Rozdział pierwszy

1

Dawniej, zanim tradycja literacka zaczęła w naszej kulturze ulegać erozji, pisarze i pisarki sami wybierali swoją przeszłość. Zapraszali Wielkich Umarłych, z którymi rozmawiali, pod kołdrę, i siedzieli z nimi albo ich przytulali. Didion wcześnie została pisarką. Jeśli jako dziecko nie znała jeszcze swoich literackich towarzyszy, to potrafiła wychwycić cechy i rytmy, które jej odpowiadały. Przyszła na świat w czasach, gdy w kulturze dużo się działo, na którą wpływ mieli: Virginia Woolf (choć Didion nigdy się do niej nie przekonała) - Własny pokój ukazał się sześć lat przed narodzinami Didion; powstały Pożegnanie z bronią Ernesta Hemingwaya; Na dnie w Paryżu i w Londynie George'a Orwella i Czuła jest noc F. Scotta Fitzgeralda - dwie ostatnie książki ukazały się na kilka miesięcy przed tym, jak Didion po raz pierwszy otworzyła oczy; oraz kinematografia, piąty co do wielkości przemysł w Ameryce, związany z rodzinną Kalifornią Didion od czasu, gdy Carl Laemmle założył Universal Studios na dawnej kurzej fermie w San Fernando Valley.

A przynajmniej po latach takim właśnie powietrzem postanowiła oddychać Didion.

Jej prawdziwym dziedzictwem, zarówno po matce, jak i po ojcu, była mentalność pionierów jadących wozami na Zachód, aż do miejsca, z którego nie było już, dokąd jechać dalej: zgodnie z tym zwyczajem zmarłych zostawiało się tam, gdzie upadli, tak jak zostawia się za sobą przeszłość, i nie traciło się czasu na żałobę, bo zanim człowiek osuszył brudne łzy, jakaś niesiona wiatrem katastrofa zdążyła już zniszczyć działkę, o którą się starał. Oto romantyczna wizja dziedzictwa, z którym Didion przez całe życie będzie się zmagać i którą będzie obalać, choć nigdy nie osiągnie pełnej satysfakcji. W Kalifornii dziewczynki z jej epoki - urodziła się piątego grudnia 1934 roku - dowiedziały się o tragedii grupy Donnera, stanowiącej część mitu założycielskiego tego stanu, z książki zatytułowanej History of the Donner Party: A Tragedy of the Sierra (Historia wyprawy Donnera: tragedia w Sierra Nevada) autorstwa byłego nauczyciela i adwokata C. F. McGlashana. Książka ukazała się po raz pierwszy w 1879 roku - zanim legendy Kalifornii "okrzepły", jak głosi przedmowa do edycji wydanej w czasie, gdy Didion miała sześć lat. Tak naprawdę McGlashan już wówczas lukrował te legendy.

"Prześladuje mnie kwestia kanibalizmu grupy Donnera", powiedziała Didion Alfredowi Kazinowi w 1970 roku, ale relacja McGlashana, jedna z pierwszych opowieści poświęconych tym czterdziestu kilku osobom, które zginęły podczas burzy śnieżnej w górach Sierra Nevada w 1846 roku, z którymi mogła się zetknąć, "pozostawia wiele do życzenia", jak piszą George i Bliss Hinkle w przedmowie do wydania książki z 1940 roku: "Język jest przesycony sentymentalizmem, a obszerne fragmenty noszą znamiona stylu znanego z dziewczęcych sztambuchów z tamtej epoki, pełnych suszonych kwiatów i pamiątek".

Sentymentalizm McGlashana osładzał inne wersje tej opowieści, takie jak Snow Covered Wagons: A Pioneer Epic (Wozy w śniegu: pionierski epos) Julii Cooley Altrocchi, która ukazała się, gdy Didion miała dwa lata, i którą pokochały potem dziewczynki w jej wieku. Altrocchi uważała, że ta historia stanowi "na tyle ważną część zachodnioamerykańskiej historii, że warto ją przełożyć na inne formy - dlaczego by nie spisać jej wierszem?". W przedmowie do swojej książki-poematu napisała: "Dołożyłam wszelkich starań, by wiernie oddać wszystkie wydarzenia i wszystkich ludzi. Przyszłe badania mogą wykazać, że trzeba przesunąć to i owo w strukturze opowieści, ale wierzę, że całość jest zasadniczo zgodna z prawdą". Czytelnicy i czytelniczki tacy jak Didion, młoda, wrażliwa potomkini jednego ze współtowarzyszy Donnerów, tworzyli idealne grono odbiorców Altrocchi:

Foster zjadł na wpół gotowe serce Antonia (...)

To już nie jest ciało śmiertelników,

To ciało bestii zesłanej przez Boga

Piecze się w ogniu!

Z czasem Didion ujawni, zarówno jako dziecięca pisarka, jak i młoda profesjonalistka, że powodem, dla którego dręczyła ją sprawa kanibalizmu w grupie Donnera, był nie tylko tragizm i desperacja tej historii, ale także to, że można ją opowiedzieć "w innej formie". Można ją wystylizować. Być może jako dziewczynka nie rozumiała jeszcze tej koncepcji, ale doświadczyła jej mocy. Widać to wyraźnie w spokoju, z jakim przedstawia katastrofy, które ubarwiają jej najwcześniejsze teksty. W końcu wyrosła z sentymentalizmu twórców w rodzaju McGlashana czy Altrocchi, ale wątki opowieści o wyprawie Donnera, ujęte w mitycznej oprawie, już zawsze będą jej towarzyszyć. Z apokalipsy można wydobyć piękno, a pośród burzy zawsze znajdzie się odważna, etyczna osoba, która stawi opór wydarzeniom (często je uwieczniając).

