w jego domu na Nowym Świecie, a ojcu zarząd domem. Było to dla nich zbawienie; mieli odtąd porządne mieszkanie, pensję rządcy, matka chodziła do fabryki papierosów i też trochę zarabiała, jednym słowem mogli już żyć, choć zawsze bardzo skromnie. Mała Marysia chodziła na pensję, dokąd co dzień po nią przychodziła służąca i szły razem do taniej restauracji po obiad, zabierany do domu. Było jednak w tym czasie tak jeszcze ubogo, że na cztery osoby brało się jeden o czterech potrawach obiad - i historia tego jednego na cztery osoby obiadu opowiedziana w Byli i będą3, to prawdziwy szczegół z ich ówczesnego życia. Pokazywała mi Rodziewiczówna zachowane z tej epoki rachunki, będące najwyższym wyrazem oszczędności, w których od czasu do czasu pojawiała się wzmianka: "Za jabłka dla Marysi 15 kopiejek".

Ale pomoc Ksawerego Pusłowskiego wybawiała ich z największej biedy i nie zapomniała o tym ani Rodziewiczówna, ani jej rodzice, którzy jej zawsze polecali pamięć o tym fakcie i skorzystanie z każdej sposobności wywdzięczenia się rodzi­nie Pusłowskich.

I tak płynęło życie w tęsknocie za ziemią i rodzinnym gniazdem - majątki ojca Pieniuha i Kozlakowicze położone w powiecie wołkowyskim zostały po powstaniu skonfiskowa­ne - aż raz, kiedy siedzieli we troje wieczorem przy stole, przyniesiono depeszę, którą pan Henryk po przeczytaniu bez słowa podsunął żonie. Była to wiadomość o śmierci brata Teodora Rodziewicza, do którego należała Hruszowa w kobryńskim powiecie, a dla biednych rozbitków tułaczy powrót do rodzinnego domu, do ziemi. Zakaz nieopuszczania War­szawy został tymczasem zniesiony, mogli więc wracać jak wędrowne ptaki do gniazda.

Dla dziecka, rozkochanego już wtedy w przyrodzie, którą znać i kochać uczył ją mieszkający w ogrodach Frascati w Warszawie profesor Waga, było to szczęście niezmierne; zaczęło się hulanie po hruszowskim ogrodzie, wyszukiwanie gniazd, obcowanie z końmi, bydłem, psami, życie z naturą, która zawsze tak wielką w jej życiu grała rolę. Matka znajdywała ją nieraz zaszytą w największym gąszczu w ogro­dzie. "Co ty tu robisz?" - pytała zdziwiona, a dziecko odpowiadało: "Rozmawiam z duchami"; ale Rodziewiczówna opowiadająca mi to wiele lat potem nie umiała już bliżej określić, co to były za duchy.

Rodzice jej byli małżeństwem niesłychanie kochającym się, zżytym, zgodnym, choć o bardzo różnych charakterach. Matka miała w sobie pewną surowość, dużo powagi, trochę typ pani Taidy z Kądzieli. Ile razy wchodziła do pokoju, dorosłe już dzieci wstawały. Miała dużo życiowej mądrości i serca. Nie tłumiła bujnej i oryginalnej natury córki, tylko starała się ten żywy umysł i gorący zapał do życia mądrze i umiejętnie skierować. A córka miała dla niej zaufanie bez granic i ogromne przywiązanie; opowiadała mi, że po śmierci matki tęskniła tak bardzo, że przez długie miesiące zalewała się łzami, aż jej się matka przyśniła ze skargą, że łzy te są dla niej na tamtym świecie ciężarem. I to jej powoli przywróciło spokój.

Ojciec, pan Henryk, miał charakter niesłychanie miły i łat­wy, pełen humoru, żartobliwy, biorący wszystko z dobrej strony; wielki przyjaciel przyrody, był przemiłym towarzy­szem i największą radością małej Marysi było towarzyszenie mu na częste polowania. Mawiał w takich razach do żony: "Wyżlica nie chce wynosić kaczek z wody, daj mi małą do pomocy". I "mała" pełna radości jechała wózkiem z ojcem na te myśliwskie wyprawy do lasu i pomagała. Zachowała z tego towarzyszenia ojcu niezatarte wspomnienia i rosnący z bie­giem lat kult dla przyrody. Tylko polować i zabijać nie nauczyła się nigdy.

Opowiadając mi o rodzicach, cytowała czterowiersz Goethego:

Vom Vater hab ich die Statur Des Lebens ernstes Fühlen, Vom Mütterlein die Frohnatur Und Lust zum fabulieren.4

Dodała tylko, że w jej wypadku trzeba by zmienić porządek wiersza, bo ona powagę myśli wzięła po matce, a:

Vom Väterlein die Frohnatur Und Lust zum fabulieren.5

Rodziewiczówna miała od młodości swój osobisty sposób ubierania się, prosty i poważny; nie uznawała dla siebie mody, nosiła zawsze ten sam rodzaj ubrania: prostą, średnio długą spódnicę, żakiet, koszulę z kołnierzykiem wykładanym i długim krawatem. Nie rozumiała, jak kobiety mogą się obchodzić bez kieszeni. Miała więc ją zawsze i w spódnicy, i w żakiecie - i naturalnie, nie uznawała wszelkiego rodzaju torebek, chyba jedną dużą na sprawunki. W lecie, w upały, nosiła granatowy, płócienny, domowej roboty żakiecik, tak zwany kitelek - i taką ją widzę chodzącą po hruszowskim ogrodzie. Włosy, od młodości, miała z pozwoleniem matki krótko obcięte - i do końca "czuprynka" jej była bujna i gęsta - tylko z wiekiem zbielała.

Poznałam ją, kiedy miałam lat osiem, a ona dziewiętnaś­cie. Ojciec nasz zabrał mnie z siostrą na wycieczkę rzemien­nym dyszlem do różnych krewnych i znajomych i między innymi zajechaliśmy do Hruszowej. Została mi w pamięci poważna postać jej matki, hruszowski salon z oknami peł­nymi kwitnących prymul i ona jako dziewiętnastoletnia dziewczyna, pełna życia i wesołości, bawiąca nas, dzieci, opowiadaniem różnych figlów, płatanych w klasztorze SS. Niepokalanek w Jazłowcu, gdzie niedawno kończyła naukę. Przez następne lata mam w pamięci pustkę i dopiero jako dorastająca dziewczyna zaczęłam ją spotykać u wspól­nych krewnych: ciotki mojej Karoliny Skirmunttowej w Krzeniowie i u stryjecznej siostry, Konstancji Skirmunttówny w Pińsku, w tak zwanym Murze.

W ciągu tych ostatnich lat Rodziewiczówna dała się już poznać jako bardzo zdolna autorka, a pierwszy jej utwór Jazon Bobrowski6 został przyjęty przez Marię Konopnicką i wydrukowany w wydawanym przez nią piśmie. Potem ukazał się Straszny dziadunio7, a potem otrzymała nagrodę konkursową "Kuriera Warszawskiego" za Dewajtisa8 i od tej chwili zdobyła sobie miejsce najpoczytniejszej w Polsce autorki. Opowiadała mi, że gdy otrzymała zawiadomienie "Kuriera Warszawskiego" o przyznaniu jej pierwszej nagrody, pojechała do Warszawy i zjawiła się w redakcji "Kuriera" nieznana tam osobiście nikomu, z wielką nie­śmiałością usiadła i przez dosyć długi czas nikt na nią nie zwracał uwagi. Nareszcie któryś z pracujących tam sekretarzy redakcji zapytał ją obojętnie, czego sobie życzy i kiedy mu powiedziała, że jest Marią Rodziewiczówną i przyszła w sprawie nagrody za Dewajtisa, sekretarz się porwał i wpadł do biura redaktora, który zaraz przyszedł i najuprzejmiej ją do swego gabinetu zaprosił. Nagrodę 500 rubli, co było na owe czasy pokaźną sumą, zaraz jej wy­płacono, prosząc o nadsyłanie do redakcji "Kuriera" wszel­kich nowych utworów - i tak się zawiązał z "Kurierem" najżyczliwszy stosunek, który przetrwał przez długie lata.

Rodziewiczówna miała lat osiemnaście, kiedy umarł jej ojciec, zostawiając rozporządzenie, żeby matka i troje rodzeń­stwa otrzymali równe działy z tym, że przyszły właściciel Hruszowej miał spłacić rodzinę, licząc każdą część po 25 000 rubli. W owym czasie osiemnastoletnia Maria marzyła o wy­jeździe za granicę dla studiów, ale po raz pierwszy zawołała na nią ukochana ziemia, a szalę przeważyły słowa matki: "Kto weźmie Hruszowę, z tym ja do końca zostanę".

Siostra, znacznie od niej starsza, Celina Młodzianowska, miała już swoją dzierżawę na Wołyniu, brat Henryk nie miał zamiłowania do pracy na ziemi ani chęci poświęcenia jej życia. Dla matki Rodziewiczówna miała ogromne przywiązanie, kult prawdziwy, powiedziała więc od razu, że Hruszowę ona weźmie; i tak zostały we dwie w starym hruszowskim dworze, złączone miłością ziemi, ojczyzny i wielkim wzajemnym przywiązaniem.

Dla młodziutkiej właścicielki Hruszowej zaczęła się od tej chwili usilna i wytężona praca nad utrzymaniem ziemi, co przy spłacie rodzeństwa łatwe nie było, a z tym musiała łączyć pracę autorską i patriotyczno-społeczną, do której bardzo wcześnie wciągnęła ją Konopnicka.

Były to czasy wielkiego ucisku, kiedy słowo polskie podlegało zakazom, konfiskacie, a Kresy nasze o to pol­skie słowo wołały i młodziutka dziewczyna stała się jed­nym z ogniw łączących różne zorganizowane punkty do­stawy książek zza kordonu i przesyłki te osobiście dostar­czała na miejsca przeznaczenia, mając na ten rodzaj pracy pełną zgodę matki. Opowiadała mi, że przy zdawaniu i odbiorze książek obowiązywał pewien tajny klucz; każde słowo pytania i odpowiedzi musiało się zaczynać od po­rządkowej następnej litery alfabetu i cytowała mi takie powitanie:

"A bo co?". "Drohojewskiej Ewy futro gotowe".

