Co rozumiemy przez osteoporozę? Mirosław Jarosz
Według powszechnej i akceptowanej definicji osteoporoza jest chorobą układową szkieletu, charakteryzującą się niską masą kości i zaburzoną mikroarchitekturą tkanki kostnej, co prowadzi do zwiększonej podatności na złamania. Mogą one wystąpić nawet po niewielkim urazie, który u zdrowego człowieka nie powoduje istotnych następstw.
Definicja powyższa pozwala zrozumieć, dlaczego u ludzi w starszym wieku z osteoporozą dochodzi do złamań kości nawet po niewielkich urazach i upadkach lub po gwałtownym ruchu ciała, a czasami nawet samoistnie. Należy podkreślić, że masa kostna jest tylko częściowo odpowiedzialna za wytrzymałość mechaniczną. Równie ważne są cechy jakościowe kości związane z wiekiem oraz tzw. tempem obrotu kostnego. Za złamanie osteoporotyczne uważa się złamanie niewspółmierne do przyczyny je wywołującej, np. przy niewielkim upadku. Warunkiem jest jednak wykluczenie tzw. złamania patologicznego, najczęściej związanego z chorobą nowotworową. Ryzyko wystąpienia złamań osteoporotycznych wzrasta w przypadku zaistnienia następujących czynników:
wiek po 65. roku życia u kobiet i po 70. roku życia u mężczyzn, przebyte złamanie niskourazowe, BMI poniżej 18 kg/m2, złamania osteoporotyczne u obu rodziców, palenie tytoniu, leczenie glikokortykosteroidami obecnie lub w przeszłości, wczesna menopauza (np. po chirurgicznym usunięciu macicy z przydatkami), przedwczesna menopauza (przed 45. rokiem życia).
W zależności od przyczyn prowadzących do jej rozwoju wyróżnia się osteoporozę pierwotną i wtórną (wynikającą z istnienia innych schorzeń lub przyjmowania niektórych leków). Osteoporoza pierwotna dotyczy 80% przypadków tego schorzenia. Wyodrębnia się w niej postać idiopatyczną i inwolucyjną. Pierwsza z nich, występująca znacznie rzadziej, dotyczy ludzi młodych, jej przyczyny nie są dokładnie poznane. Drugą dzieli się na pomenopauzalną - typ I (80%) i starczą - typ II (20%) (ryc. 1).
Ryc. 1. Podział osteoporozy pierwotnej.
Największy problem epidemiologiczny stanowi osteoporoza inwolucyjna. W Stanach Zjednoczonych dotyczy ona około 25 mln kobiet i 12 mln mężczyzn. U osób tych dochodzi do ponad 1,5 mln złamań rocznie, a koszty ich leczenia wynoszą około 15 mld dolarów na rok. W krajach Unii Europejskiej występuje ponad 1 mln złamań rocznie na tle osteoporozy i liczba ta stale wzrasta. Ma to istotny wpływ na zdrowie populacji, gdyż 1/4 z tych osób, które doznały takiego złamania, umiera w ciągu roku, a pozostałe wymagają długotrwałego leczenia i rehabilitacji.
W tabeli 1 podano cechy charakterystyczne dla typów I i II osteoporozy inwolucyjnej.
Tabela 1
Cechy charakterystyczne dla poszczególnych typów osteoporozy inwolucyjnej
Cechy
OSTEOPOROZA
pomenopauzalna (typ I)
starcza (typ II)
Wiek wystąpienia
50.-60. rż.
70.-75. rż.
Typowe złamania
kości przedramienia typu Collesa
w obrębie stawu biodrowego
Zmiany masy kostnej
wzmożona utrata kości gąbczastej kręgów, żeber i dystalnych części kości długich
szybkość zmniejszania masy kostnej podobna jak u osób zdrowych
Należy podkreślić, że zmniejszenie gęstości kości zaczyna się u kobiet już od 39. roku życia. Z wiekiem zjawisko to nasila się, zwłaszcza po menopauzie - osiągając spadek gęstości kości o 1,2-2% rocznie. Po 50. roku życia proces ten jest nieco wolniejszy i wynosi średnio 0,9% rocznie.
Szybkość utraty masy kostnej w populacji jest bardzo zróżnicowana. Prawdopodobnie zależy ona od wielu czynników genetycznych i środowiskowych. Można wyróżnić trzy grupy osób o różnej szybkości utraty kości (tab. 2).
Tabela 2
Podział na grupy ze względu na szybkość utraty kości
Grupa
Szybkość utraty kości
I (wolna szybkość utraty)
< 1,5% rocznie
II (normalna szybkość utraty)
1,5-3% rocznie
III (szybka prędkość utraty)
> 3% rocznie
Szybką utratą masy kostnej charakteryzuje się około 1/3 kobiet (grupa III). Przeciętnie kobieta traci 30-50% masy kości beleczkowej i około 30% masy kości korowej. Proces utraty masy kości u mężczyzn jest wolniejszy, bardziej równomierny w czasie, ponieważ nie występuje u nich zjawisko przyspieszenia utraty masy kości po 50. roku życia. Dlatego też mężczyzna traci w ciągu życia 15-45% masy kości beleczkowej oraz 5-15% masy kości korowej.
Do podstawowych czynników zwiększających ryzyko rozwoju osteoporozy należą:
niska podaż wapnia w diecie (w Polsce wynosi ona około 50-60% zalecanego spożycia);
niedobór witaminy D w diecie i zmniejszona synteza witaminy D3 (cholekalcyferol) w skórze, szczególnie w miesiącach jesiennych i zimowych z powodu braku promieniowania słonecznego (wystarczający dla prawidłowej produkcji witaminy D w skórze czas ekspozycji na słońce wynosi 3 razy w tygodniu po 15 minut);
niedobór lub nadmiar fosforu w diecie (optymalny stosunek wapnia do fosforu wynosi 1:1);
spożywanie zbyt małych lub dużych ilości białka - duże spożycie białka powoduje kwasicę metaboliczną, która zwiększa utratę wapnia przez nerki, niedobór zaś białka (zwłaszcza u osób starszych) nasila utratę masy kostnej oraz osłabia mięśnie, co sprzyja upadkom;
nadmierne spożywanie alkoholu - powoduje zaburzenia funkcji wątroby, objawiające się zaburzeniami hydroksylacji witaminy D, oraz upośledzenie funkcji osteoblastów; stymuluje osteoklasty;
duże spożycie kawy, tj. powyżej 3 filiżanek na dobę, zaburza bilans wapniowy w organizmie;
palenie tytoniu zmniejsza syntezę witaminy D2 w nerkach (aktywny metabolit witaminy D) oraz zwiększa wydalanie wapnia z moczem;
brak aktywności lub mała aktywność fizyczna powoduje demineralizację i osłabienie kości oraz pogarsza ogólną sprawność ruchową, co sprzyja upadkom.