Jako nieco starsza czytelniczka Didion już nie tylko chłonęła opowieści o pionierach, ale analizowała je, poznając kolejne tajniki rzemiosła. O tym, czego się nauczyła, opowiada w swojej książce z 2003 roku Where I Was From (Skąd pochodzę), będącej z pozoru medytacją nad historią Kalifornii. W miarę jak dorastała, choć - jak sama mówi - ciągle jeszcze jako dziewczynka, zaczynała sięgać do źródeł z pierwszej ręki, pamiętników i dzienników pionierów, także tych, którzy byli jej przodkami. Śmierć i odrodzenie, a także odkupienie, to zasadnicze tematy mitu przeprawy: stare życie musi zgasnąć, by mogło rozpocząć się nowe. To, że teraz rozumiała to jako zabieg literacki, nie zmieniało faktu, że przyjęła to również jako niemal biologiczną prawdę o życiu. Co więcej, zdała sobie sprawę z tego, co później określiła jako "problematyczną elizję lub wyolbrzymienie, wadę narracyjną, problem związany z punktem widzenia" w autobiografiach pionierów. Didion przytacza relację syna swojej praprababki Nancy Hardin Cornwall, który opowiada o chwili, gdy jego dziadek zostawił matkę, by wyruszyć w podróż przez kontynent: "Przygotował się do drogi i wszedł do salonu matki. Odprowadziła go, żeby się z nim pożegnać i patrzeć, jak odjeżdża konno. Powiedziała mu, że już nigdy więcej nie zobaczy go na tym świecie". Jako młoda, bystra czytelniczka Didion zaczęła się zastanawiać, kto jest świadkiem tych wydarzeń. Z czyjego punktu widzenia były opowiadane te historie? W książce Where I Was From napisała: "Rzeczywistego obserwatora, czyli oko kamery, często trudno jest zlokalizować", ale "powaga tak istotnego rozstania wymaga narracji. Sprzeczne szczegóły trzeba rozstrzygnąć". Owszem, jako starsza pisarka Didion ciężko pracowała nad rozstrzygnięciem sprzecznych szczegółów, jednak początkowo pociągała ją tajemnica, jak to zwykle bywa z dziećmi: tajemnica brakującego środka, zawrót głowy spowodowany rozłamami, dziwna właściwość polegająca na tym, że nie do końca wiemy, co się dzieje, a jednocześnie zdajemy sobie sprawę, że jest to "decydujące".

Elizja, która po raz pierwszy pojawiła się w świadectwach pionierów, stanie się jednym z pierwszych znaków rozpoznawczych pisarstwa Didion. Dotyczyło to nawet gramatyki: często przesuwała podmiot lub orzeczenie aż na koniec zdania, trzymając czytelnika w napięciu, sugerując, że znaczenie - lub rozstrzygnięcie sprzecznych szczegółów - nie jest najważniejsze, bo chodzi o to, by potrząsnąć muzyką i rytmem pamięci.

A sercem tych historii zawsze był romantyzm! Kiedy w 1968 roku w przedmowie do Dryfując do Betlejem Didion pisała, że "pisarze zawsze kogoś wystawiają", czyż nie było to jedynie przywołanie stoicyzmu pionierskiej rodziny w obliczu decydującego rozstania? Pozostawiasz zmarłych za sobą (może nawet musisz ich zabić samodzielnie), by móc podążać dalej. Kiedy opowiadała historię matki, która zostawiła swoje dziecko na śmierć na autostradzie numer pięć, niedaleko ostatniego zjazdu w Bakersfield, czyż nie była to opowieść o przeprawie niczym z Gron gniewu: o porzuceniu najsłabszego członka rodziny i oczekiwaniu, że koła wozu zatrą jego ślady?

2

Pierwsza czytelniczka Didion, jej matka, Eduene Jerrett Didion, była potomkinią Nancy Hardin Cornwall. Nancy podążała na Zachód za grupą Donnera i Reeda wraz ze swoim mężem, Josephusem Adamsonem Cornwallem, prezbiteriańskim pastorem, który nie zgadzał się na porzucenie swoich książek na szlaku, gdy droga stawała się trudna, co często wyznaczało kierunek jego wędrówki. Być może doprowadziło to do tego, że wraz z żoną i dziećmi odłączył się od grupy w Humboldt Sink w Nevadzie i wyruszył w kierunku dzisiejszej Willamette Valley w Oregonie. Rodzina przybyła z Arkansas, a zatem byli to przodkowie Arkiesów i Okiesów, z którymi Didion uczęszczała do szkoły w latach trzydziestych i czterdziestych XX wieku; ironią losu (i kolejną zagadką do rozwiązania dla Didion) było to, że w czasach kryzysu potomkowie pierwszych imigrantów obarczali nowych przybyszów winą za upadek regionu.

Kiedy Josephus Cornwall poślubił Nancy Hardin, miał odziedziczyć ziemię jej ojca w Greenbrier w stanie Arkansas, ale czuł, że nie zasłużył na prawo do jej użytkowania. Nigdy jej nie uprawiał. Dlatego, kierując się twardymi zasadami zawartymi we wszystkich rodzinnych opowieściach, których słuchała Didion, wyruszył z żoną i dziećmi starym oregońskim szlakiem. Odłączywszy się od grupy Donnera i Reeda, podążył do Applegate Creek w Umpqua Valley i tam zbudował niewielki domek. Pierwszej śnieżnej zimy obywali się bez soli i chleba, ale przez pół roku zabili i zjedli czterdzieści dziewięć jeleni. W beznamiętnym, pasywnym stylu, charakterystycznym dla wielu historii rodzinnych spisywanych z obowiązku przez amatorów (styl ten, podkreślający dystans, pełen niedopowiedzeń Didion przejęła i uprawiała z doskonałym skutkiem), współpracująca z Oregon Biographies Project genealożka Diana Smith stwierdza, że zimą w Umpqua Valley "zapasy jedzenia wyczerpały się i [Cornwallowie] doświadczyli ogromnego cierpienia".