Raz, mając do dostarczenia większy transport książek do Wilna, na prośbę matki wzięła z sobą zaufanego Poleszuka i dużą część drogi przebyła piechotą, nocując po wsiach i zaściankach Wileńszczyzny.

Brała też gorliwy udział w tajnym szkolnictwie, zabierając głos na naradach, pomagając finansowo, dokładając wszel­kich starań, żeby okoliczne zaścianki szlachty zagrodowej miały książki i nauczycielki, które do tej ideowej pracy przygotowywała w Kobryniu tak zwana szwalnia p. Żabińskiej, zbudowana ze składek miejscowego ziemiaństwa.

Kiedyśmy się zaczęły spotykać, przyglądałam się jej z ciekawością, ale była to tylko jeszcze zwykła, banalna znajomość; dopiero we wrześniu 1905 r. brat mój starszy przyszedł do mnie z wiadomością, że Rodziewiczówna urządza u siebie zebranie, mające na celu wciągnięcie nas, kobiet, do szerszej pracy społecznej: "Może by to ciebie interesowało tam pojechać?". "Naturalnie, że tak", odpowiedziałam.

Napisałam więc zaraz do Rodziewiczówny, pytając, czy mogę przyjechać. I otrzymałam odpowiedź serdecznie zapraszającą. List mój był z czarną obwódką, bo to był rok śmierci naszej matki i Rodziewiczówna, zwróciwszy na to uwagę, zawsze mi potem mówiła, że to nasza matka mnie do niej skierowała, i że przyjaźń nasza pod Jej się zaczęła opieką. Na owo zebranie w Hruszowej zjechałyśmy się bardzo licznie; Rodziewiczówna przemówiła do nas bardzo gorąco, zachęcając do zjednoczenia odosobnionych dotychczas na­szych prób i dobrych chęci, i skutkiem tego zebrania po­wstało później, na wzór Stowarzyszenia Ziemianek w Króle­stwie, tajne u nas naturalnie Stowarzyszenie kobiece "Unia". Zjeżdżałyśmy się co miesiąc w innym dworze, poznałyśmy się z sobą i zbliżyły, a Rodziewiczówna pracująca już wtedy zimą w Warszawie, w Stowarzyszeniu Ziemianek, była łącznikiem między tym naszym skromnym kółkiem kobryńskim a war­szawską centralą. Wtedy widywałam się z nią już często i prawie zawsze wracając z nią z naszych zebrań, zajeżdżałam do Hruszowej na noc i następny dzień często tam spędzałam, oceniając coraz bardziej żywy umysł i gorącą duszę jej właścicielki.

W tych właśnie czasach odbyłyśmy razem wyjątkowo miłą wycieczkę do głębokiej Pińszczyzny, na życzenie gorące­go przyjaciela Polesia, malarza Józefa Chełmońskiego9, który wtedy przez szereg lat na kilka letnich tygodni przyjeżdżał do naszego Mołodowa. Pojechaliśmy we czworo: on z córką, Rodziewiczówna i ja. Do Pińska dostaliśmy się normalnie koleją, a potem statkiem, chłopskim wózkiem, łodzią rybac­ką, a koń z wózkiem przy naszej łodzi płynął, znowu wózkiem, i wreszcie łodzią dojechaliśmy wieczorem pod sam prawie ganek skromnego dworku krewnych Rodziewiczów­ny, Nielubowiczów, zwanego Weszna. Właściciele przygoto­wali byli wszystko na nasze przyjęcie, zostawili potrzebne zapasy, kucharza, a sami, po powitaniu nas, odjechali do sąsiedniego majątku, w którym stale mieszkali.

Weszna było to śliczne miejsce, pełne prawdziwie poles­kiego uroku; rzeka podchodziła pod sam dom prawie, dom z wielką werandą, z której wieczorami słuchaliśmy odgłosów wabiącego się dzikiego ptactwa, koncertów żabich, a z nad­chodzącą nocą głębokiej poleskiej ciszy. Chełmoński był zachwycony i w pysznym humorze. Tegoż wieczora umówiliś­my na cały następny dzień Poleszuka z łodzią i po wczesnym śniadaniu, po doskonale przespanej nocy, ruszyliśmy w pole­ski świat, zabierając z sobą prowizję na cały dzień. Poleszuk woził nas dniami całymi po tej sieci wodnej, zwanej Za­rzeczem: z szerokiego łożyska rzeki skręcało się raptem w wąski kanał, potem w jeszcze węższy wodny tunel wijący się pod sklepieniem gęstej zieleni i znowu wpadało się do łożyska rzeki. Kiedyśmy trafiali na szczególnie ładne miejsce, Chełmoński kazał stawać i robił szkice, które później użyt­kował w licznych swych poleskich obrazach; o południu ugotowaliśmy gdzieś na brzegu wody na herbatę, śpiewaliśmy chórem i przez cały dzień pieściliśmy oczy pięknem swoistej przyrody. Wieczorem wróciliśmy do naszego dworku na kolację z doskonałej świeżutkiej ryby i nazajutrz znowu ruszyliśmy w świat, tą samą rybacką łodzią!

Cieszyliśmy się tymi dniami, spędzonymi tak poza świa­tem, jak dzieci. Chełmoński głęboko odczuwał urok Polesia, kochał przy tym prostotę i te dni spędzone w Wesznie, ukrytej w oczeretach10 i gęstwinie, jak gniazdo ptasie, z dala od wszelkich wymagań i utrudnień światowych, były dla niego prawdziwym wytchnieniem i wypoczynkiem. W twór­czości jego Polesie miało wybitne miejsce i jeden z bardzo pięknych obrazów Głos z Litwy, przedstawiający pastusz­ka grającego jesienny hejnał na poleskiej surmie, powstał na Polesiu, w naszym Mołodowie.

Niestety trzeba było nam wracać; żegnaliśmy z żalem śliczną Wesznę, która w czasie wojny 1914 r. została doszczęt­nie spalona - i rozjechaliśmy się wszyscy czworo, dążąc każdy do swojego domu.

W tych mniej więcej czasach, słysząc o szkółkach tajnych, które dzięki staraniom Rodziewiczówny i kobryńskiego ziemiaństwa powstawały coraz liczniej po katolickich zaściankach kobryńskiego powiatu, zapragnęłam też szkółkę taką i w Mołodowie urządzić, bo dotąd uczyłam dzieci sama, a dzieci tych przybywało. Dostałam dobrego nauczyciela, który jednocześnie pełnił jakąś funkcję gospodarską, Rodzie­wiczówna przysłała mi potrzebne książki i wzory robót, szkółka ruszyła i pomimo trudności przetrwała do wojny, przez wojnę i doczekała czasów, kiedy już otwarcie mogła się stać prawdziwą polską szkołą.

W czynnym domowym życiu nie było dla mnie większej przyjemności, jak móc się wyrwać na odpoczynek na kilka dni do Hruszowej; latem jeździłyśmy często jednokonnym wózkiem do lasu, zimą siadywałyśmy przy kominie, w towa­rzystwie nieodstępnych jamników; Rodziewiczówna czytała mi często powstające w tym czasie utwory i tematu do rozmów nie brakowało nam nigdy.

Przyglądałam się wtedy jej domowemu życiu, stosunkom ze wsią, które były wtedy bardzo bliskie; znała wszystkich, każdą rodzinę ze wszystkimi jej członkami; młodzi chłopcy przychodzili wieczorami i mając ogólnie wielkie zdolności do majsterkowania, próbowali różnych wyrobów z drzewa, do czego Hruszowska Pani dawała im wzory, a przedmioty przez nich zrobione sprzedawała później w Warszawie, na ich rachunek. Raz na tydzień przyjeżdżał z Antopola doktor, badał chorych, którzy się na ten dzień schodzili, a Rodziewi­czówna osobiście przy nim robiła opatrunki, a potem przepi­sane lekarstwa. Nieraz też byłam obecna zebraniom kobiet wiejskich, które przychodziły na tak zwane poprady11. Przychodziły z prząśnicami i przędły len w jadalnym pokoju, śpiewając poleskie pieśni albo swobodnie z panią rozmawiając. Było to życie patriarchalne, w całym tego słowa znaczeniu. A w kraju naszym, po latach wielkiego ucisku przyszły pewne zmiany na lepsze i ludzie zaczęli swobo­dniej oddychać. Tę epokę rozpoczął reskrypt cesarski o wprowadzeniu tolerancji religijnej12, dzięki któremu wie­lu tak zwanych opornych wróciło do Kościoła katolic­kiego. W naszych stronach takimi byli mieszkańcy wsi Łahiszyn, w powiecie pińskim. Zapisani swojego czasu gwałtem na prawosławie, nigdy tego nie uznali, i nie bę­dąc bez zarzutu pod wielu innymi względami, w sprawie wiary pozostali niezłomni.

A nie było to łatwe. Udzielanie Sakramentów "łahiszyńcowi" było zbrodnią, która groziła księżom więzieniem i zesłaniem. Nie wszyscy księża byli duchowo na tej wy­sokości, a łahiszyńcy chrzcili sami swoje dzieci, których metryki podpisywano później nazwiskiem zmarłych księży, na śluby przedzierali się gdzieś do Królestwa albo trafiali do księży bohaterów - i do końca pozostali prawdziwymi wyznawcami.

W 1906 r. po raz pierwszy od kilkudziesięciu lat po­zwolono biskupowi wileńskiemu na objazd diecezji; bis­kupem naszym był wtedy biskup Ropp13, i ta wizytacja jego stała się wspaniałą uroczystością i manifestacją gorącej wiary i wierności zachowanej pomimo wszystko w naszym bied­nym, tak zwanym zabranym kraju.

Spotykały biskupa wszędzie konne banderie14, witały tłumy, i tłumy stawały do Bierzmowania. Jechał ku nam przez Kobryń, gdzie między innymi powitaniami witała go na czele gromadki dzieci prawnuczka powstańca 1863 roku, rozstrzelanego w Siedlcach, a wnuczka jednej z najzacniej­szych kobiet, jakie znałam, pani Antoniny Zawadzkiej. Witała go w imieniu "tych, którzy tak długo milczeli", gorącym wierszem Rodziewiczówny, z którego niestety tylko dwie strofy pozostały mi w pamięci:

Witamy Ciebie, Pasterzu Nasz Bądź sławion usty naszemi! Błogosławiony on szczęsny czas, Gdyś stanął na naszej ziemi!

