Rozdział drugi

ZNAK ZŁAMANEJ SZYNY

Kto zamierza śledzić człowieka w pociągu, znajduje się w położeniu zarazem dogodnem i przykrem. Dogodnem, gdyż ofiara nie może opuścić wagonu bez jego wiedzy; przykrem, ponieważ on sam również pozostaje zamknięty w długiem pudle, którego drzwi otwierają się tylko na kilku stacjach. Człowiek przezorny potrafi skorzystać z pierwszej okoliczności. Głupiec zaś sądzi, że żelazne ściany zastąpią mu ostrożność.

Nieznajomy z obandażowaną ręką należał prawdopodobnie do pierwszego rodzaju. Wskoczywszy do wagonu, nie ukazał się już na korytarzu. Miał jednak wspólników.

Przekonałem się o tem, zanim jeszcze minęliśmy południowe przedmieścia Kairu. Idąc do wagonu restauracyjnego, spotkałem wysokiego Europejczyka o rudawych faworytach. Fez zastąpił miękkim kapeluszem, a bandaż ukrył pod jasnoszarą rękawiczką, która na lewej dłoni wydawała się nieco za ciasna. Cofnął się uprzejmie, aby mnie przepuścić, lecz uczynił to w stronę przeciwną niż człowiek przywykły do ruchu prawostronnego. Był Anglikiem albo długo przebywał w kraju angielskim. Mimo to nosił niemieckie buty marszowe i laskę z główką przedstawiającą pruskiego orła.

Za nim szedł drugi, mniejszy i znacznie grubszy. Miał twarz ogorzałą, jakiej nie zdobywa się przy biurku, oraz paznokcie zabarwione na żółto od tytoniu. Powiedział do towarzysza kilka słów po francusku, lecz z akcentem syryjskim.

Obaj spojrzeli na mnie zbyt krótko.

Zanim dotarłem do wagonu restauracyjnego, przeszedłem prawie przez cały skład. Różnice pomiędzy wagonami były większe niż pomiędzy niejednemi dzielnicami miasta. W pierwszej klasie dwóch angielskich urzędników czytało gazety, jak gdyby od Kairu aż po Asuan nie istniało nic godnego spojrzenia poza drukiem. W drugiej jechali kupcy koptyjscy, grecki lekarz, rodzina syryjska i kilku oficerów. Dalej ludzie siedzieli na ławach, skrzyniach i własnych tobołkach. Fellachowie wieźli kury, Nubijczycy kosze, a jeden starzec trzymał na kolanach koźlę, które co pewien czas beczało z niezadowoleniem bardziej wymownem od skargi pasażera.

Pomiędzy wagonami wisiały tablice z przepisami w kilku językach. Halef stał przed jedną z nich i przyglądał się literom z miną człowieka obrażonego przez pismo.

- Co tu napisano? - zapytał.

- Że nie wolno wychylać się przez okno, przechodzić pomiędzy wagonami podczas jazdy, używać otwartego ognia ani zatrzymywać pociągu bez ważnego powodu.

- A więc zabroniono wszystkiego, co może okazać się potrzebne uczciwemu podróżnemu.

- Uczciwy podróżny siedzi na miejscu.

- W takim razie kolej została zbudowana dla ludzi bez przygód.

Konduktor, który usłyszał podniesiony głos, przystanął przy nas. Mówił po angielsku. Zwrócił uwagę na szablę Halefa i wyjaśnił, że broń nie może zagradzać przejścia. Przetłumaczyłem.

- Powiedz mu, że szabla zagradza drogę tylko wrogowi - odparł mały hadżi. - Przyjaciel może przejść bez obawy.

- Regulamin nie rozróżnia przyjaciół od wrogów.

Halef popatrzył na konduktora ze współczuciem.

- Oto nieszczęście Franków! Piszą tyle przepisów, że nie pozostaje im czasu poznać człowieka.

Przesunął szablę na drugą stronę i tym sposobem zakończył spór, zanim zdążyłem użyć bardziej przekonującego argumentu.

Na ścianie obok rozkładu jazdy znajdował się barwny afisz przedsiębiorstwa Marston African Transit. Przedstawiał lokomotywę, parowiec i rząd wozów jadących przez sawannę. Pod spodem wypisano: "Jedna odpowiedzialność od morza do wnętrza lądu". Nazwisko znałem już z listu MacKenziego. Afisz głosił, że firma posiada biura w Kairze, Adenie, Mombasie, Nairobi i Kapsztadzie.

- Wielkie przedsiębiorstwo - zauważyłem.

- Wielkie rzeczy rzucają wielki cień - odpowiedział Halef. - Czy człowiek, który ma biuro w tylu miastach, potrafi siedzieć spokojnie choć w jednem?

Nie przywiązałem do jego słów znaczenia. W Afryce działali dziesiątki przewoźników, którzy na afiszach posiadali więcej biur niż w rzeczywistości wozów.

Człowiek obojętny patrzy albo nie patrzy wcale. Ten, kto pragnie ukryć zainteresowanie, odwraca oczy o ułamek sekundy za wcześnie. Pozdrowiłem ich po francusku. Gruby odpowiedział odruchowo; wysoki udał, że nie słyszy.