Na tym terenie mieszkało wówczas od trzech do czterech tysięcy rdzennych Amerykanów, członków plemion południowych Molallów, Siuslaw i Cow Creek Band z plemienia Umpqua. Smith pisze: "Indianie odwiedzali [Cornwallów] i rozglądali się po domu, aż pewnego razu ojciec pokazał im kufer wypełniony książkami, a oni nie ruszali pozostałych kufrów, myśląc zapewne, że też są pełne książek, z których nie mają żadnego pożytku". Po raz drugi zamiłowanie Josephusa do czytania prawdopodobnie uratowało życie jego rodziny.

W Dryfując do Betlejem, w eseju zatytułowanym O prowadzeniu notatnika, Didion twierdzi, że po raz pierwszy na poważnie zaczęła pisać w wieku pięciu lat, w notesie Big Five, który dostała od matki "wraz z praktyczną sugestią, by przestała marudzić i nauczyła się zajmować sobą, zapisując swoje myśli". Jej matka, przed ślubem asystentka bibliotekarki w Sacramento, zawsze zachęcała córkę do czytania. Didion zaczęła przygodę z literaturą od beletrystyki, opowiadania o kobiecie, która uroiła sobie, że umiera na arktycznym mrozie, po czym budzi się i stwierdza, że tak naprawdę płonie na Saharze. To dziecięce wyobrażenie o pokonywaniu trudnych terenów, wczesna świadomość ironii, "pewna skłonność do popadania ze skrajności w skrajność, która prześladowała mnie po dorosłość" - napisała Didion w eseju.

Powiedziała też, że prowadzeniem notatników tego rodzaju interesują się zazwyczaj "samotni i z uporem urządzający rzeczywistość po swojemu, niespokojni malkontenci, dzieci, najwyraźniej już przy narodzinach dotknięte jakimś przeczuciem czy stratą". Powątpiewała, że jej córka Quintana, która w momencie wydania eseju O prowadzeniu notatnika nie miała jeszcze dwóch lat, kiedykolwiek zajmie się pisaniem, ponieważ "jest wyjątkowo pogodnym i ufnym dzieckiem, zachwycającym się życiem dokładnie takim, jakim się jej ono jawi, dzieckiem wolnym od lęku zasypiania i wolnym od lęku budzenia się". Taki obraz Quintany był nieprawdziwy, o czym Didion z pewnością wiedziała nawet na tak wczesnym etapie dzieciństwa swojej córki. Quintanę poznamy później. Na razie jednak chodzi o to, że pisarka już wtedy uznała swoją słabość, która rozpoczęła się w kołysce i niemal natychmiast zaowocowała potrzebą pisania. Dla podkreślenia oddzieliła swoje niespokojne, odizolowane "ja" od "rozsądnej" matki i "ufnego" dziecka (wiedząc, że matka przeczyta ten esej i że Quintana też może go kiedyś przeczytać).

Nie ulega wątpliwości, że mity zachodnich pionierów, a także rodzinne dzienniki i pamiętniki stanowiły dla Didion jeden z pierwszych modeli rzemiosła pisarskiego. Jasne jest też, że opowieści o odwadze w obliczu gwałtownych życiowych burz pobudzały jej wyobraźnię. Jej wyobrażenie o odbiorcach jest mniej oczywiste. Kiedy słyszymy, że matka wspierała ją w pisaniu, przed oczami mamy przychylną czytelniczkę, kogoś, kogo pisarka chciałaby zadowolić, z kim mogłaby się swobodnie dzielić przemyśleniami. Trzydzieści pięć lat później, gdy Eduene już nie żyła, Didion wyjawiła, że jedna z najczęstszych odpowiedzi jej matki - na dowolny temat - brzmiała: "Jakie to ma znaczenie?". Rzadko odkurzała dom czy ścieliła łóżka, bo "zaraz znowu będzie się w nich spało". Choć miała "żarliwe poglądy na wiele spraw", sprawiała wrażenie, jakby w nic nie wierzyła. Zatem tak naprawdę pierwsza czytelniczka Didion była wycofana, pasywna i przygnębiona; niezainteresowana, a może nawet często obojętna. Trudna odbiorczyni. Być może była taka ze względu na swoje pionierskie dziedzictwo - jako dziewczynka z północy Sacramento Valley (urodziła się w Tehamie w 1910 roku) na własne oczy oglądała sprawiedliwość na rubieżach - trupy zwisające z wysokich drzew przed budynkiem sądu. Jednakże źródło temperamentu Eduene ma mniejsze znaczenie niż to, że Didion próbowała się z nim zmierzyć za pomocą notatnika, który otrzymała od tej kobiety. Pewna "skłonność do popadania ze skrajności w skrajność": co innego mogłoby dotrzeć do osoby, dla której nic nie miało znaczenia? Jak inaczej zapisywać wydarzenia dla kobiety, która wątpiła, że cokolwiek jest warte zapisu?