I powiedz, prosim Pasterzu nasz Matce, co z Ostrej lśni Bramy, Że żywie służy Jej nasza Straż Jej Ryngraf w sercach mamy!

W Mołodowie, w dużej okrągłej sali, trzysta osób stanęło do Bierzmowania, a gdyśmy rzędami klękali do Komunii Świętej, klęczał obok mnie z jednej strony drżący jak liść, ze wzrusze­nia, najstarszy mołodowski oficjalista, pan Romiszewski, a z dru­giej starzec, szlachcic zagrodowy, z któregoś z zaścianków.

Poprzedniego roku uzyskaliśmy już byli pozwolenie na budowę kaplicy i po nabożeństwie poszliśmy z biskupem pokazać mu wyrastające już z ziemi fundamenta przyszłej naszej ślicznej kaplicy. Bóg miłosierny, że przyszłość zakrył przed oczyma naszymi i żeśmy wtedy nie przeczuwali, że 37 lat później cały Mołodów i Hruszowa legną w gruzach, a Kresy nasze od Macierzy oderwane zostaną...

Rodziewiczówna skorzystała wtedy z obecności biskupa i uzyskała pozwolenie na otworzenie zamkniętej od dawna hruszowskiej kapliczki, w której od tej chwili Msze święte co miesiąc się odprawiały, gromadząc okoliczne ziemiaństwo i zaścianki i zagrzewając dusze.

I tak praca dla Bożej i polskiej sprawy postępowała cicho, ale wytrwale, a w nas serca rosły i nadzieja, że idziemy ku innej, jaśniejszej przyszłości.

Stosunki moje z Rodziewiczówną stawały się coraz bliższe - odwiedzała nas też często w Mołodowie, przywożąc nieraz wartościowe książki, któreśmy wieczorami wspólnie z nią głośno czytali, i utarło się, że wielkie święta, szczególnie święta Bożego Narodzenia, spędzała zawsze u nas i przy naszym kochanym, wigilijnym stole, dzieliła się z nami tradycyjnym opłatkiem, wnosząc do naszego grona swoją wesołość, życiowy optymizm i ciepło gorącego serca i duszy.

Na początku 1911 roku pojechałam była z ojcem do Brindisi15 w południowych Włoszech, gdzieśmy posiadali odziedziczoną po stryju winnicę, którą ojciec chciał sprzedać, a właśnie zdarzał się kupiec. Formalności zatrzymały nas tam parę tygodni, w ciężkich warunkach, bośmy trafili na wyjątkowo ciężką zimę, która w nieogrzewanym hotelu bardzo się nam dała we znaki. Ojciec zaczął niedomagać, ja dygotałam z chłodu, i ile tylko mogłam, siedziałam przy kominku, w którym paliło się trochę korzeni i szyszek.

I tam przy tym kominku pisząc raz do Rodziewiczówny, rzuciłam jej myśl, która stała się dla nas źródłem wielu radości, a później stworzyła jedną z najmilszych i najbardziej kochanych jej powieści: Lato leśnych ludzi16. Zaproponowa­łam jej, żeby ona gdzieś, w hruszowskim lesie postawiła chatę, gdzie byśmy mogły jeździć, przesiadywać po trochę i żyć leśnym życiem. Myśl została przyjęta entuzjastycznie i od­wrotną pocztą otrzymałam zapewnienie, że z wiosną chatka stanie, a ja ze ślicznego mołodowskiego dworu będę do niej przyjeżdżać, trochę jak Maria Antonina do Petit Trianon!17 Ucieszyłam się, że mój pomysł tak dobrze został przyjęty, i odtąd często w listach była o nim mowa.

Po paru tygodniach sprzedaż winnicy stała się faktem dokonanym; wracaliśmy na Rzym, gdzie znalazłam moją siostrę, z którą czas jakiś w kochanym Rzymie spędziłam, później w Mentonie18 spotykałyśmy się z Rodziewiczówną, która parę miesięcy zimowych na południu spędzała. O proje­kcie leśnej chaty mówiłyśmy już wtedy jak o fakcie postano­wionym i który lada chwila stanie się rzeczywistością.

Siostra moja została jeszcze z ojcem w Mentonie, a my wracałyśmy razem do kraju, spędziłyśmy kilka dni w ślicznej Lucernie19, i w pierwszej połowie marca stanęłyśmy na Polesiu. W pierwszych dniach kwietnia otrzymałam wezwanie przyjazdu do Hruszowej, dla obejrzenia razem miejsca wybranego na budowę chatki - i został mi na zawsze w pamięci obraz słonecznego dnia jedenastego kwietnia, i nas dwie jadące jednokonnym wózkiem - cieszące się jak dzieci! Na małej polance, otoczonej brzozami, które już się pokrywały zieloną mgłą młodych liści, miejsce przyszłej chaty było już wymierzone i wyłożone kawał­kami cegieł - na polance miał stanąć krzyż z Męką Pańską - wszystko było już obmyślone, ale tylko w projekcie.

"Obiecałam cieśli - mówiła mi Rodziewiczówna - że ponad umówioną cenę dostanie 25 rs, jeżeli nam chatę postawi we 2 tygodnie; zobaczysz, że będzie gotowa".

Umówiłyśmy się, że ściśle za dwa tygodnie przyjadę; zawodu nie zrobiłam i znowu jechałyśmy wózkiem naładowanym zapasami i potrzebnym drobnym sprzętem, na objęcie w posiadanie upragnionej chaty. Przywiozłam ze sobą ob­razek Matki Boskiej z Jasnej Góry, znaleziony w sprzedanej już willi w Brindisi, gdzie powstał pierwszy projekt leśnej chaty, z wielkim przejęciem powiesiłyśmy go na ścianie, oddając mu w opiekę naszą chatę i wzięłyśmy się z zapałem do urządzania izby. Główne sprzęty już były ustawione, tapczany do spania, stół i ławki z pięknych jesionowych desek itd., ściany ozdobiłyśmy barwnymi tkaninami i po zjedzeniu z wielkim apetytem sporządzonej na prędce kolacji usiadłyś­my na progu chaty, odpocząć po trudach i cieszyć się całą duszą tym zdobytym, nowym, wyśnionym gniazdem.

Wokoło nas zapadał cichy, wiosenny poleski wieczór; drobna brać ptasia odśpiewała swój wieczorny pacierz, na pobliskich łąkach grała żabia kapela i wabiło się błotne ptactwo, a myśmy siedziały zasłuchane i zapatrzone, jak ten pierwszy wieczór ślicznie opisuje Rodziewiczówna w swo­im Lecie leśnych ludzi.

I odtąd aż do wojny ta chata stała się częścią naszego życia; ile razy mogłam przyjechać latem do Hruszowej, tośmy mało czasu spędzały w Hruszowej, ale jak najprędzej ruszały­śmy do Czahar20, bo takim mianem została nazwana ta leśna siedziba. Poza mną miała Rodziewiczówna inną jeszcze towarzyszkę tego leśnego życia; była nią młoda dziewczyna od dawna już w Hruszowej przebywająca i prowadząca tam gospodarstwo kobiece, pani Maria Jastrzębska, szlachcianka z okolic Kobrynia, całym sercem Hruszowej oddana, a cha­rakterem i usposobieniem najzupełniej nadająca się do typu czaharskiego życia. Została ona uwieczniona w Lecie leśnych ludzi jako "Pantera" i była rzeczywiście przemiłą towarzysz­ką, pełną fantazji i wesołości.

Zaraz po zamieszkaniu chaty obmyśliłyśmy specjalną pieśń nazwaną "hymnem czaharskim" (słowa Marii Ko­nopnickiej do znanej melodii) i ile razy wjeżdżałyśmy na obszar naszych Czahar, śpiewałyśmy ją chórem, pełne radości i zapału.

Wiedząc, że niektóre drużyny harcerskie śpiewają ten hymn wzięty z Lata leśnych ludzi, podaję tu słowa, żeby się przechował taki, jaki był śpiewany wtedy, w chwi­lach szczęśliwego "leśnego" życia.

Czas już wstać, czas już iść Hetmanko polnych rot! Hetmanko polnych rot! Oto Ci hełm borowy liść, Oto Twój złoty grot.

Powiedziesz Ty Powiedziesz nas Na ten słoneczny szlak Gdzie kwitnąć sercom, pieśniom czas Gdzie czeka lotu ptak.

Powiedziesz Ty Powiedziesz świat W zwycięski pochód Twój Gdzie z prochów świeży wykwita kwiat Gdzie stoczysz życia bój!

Na polance był już krzyż z Bożą Męką, w pobliżu chaty stanęła stajenka, gdzieśmy naszą kobyłkę, "Łataną skórę" stawiały, zjawiła się potem krowa, jednym słowem, przybywa­ły różne ulepszenia. W wiosennych miesiącach zbierałyśmy różne odmiany jaj ptasich, których się w ten sposób zebrała piękna, bogata kolekcja, zaznajamiałyśmy się z różnymi gatunkami naszych ptaków, których wokoło Czahar było mnóstwo, a które obserwowałyśmy przez bardzo dobrą zeissowską21 lornetkę i doszłyśmy w tym potem do wielkiej wprawy, rozpoznając już bez trudności w koncertach ptasich głosy poszczególnych małych śpiewaków. Rodziewiczówna miała do tego specjalne amatorstwo22; studiowała to poważ­nie, mając już całą kolekcję książek ornitologicznych, a w bli­skim sąsiedzie i przyjacielu, panu Zawadzkim, doradcę w tych sprawach, amatora i specjalistę. Oswajała się z naszą obec­nością w tym zakątku lasu dzika przyroda, dzikie kaczki miały gniazda w pobliżu naszej chaty, a raz znalazłyśmy cieciorkę23 siedzącą na jajach, i tak się z nami oswoiła, że gdyśmy się zbliżały, nie uciekała z gniazda i można ją było bezkarnie po grzbiecie gładzić.

