( 1 )
Czy leczymy kobiety w czasie ciąży? Dlaczego opieka stomatologiczna w ciąży jest ważna
Dorota Olczak-Kowalczyk Angelika Kobylińska
Zagadnienia omówione w rozdziale:
? Zależności zdrowia ciężarnej, przebiegu ciąży i zdrowia dziecka.
? Czynniki wpływające na zgłaszalność kobiet w ciąży do dentysty.
Stan zdrowia ogólnego i jamy ustnej, styl życia kobiety w czasie ciąży, a także przebieg i sposób porodu są ważnymi czynnikami wpływającymi na dobrostan płodu, termin porodu, masę urodzeniową oraz zdrowie jamy ustnej dziecka. Zaniedbania higieniczne i choroby jamy ustnej, zwłaszcza skutkujące zmianami infekcyjnymi, zwiększają liczbę bakterii w jamie ustnej i niekorzystnie zmieniają skład mikrobiomu.
Warto wiedzieć, że istnieje duże podobieństwo między mikrobiomem łożyska a mikrobiomem jamy ustnej kobiety w ciąży. W ludzkim łożysku stwierdzono obecność bakterii jamy ustnej, m.in. gatunki Streptococcus, Fusobacterium, Neisseria, Prevotella i Porphyromonas. Bakterie jamy ustnej mogą przedostawać się do krwi, następnie do płynu owodniowego. Niewielka bakteriemia występuje nawet podczas codziennych czynności, takich jak żucie czy szczotkowanie zębów. Uważa się, że obecność bakterii jamy ustnej w łożysku jest warunkiem wytworzenia tolerancji immunologicznej płodu na mikrobiom matki. Jednak u kobiet z dużym obciążeniem mikrobiologicznym (np. z zaniedbaniami higienicznymi), ze zmianami zapalnymi w jamie ustnej (np. zapaleniem dziąseł lub przyzębia, infekcjami przyzębia okołowierzchołkowego), uszkodzeniami błony śluzowej jamy ustnej czy zmniejszoną odpornością miejscową i ogólną, nasilenie bakteriemii się zwiększa. Dodatkowo do krwi mogą dostać się bakterie patogenne oraz ich toksyny. Bakterie mogą bezpośrednio powodować infekcje macicy i płodu, mogą także stać się przyczyną lokalnego lub ogólnoustrojowego wzrostu poziomu cytokin i mediatorów zapalnych, np. białka C-reaktywnego (CRP), prostaglandyny F2 (PGF2), metaloproteinaz, interleukiny 1 (IL-1), interleukiny 6 (IL-6) oraz czynnika martwicy nowotworów ? (TNF-?).
Bakterie jamy ustnej, po pierwsze, mogą bezpośrednio wywoływać infekcje macicy i płodu, a po drugie, ogólnoustrojowe zmiany zapalne wywołane chorobami przyzębia mogą aktywować reakcje na styku matka-płód.
Za szczególnie ważne czynniki bakteryjne uznano adhezyny, endotoksyny o budowie lipopolisacharydów, stanowiące składnik ścian komórkowych (LPS), egzotoksyny (leukotoksyna Ltx - RTX - uszkadza błony komórkowe neutrofilów i monocytów, komórek NK i limfocytów T, wiążąc się z leukocytami, ułatwia rozprzestrzenianie się infekcji), białka szoku termicznego podobne do ludzkiego oraz proteinazy (niszczą składniki tkanki łącznej, zwiększają przepuszczalność naczyń, hamują chemotaksję leukocytów wielojądrzastych, rozkładają przeciwciała klasy A i G).
Okołozębowe stany zapalne, np. zapalenia przyzębia, stwarzając ryzyko bakteriemii i wywołując wzrost poziomu cytokin zapalnych w łożysku, mogą więc oddziaływać na cały organizm kobiety ciężarnej i rozwijający się płód (ryc. 1.1). Niosą ze sobą ryzyko niekorzystnego wyniku ciąży (adverse pregnancy outcome - APO), w tym porodu przedwczesnego, wewnątrzmacicznego ograniczenia wzrostu i stanu przedrzucawkowego. W przypadku wystąpienia APO u matek stwierdzono wyższe miano Bacteroides forsythus i Campylobacter rectus. Do łożyska może przenikać również Fusobacterium nucleatum. Poród przedwczesny oraz niska masa urodzeniowa zostały powiązane z wieloma poważnymi powikłaniami u dziecka, w tym ze zwiększonym ryzykiem śmierci w okresie noworodkowym, zaburzeniami neurologicznymi, astmą, infekcjami górnych dróg oddechowych i ucha, a także z wadami rozwojowymi w obrębie twarzoczaszki (m.in. rozszczepami wargi i/lub podniebienia, defektami rozwojowymi szkliwa) oraz próchnicą wczesnego dzieciństwa (early childhood caries - ECC).