Eduene jest często w sposób niedopowiedziany obecna w prozie Didion. Na przykład w 1979 roku, w recenzji powieści Normana Mailera Pieśń kata, poświęconej między innymi życiu kobiet na pustyni, Didion napisała: "Autentyczny głos Zachodu (...) często słyszy się w życiu, ale rzadko w literaturze, a to dlatego, że gdy prawdziwie zna się Zachód, nie ma się najmniejszej chęci, by go zapisać". Łatwo dostrzec w tym zdaniu beznamiętny cień matki (i warto zastanowić się nad ironią kryjącą się w podarowaniu przez nią notatnika). Centrum zachodniego doświadczenia stanowi "ogromna pustka - pisała Didion - nihilizm sprzeczny nie tylko z literaturą, ale i z większością innych form ludzkiego działania, groza tak bliska zeru, że ludzkie głosy zanikają, oddalają się, jak znaki na niebie". Mailer w swoim spojrzeniu na kobiety Zachodu zaimponował Didion niezwykłą trafnością: bohaterki jego książki są silne, przygnębione, niechętnie przywiązują wagę do słów. "Niewiele je zaskakuje. Nie wierzą, że można wpływać na wydarzenia. Przez ich życie zdaje się hulać pustynny wiatr".

Jako córka takiej kobiety Didion mogła czuć, że żyje "jednym z tych żyć", tak powszechnych na Zachodzie, "w których narracja nie przyniosłaby żadnego dodatkowego znaczenia". W eseju o notatniku deklaruje ułomność i przedstawia się jako słabe ogniwo rodziny, to, które porzucono na szlaku, być może postrzegając samą siebie oczami matki. Ale była też ocalałą, reporterką, tą, która zapisała stratę. "Zdążyłam już stracić kontakt z kilkoma osobami, którymi byłam" - napisała pod koniec tekstu. I: "opisując innych, próbujemy wytropić samych siebie". "Przeczucie straty", które dotyka pisarzy (i dzieci zachodnich matek), to dotkliwa świadomość nadchodzącej zmiany i śmierci, wyraźna niczym barwa dnia lub zimny błękit pustej butelki po lekarstwach wyrzuconej z krytego wozu. Porzucenie słabych to zrzucenie naszej własnej skóry. Pozostawiamy więc swój ślad na szlaku, choć dla tych, którzy przyjdą po nas, nie ma to większego znaczenia. Wygięta gałązka. Krąg z kamieni. Słowo na piasku. To stąd pochodzę.

Didion nigdy nie zapomniała, że jest mieszkanką Zachodu, nigdy nie wyrzuciła z pamięci charakterystycznej dla tutejszego języka gramatyki i jej związku z określonym światopoglądem. W Sacramento Valley w latach jej dzieciństwa powszechnie spotykano grzechotniki. Stanowiły nieodłączny element raju, do którego tęsknili jej przodkowie. Dlatego nauczyła się zrównywać fakty z obiektami na ziemi, a właściwe zachowanie - etykę, moralność - z ich umiejscowieniem. W tym świecie abstrakcja mogła cię zabić. Nie wolno było spuszczać węża z oka, żeby nie mógł cię zaskoczyć. Jako dziewczynka Didion przełożyła tę radę na pisarstwo. Nie ociągaj się i nie pomijaj faktów. Jeśli je przeoczysz, to wyłonią się znienacka i cię ugryzą. Jeśli zobaczysz grzechotnika, zabij go, by nie szkodził innym. Ten "kodeks Zachodu" wpoił Didion jej dziadek (były górnik z Sierry). Dla niej stał się on kodem językowym: dbaj o szczegóły. Nieprecyzyjne formułowanie wypowiedzi było nie tylko niechlujne, ale i niebezpieczne.

3

Kiedy Didion była mała, węże przemykały po jej rodzinnym cmentarzu, ale rzadko zapuszczały się w pobliże nagrobków, do czasu, gdy weszła w wiek nastoletni, a wandale zaczęli niszczyć groby. Ten proceder osiągnął niepokojące rozmiary na początku lat osiemdziesiątych, kiedy ktoś wykopał i ukradł czaszkę. Cmentarz imienia Matthew Kilgore'a, położony na wschód od Sacramento w Rancho Cordova, gdzie po II wojnie światowej Aerojet General produkował rakiety, został nazwany na cześć pradziadka Didion. Opuścił on Ohio i osiedlił się w Sacramento w 1855 roku. Jego potomkinią była Ethel Mira Reese, która pierwszego stycznia 1908 roku wydała na świat ojca Didion, Franka. Na działce w pobliżu American River Grange, wśród krzewów ognika, oleandra i jeżyny, na terenie, gdzie kiedyś znajdowała się ponadsześćdziesięciohektarowa farma Matthew Kilgore'a, mieści się dwieście czterdzieści pięć mogił.