W lecie i w jesieni przychodziło znowu zbieranie grzybów, do któregośmy obie miały wielkie amatorstwo, poznawałyś­my w ten sposób każdy zakątek hruszowskiego lasu, który wyrąbany swojego czasu z powodu rodzinnych działów odrastał bujnie i gęsto, strzeżony, ochraniany i bardzo przez właścicielkę kochany.

Raniutko budził nas poranny pacierz ptasi, wieczorami siadywałyśmy długo na progu chaty, zasłuchane w wieczorny koncert i zapadającą po nim nocną ciszę. Do chaty zostały wkrótce dobudowane dwa alkierzyki z poleskimi "podcieniami", żeby nam w niej było przestronniej - i tak ta kochana chata dawała nam każdego roku wiele pogodnych i szczęśliwych, przeżytych w niej wśród ciszy i piękna poleskiej przyrody, dni i tygodni.

Wspominam to teraz jak sen! Chata stała w lesie zupełnie samotnie, oddalona od najbliższej leśniczówki o parę kilometrów, i nigdy przez te kilka lat nie odczułyśmy ani chwili strachu, nocując tam same, nikt nas nigdy nie napadł, nie nastraszył, nikt zamkniętej na zimowe miesiące chaty nie okradł.

Nie przeszła jeszcze była nad Polesiem klęska dwóch strasznych wojen, niosących z sobą nie tylko zniszczenie materialne, ale obniżenie moralnego poziomu dusz ludzkich i dusz całych narodów!

Po wspomnianym już pobycie w Brindisi ojciec nasz zaczął coraz bardziej zapadać na zdrowiu i latem 1912 roku zdecydowaliśmy wywieźć go na całą zimę na kurację, naprzód do Berna w Szwajcarii, gdzie nam polecano doskonałe sanatorium i doktorów, a potem pod wiosnę na południe. Podzieliliśmy między siebie ten czas i każde z nas miało spędzić z ojcem dwa miesiące. Pierwszy miał jechać mój starszy brat, a ja odprowadzałam ich do granicy, chcąc się przekonać, jak ojciec zniesie ten początek podróży. Po pożegnaniu wracałam na Hruszową, a że jesień była piękna, pojechałyśmy na dłuższy trochę pobyt do naszej chaty - ostatni przed nadchodzącą zimą. Cały las się złocił i barwił tonami jesieni, grzybów było moc, cieszyłyśmy się tymi dniami leś­nego życia, ale był w tej radości i smętek; szła zima, ja na listopad i grudzień miałam jechać do Szwajcarii i zastąpić przy ojcu brata. Umówiłyśmy się, że wracając, wstąpię do Warszawy i razem pojedziemy na święta do Mołodowa.

Tak się też stało i w sam dzień Wigilii radośnie przyjechałyśmy razem, i święta Bożego Narodzenia spędziłyśmy razem w Mołodowie. Były to naprawdę ostatnie rodzinne, spokojne mołodowskie święta, bo rok następny przyniósł w życiu naszym wielkie zmiany. W 1913 roku brat nasz, Henryk, miał objąć Mołodów, brat starszy, Konstanty, praco­wał od 1909 roku w Radzie Państwa w Petersburgu, siostra moja, Marynia, prowadziła w Mołodowie od 1908 roku doskonale idącą szkołę gospodarczą, ja miałam zimy spędzać w Warszawie z ojcem, który coraz bardziej potrzebował opieki; pragnęłam też bardzo mieć swój własny kawałek ziemi. I tak bardzo dotąd zwarte nasze życie rodzinne w innych odtąd miało płynąć warunkach.

W październiku 1913 roku ruszyłam z ojcem do War­szawy. Na stacji Horodce czekała nas Rodziewiczówna, która jeszcze parę tygodni miała spędzić w domu, ale obiecywała, że wkrótce przyjedzie i cieszyłyśmy się obie, że będziemy się ciągle widywać, wspólnie pracować, bardzo blisko siebie mieszkając. Zaraz po jej przyjeździe dostałam zajęcie w Sto­warzyszeniu Ziemianek i życie warszawskie ułożyło mi się miło i pogodnie. Ranki spędzałam w sklepie Przemysłu Ludowego Stowarzyszenia Ziemianek, popołudnia i wieczory z ojcem, który z przyjemnością odwiedzał ze mną różnych znajomych, sam miał dużo odwiedzających i dobrze się czuł w nowych warunkach życia. Zaraz po kolacji udawał się na spoczynek, a ja zwykle szłam do Rodziewiczówny, która mieszkała bliziutko. Tak nam minęła cała zima 1913-14 roku.

W moim życiu ta jeszcze nastąpiła zmiana, że nabyłam wtedy własny kawałek ziemi w powiecie garwolińskim, mały, bardzo miły i ładny folwarczek, zwany "Emerytką". Kupiła go była dwa lata przed tym Rodziewiczówna, chcąca mieć w Królestwie swoją małą posiadłość, ale wiedząc, że tego pragnę i że mi się ta "Emerytka" bardzo podoba, odstąpiła mi ją z całą gotowością.

Wiosną 1914 r. odwiozłam ojca do Mołodowa z tym zamiarem, że po kilku tygodniach zabiorę go na lato do swojego domku. Ale kochany ojciec nigdy już nie miał mego domku poznać; zdrowie jego zaczęło się psuć, przyszło cierpienie sercowe, tak że nie miał odwagi wyjeżdżać i ja sama więcej tego roku byłam w Mołodowie niż w "Emerytce". I byłam właśnie w Mołodowie, kiedy wybuchła wojna 1 sierp­nia 1914 r.

Rozdział II

Po miesiącu, kiedy pierwsze wrażenia minęły, pojechałam do Warszawy, gdzie mnie już u Ziemianek czekano do roboty; ojciec miał do mnie potem na zimę przyjechać, ale się na to nie zdecydował. W Warszawie czekała już mnie Rodziewi­czówna, a Ziemianki postanowiły urządzić swój szpital, który też wkrótce został otworzony na ul. Miodowej pod nr 6. Zaczęłam w nim pracować, mając sobie oddany dział ofiar, które płynęły bardzo obficie, bo ofiarna Warszawa w tym wypadku okazała się godna siebie. Potem zostałam tak zwaną starszą siostrą, a Rodziewiczówna była intendentką szpitala. Zaczęły się dla nas czasy usilnej pracy w szpitalu, ja przy rannych i opatrunkach, ona w biurze przy ogólnych szpitalnych sprawach. Kiedy mogłyśmy, wychodziłyśmy ra­zem na miasto załatwić potrzebne sprawunki, a później, pod wiosnę, ciągnęło nas do pobliskiego ogrodu kapucynów popatrzeć na to, co było zawsze naszą ulubioną pracą, pracą przy ziemi; dobrze nam było czuć, jak ta ziemia kochana pachnie - wspominałyśmy, jaki pogwar ptasi musi się już rozlegać w naszych Czaharach! Zachodziłyśmy też często do Katedry i przed cudownym Krucyfiksem lewego ołtarza modliłyśmy się za nadchodzącą Polskę, i polecałyśmy Bożej opiece nasze dalekie rodzinne gniazda - i naszą przyjaźń.

W październiku był pierwszy alarm podejścia wojsk niemieckich pod Warszawę, ale to prędko minęło. Pamiętam, że w tych właśnie dniach wezwano nas telefonicznie o godzinie pierwszej w nocy do szpitala, bo przywieziono dużą partię rannych; i został mi w oczach obraz tej nocy i ciągnących przez miasto na zagrożony bliski front wojsk syberyjskich małych syberyjskich koników i charakterystycznych małych wozów.

Zima przeszła względnie spokojnie, ale z wiosną, wobec stałego cofania się frontu, stawało się prawdopodobne, a później jasne, że wojska rosyjskie wycofają się z naszego kraju. Pomimo niepewności, w jakich warunkach to nastąpi, i pomimo perspektywy, że kraj zaleją inne wrogie armie, myśleliśmy o tym z radością; czuliśmy, że to też minie - a zostanie Polska!

W lecie wobec zbliżania się wojsk niemieckich stanęła przed nami groźba, że przy prawdopodobnym zajęciu Warszawy będziemy odcięte od naszych stron - ja od rodziny, a obie z Rodziewiczówną od naszych domów. Trzeba było wyjeżdżać, póki to jeszcze było możliwe. Naprzód wyjecha­ła Rodziewiczówna, a potem ja, po zdaniu na jedną ze współpracownic moich obowiązków szpitalnych. Zajechałam do Hruszowej uspokoić Rodziewiczównę, że już jestem i odcięta nie będę, i już razem z niepokojem czekałyśmy na wieści z Zachodu, drżąc o losy kochanej Warszawy. I pamiętam, jakie wrażenie zrobiło na nas nagłe ustanie w sierpniu wszelkich wieści z tego serca kraju! Warszawa była zajęta!24

W ślad za tym stało się prawdopodobne, że cofanie się wojsk rosyjskich ustanie i nasze Polesie też przez armię niemiecką zajęte zostanie. Ten czas oczekiwania spędzałam między Mołodowem a Hruszową, dokąd któregoś dnia zajechała ochronka z trzydziestoma dzieci, przysłanymi przez Stowarzyszenie Ziemianek pod opiekę Rodziewiczówny w przekonaniu, że tam nic im grozić nie będzie.

A tymczasem wojska ustępujące cofały się coraz prędzej i coraz bliższa stawała się groza przesunięcia się całego nowego frontu przez nasz biedny kraj. Ostatnie dni sierpnia były bardzo ciężkie; przez Hruszową przeciągały bandy maruderów wojskowych, gromady chłopstwa cofającego się na żądanie władz, za wojskiem rosyjskim, przeciągały ogrom­ne stada bydła i koni, pędzone na wschód; zaczęło się plądrowanie i rabunki, których pierwszą ofiarą padła ulubiona hruszowska pasieka.

Pamiętam groźny wieczór, kiedy przerażona służba doniosła nam, że oddział dońskich Kozaków opanował gorzelnię, gdzie pozostały jeszcze znaczne zapasy spirytusu, i są już wszyscy na umór pijani! Na szczęście wyższe wojskowe władze były we wsi i wezwane na ratunek przyszły do gorzelni, Kozaków zabrały, a spirytus wypuściły do ścieków.