W wagonie restauracyjnym zamówiłem herbatę. Nie piłem jej jednak. W szybie okna, zamienionej przez noc w ciemne zwierciadło, zobaczyłem obu mężczyzn, którzy zajęli stolik za memi plecami. Rozmawiali tak cicho, że turkot kół zagłuszał słowa. Jeden raz dobiegło mnie tylko imię "Nadżib".

Po kilku minutach wyszedłem i wróciłem do przedziału.

Halef siedział na dolnem posłaniu, trzymając szablę na kolanach. Na stole leżały daktyle, chleb, nóż, trzy amulety, pudełko nabojów i jedna z jego żółtych pantofli.

- Co robisz? - zapytałem.

- Porządkuję bagaż.

- Widzę. Dlaczego pantofel leży obok nabojów?

- Ponieważ naboje są twarde, a pantofel miękki. Rzeczy przeciwne powinny leżeć razem, aby jedna uczyła się od drugiej.

- W takim razie połóż rozum obok swego języka.

- Nie mogę. Rozum mam w głowie, język zaś znajduje się zbyt daleko od niego, aby go przenosić bez potrzeby.

Usiadłem naprzeciw niego.

- W wagonie restauracyjnym są dwaj ludzie, którzy nas obserwują. Jeden jest Europejczykiem, drugi Syryjczykiem albo Lewantyńczykiem. Wspomnieli imię Nadżib.

- Zatem pójdę i zapytam, kim jest ten Nadżib.

- Wtedy odpowiedzą ci zapewne, że nie znają nikogo tego imienia.

- Będę pytał tak długo, aż sobie przypomną.

- Lepiej pozwól, aby sami nam go pokazali.

Wyjąłem z wewnętrznej kieszeni list MacKenziego. Prawdziwy dokument zawinąłem wcześniej w natłuszczone płótno i wsunąłem pod podszewkę pasa. Koperta, którą pokazałem Halefowi, zawierała kopję. Przepisałem zwykłą treść, lecz ominąłem nakłucia i zmieniłem kilka nazw. Kto ją ukradnie, dowie się, że zamierzamy w Asuanie wsiąść na parowiec jadący z powrotem ku Kairu.

- Położymy ją w kuferku - rzekłem.

- A potem będziemy patrzeć, jak ją kradną?

- Będziemy patrzeć, kto spróbuje.

- To znacznie mniej przyjemne niż schwytanie go odrazu.

- Ale bardziej pożyteczne.

Mały hadżi westchnął tak ciężko, jak gdybym zażądał od niego wyrzeczenia się całej sławy wojennej. Pomógł mi jednak przygotować pułapkę. Kopertę umieściliśmy w małym drewnianym kuferku. Pod wiekiem położyłem cienką warstwę sadzy zdjętej z lampy, a do zamka wprowadziłem krótki włos. Każdy, kto go otworzy, pozostawi ślad na palcach i nie zdoła odtworzyć położenia włosa.

Pociąg przyspieszał. Za oknami przesuwały się ciemne palmy, płaskie dachy wsi i srebrzyste pasma kanałów. Dalej, po drugiej stronie żyznej doliny, pustynia leżała pod gwiazdami jak olbrzymia, nieruchoma skóra lwa.

Konduktor przyszedł obejrzeć bilety. Towarzyszył mu szczupły mężczyzna w ciemnym surducie i czerwonym fezie. Nie był to człowiek z bandażem. Miał czarną, starannie przyciętą brodę i pierścień z zielonym kamieniem.

- Ten pan pyta, czy nie zgodzilibyście się zamienić przedziału - oznajmił konduktor po francusku. - Podróżuje z chorym bratem i chciałby mieć dwa miejsca obok siebie.

- Gdzie znajduje się jego przedział? - zapytałem.

- W następnym wagonie.

Mężczyzna skłonił się.

- Brat mój cierpi na rękę - wyjaśnił. - Każdy wstrząs sprawia mu ból.

- Przykro mi, lecz mój przyjaciel również jest chory.

Halef wyprostował się gwałtownie.

- Ja?

Spojrzałem na niego znacząco.

- Cierpisz na dolegliwość, która nie pozwala ci sypiać w obcym przedziale.

- Ach, ta choroba! - odparł natychmiast. - Jest straszna. Gdy śpię wśród ludzi, których nie znam, chwytam czasem przez sen za szablę. Rano zaś budzą się oni bardzo bladzi albo nie budzą się wcale.

Syryjczyk cofnął się o pół kroku.

- W takim razie nie nalegam.

Odszedł wraz z konduktorem.

- To był Nadżib - powiedziałem.

- Skąd wiesz?

- Na pierścieniu miał wyryte te litery arabskie. Ponadto chorym bratem nazwał naszego człowieka z bandażem. Chciał dostać się do tego przedziału albo przynajmniej obejrzeć zamek.

- Pozwól mi zachorować naprawdę na moją chorobę!

- Jeszcze nie.