Na cmentarzu Kilgore'a Eduene Didion, wyzbywając się swojej zwyczajowej powściągliwości, uświadomiła córce, co oznacza bycie Kalifornijką w piątym pokoleniu: sens ten krył się w ofiarach wyrytych w kamieniu śmiałymi pociągnięciami dłuta; w słowach takich jak wiara, wierność, odwaga i uczciwość. Przodkowie Didion przybyli po dobrodziejstwa tej krainy, przelewali krew wśród jej kwiatów, a ich pochówek w jej ziemi ją namaszczał - tak głosiła historia. Będąc już dorosłą, Didion dowiedziała się, że rodzinny cmentarz sprzedano w ramach nieprzyjemnego postępowania upadłościowego, podobnie jak wiele innych rancz w dolinie, rozparcelowanych i wystawionych na licytację. To tyle, jeśli chodzi o świętą ziemię. W listopadzie 2011 roku, gdy Didion opowiadała publiczności w Los Angeles o dniu, w którym matka poinformowała ją o sprzedaży cmentarza, załamał jej się głos. To była "sprzedaż tego, co chciałam uważać za swoje dziedzictwo" - powiedziała. Koniec bajki, "całkowity krach narracji". W ramach tego krachu, obok cmentarza Home of Peace w Sacramento, powstał warsztat samochodowy American Auto Wreckers, z którego wyciekł płyn niezamarzający i rozprzestrzenił się na najstarsze żydowskie groby na zachód od rzeki Missisipi; w połowie lat pięćdziesiątych szczątki ponad pięciu tysięcy pionierów zostały ekshumowane z cmentarza Helvetia i umieszczone w zbiorowych mogiłach, by umożliwić rozbudowę miasta. Potem stare nagrobki walały się po podwórkach, gdzie wśród nich bawiły się dzieci. Być może to wówczas matka Didion zaczęła tracić resztki wiary w obietnicę, jaką dawała Kalifornia. Jej depresja pogłębiała się, a wraz z nią ponura zawziętość. W kolejnych latach groziła, że "lada moment wyjedzie ze stanu. Po prostu o nim zapomni" - wspominała Didion.

W dzieciństwie Didion nauczyła się od matki szacunku dla pionierskiej przeszłości, uroczystego pielęgnowania pamięci o tych, którzy byli przed nią. Eduene mogła wątpić, że cokolwiek jest warte zapisu, ale jako matka musiała przestrzegać rodzinnych rytuałów; od przywiązania do przeszłości zależała pozycja społeczna rodziny. Obowiązkiem potomka była dbałość o pamięć o starszyźnie rodu w postaci wyrytych inskrypcji, zapisków w dziennikach, a także przechowywanie przedmiotów, jakie po sobie zostawili - tkanin, kołder, wygładzonych kamieni i butelek z niebieskiego szkła, które wypełniały ciemne pokoje w rodzinnych domach Didion. Kołdra, kartka prozy: obie były talizmanami, przypominały o tym, co jest, a czego już nie ma. Być może właśnie dlatego Didion sama nie prowadziła dziennika: nauczono ją, że pisanie nie służy wyrażaniu siebie czy oddawaniu się przyjemnościom; pisanie to historia.

Na cmentarzu Kilgore'a, klęcząc w cieniu granitowych iglic, Didion zobaczyła, jakie koszty trzeba ponieść, pochodząc z tego miejsca, widziała cierpienie rodziców, którzy starali się upamiętnić dni swoich dzieci, umieszczając na nagrobkach napisy: "Nasze skarby", rok i dziewięć tygodni, dwa lata i dziesięć miesięcy, urodzone martwe, ledwo zawitały i zaraz zniknęły.

Trudno o precyzyjniejsze zwroty niż te, które pojawiają się na nagrobkach. Ukochana Córka, Żona i Matka, Urodzona, Zmarła. Fakty ostre jak atak węża.

Gdy Didion miała dwanaście lat, a już od szóstego czy siódmego roku życia bazgroliła w notatnikach, odkryła podobny, ostry styl pisarski u Ernesta Hemingwaya. Chodziła do miejscowej biblioteki z karteczką od mamy, że może wypożyczać "dorosłe" książki (w wypożyczalni miała swobodę, ale "nie wolno jej było słuchać radia, bo leciały w nim straszne rzeczy" - czyli pozostałości po II wojnie światowej). Najczęściej czytała biografie. "Myślę, że biografie są bardzo ważne dla dzieci" - stwierdziła później. "Opowiadały o tym, jak wydostając się z beznadziejnego położenia, w którym się znajdowałam, stać się, powiedzmy, Katherine [sic] Cornell". Ale potem przeczytała pierwszy akapit Pożegnania z bronią. Wzięła książkę do domu i przepisała go na masywnej maszynie do pisania Olivetti Lettera 22. Cztery zdania, cztery przecinki, sto dwadzieścia sześć słów, z których tylko dwadzieścia trzy zawierały więcej niż jedną sylabę. Po raz pierwszy rytm innego pisarza wypełnił ją jak przypływ, a ona poddała się temu ruchowi. Pobrzmiewał w tym podniosły ton, jaki można usłyszeć podczas pogrzebu. Podobnie jak w opowiadaniach o pionierskich przeprawach, z którymi zetknęła się wcześniej, siła prozy Hemingwaya brała się głównie stąd, że pomijała informacje i rodziła wiele pytań. "Późnym latem którego roku? Jaka rzeka, jakie góry, jakie wojska?" - pytała samą siebie. W przeciwieństwie do pionierów tworzących mity Hemingway unikał abstrakcji. "Słowa: "święty", "chlubny", "ofiara" i "nadaremnie" zawsze wprawiały mnie w zakłopotanie - pisał. - Nie zobaczyłem nic świętego, rzeczy chlubne nie miały w sobie żadnej chluby..."6. I dalej: "Istniało wiele słów, których nie sposób było słuchać, i w końcu jedynie nazwy miejscowości miały jakąś godność". To było nowe spojrzenie na przeszłość - o czym tak naprawdę opowiadałyby te historie, gdyby wymazać z nich słowa "poświęcenie" i "odwaga"? Gdyby pozbawić te historie nazw konkretnych miejsc? W miarę jak Didion czytała coraz więcej Hemingwaya - ucząc się pisania na maszynie poprzez kopiowanie jego "magnetycznych" słów - hartowała własny styl. Zaczęła słyszeć mocniejszą muzykę, dostrzegać w pisaniu wyższy cel, wykraczający poza zwykłe prowadzenie zapisków, choć impuls do notowania wszystkiego pozostał, wraz z nawałnicą i postacią w samym jej centrum. Jak napisała Virginia Reed, ocalała z wyprawy Donnera, w liście do jednej ze swoich kuzynek, który to fragment Didion bardzo ceniła i mogła uznać za swoje credo: "Nie opisałam ci nawet połowy naszych nieszczęść, ale napisałam ci dość, byś wiedziała, co to za nieszczęścia".