Front stanął nad kanałem horodeckim, kilka kilomet­rów od Hruszowej - i trzymał się tam przez trzy dni; sztab stał w hruszowskim domu na piętrze i utytułowany szef sztabu (nazwiska nie pamiętam), przychodził do nas paro­krotnie, radząc i nalegając, żebyśmy wyjeżdżały na Wschód, za cofającymi się wojskami, obiecując dać dla wszystkich konie i wozy. Naturalnie, że nie chciałyśmy o tym słyszeć, a Rodziewiczówna powiedziała mu, że jej ojciec i dziad już na Syberii byli, więc ona tym bardziej woli w domu pozostać25.

Do Hruszowej zjeżdżali jednocześnie różni znajomi i nieznajomi, gotowi ze strachu przed tą zmianą frontu cofać się na wschód, ale widząc, że zostajemy, i na gorący protest Rodziewiczówny - zostali. Najcięższa była ostatnia doba; zaraz za domem stanęły armaty, żołnierze dobijali się do domu, wołając: "Uchoditie, budiem palit". Na szczęście domu nie podpalili, ale wieczorem spłonęła hruszowska gorzelnia. Tej nocy nie kładłyśmy się zupełnie; szef sztabu powiedział nam, że o północy opuszczą Hruszowę, i coraz to któraś z nas skradała się na schody, skąd było słychać telefony, żeby się przekonać, czy jeszcze działają? Powoli wszystko ucichło i o północy przekonałyśmy się, że wojsk już nie ma - tylko naokoło w wielu miejscach paliły się groźne łuny. Przesiedziałyśmy tę noc na kanapce przy piecu; nad ranem zaświeciło tak w okna i posłyszałyśmy tak wyraźny trzask pożaru, że myślałyśmy, że się pali hruszowska stodoła; wyszłyśmy do bramy, ale stodoła stała, a paliła się wieś Ostołowicze, odległa o dwa kilometry. Potem o świcie wyszłyśmy znowu na dziedziniec zobaczyć, jak wygląda ten bezpański świat? Wszę­dzie panowała martwa cisza, wieś była pusta, bo cała prawie powędrowała na wschód - na drogach leżały martwe sztuki inwentarza, jakieś porzucone w pośpiechu rzeczy ludzkiego dobytku, i dopiero około siódmej rano ukazał się zza węgła pierwszy niemiecki żołnierz z karabinem w ręku. Zapytał nas, czy wojsk już nie ma, i na nasze zapewnienie, że o północy wszyscy już odeszli, oznajmił, że chciałby się napić kawy; pokazałyśmy mu drogę do kuchni, a po chwili była ich już cała gromadka.

Wśród przebywających u nas czasowo gości był ksiądz, którego Rodziewiczówna poprzedniego jeszcze dnia prosiła o odprawienie Mszy świętej w naszym salonie; wszys­cyśmy się też byli spowiadali. Po zainstalowaniu pierwszej partii żołnierzy niemieckich przy kawie w kuchni poszliśmy więc na mszę i w czasie jej trwania otworzyły się drzwi od przedpokoju i wszedł pierwszy niemiecki oficer; przeżegnał się i uklęknął przy drzwiach. Po Mszy świętej przedstawił się nam jako ksiądz katolicki i mówił, jak silne wrażenie zrobił na nim ten pierwszy spotkany nieopuszczony dwór i ta Msza święta odprawiana w takiej chwili, z takim spokojem. Wkrótce potem wjechali konno w bramę oficerowie z generałem na czele; nazwisk nie pamiętam. Zachowali się kulturalnie i generał zaraz powiedział do Rodziewiczówny: "Ma pani szczęście: gdyby wojska rosyjskie nie odeszły były w nocy, dałem był rozkaz bombardowania domu".

Przez cały ten pierwszy dzień przeciągały różne oddziały wojska, ale pierwsza przykrość spotkała nas wieczorem. Gdyśmy się udały na dobrze zasłużony odpoczynek, przy­szedł ordynans świeżo przybyłego generała zakomunikować nam rozkaz, że mamy opuścić nasz pokój, potrzebny dla generała i jego towarzyszy. Musiałyśmy ustąpić i o to mniejsza, ale nazajutrz raniutko generał wyjechał, a rzeczy nasze zostały zrabowane przez włóczących się wszędzie żoł­nierzy niemieckich; fama wtedy przecie niosła, że żołnierze niemieccy nie rabują!

Te pierwsze tygodnie nowej okupacji były ciężkie - go­ście nasi odjechali do siebie, a nasz dom był wystawiony na ciągłe inwazje przeciągających oddziałów wojska; wy­niosłyśmy się były do dwóch małych pokoików, gdzieśmy zebrały wszystko, co nam po pierwszym rabunku zostało, a mebli w innych pokojach trzeba było nie wiem jak pilnować, żeby nam ich nie porozciągano i nie wywieziono. Ale byli między tymi przygodnymi mieszkańcami naszego domu ludzie porządni i kulturalni, w całym znaczeniu tego słowa, i wśród nich muszę wymienić generała Mertensa, który wziął ode mnie list do Mołodowa, i przez cały czas pobytu w naszym kraju dla nas i dla mojej rodziny był zawsze prawdziwie życzliwy i przyjazny.

Zaczęłyśmy obie marzyć o dostaniu się do Warszawy, do jakiejś roboty, ale ja przed tym chciałam koniecznie dojechać do rodziny, do Mołodowa, dowiedzieć się, w jakich warun­kach oni tę wielką zmianę przeszli i trochę choć z nimi posiedzieć. Po paru tygodniach, kiedyśmy się już z sobą skomunikowali i wiedziałam, że nic się tam złego nie stało, przysłano po mnie konie z Mołodowa pod eskortą żołnierza. Z ciężkim sercem żegnałam się z Rodziewiczówną, bo czasy były męczące, komunikacja trudna i nadzieja odnalezienia się prędkiego tak niepewna. W każdym razie postanowiłyśmy, że obie będziemy dążyć ku Warszawie, żeby się tam zabrać do wspólnej pracy. Podróż do Mołodowa odbyłam pomyślnie, z niezwykłym noclegiem w Janowie. Byłam spokojna, że przenocuję na plebanii, tymczasem, kiedyśmy się tam wieczo­rem dobili, okazało się, że plebania zajęta jest przez wojsko. Poszłam więc do stajni i tam koło mołodowskiego konia, na słomie noc spędziłam.

Nazajutrz koło południa stanęłam w Mołodowie, gdzieś­my się po tych wszystkich przejściach szczególnie radoś­nie witali. Przeszli oni podobnie ciężkie dni, z tą różnicą, że ostatniego dnia baterie armatnie stały tuż za dworem i poci­ski przelatywały ponad naszym domem. W chwili, kiedy przyjechałam, dom był w dużej części zajęty przez Niemców, bo to był pas przyfrontowy; front stanął na linii kanału Ogińskiego, odległego od Mołodowa o kilkanaście kilomet­rów, i trzymał się na tej linii do 1918 roku.

W rozmowach z ojcem przekonałam się, że chciałby bardzo wyjechać ze mną do Warszawy - złożyliśmy więc podanie o przepustki i w połowie listopada ruszyliśmy do Warszawy.

Znalazłam Rodziewiczównę, oczekującą już mnie w Warszawie od paru tygodni, i radość powitania była wielka. Mieszkałyśmy tak samo blisko siebie i znowu zaczęłam spędzać ranki całe u Ziemianek. Niedługo to jednak trwało; parę tygodni po przyjeździe pojechałam dowiedzieć się, co się dzieje z moją "Emerytką", którą znalazłam zupełnie w porządku, dzięki poczciwej i rozsądnej opiece mojej gos­podyni Rózi, i tydzień później, 8 grudnia 1915 r. położyłam się z uczuciem, że idzie na mnie jakaś ciężka niemoc. Rodziewiczówna zaopiekowała się mną jak siostra; po naradzie z doktorem przewiozła mnie do lecznicy "Omega", gdzie przeleżałam z bardzo ciężkim tyfusem około trzech miesięcy, gdzie mnie codziennie odwiedzała, pamiętając też i o moim ojcu, który został pod opieką siostrzenicy.

W czasie tych ciężkich miesięcy choroby miałam wielką radość z powodu przyjazdu mojej siostry, którą zawiadomił generał Mertens i która została przy ojcu aż do mego wyzdrowienia, odwiedzając mnie ciągle, z wielką troską o moje życie. Kiedy mi już pozwolono opuścić "Omegę", Rodziewiczówna z wielkim triumfem zabrała mnie do domu, a ja wyjeżdżałam, zachowując na zawsze wdzięczną pamięć opieki i starań naczelnej tamtejszej pielęgniarki, idealnej pani Jadwigi Wagner.

Jak tylko siły mi wróciły i mogłam się już wziąć do pracy, stanęłam znowu do roboty u Ziemianek, których starania zwróciły się teraz ku dożywianiu licznych głodnych, i miałyśmy punkty, dające barszcz albo bulion i kartofle pieczone.

Rodziewiczówna była od dawna przewodniczącą sekcji ekonomicznej, a teraz w czasie wojny, poza tym swoim działem, popierała gorącym sercem wszystkie szlachetne inicjatywy, zagrzewała do ofiarności, łagodząc jednocześnie swoją dobrocią i humorem starcia zdań i charakterów; zwano ją "Fra Pacifico"26.

Aż muszę opowiedzieć charakterystyczny o niej incydent: nadchodziły święta Wielkiej Nocy i sekcja zajmująca się sprawą potrzeb więźniów zbierała składki na świąteczną dla nich kiełbasę; Rodziewiczówna naturalnie podjęła się kwesty w biurze Ziemianek i osobiście ofiary zbierała. I zdarzyło się, że jedna z pań, bardzo zamożna, ale o ciasnym sercu, powiedziała jej: "Niechże im smakuje ta kiełbasa, której ja im nie dam". A na to Rodziewiczówna rozpłakała się jak dziecko. Mogę zaręczyć, że ci, których ten widok do głębi poruszył, wynagrodzili jej hojnie tamtą odmowę, ale pamię­tam, z jakim bólem mówiła mi o tym braku miłosierdzia, ona, która w szeregu ofiarnych była zawsze pierwsza. I muszę jeszcze dodać, że w 1920 r. mąż tej pani został wywieziony przez bolszewików i umarł z głodu.