Przez pierwsze dwie godziny nic się nie wydarzyło. W Beni Suef pociąg zatrzymał się dłużej. Na peronie zapalono lampy, przekupnie podnosili ku oknom dzbany z wodą i kosze jaj, a podróżni wychodzili, aby rozprostować nogi. Uczyniłem to samo. Halef pozostał w przedziale z poleceniem udawania snu.

Nie odszedłem daleko. Stanąłem przy lokomotywie i rozmawiałem z maszynistą o stanie toru. Z miejsca tego widziałem odbicie naszego wagonu w wypolerowanej blasze wózka pocztowego. Nadżib wysiadł, kupił kiść winogron i zawrócił. Mijając nasz przedział, potknął się pozornie. Dłoń jego dotknęła klamki tylko na sekundę.

Potem ruszył dalej.

Gdy wróciłem, Halef nadal siedział z zamkniętemi oczami.

- Spałeś? - zapytałem.

- Tak głęboko, że policzyłem wszystkie kroki tego człowieka. Dotknął zamka i wsunął coś pomiędzy drzwi a framugę.

Była to cienka drzazga. Jeśli drzwi zostaną otwarte, wypadnie. Nadżib chciał więc dowiedzieć się, czy opuszczaliśmy przedział.

- Teraz możemy zasnąć naprawdę - rzekłem.

- A jeśli przyjdą?

- Otóż to.

Nie rozebrałem się. Rewolwer położyłem pod kocem, a poduszkę tak ułożyłem, aby z korytarza przypominała głowę śpiącego. Sam wsunąłem się pod dolne posłanie. Halef, któremu przypadło miejsce górne, oświadczył, że żaden wojownik Haddedihnów nie chowa się pod łóżkiem. Ułożył się więc za drzwiami i przykrył płaszczem.

Minęła północ. Pociąg stawał na małych stacjach, ruszał, dudnił po mostach i kołysał się na łagodnych łukach. Raz usłyszałem kroki konduktora. Potem wszystko ucichło.

Wreszcie drzazga spadła.

Drzwi otworzyły się bezszelestnie. Do przedziału wsunęła się ręka. Nie była obandażowana. W palcach trzymała małe narzędzie podobne do szczypiec. Człowiek wszedł, przyklęknął przy kuferku i wyjął z kieszeni klucz.

Pozwoliłem mu otworzyć zamek.

W tej samej chwili Halef zrzucił płaszcz i skoczył. Przybysz odwrócił się błyskawicznie. Zamiast uciekać, rzucił na podłogę niewielką szklaną bańkę. Rozległ się trzask; buchnął gryzący dym.

- Ogień! - zawołał po francusku.

Był to dobry podstęp. Dym i krzyk miały wywabić podróżnych, a jemu otworzyć drogę. Nie przewidział jednak Halefa, który nie cofał się przed niczem, jeżeli mógł kogoś schwytać. Mały hadżi rzucił się naprzód, lecz pośliznął na odłamkach szkła. Nieznajomy przesadził go i wybiegł.

Ruszyłem za nim. Na korytarzu panował półmrok. Uciekinier był już przy przejściu pomiędzy wagonami. Nadżib otworzył mu drzwi od drugiej strony.

Strzelić nie mogłem. Wagon kołysał się, a za cienką ścianą spali ludzie. Chwyciłem linkę hamulca bezpieczeństwa, lecz jej nie pociągnąłem. Zamiast tego zerwałem zasłonę okienną i rzuciłem ją pod nogi Nadżiba. Syryjczyk zaplątał się w materiał. Uciekinier zdołał jednak przeskoczyć do następnego wagonu i zatrzasnął drzwi.

Schwyciłem Nadżiba za kark.

- Puść mnie! - krzyknął. - To nie ja! Tamten człowiek chciał podpalić wagon!

- A ty otworzyłeś mu drzwi, aby dym mógł swobodnie przejść dalej?

Nadbiegał konduktor, za nim zaś podróżni w nocnych strojach. Halef wyjrzał z naszego przedziału, trzymając szklankę wody.

- Ogień już zgasł! - zawołał. - Był tak mały, że utonął w jednej szklance.

Istotnie, bańka zawierała mieszaninę wydającą wiele dymu, lecz mało płomienia. Dywan został osmalony, nic więcej. Nadżib powtarzał swoją historję. Zmienił ją dopiero wtedy, gdy pokazałem czarną sadzę na jego palcach.

Zanim zdołaliśmy zamknąć drzwi, korytarz napełnił się ludźmi. Angielski urzędnik pojawił się w nocnej czapce i z teczką przyciśniętą do piersi; grecki lekarz przyniósł torbę, choć nie było rannych; syryjska matka wołała dzieci, z których jedno spało nadal pomimo krzyków. Z dalszego wagonu przedostał się także starzec z koźlęciem. Zwierzę, poczuwszy dym, wyrwało mu się i wbiegło do naszego przedziału.

Halef pochwycił je jedną ręką, drugą trzymając szablę.

- Kto zgubił to stworzenie?

- Najpierw schowaj broń! - zawołał konduktor.

- Gdyby twoje wagony miały dość wyjść, nie musiałbym bronić kozy przed zadeptaniem!

- To kozioł - poprawił go właściciel po arabsku.

- W ogniu wszyscy są sobie równi.