Wstęp do polskiego wydania

Mentalne i emocjonalne rytmy Joan Didion

Jak myślała Joan Didion? Na przykład jak długo myślała o akcesoriach, zanim wyszła na poranny spacer do Central Parku? Ten spacer, o którym pisała w Roku magicznego myślenia. Codzienna włóczęga, na którą zabierała dokumenty w razie swojej nagłej śmierci wywołanej żalem za umarłymi. W tamtym czasie Didion czytała o żałobnikach uśmierconych tęsknotą. O ludziach i bohaterach literackich, takich jak Hermann Castorp - ojciec protagonisty Czarodziejskiej Góry Thomasa Manna - który umiera z żalu po stracie żony. A ona traci wielu: ojca, matkę, męża, córkę. Traci też na wadze i jak "głodomór" z opowiadania Franza Kafki pod tym samym tytułem, z tych strat, głodzenia się i znikania czyni sztukę. Didion interesuje bowiem niewidzialność ciał i słowa, które zamieniają brak w dziwną obecność. To prawda, że śmierć bliskich nakreśliła kierunek jej zainteresowań. Didion wczytywała się w Żałobę i melancholię Freuda, w specjalistyczne teksty Melanie Klein poświęcone psychoanalizie osób po stracie oraz w Smutek C. S. Lewisa. Pisała intymne eseje o rozpaczy, tęsknocie i poczuciu winy. A mimo to jej żałoba pozostała prywatna. To szczelina, rana, której nie sposób dotknąć.

Wróćmy jednak do porannego spaceru i lęku, który nie dotyczy tego, co już stracone, ale tego, co jeszcze jest do stracenia. Didion zdaje relację z tych wyjść tuż po przebudzeniu, tuż po śmierci bliskich i z tych obsesyjnych myśli, by pamiętać o drobiazgach, takich jak dokumenty potrzebne do zidentyfikowania ciała na wypadek nagłej śmierci. Czy da się myśleć o akcesoriach i innych detalach, gdy umierają ci bliscy? Albo inaczej: czy da się wtedy myśleć o czymkolwiek innym? A Joan nadal myślała i pisała. Strata zniszczyła wiele, ale nie zniszczyła jej jako pisarki. Autorka Błękitnych nocy pisała dalej: coraz mocniej, odważniej, gęściej. Bo w jej przypadku lękliwa odwaga nie jest oksymoronem. Didion idzie tam, gdzie najbardziej się boi. Nie odwraca wzroku. A nawet jeśli, to tylko na chwilę, by za moment, z jeszcze większą gęstością istnienia powrócić do tego, co wzbudza strach. Chodzi o coś jeszcze, o metalęk. Strach wyższego rzędu, że jeśli przestanę się niepokoić, wtedy stanie się to, czego najbardziej się boję: przyjdzie ten zmierzch, kiedy "siadasz do kolacji i życie, jakie znasz, kończy się" - tak pisała Didion o dniu, kiedy nagle umarł jej mąż. Ale dopóki obsesyjnie myślimy o utracie, nic złego nie może nas spotkać. Niepokój zatrzyma katastrofę. "Ból, moim zdaniem, jest jak wąż - musisz go mieć na linii wzroku, wtedy cię nie ugryzie. Wolę wiedzieć, gdzie jest mój ból, wtedy mam nad nim kontrolę" - czytamy w Dryfując do Betlejem. W intelektualnej biografii pisarki myślenie magiczne miesza się z myśleniem analitycznym. To znaczy przeświadczenie, że niektóre aktywności obronią nas przed bliżej nieokreślonym niebezpieczeństwem, pojawia się na przemian z charakterystyczną dla Didion czujnością. I w tym rytmie pisała. Chociaż myślenie magiczne - poza okresem rozpaczy po śmierci bliskich, kiedy Didion wprawdzie żyła, ale jak delfin w żałobie odmawiała przyjmowania pokarmu - było jej obce. Tyle że ten czas udręki trwał w jej życiu bardzo długo.

Ale czy da się podejść bliżej, poczuć wzrok kobiety, która czuje głównie niepokój? Czy możemy zobaczyć, jak patrzyła Didion w okresie, zanim jeszcze straciła tak wielu, że czujność zamieniła w drżenie? Pozostały wprawdzie fotografie i filmy, głównie jednak z ostatnich lat jej życia. Widzimy na nich, jak Joan mówi, jak chodzi, jak układa ciało do obiektywu, jak się nie chowa. Ale znane nam kadry, między innymi z filmu dokumentalnego dla Netflixa, wyreżyserowanego przez bratanka jej męża - Griffina Dunne'a Wszystko w rozpadzie, niewiele mówią nam o pisarce sprzed żałoby. Nie wiemy, kim była Didion, gdy zjawiła się jako młoda stypendystka, niczym Sylvia Plath, u progu redakcji pisma "Mademoiselle"? A jak się zachowywała, gdy pracowała dla "Vogue'a"? Jak układała myśli, jak przechodziła z jednej do drugiej? Jaki miała wyraz twarzy? Sama o sobie pisała, że był to grymas "rozpoznawalny zapewne tylko dla tych, którzy widzieli go na własnych twarzach", i dalej: "to wyraz całkowitej bezbronności, nagości, odsłonięcia. Wyraz twarzy kogoś, kto z rozszerzonymi źrenicami wychodzi z gabinetu okulisty w jasne światło dnia". Ale ten opis też pochodzi z okresu późniejszego, z książki - rany, czyli Roku magicznego myślenia. A jak wcześniej przeżywała świat Joan Didion, jak doznawała rzeczywistości, czy miała mocne poczucie istnienia, czy była odcięta, nieobecna, czy żyła w swoim odczuciu intensywnie, czy raczej chodziła jak żywy trup, oddychała jak drzewo, patrzyła jak niedowidzący i niechcący się wysilać? Była czy nie była?