Szła wiosna 1916 roku. Rodziewiczówna, która zimą mogła zostawić swoją Hruszową pod opieką wychowanki, wiosną musiała tam wracać dla wiosennych i letnich robót i ogólnych interesów, i tej wiosny trzeba nam się było pożegnać. Zostawałam w Warszawie z ojcem, którego stan wymagał ciągłej lekarskiej opieki i którego to były ostatnie miesiące życia; szły dla mnie bardzo ciężkie czasy. Z tymi, którzy przebywali poza linią Bugu, nie było żadnej komunikacji, nie miałam więc żadnej wieści ani o rodzeństwie w Mołodowie, ani o Rodziewiczównie, a kochany ojciec powoli dogorywał i jedyną moją pociechą było to, że byłam przy nim i mogłam mu służyć. Najbardziej się bałam jakiegoś cofnięcia się frontu, co kilkakrotnie groziło, i zupełnego odcięcia od swoich. W październiku przyjechała moja siostra i na usilne żądanie ojca zabrała go z sobą do Mołodowa. Rozstawaliśmy się z ciężkim sercem, ale z postanowieniem, że będę się starała o pozwolenie przyjazdu do nich na Boże Narodzenie. Tymczasem ósmego listopada przyszła śmierć ojca. Rodziewiczówna była już wtedy w Warszawie, i jaką była dla mnie w tym czasie i ile serca mi okazała, tego chyba mówić nie potrzebuję.

Wojna trwała i coraz więcej było potrzebujących i głodnych. Ziemianki otworzyły tanią kuchnię dla kobiet z inteligencji na ul. Świętokrzyskiej pod nr 13, w którym to domu mieścił się wtedy lokal Stowarzyszenia. Oddano mi zarząd tej kuchni i spędzałam tam całe ranki, gotując z pomocnicą ogromny kocioł zupy i rozdzielając ją potem między liczne nasze klientki, z którymi zawiązał się przyjazny i miły stosunek. Niektóre z nich spotykałam na ulicy parę lat potem i zawsze witały mnie z uśmiechem. Tą kuchnią zajmowałam się w czasie zimowych miesięcy aż do końca wojny.

Tak nam zeszła zima 1916/17 roku. Na wiosnę pojechałyśmy razem do "Emerytki", ale potem trzeba się było znowu żegnać: Rodziewiczówna jechała do Hruszowej, ja zostawałam w wielkim osamotnieniu, i na wszelkie starania otrzyma­nia pozwolenia na pojechanie do Mołodowa otrzymywałam odpowiedź odmowną.

I tego roku, kiedy jesienią 1917 roku wróciłam do Warszawy zająć się swoją kuchnią, przeszłam wielki niepokój o losy Rodziewiczówny, bo ani ona nie przyjeżdżała, ani wieści żadnej o niej nie było. Dopiero w grudniu, któregoś wieczoru przyszedł do mnie posłaniec od Ziemianek, z wiado­mością, że Rodziewiczówna jest. Poszłam zaraz ją witać i radość była wielka. Przebyłyśmy znowu razem ostatnią zimę światowej wojny - i nie czuło się jeszcze, że koniec tych zmagań nadchodzi. Trzymała nas wiara, że idziemy ku zmartwychwstaniu, ale ileż jeszcze przed tym ciężkich chwil nas czekało!

Minęła zima 1917/18 roku i następne lato, które znowu spędziłam samotnie w "Emerytce"; i znowu podałam prośbę o przepustkę do Mołodowa, tęskniąc tak, że zdrowie mi się zaczęło załamywać. Bojąc się nowej odmowy, poszłam do komendanta Warszawy, generała Rinzelbacha, znanego z łagod­ności, który nam już kilkakrotnie dał dowody swojej dobrej woli w przyjściu z pomocą. Na moim podaniu dopisał własnoręcznie poparcie mojej prośby i w końcu sierpnia otrzymałam zawiadomienie, że przepustka na mnie czeka. Była to jedna z bardzo dobrych chwil życia! Wyjechałam natychmiast i mogłam spędzić ze swoimi cały miesiąc.

Nie byłam na Polesiu od chwili wyjazdu z ojcem w listopadzie 1915 roku, prawie trzy lata, i pamiętam, jakie na mnie wrażenie zrobił ten kraj opustoszały, bo cała miejscowa ludność wyszła była na wschód. Wsie stały puste, bez drzwi i okien, a jechało się między polami, na których widać jeszcze było ślady wąskich chłopskich zagonków, porosłych już w zupełności młodniakami brzóz i olch wysokości człowieka. Wieczorem stanęłam na stacji w Janowie, gdzie z radością znalazłam czekającą na mnie siostrę i przyjechawszy do domu, nie mogliśmy się nacieszyć, że miesiąc cały spędzimy razem.

Większa część domu była w dalszym ciągu zajęta przez Niemców, ale coś się u nich psuło i w ciągu tego miesiąca czuliśmy coraz bardziej, że idzie na nich bliska już klęska.

Po paru tygodniach, spędzonych z rodzeństwem, wy­brałam się na trzy dni do Hruszowej. Zawiadomić nie mog­łam i przyjechałam na stację, na której nikt na mnie nie czekał. Powędrowałam więc piechotą, ciesząc się, że robię taką niespodziankę! Szosą było bardzo dobrze, ale doszedłszy do długiej hruszowskiej grobli, której nikt w czasie wojny nie reperował, zobaczyłam, że tonie w błocie. Widząc, że w każdym razie nogi zamoczę, postanowiłam zaoszczędzić obuwie, pończochy i trzewiki zdjęłam i ruszyłam boso, śmiejąc się na myśl, w jakim stanie zabłocenia dojdę na miejsce! Doszłam szczęśliwie i weszłam do domu przez nikogo niewidziana; ale w przedpokoju posłyszałam już dobrze znane w jadalni głosy. Wydałam specjalny okrzyk, którym zwoływaliśmy się w Czaharach, i zostałam od razu poznana. Wpadła Rodziewiczówna, radośnie mnie witając, i wszyscy dobrze znani mi domownicy. Radość była ogromna! Jedną smutną nutą w tym powitaniu było puste miejsce pani Jastrzębskiej, kochanej Pantery, zmarłej poprzedniego roku.

Znalazłam w Hruszowej dziekana kobryńskiego, który przyjechał na odpoczynek, i dowiedziałam się, że dzięki inicjatywie i energii Rodziewiczówny dawny kościół horodecki, po 1863 roku zabrany na cerkiew, jest już znowu katolickim kościołem. Porozumiała się była z dziekanem i mając jego aprobatę, nikogo nie pytając, opłaciła niemieckich żołnierzy w Horodcu, żeby nie przeszkadzali i przewieźli przedmioty prawosławnego kultu do innej cerkwi. Popa żadnego nie było, posłała swoje kobiety, żeby kościół wymyły. Dziekan nie odkładając, przyjechał, nabożeństwo odprawił i kościół był nasz! Nagi, ubogi, ale nasz!

W hruszowskim domu funkcjonowała polska szkoła, w jadalnym pokoju, przy tak zwanym roboczym stole wykonywały się różne jesienne roboty; byłyśmy obie w doskonałych humorach, czując, że wojna ma się ku końcowi i nadchodzi nowe, inne życie. I te przemiłe trzy dni minęły za prędko - ale miałyśmy się już w następnym miesiącu odnaleźć w Warszawie.

Spędziłam resztę mego wakacyjnego miesiąca w Mołodowie i żegnałam swoich z troską, w jakich warunkach skończy się dla nich wojna cofania się wojsk, jak się zachowa sąsiad ze wschodu.

Po moim powrocie na zimę do Warszawy wypadki zaczęły iść szybkim tempem, klęska wojsk niemieckich na Zachodzie stała się faktem dokonanym - i oto przy­szedł listopad 1918 roku - i zawieszenie broni! Kocha­na Warszawa była na wszystko przygotowana. Raptem pewnego dnia od rana padło hasło: rozbrajać Niemców! Kto żył, brał w tym udział, a na rozbrajanych Niemców padł taki strach, że nie próbowali się bronić i mali chło­p­­cy dawali im rady.

Przez tych parę dni Warszawa wrzała! Coraz to ktoś wpadał z wieściami: "Polska chorągiew na Zamku! Na poczcie już polski napis. Besselera27 już nie ma!". Radość była niesłychana! Później tę radość zaczęły mącić różne zgrzyty, ale na razie listopadowe nasze niebo było jasne i pogodne, Niemców już w Warszawie nie było!

Spadły na nas różne okolicznościowe roboty: w pałacu Staszica powstało kobiece Pogotowie, które obejmowało różne poniemieckie składy, zapasy żywności, organizowało kuchnie dla tworzących się oddziałów naszego wojska itd. Ale Rodziewiczówna została prędko powołana do innej akcji. Nadszedł był czas walk ukraińskich we Wschodniej Galicji i oblężenie Lwowa - i przyjechało do Warszawy dwóch wojskowych, którzy się zaraz do Rodziewiczówny zgłosili z prośbą i wprost z żądaniem utworzenia Komitetu ratunkowego dla Lwowa, mianując ją komendantką Ziemi War­szawskiej. Chodziło o werbunek mężczyzn i kobiet, wysyłanie ich jak najprędzej do Lwowa - bo tam już się biły dzieci i groza była straszna - o zbieranie dla Lwowa bielizny, odzieży i żywności.

Nasza komendantka przejęła się tym całą duszą i ze zwykłym sobie zapałem w parę dni Komitet zorganizowała. Osoby przez nią wybrane, jako naczelniczki różnych sekcji, zaczęły gromadzić składki pieniężne i odzież, a biuro werbunkowe miałyśmy w osobnym lokalu na Krakowskim Przed­mieściu pod nr 6, i tam obie spędzałyśmy całe ranki. Zapał do obrony Lwowa był niesłychany. Rodziewiczówna w zasadzie przeciwna była służbie wojskowej kobiet, ale znajdywała, że chwila i okoliczności są tak wyjątkowe i Lwów tak błagał o ratunek i wszelką pomoc, że na wyraźne żądanie zgodziła się werbować i ochotniczki - kobiety.