Zamieszanie nie było śmieszne dla ludzi, którzy uwierzyli w pożar. Dwóch próbowało otworzyć okno, inny szarpał hamulec bezpieczeństwa, a kobieta upuściła lampę. Zgasiłem ją płaszczem, nim oliwa zajęła wykładzinę. Fałszywy alarm omal nie wywołał prawdziwego pożaru. Tak właśnie działa dobry podstęp: nie musi sam wykonać całej pracy, jeśli potrafi zmusić przerażonych ludzi, by dokończyli ją za sprawcę.

Kazałem konduktorowi przeprowadzić podróżnych do sąsiedniego wagonu i dopiero wówczas zbadałem podłogę. Odłamki bańki leżały przy drzwiach, ale jedna smuga dymiącej cieczy prowadziła ku kufrowi. Napastnik rzucił naczynie tak, abyśmy patrzyli w dół i w stronę korytarza, podczas gdy Nadżib klęczał przy zamku.

- Otworzyłeś kuferek - rzekłem. - W zamku znajdował się włos. Leży teraz na podłodze. Na wewnętrznej stronie wieka była sadza. Nie mogłeś jej dotknąć, ratując nas przed ogniem, ponieważ ognia tam nie było.

- Chciałem tylko zobaczyć, czy list jest bezpieczny.

- Skąd wiedziałeś o liście?

Zamilkł.

Przeszukaliśmy go w obecności konduktora. Miał bilet do Asuanu, wytrych, trzy funty angielskie, małą fiolkę z naftą i kartkę, na której napisano jedynie: "Nubia, kurs trzeci, pokład dolny". Pod słowami widniał rysunek koła przeciętego dwiema kreskami. Nie była to jeszcze złamana szyna, lecz podobieństwo nie mogło być przypadkowe.

Nie znaleźliśmy broni. To również mówiło wiele. Człowiek wysłany tylko po dokument nie miał walczyć; wspólnik z bandażem miał zapewne pilnować odwrotu.

Kiedy konduktor odprowadził Nadżiba, wróciłem do kuferka. Koperta zniknęła, lecz na mosiężnej krawędzi zamka pozostała cienka warstwa szarego wosku. Nadżib nie tylko otworzył schowek. Odcisnął zamek albo klucz, aby można było później dorobić narzędzie pasujące do większej kasety podróżnej, której używałem do dokumentów. W zamieszaniu zwyciężył więc podwójnie: zabrał przygotowane przeze mnie kłamstwo i zdobył sposób wejścia do miejsca, gdzie spodziewał się znaleźć prawdę.

Starłem część wosku, resztę pozostawiając. Jeżeli spróbuje użyć dorobionego klucza, lepiej, aby sądził, że nie dostrzegłem drugiego celu.

Konduktor chciał zamknąć Nadżiba w przedziale służbowym i oddać policji w Luksorze. Zgodziłem się. Syryjczyk nie wiedział prawdopodobnie dość, aby warto było przesłuchiwać go natychmiast. Ważniejszy był człowiek, który uciekł.

Udaliśmy się do następnego wagonu. Przedział zajmowany przez rzekomo chorego brata był pusty. Na stoliku leżał przecięty bandaż, a okno pozostawało otwarte. Człowiek nie wyskoczył jednak z jadącego pociągu. Pomiędzy wagonami znajdowało się przejście do części bagażowej; tam musiał się ukryć.

Przeszukano ją starannie. Znaleziono tylko worki pocztowe, walizy i sześć wielkich skrzyń okutych żelazem. Na każdej wypalono napis: "Narzędzia rolnicze. A. el Latif, Gedaref". Plomby były nienaruszone.

Nie znalazłszy człowieka, wróciliśmy do siebie. Kopja listu zniknęła. Sprawca zdołał zabrać ją przed rzuceniem bańki.

- A więc zwyciężył - rzekł Halef ponuro.

- Przeciwnie. Ma wiadomość, którą sam dla niego napisałem.

- Czyli zamierzasz go okłamać za pomocą prawdy, która nie jest prawdą?

- Tak.

- Zaczynam rozumieć, dlaczego Frankowie wynaleźli tyle książek. Potrzebują ich, aby zapisywać wszystkie odmiany swych kłamstw.

O świcie pociąg wjechał pomiędzy zielone pola Górnego Egiptu. W świetle poranka Nil połyskiwał po naszej prawej stronie, a za nim ciągnęły się nagie, różowawe skały. Fellachowie pracowali przy kołach wodnych, bawoły stały po brzuchy w kanałach, dzieci zaś biegły ku torowi i machały rękami. Widok był spokojny; tylko zamknięte drzwi przedziału służbowego przypominały o nocnych wydarzeniach.

W Luksorze mieliśmy dłuższy postój. Policjant kolejowy odebrał Nadżiba. Syryjczyk przechodząc obok mnie, spojrzał ku skrzyniom w wagonie bagażowym. Było to krótkie spojrzenie, lecz nie uszło mej uwagi.

Kiedy znalazł się przy schodkach, zatrzymał się i poprosił policjanta o łyk wody. Zamiast pić, nachylił się ku mnie.