Tyle pytań. Autor Ostatniej pieśni miłosnej - Tracy Daugherty próbuje na nie wszystkie odpowiedzieć. I robi to w sposób niezwykle subtelny. Jak przekonuje bowiem biograf pisarki, postać Didion, obecność "jednego z najważniejszych głosów dla mojego pokolenia", była zauważalnie krucha. Nie pozwalała na brawurę czy brutalność, o którą łatwo posądzić Benjamina Mosera, autora gargantuicznej księgi o życiu Susan Sontag. Daugherty, inaczej niż autor Sontag. Życie i twórczość, stworzył dyskretną biografię literacką. Jak sam tłumaczy: "Istnieje gatunek biografów, którzy obiecują wyjaśnienia, grożąc ujawnieniem sekretów opisywanej osoby, obiecują, że wyjawią wszystko. Ja do tego gatunku nie należę". Daugherty dążył do uchwycenia tego, co i dlaczego powiedziała oraz napisała w danym czasie Didion. Uważał, że każde opracowanie na jej temat powinno dążyć do odtworzenia jej "mentalnych i emocjonalnych rytmów". Stąd tytuł mojego tekstu. Przestrzegał też przed stosowaniem wobec życia i twórczości Didion abstrakcyjnych uników, jak pisanie o "szaleństwie artystki", czy psychologicznego żargonu nadużywającego pojęć: "uzależnienie" i "trauma". Ale też, jakby mimochodem, Daugherty przenosi nas do Ameryki kolejnych dekad. Mnie przeniósł pamięcią do krótkiego pobytu w Kalifornii, choć w rodzinnym Sacramento Joan Didion nigdy nie byłam. Za to wspomnienia leniwego San Diego, pagórkowatych pól golfowych i wyblakłych od słońca elewacji moteli przywołane zostały z łatwością w zderzeniu z plastycznymi opisami stanu, w którym przez większość czasu mieszkała Didion. Bo ta kalifornijska atmosfera unosi się nad opowieścią o jej życiu. W tle słychać Johna Coltrane'a i Ninę Simone. Przenosimy się w czasie i przestrzeni. Przede wszystkim jednak Daugherty stworzył intymny portret pisarki. Bo Joan Didion z niniejszej biografii fascynuje i niepokoi. Pozwala na momenty utożsamienia - uwierzenia, że też znajdziemy w sobie tyle siły i odwagi, co ona. By za chwilę znów onieśmielać. Postać, jaka wyłania się z Ostatniej pieśni miłosnej, ratuje bowiem przed poczuciem bezsensu, ale i trzyma dystans, niczym sama Didion ze zdjęć, na których zerka na nas zza czarnych, wielkich okularów przeciwsłonecznych.

Spędziłam z nią cały wrzesień. Czytałam książki, które napisała Didion, czytałam książki, które jej biograf nazywał "ulubionymi powieściami Joan". Obsesyjnie wypożyczyłam w dzielnicowej bibliotece wszystkie wzmiankowane lektury pochłaniające Didion. Pozwoliłam, żeby i mnie nękały. Czytałam jej ulubionego Normana Mailera, wcześniej z tą samą zapalczywością i butnością czytałam tylko Henry'ego Millera. Wróciłam do uwielbianych przez nią gigantów literatury: Josepha Conrada i Ernesta Hemingwaya, myśląc o swojej pokrewnej, starej słabości do Michela Houellebecqa i Karla Oveego Knausg?rda. To było, zanim odkryłam dla siebie książki takich autorek jak Chanel Miller i jej prozę konfesyjną Nazywam się. Moja historia. I pomimo że ostatnio czytam prawie wyłącznie kobiety, rozumiałam, dlaczego Didion tak uwielbiała Mailera czy prozę Johna Hawkesa, zwłaszcza jego Gałązkę limony. Czytałam ich po niej. Wrześnie były najlepsze na lekko obsesyjne lektury według klucza autorskiego i odautorskiego. Może tylko tak - czytając wszystko, co napisała Didion, i mając naiwną nadzieję wychwycenia wszystkiego, co ją oczarowywało - można zaspokoić swoją ciekawość tej, która fascynuje, ale i zbija z tropu? Może tylko tak da się chłonąć Didion i dawać się pochłonąć jej osobie, utożsamiać i z dystansem wracać do siebie, jeśli ma się do kogo?