Wymagała od zgłaszających się dowodów na piśmie zgody rodziców, a gdy kandydatek było już dość na zapeł­nienie wagonu, kiedy już były porządnie wyekwipowane, zamawiałyśmy u św. Krzyża Mszę św. na ich intencję, szłyśmy na nią całym oddziałkiem, a z kościoła wędrowały one na kolej, pod opieką jednej z naszych pań, która im towarzyszyła aż do Lwowa. Wiemy ze sprawozdań, że zachowywały się porządnie i brały dzielnie udział w obronie tego kochanego miasta. Jedna z nich była raz na posterunku, pełniąc straż przy jakimś składzie, kiedy na ten właśnie punkt zaczęły gęsto padać pociski; zaczęto na nią wołać, żeby się skryła, ale ona spokojnie odpowiedziała: "Zapytajcie Komendantki, czy mam prawo posterunek opuścić?". I zanim przyszła od­powiedź, dzielna dziewczyna już nie żyła.

Ja miałam dział werbunku chłopców i z tymi był prawdziwy kłopot, bo zgłaszały się nieraz prawie dzieci, które zbrakowane28 i odprawione, wracały po paru dniach, i nieraz trzeba było im ustąpić. Pamiętam, że raz zjawił się chłopak, wyglądający tak bardzo dziecinnie, choć utrzymywał, że ma lat 15, że mu powiedziałam: "Moje dziecko, któż ciebie weźmie?". A on mi na to z niedziecinną powagą: "Mój brat bije się pod Lwowem, mój ojciec tam zginął, a pani chce, żebym ja siedział w domu!". I poszedł.

Moich ochotników zarejestrowanych w naszym biurze odprowadzałam do wojskowej Komendy w pałacu Mostowskich i tam zdawałam władzy wojskowej.

Nasz Lwowski Komitet działał przez cały czas obrony Lwowa; wysyłał, prócz oddziałków ochotniczych, odzież i bieliznę, której tyle nam znoszono, że nieraz mogłyśmy pomóc i miejscowym oddziałom tworzącego się wojska, a potem posyłać przy sposobności dla żołnierzy broniących naszego Polesia.

A praca naszej Komendantki zasłużyła na takie uznanie, że władze wojskowe wręczyły jej później odznakę Obrony Lwowa "Orlęta", ze ślicznym dyplomem:

Towarzyszowi broni Komendantce Ziemi Warszawskiej, Marii Rodziewiczównie, za dzielność i wierną służbę Ojczyźnie, ku pamiątce przebytych bojów w obronie Lwowa i Kresów Wschod­nich, w roku 1918-1919, odznakę honorową "Orlęta" nadaje we Lwowie 19 III 1919 r.

Dowódca Armii "Wschód" Rozwadowski29

Dyplom ten, razem z później otrzymanym dyplomem strzelców im. Romualda Traugutta, na Polesiu, Rodziewiczówna uważała za swoje najdroższe pamiątki i jeżeli czym się szczyciła, to właśnie tymi dowodami jej "wiernej służby Ojczyźnie".

W styczniu 1919 roku przeżyłyśmy z Rodziewiczówną cudną chwilę przyjazdu Paderewskiego30. Była to piękna, zimowa noc, a myśmy razem stały na ganku kościoła Świętego Krzyża, czekając z tłumem całym na ukazanie się tego wielkiego pracownika polskiej Sprawy. Czekałyśmy długo, bo witały go tak liczne rzesze, że musiał jechać wśród nich powoli - i jechał witany jak ojciec narodu, otoczony mnóstwem palących się pochodni, co wśród tej zimowej, skrzącej się nocy robiło niesłychane wrażenie.

Pochód przeciągnął mimo nas, tak że widziałyśmy wszystko jak na dłoni, a my stałyśmy zapatrzone i szczęśliwe i wróciłyśmy do domu pełne otuchy i radości.

Ja wtedy przechodziłam czas bardzo ciężki - i doj­mującej troski o losy Mołodowa, i pozostałych w nich siostry i brata.

Na początku 1919 roku, przy wycofywaniu się ostatecz­nym wojsk niemieckich, zaczęła grozić fala ze wschodu, przeciw której nie było nikogo do obrony tego biednego kraju. Brat mój korzystał ze wszystkich okazji, żeby mi listownie przedstawić grozę położenia i prosić o przynaglanie przysłania odsieczy i obrony; grozę rozumiałam dobrze, i robiłam, co mogłam, żeby tę pomoc dla nich przyspieszyć. Byłam w Belwederze u Komendanta Piłsudskiego, u naszych władz, nareszcie poszłam do gen. Iwaszkiewicza31, z ostatnim listem brata. Przyjął mnie uprzejmie, ale bardzo poważnie, nie tając grozy położenia wobec nikłych wtedy sił naszych. Czytając list brata, doszedł do następujących słów: "Tysiąc karnych legionistów utrzymałoby w spokoju cały kraj". Tu zwrócił się do mnie: "Tysiąc karnych legionistów. A skąd ja, proszę pani, ich wezmę?"... Wyszłam z ciężkim sercem, rozumiejąc, że Polska nie ma jeszcze dosyć sił, żeby i Kresy obronić, i że te Kresy raz jeszcze padną ofiarą fali ze Wschodu...

I rzeczywiście, prędko potem, przez ludzi, którym udało się ujść przed tą falą, dowiedziałam się, że nasz Mołodów zajęty, a rodzeństwo moje, które uważało za swój obowiązek "trwać na warcie", w mocy bolszewików. Potem przyszły jeszcze gorsze wieści, brat został aresztowany i wywieziony do więzienia w Pińsku, siostra z dwoma starszymi krewnymi pozostała w bardzo ciężkich warunkach w Mołodowie. Drżałam o ich życie i starałam się nawiązać stosunki z paru sympatykami bolszewików, byle tym moim biedakom wynaleźć jakiś ratunek.

Zupełnie niespodziewanie w lutym przyjechał mój starszy brat [Konstanty] z Paryża, z głową skaleczoną przy zderze­niu pociągów, a przyjechał jako członek Komitetu Narodo­wego w Paryżu, z poleceniami do Naczelnika Państwa32.

Kilka dni potem, kiedy po zdaniu moich ochotników wracałam do naszego biura Komitetu Lwowskiego, Rodziewiczówna spotkała mnie z radosnymi słowami: "Wiesz, Henryś przyjechał! Czeka ciebie w hotelu Europejskim. Był to posłaniec, któremu za tę dobrą nowinę oddałam wszystko, co miałam w kieszeni".

Nie mogłam wprost uwierzyć - i kiedy zrozumiałam, że to prawda, poleciałam do hotelu i znalazłam brata ocalonego wprost cudem, bo już był skazany na śmierć. Zwolniono go z tym, że go oddadzą w ręce komitetu mołodowskiego, tymczasem życzliwi ludzie przewieźli go mimo Mołodowa, i potem z dworu do dworu jechał furmankami ku Warszawie. Koło Kobrynia spotkał pierwszych naszych ułanów, idących na odsiecz naszym stronom, i od tej chwili bez łez nie mógł mówić! Co to była za radość! Umówiliśmy się, że wieczór spędzimy razem w moim mieszkanku na Świętokrzyskiej; przyszli obaj moi bracia, każdy ocalony ze śmiertelnego niebezpieczeństwa, nasz kuzyn Roman Skirmuntt, który świeżo wrócił ze Wschodu, i Rodziewiczówna, która z radości Henrysia objęła za szyję i uściskała jak brata. Przyniosła ze sobą ostatnią ocaloną butelkę sławnej mołodowskiej starki i piliśmy wszyscy na cześć Polski i ku zdrowiu ocalonych. Był to jeden z najradośniejszych wieczorów, jakie pamiętam!

Przy radości odnalezienia braci spokoju mi nie dawała myśl o siostrze pozostałej w Mołodowie; wojska nasze tam poszły, ale nie wiedziałam, w jakich warunkach odbiły Mołodów i co się tam teraz działo? Po paru tygodniach, jak już komunikacja kolejowa była doprowadzona do porządku, a brat starszy do Paryża odjechał, poprosiłam o urlop u naszej Komendantki i ruszyłam do Mołodowa. I znowu nigdy nie zapomnę odczutych w tej podróży wrażeń! Gdy dojechałam do Brześcia, i w tym mieście, traktowanym od 150 lat jako odwiecznie rosyjskie, ujrzałam naszych żołnierzy, naszą Komendę i nasze flagi, wzruszenie chwytało mnie za gardło i łzy wzrok mąciły!... Mając warszawską przepustkę tylko do Brześcia, poszłam do generała Mostowskiego prosić o pozwolenie dalszej jazdy. Historia uwięzienia i ocalenia Henrysia była głośna; kiedy się więc przedstawiłam jako jego siostra, generał polecił wydać mi natychmiast przepustkę i przyjaźnie słuchał moich wrażeń pełnych radości, że po raz pierwszy widzę nasze wojsko i nasze władze na kochanym Polesiu. Pierwszym pociągiem ruszyłam dalej, przenocowa­łam w Janowie i wyjechawszy raniutko najętą furmanką, po paru godzinach byłam w Mołodowie. Witałyśmy się z siostrą z ogromną radością i wzruszeniem, jakbym ją witała od bram tamtego świata, i opowiadaniom nie było końca. Bolszewicy odeszli byli wieczorem, a nazajutrz rano witano pierwszych polskich ułanów! Mołodów stał cały, wszyscy byli żywi i zdrowi, dziękowałam Bogu całym sercem.

Ale położenie bezpieczne jeszcze nie było; front na razie zatrzymał się znowu na linii kanału Ogińskiego, linii bronionej przez niesłychanie szczupłe nasze siły; całe szczęście było w tym, że rozgromieni bolszewicy bali się atakować; przez czas mego pobytu przeszliśmy przez parę bardzo silnych alarmów i wiele jeszcze ofiar padło w obronie tego zakątku kraju, między innymi cały oddziałek dzielnego porucznika Koja.