- W Asuanie sprawdzą wasze nazwiska - szepnął po arabsku. - Nie bagaż. Nazwiska.

- Kto?

- Ludzie, którzy mają pieczęcie celników.

Policjant pociągnął go za ramię. Nadżib zdążył jeszcze powiedzieć:

- Mój brat naprawdę jest chory. Tylko nie jedzie tym pociągiem.

Kazałem go zatrzymać. Zawiadowca oburzył się, lecz policjant pozwolił mi zadać trzy pytania w swym biurze. Nadżib nie był niewinnym ostrzegającym, za którego pragnął uchodzić. Otworzył kuferek, zabrał list i pomagał człowiekowi z bandażem. Uczynił to jednak dlatego, że dwa dni wcześniej pewien agent zapłacił lekarzowi opiekującemu się jego młodszym bratem, a potem zagroził cofnięciem leczenia.

- Mogłeś przyjść do mnie w Kairze - powiedziałem.

- Znałem pańskie nazwisko z opowieści. Nie znałem pańskiego słowa. Znałem zaś adres brata i nóż człowieka, który mi go pokazał.

- Kim był agent?

- Europejczykiem. Rudym przy skroniach. Raz mówił jak Anglik, raz jak człowiek z Kapsztadu. Obracał papierosa między palcami, zanim zapalał.

Opis zgadzał się z podróżnym o zabandażowanej ręce. Nadżib nie znał nazwiska. Wiedział tylko, że skrzynie w Luksorze przejmie gruby człowiek zwany Braunem, a w Asuanie do wagonu wejdzie urzędnik z listą pasażerów. Nie żądał uwolnienia. Prosił, aby wiadomość o aresztowaniu nie trafiła do Kairu przed następnym rankiem.

Nie mogłem mu tego obiecać. Poprosiłem jednak policjanta, by w depeszy napisał "zatrzymany pod zarzutem kradzieży kolejowej", bez podawania miejsca zamieszkania. Prawo nie przestawało obowiązywać dlatego, że Nadżib działał ze strachu. Lecz prawo nie powinno pomagać szantażyście znaleźć jego rodzinę.

- Ufa mu? - zapytał Halef, gdy wyszliśmy.

- Ufam szczegółom, które możemy sprawdzić. Nie temu, co chciałby o sobie sądzić.

- A więc człowiek może być winny i jednocześnie powiedzieć prawdę.

- Najczęściej właśnie tacy ludzie mówią prawdy najbardziej użyteczne.

Postój trwał prawie godzinę. Lokomotywę odczepiono, aby nabrała wody, a na jej miejsce podprowadzono małą maszynę manewrową. Peron zapełnił się ludźmi szybciej, niż pustynne koryto napełnia się po ulewie. Tragarze biegli z walizami na głowach, przewodnicy zachwalali osły, sprzedawcy wciskali do okien wodę, owoce i pocztówki przedstawiające ruiny, które w zapadającym zmroku majaczyły po drugiej stronie pól. Ponad palmami widać było ciemne zarysy wzgórz i samotną kolumnę, a pomiędzy nimi a stacją sunęły szeregi turystów, mieszkańców i zwierząt.

Taki tłum był dla człowieka śledzącego zarazem przeszkodą i pomocą. Każdy ruch można było ukryć, lecz nie dało się przeprowadzić ciężaru bez udziału innych. Poleciłem Halefowi obserwować Europejczyka, sam zaś obszedłem wagon bagażowy. Plomba na głównych drzwiach pozostała nienaruszona. Boczne drzwi otwierano jednak dla poczty, a klucz posiadało trzech ludzi: konduktor, urzędnik stacyjny i człowiek w granatowej kurtce, którego nikt nie znał.

Zapytałem o niego zawiadowcę.

- To pracownik poczty - odpowiedział.

- Jak się nazywa?

Zawiadowca odwrócił się ku miejscu, gdzie człowiek przed chwilą stał. Granatowej kurtki już nie było.

- Przysłano go zapewne z biura.

- Biuro znajduje się po drugiej stronie stacji. Dlaczego więc niósł klucz kolejowy?

Nie umiał odpowiedzieć. Zanim zdążyliśmy wszcząć poszukiwanie, prawdziwy urzędnik pocztowy przybiegł z pytaniem, kto otworzył jego wagon. Ktoś wykorzystał podobny mundur i kilka pewnych ruchów, aby wykonać pracę na oczach kilkudziesięciu ludzi. W tłumie najbardziej niewidzialny bywa nie człowiek ukryty, lecz taki, który wygląda, jak gdyby miał prawo wydawać polecenia.

Obejrzałem boczne drzwi. Zamek nie nosił śladów wytrycha. Fałszywy pracownik musiał posiadać prawdziwy albo dorobiony klucz. Była to ta sama metoda, którą zastosowano w hotelu, i pierwszy znak, że nie ścigaliśmy przypadkowej grupy złodziei. Ktoś zbierał klucze, mundury, formularze i zwyczaje ludzi tak starannie, jak inni zbierają broń.

Rudawy Europejczyk wysiadł wraz z grubym towarzyszem. Ten drugi zajął się bagażem. Pierwszy przeszedł przez peron i zniknął pomiędzy dorożkami.