W Mołodowie stał pluton białych ułanów, z którymi rozmawiałyśmy nieraz i którzy często wieczorami przycho­dzili nam śpiewać żołnierskie pieśni; i w dużej mołodowskiej sali posłyszałam po raz pierwszy: Wojenko, wojenko, cóżeś ty za pani i Ułani, ułani, malowane dzieci. Raz napędziło nam strachu wysadzenie mostu na Jasiołdzie, o dwa kilomet­ry od Mołodowa, bo nasi ułani woleli nie mieć tego połącze­nia z pobliskim rozległym obszarem lasów i woleli się w ten sposób zabezpieczyć od możliwych niespodzianek.

Po paru tygodniach pobytu w Mołodowie doczekałam się powrotu Henrysia, który opuszczał Mołodów jako więzień bolszewicki, a teraz radośnie wracał do swego domu, witany też jak z tamtego świata. Opowiadał nam z wielkim uznaniem o dalszej pracy naszego Komitetu, od którego dostał na polecenie Rodziewiczówny, bez żadnych biurokratycznych trudności, duży zapas bielizny dla naszego wojska na Polesiu.

Ruszyłam z powrotem do Warszawy, żegnając swoich względnie spokojnie, bo wojsk naszych przecie przybywało i zdawało się, że Polesie już bezpieczne i nasze. Nie wiedziałam, że leży jeszcze przed nami pełen tragizmu i chwały rok 1920.

Wracałam na Hruszowę, żeby móc opowiedzieć mojej Komendantce, co się tam dzieje. Fala bolszewicka, która ogarnęła była biedny Mołodów i stała tam przez sześć tygodni, tu dopłynęła tylko pod sam koniec tego okresu i to tylko na kilka godzin. Pewnego wieczoru wpadła banda oberwańców z czerwonymi gwiazdkami, zagarnęła konie, porabowała trochę po domu, zagroziła gospodyni, że ją powieszą, jeżeli nie znajdzie - szczęśliwie na tę chwilę zgubionych - kluczy od obory - i musiała uchodzić w pośpiechu, bo naokoło dworu słychać już było podejrzane gwizdki przednich naszych straży i nad ranem nadchodzący od Kobrynia nasi ułani dognali bolszewików koło Antopola i doszczętnie ten rozdział rozbili. Hruszowa była ocalona.

Wróciłam do pracy w naszym Komitecie, który trwał do czasu zupełnego oswobodzenia bohaterskiego Lwowa, a był to rok naprawdę pełen wzruszeń, bo jeszcze nas czekała radosna Wielkanoc 1919 roku tak ślicznie opisana przez Rodziewiczównę w jej Florianie z Wielkiej Hłuszy33 - Wiel­kanoc, w czasie której gorące serce Warszawy witało błękitne pułki wojsk generała Hallera34. Były to dni niezapomniane.

Jadąc koleją, spotykało się pociągi całe wiozące błękit­nych chłopców, twarze się rozjaśniały, kiedy na ulicach mijały nas przeciągające błękitne oddziały, a generała Hallera, spotykanego często, każdy witał promiennym uśmiechem! I zdawało się, że wszystkie trudności zostały usunięte i zwyciężone, i przyszłość nasza zupełnie się wyjaśniła od chwili, gdy do ojczyzny wróciła błękitna Brygada!

Przypisy

1 Maria Rodziewiczówna urodziła się 3 lutego 1864 r. Tę datę przyjmujemy wbrew powszechnie podawanej - 2 lutego 1863. Przekonywające argumenty w tej sprawie przedstawiła A. Martuszewska. Przemawia za nią także stwierdzenie J. Skirmunttówny (ur. w 1875 r.), iż była młodsza od Ro­dziewiczówny o jedenaście lat. Z kolei na nagrobku M. Ro­dziewiczówny na cmentarzu powązkowskim widnieje data urodzin - 30 stycznia 1864 r.

2 Anima Vilis została opublikowana w Petersburgu w 1893 r.

3 Byli i będą - Powieść z niedalekiej przeszłości. Drukowana w "Tygo­dniku Lustrowanym" w 1907 (nr 1/51) w formie książkowej ukazała się rok później.

4 Po Ojcu mam postawę i poważne podejście do życia, Po Mateczce wesołe usposobienie I namiętność bajdurzenia.

5 Po Tatusiu mam wesołe usposobienie I namiętność bajdurzenia.

6 Autorka myli się. Pierwszym opublikowanym utworem Rodziewi­czówny była nowelka - Gama uczuć drukowana w 1882 w "Dzien­niku Anonsowym". Jazon Bobrowski drukowany był dwa lata później w "Świcie".

7 Straszny dziadunio uzyskał nagrodę w konkursie ogłoszonym przez "Świt" w 1886 r. i następnie był drukowany na łamach tego pisma w odcinkach. Jako osobna książka został opublikowany w 1887 r.

8 Dewajtis - uzyskał nagrodę w 1888 r. i był drukowany tego samego roku w odcinkach. Rok później ukazał się w formie książki.

9 Józef Chełmoński (1849-1914) - malarz. W latach 1871-1887 studiował i pracował w Paryżu oraz w Monachium. Wrażliwy na piękno krajobrazu rodzimego pozostawił wiele obrazów o tematyce wiejskiej. Odbył kilka podróży na Polesie i Ukrainę. Tu chodzi zapewne o podróż z 1908 r.

10 Oczerety (z ukr.) - byliny kłączowe rosnące nad brzegami rzek, na bagnach. Stanowią odmianę szuwarów.

11 Poprady (z białorus.) - wspólne przędzenie.

12 Chodzi tu o ukaz tolerancyjny z 1905 r., który oznaczał kres prześladowania unitów trwającego od czasów Powstania Stycznio­wego. Po zniesieniu w 1865 r. klasztorów bazyliańskich i wprowadze­niu elementów prawosławnych do liturgii unickiej w 1875 r. nastąpiło całkowite podporządkowanie unitów kościołowi prawosławnemu.

13 Edward von der Ropp, syn Zyberk-Platerówny, był księdzem w archidiecezji mohyleńskiej, następnie proboszczem w Lipawie, biskupem wileńskim i arcybiskupem mohyleńskim do czasu rewo?lucji rosyjskiej z 1917 r.

14 Banderia (łac.) - konny oddział eskorty honorowej organizowanej na pewne uroczystości m.in. na powitanie znakomitych gości.

15 Brindisi - miasto portowe w płd.-wsch. Włoszech w regionie Apulia.

16 Lato leśnych ludzi po raz pierwszy ukazało się drukiem w 1920 r.

17 Autorka ma na myśli pałacyk w parku wersalskim zbudowany w latach 1762-68 przez Ludwika XVI dla jego żony Marii Antoniny.

18 Menton - miasteczko turystyczne na Lazurowym Wybrzeżu, w pobliżu granicy francusko-włoskiej, znane ze swego łagodnego klimatu.

19 Lucerna (niem. Luzern) - uzdrowisko nad jeziorem Czterech Kantonów w Szwajcarii.

20 Czahary (z ukr.) - zarośla, gęste krzewy rosnące na podmokłych gruntach.

21 Od nazwiska Karla Zeissa (1816-1888) - mechanika i optyka z Jeny, który swymi wyrobami optycznymi zyskał światowy rozgłos w połowie XIX w.

22 amatorstwo - tu: zamiłowanie

23 cieciorka - samica cietrzewia

24 Niemcy wkroczyli do Warszawy 5 sierpnia 1915 r.

25 O tych przeżyciach opowiada Rodziewiczówna we Florianie z Wielkiej Hłuszy.

26 Fra Pacifico (z wł.) - Brat Pokoju.

27 Hans Hartwig von Besseler (1850-1921) - generał niemiecki, generalny gubernator warszawski w latach 1915-1918.

28 zbrakowany - tu: w znaczeniu odrzucony

29 Tadeusz Jordan-Rozwadowski (1866-1928) - generał austriacki i polski. W okresie od 28 X do 15 XI 1918 naczelny wódz i pierwszy szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego z ramienia Rady Regencyjnej. Od listopada 1918 r. organizator obrony Lwowa, a następnie dowódca armii "Wschód". Członek Rady Obrony Państwa w 1920 i współtwórca planu zwycięskiej ofensywy przeciw­ko bolszewikom. W maju 1926 dowodził wojskami rządowymi przeciw J. Piłsudskiemu.

30 Ignacy Jan Paderewski (1860-1941) - pianista, kompozytor, poli­tyk. 1917-1919 członek i delegat Komitetu Narodowego Polskiego na Stany Zjednoczone, 16 I-4 XII 1919 premier i minister spraw zagranicznych, delegat Polski na konferencję pokojową w Paryżu, 1936-1939 twórca Frontu Morges, 1940 przewodniczący emigracyj­nej Rady Narodowej w Angers. Jego przyjazd do Poznania (26 XII 1918) stał się sygnałem do Powstania Wielkopolskiego. W War­szawie stanął 3 I 1919.

31 Wacław Iwaszkiewicz (1871-1922) - generał. Dowództwo nad armią "Wschód" objął po odwołaniu z tego stanowiska gen. T. Rozwadowskiego rozkazem z 21 III 1919.

32 Autorka ma na myśli negocjacje prowadzone między KNP a rzą­dem Paderewskiego i Piłsudskim w sprawie stopniowej likwidacji Komitetu w Paryżu. W lutym rozmowy były już tak zaawan­sowane, że nie mogło chodzić o "polecenia".

33 Florian z Wielkiej Hłuszy - publikowany na łamach "Tygodnika Ilustrowanego" w 1922 r. w wydaniu książkowym ukazał się dopiero w 1929. Powieść ta doczekała się adaptacji filmowej w 1938 r.

34 Józef Haller (pełne nazwisko Haller von Hallenburg, 1873-1960) - generał i polityk. W latach 1914-1917 dowodził Legionem Wschodnim, a następnie II Korpusem Polskim w Rosji. Do Francji dostał się w lipcu 1918, a 4 października został naczelnym wodzem tworzonej tam Armii Polskiej (zwanej z powodu koloru mundurów - Armia Błękitna), z którą powrócił do kraju 21 IV 1919.