- Ten ucieka - szepnął Halef.

- Nie. Ucieka człowiek, który ma powód oglądać się za siebie. On nie obejrzał się ani razu.

- Więc pójdę za nim.

- Idź. Nie zbliżaj się jednak i wróć przed odjazdem.

Halef zniknął w tłumie. Ja udałem się ku skrzyniom. Gruby Europejczyk rozmawiał z kolejarzem po arabsku. Dowiedziałem się, że nazywa się Braun, jest poddanym austriackim i towarzyszy kupcowi Abd el Latifowi. Skrzynie miały być przeładowane w Asuanie na statek do Wadi Halfy.

- Narzędzia rolnicze? - zapytałem uprzejmie.

- Pługi, lemiesze i części pomp - odpowiedział. - Sudan potrzebuje wody bardziej niż polityków, a posiada więcej polityków niż pomp.

Była to uwaga rozsądna. Sam Braun podobał mi się jednak tem mniej, im rozsądniej mówił. Na prawym mankiecie miał czarną smugę. Mogła pochodzić z węgla, sadzy albo wnętrza naszego kuferka.

- Pański towarzysz wysiadł? - zapytałem.

- Nie mam towarzysza.

- Człowiek z rudemi faworytami siedział z panem w wagonie restauracyjnym.

- W pociągu wolno jadać z ludźmi, których się nie zna.

- Oczywiście. Wolno także zaprzeczać znajomości, jeżeli wysiądą zbyt nagle.

Odwrócił się i polecił tragarzom nie dotykać plomb. Rozmowa była skończona.

Halef wrócił w ostatniej chwili. Biegł wzdłuż peronu, trzymając pod pachą długi zwój maty.

- Gdzie byłeś? - zapytałem, gdy wskoczył do wagonu.

- Śledziłem człowieka z rudą brodą, aż wszedł do biura przewozowego. Potem ujrzałem coś ważniejszego.

Rozwinął matę. Wewnątrz leżał niewielki drewniany klin, oznaczony wypalonym kołem i złamaną kreską.

- Skąd to masz?

- Ze skrzyni.

- Otworzyłeś ją?

- Ja nie. Tragarz upuścił jedną, a deska pękła. Wysypały się żelazne części i kilka takich klinów. Człowiek gruby kazał je natychmiast zebrać. Jeden potoczył się pod matę. Podniosłem więc i klin, i matę, aby nikt nie mógł powiedzieć, że ukradłem tylko jedno.

Obejrzałem przedmiot. Nie był częścią pługa ani pompy. Takich klinów używano przy pakowaniu skrzyń z karabinami, aby broń nie przesuwała się w drodze. Na drewnie pozostała również tłusta plama po smarze rusznikarskim.

- Dobrze uczyniłeś - rzekłem.

Halef rozpromienił się.

- Wiedziałem, że tak powiesz. Czy znak nie przypomina żetonu?

- Przypomina. A skrzynie jadą do Gedarefu.

- Więc pojedziemy za niemi.

- I tak zmierzaliśmy w tę stronę.

- Ale teraz będziemy zmierzali silniej.

Pociąg ruszył. Przez okno zobaczyłem Brauna stojącego przy wagonie bagażowym. Nie patrzył na nas. Liczył skrzynie. Było ich już tylko pięć.

Szósta zniknęła podczas postoju w Luksorze, podobnie jak człowiek z rudemi faworytami.

Nie mogliśmy wysiąść i wracać po niej bez utraty całej podróży. Mogliśmy jednak dowiedzieć się, w jaki sposób znikła. Konduktor twierdził, że podczas postoju nie odłączano wagonu bagażowego. Tragarze wynieśli tylko dwie walizy, klatkę z gołębiami i skrzynię z owocami. Żadna wielka paka nie przeszła przez drzwi.

- Więc nadal jest w pociągu - powiedział Halef.

- Albo nigdy jej nie było.

Pokazałem mu kredowe liczby na podłodze. Kolejarz zaznaczał miejsce każdego ciężkiego ładunku. Pod szóstą skrzynią nie było śladu nacisku. Stała pusta lub miała podwójne ściany. Po pęknięciu włożono do niej żelazne części na oczach ludzi, potem podczas zamieszania wyniesiono tylko wewnętrzny pakiet ukryty w skrzyni z owocami.

Odszukaliśmy tę skrzynię na liście bagażowej. Nadano ją do Qeny, nie Luksoru. Mimo to znikła przystanek wcześniej. Nazwisko odbiorcy brzmiało Salim Nadżar. Było fałszywe, ale adres magazynu zapisano prawdziwie.

Wysłałem z następnej stacji krótką depeszę do Selima w Kairze. Nie wymieniłem karabinów ani nazwisk. Poprosiłem, aby przez znajomego w Luksorze sprawdził magazyn i doniósł władzom o skrzyni z nielegalną bronią. Wiadomość ta mogła zostać przejęta, lecz właśnie tego chciałem. Jeśli ludzie Pana Drogi dowiedzą się o możliwej kontroli, będą musieli przenieść towar szybko i pozostawią ślad.

Nocą pociąg zatrzymał się niespodziewanie na małym przystanku. Nie było tam peronu, tylko lampa i zbiornik. Maszynista tłumaczył, że trzeba nabrać wody. Z wagonu bagażowego wysiadł Braun. Poszedł ku ciemnej budce z torbą w ręku.

Halef chciał ruszyć za nim. Zatrzymałem go.

- Patrz na drugą stronę.

Kiedy wszyscy obserwowali Brauna, pod naszym oknem przesunął się człowiek z bandażem. Nie zniknął z pociągu. Ukrywał się w pustej skrzyni, którą ustawiono między innemi pakami. Teraz próbował przejść ku lokomotywie.

Wyskoczyłem. Zauważył mnie i pobiegł po nasypie. Nie ścigałem go odrazu; człowiek uciekający w zupełnej ciemności zwykle zmierza do miejsca, które zna. Przy budce czekał osiodłany koń.

Halef nadbiegł z przeciwnej strony. Uciekinier zmienił kierunek, wspiął się na zbiornik wodny i przeszedł po belce nad torem. Mały hadżi wszedł za nim, choć belka była mokra od pary.

- Zatrzymaj się! - zawołał. - Człowiek z jedną chorą ręką nie powinien wspinać się wyżej niż jego lekarz!

Nieznajomy rzucił bandaż. Pod nim dłoń była zdrowa, jeśli nie liczyć płytkiej rany od odłamka kraty. Chwycił żelazny łańcuch i zsunął się po drugiej stronie zbiornika. Tam stał Braun.

Belka zadrżała pod ciężarem Halefa. Poniżej lokomotywa wypuszczała parę, która co kilka chwil zasłaniała mu nogi. Stałem przy drabinie i widziałem, że pośpiech nie pomoże. Gdybym wszedł za nim, obciążyłbym konstrukcję; gdybym pobiegł na drugą stronę, musiałbym okrążyć skład.

- Wracaj! - zawołałem.

- Jestem już dalej niż bliżej! - odkrzyknął, co z matematycznego punktu widzenia nie miało żadnego znaczenia.

Uciekinier szarpnął łańcuch przed zsunięciem. Belka przesunęła się o kilka cali. Halef stracił równowagę. Nie upadł tylko dlatego, że rozłożył ramiona i osiadł na drewnie okrakiem. Para buchnęła pod nim. Zniknął mi na sekundę z oczu.

Gdy obłok odpłynął, mały hadżi siedział nadal wysoko, obejmując belkę i przemawiając do niej słowami, których nie powtórzę. Zsunął się ku drabinie, ale do pościgu nie nadawał się przez następne kilka chwil; jego żółte buty ślizgały się, a godność ucierpiała bardziej niż ciało.

- Widziałeś? - zapytał, stanąwszy na ziemi. - Chciał zabić mnie zbiornikiem wody.

- Zbiornik pozostał niewinny.

- Każdy przedmiot służący łotrowi staje się jego wspólnikiem.

- Zapamiętaj to, kiedy następnym razem zapragniesz obrazić lokomotywę.

Gruby Europejczyk wyciągnął rewolwer, ale nie strzelił do nas. Przeciął wodze konia i uderzył zwierzę po zadzie. Koń popędził bez jeźdźca. W tej samej chwili maszynista dał sygnał odjazdu. Braun wskoczył do wagonu z jednej strony, człowiek z ręką z drugiej.

Halef zszedł po drabinie. Gdy znaleźliśmy się wewnątrz, oba przedziały były puste. Pociąg ruszył. Nad głową usłyszałem kroki. Wyszli na dach.

Nie mogłem ścigać ich w ciemności, gdy wagony przechodziły przez wykop. Poczekałem do prostego odcinka. Na dachu nie było nikogo. Przy końcu wagonu dostrzegłem natomiast świeżo przeciętą plombę i otwarte drzwi skrzyni oznaczonej jako części maszyn.

Wewnątrz znajdowały się dwa ubrania, płaszcz Brauna i skrzynka owoców z podwójnem dnem. Ludzie zmienili odzież. Po pociągu chodzili teraz jako kolejarze albo tragarze.

- Mogą być każdym - powiedział Halef.

- Nie. Człowiek zmieniający ubranie zabiera z sobą to, czego nie może zostawić.

Na podłodze leżała zerwana etykieta z inicjałami B.H. Rudawy Europejczyk nosił przy sobie małą walizkę. Teraz miał ją nowy "kolejarz". Obserwowaliśmy wszystkich ludzi w mundurach. Przed świtem jeden z nich przeszedł ku lokomotywie, trzymając walizkę w lewej dłoni. Prawa była owinięta brudną szmatą.

Nie schwytałem go. Zeskoczył z pociągu na przedmieściu Asuanu, gdy skład zwalniał. Halef uważał to za błąd. Ja wiedziałem już jednak, że człowiek nie zamierza wracać ku Suezowi według fałszywego listu. Pozostał przy skrzyniach jadących na "Nubię". Pułapka nie odciągnęła sieci; tylko zmusiła ją, aby pokazała więcej oczek.

Wieczorem przybyliśmy do Asuanu. Na bocznym torze czekały skrzynie Abd el Latifa. Ostatnia, widocznie zastępcza, była nowa i nie miała żadnej plomby. Na jej wieku ktoś kredą napisał nazwę parowca:

"NUBIA".

Była to ta sama nazwa, którą znaleźliśmy na kartce Nadżiba.

Zanim poszliśmy ku przystani, wróciłem do zawiadowcy. Po fałszywym alarmie ogniowym na liście pasażerów brakowało trzech nazwisk. Jedno należało do Brauna, drugie do człowieka jadącego z bandażem, trzecie do egipskiej nauczycielki z dwojgiem dzieci. Nauczycielka stała właśnie przy kasie i usiłowała odzyskać kuferek pozostawiony w wagonie. Kolejarz odmawiał, ponieważ bagaż zapisano pod numerem miejsca, które w zamieszaniu zajął ktoś inny.

Pozornie drobny podstęp naszych przeciwników stworzył zatem prawdziwy bałagan dla ludzi niemających nic wspólnego z pościgiem. Halef chciał użyć rozgłosu, jaki wywołał przy gaszeniu dymu, i zagrozić zawiadowcy skargą do samego chedywa. Nauczycielka poprosiła go, aby nie pomagał głośniej, niż wymaga sprawa.

Odnaleźliśmy tragarza, który wynosił rzeczy. Zapamiętał kuferek, bo jeden z "kolejarzy" próbował wsunąć go do skrzyni z owocami. Tragarz odmówił bez właściwego kwitu. To człowiek, którego nikt nie brał za uczestnika gry, zachował porządek lepiej niż urzędowa lista.

Kuferek wrócił do właścicielki. W jego zamku znalazłem drobinkę szarego wosku. Rudowłosy mężczyzna użył go zapewne, aby odcisnąć klucz, sądząc, że bagaż należy do nas. Pomylił przedział podczas dymu. Nauczycielka mogła nieświadomie otrzymać klucz do magazynu, który napastnik chciał później dorobić.

- Zatrzyma pan ten wosk? - zapytała.

- Jeśli pani pozwoli.

- Zatrzymajcie go oboje. Nie chcę stracić własności tylko dlatego, że złodziej pomylił ofiarę.

Podzieliłem grudkę. Jedną część zapieczętowała w kopercie i podpisała własnem imieniem. Drugą schowałem obok klucza Nadżiba. Był to pierwszy dowód, którego świadek sam odmówił oddać w całości sławnemu podróżnikowi. Później nieraz miałem być za to wdzięczny.

Nauczycielka nazywała się Samira Hassan. Nie chciała, abyśmy odprowadzali ją pod strażą. Prosiła tylko o znalezienie dwóch innych pasażerów, którzy widzieli kuferek przed alarmem. Jednym okazał się sprzedawca daktyli, drugim francuski archeolog z głową zajętą faraonami. Obaj potwierdzili, że bagaż należał do niej, ale każdy pamiętał inną godzinę jego przeniesienia.

Samira nie zażądała, aby uzgodnili odpowiedzi.

- Uczę dzieci historji - powiedziała. - Jeśli wszyscy świadkowie pamiętają dokładnie to samo, zwykle przepisali jedną książkę.

Starszy z jej synów wyjął zeszyt. Podczas postoju rysował pociąg: lokomotywę, sześć wagonów i małą postać siedzącą na zbiorniku. Halef rozpoznał siebie.

- Uczyń mnie większym - polecił.

- Wtedy nie zmieścisz się na belce - odpowiedział chłopiec.

Rysunek pokazywał rzecz, której sami nie zauważyliśmy. Przy ostatnim wagonie stał człowiek w granatowej kurtce i podawał coś przez okno Braunowi. Dziecko narysowało go dlatego, że miał niezwykle wysoki fez. Nie był to dowód twarzy, lecz wskazówka, iż fałszywy pocztowiec nie opuścił odrazu stacji. Zawiadowca przypomniał sobie magazyniera noszącego taki fez. Człowiek zniknął po alarmie.

Nie ścigaliśmy go po mieście. Samira zapisała nazwisko zawiadowcy, sprzedawcy i archeologa na odwrocie rysunku. Kopertę z woskiem wysłała do dyrektora szkoły oddzielną pocztą. Dziecięcy szkic jechał z nią.

- Czy mam dorysować znak na skrzyni? - zapytał chłopiec.

- Tylko jeśli go widziałeś - odparłem.

- Nie widziałem.

Zostawił więc deskę bez złamanej szyny. Chłopiec narysował to, co widział, nie zaś to, czego my dopiero się domyślaliśmy.

Rozstaliśmy się przy przystani. Samira popłynęła małą łodzią ku zachodniemu brzegowi, my zaś skierowaliśmy się na "Nubię". Przez chwilę jej syn trzymał zeszyt wysoko nad głową, aby Halef widział postać na belce. Mały hadżi machał tak długo, aż łódź stała się plamką na rzece.

- Narysował mnie za małym - powiedział.

- Narysował to, co widział.

- W takim razie z wysokości brzegu wszystko wydaje się mniejsze. Jest to błąd perspektywy, nie człowieka.