Szukałam filmów, do których Didion wraz z mężem napisała scenariusze. Wróciłam do Narodzin gwiazdy, ale nie udało mi się obejrzeć Narkomanów ani Prawdziwego wyznania. Szukałam publikacji jej autorstwa i te bez problemów znajdywałam. Bo trudno dziś napisać, że twórczość Joan Didion jest u nas nieznana, nietłumaczona. Choć książki jej autorstwa wydane po polsku można by ustawić w dwóch kontrastowych stosach. Na pierwszym znalazłyby się drobne, niczym sama Didion, książki prozatorskie, minipowieści opublikowane przez wydawnictwo Czytelnik w latach osiemdziesiątych dwudziestego wieku i na początku lat dziewięćdziesiątych. Graj jak się da, Modlitewnik czy Rzekobieg. To niektóre z utworów Didion, które od lat możemy czytać po polsku. Na drugim stosie znalazłyby się nowe, bo zeszłoroczne, solidne, wydane w twardej oprawie, jak w wydawnictwie Relacje, lub śliskiej i żółtej, jak w Cyrance, eseje. Powiem wam, co o tym myślę, Błękitne noce czy Dryfując do Betlejem. Jednak z tej dychotomii wyrywa nas jedna książka. Pozycja osobna, wydana u nas w połowie drogi, bo w roku 2007, a w zeszłym roku wznowiona: Rok magicznego myślenia. To ten "introspekcyjny esej" - jak nazwał go Michał Choiński - był moim służbowym wejściem do twórczości Didion, a właściwie jego funeralność i jego melancholia. Ale dopiero wewnętrzny przymus nieustannego zaglądania w siebie i opowiadania prawdy na swój temat, charakteryzujący cały dorobek autorki Białego albumu, okazał się moją tajną furtką do uchwycenia filozofii Joan Didion. Pisarki uważnej i podejrzliwej. Intelektualistki paranoicznej wobec własnych myśli - czy są prawdziwe, czy nie chcą wypaść na lepsze przed nią samą, na lepsze, niż ona sama była dla siebie? Dlatego do znanego tercetu "mistrzów podejrzeń" Paula Ric?ura, do Nietzschego, Marksa i Freuda dodałabym z pewnością Didion. Choć wydaje mi się, że "męska" podejrzliwość skierowana jest bardziej wobec innych, a czujność pisarki zwrócona była zarówno wobec świata, jak i samej siebie. Bo ta uważna reporterka kieruje wątpliwości zwłaszcza w stronę własnych emocji, motywacji i połączeń myśli. I jest przy tym bezwzględnie przenikliwa.

I tak, nie wiadomo kiedy minął mi wrzesień na Didionowskich lekturach. Powietrze było teraz ciężkie. Jezdnie ciemne i mokre. Padało, a ja obcięłam włosy na krótko. Dopiero później zorientowałam się, że obcięłam włosy na Joan Didion. Bo gdy weszliśmy w październik, autorka bestsellerowego Roku magicznego myślenia była dla mnie już nie tylko postacią ze zdjęcia, z "Vogue'a", z Sacramento czy Nowego Jorku. Choć nie sądzę, by dało się oddzielić jej personę publiczną od prywatnej, a nawet, żeby warto było to robić. Didion, mimo dystansu, jaki wytwarzała, stała mi się po ludzku, po prostu bliska. A jednocześnie, niczym pełna pasji nauczycielka, nienachalnie podpowiadała, jak można pisać, jak myśleć o sprawach, których nie potrafimy roztrząsać, jak widzieć to, czego nie chcemy widzieć. Nie pamiętam, kiedy ostatnio tak dziecięco, świeżo, dałam się porwać wyobrażeniom o pisarce, jak teraz, po lekturze biografii i książek autorstwa Joan Didion. Może jako nastolatka po przeczytaniu Dzienników Ana?s Nin przeżyłam podobny rodzaj fascynacji. Choć trudno wyobrazić sobie wspólny mianownik dla twórczości Didion i Nin. W tym duecie inspirujących pisarek to Didion przypadłoby miejsce tej, która unika kokieterii, rozszyfrowuje siebie przez siebie, bez taryfy ulgowej, bez chęci podobania się sobie i innym.

W intymnym eseju Zadie Smith o Didion znalazłam ten sam podziw wobec eseistki. Smith jest jej wdzięczna za pokazanie na swoim własnym przykładzie "że kobieta może się wypowiadać bez asekurowania się, bez pozyskiwania sympatii, bez dbałości o miłe wrażenie, a nawet bez wątpliwości". Pisze z zachwytem o bezwzględnej uszczypliwości Didion oraz o tym, że unowocześniła Hemingwayowski "detektor bredni". I choć, jak twierdzi autorka Białych zębów, można w wielu sprawach nie zgadzać się z Didion, jeśli chodzi o kwestie osobiste, polityczne czy estetyczne, to trzeba szczerze docenić, ile zrobiła dla innych zabierających publicznie głos kobiet. Bo u Joan Didion zachwyca Zadie Smith przede wszystkim odwaga myślenia. I to, że nie znosiła konstruktów blokujących refleksyjność, a chęć bycia miłą i podobania się innym była właśnie takim rodzajem hamowania myślenia. Jak nad wieloma opowieściami o Didion i nad tą unosi się więc hasło "przenikliwa". W opublikowanym po śmierci pisarki artykule z "New Yorkera" Zadie Smith konstatuje, że "nawet pisząc o sobie, Didion nie przestawała być reporterką, i to ani trochę bardziej wyrozumiałą wobec własnych uczuć niż wobec uczuć Joan Baez, Nancy Reagan czy dzieciaka po LSD". Po polsku, niecałe pół roku później, felieton ten ukazał się w miesięczniku "Znak" pod celnym tytułem Joan Didion i przeciwieństwo magicznego myślenia. I właśnie tym stylem refleksji, podejrzliwym wobec utartych dobrych zdań, zwłaszcza dobrych zdań na własny temat, Didion ujęła i mnie.

Jest coś jeszcze, co frapuje mnie w tej postaci. A dostrzeże to chyba każdy, kto zechce podejść bliżej tej trzymającej się na dystans pisarki. Bo za fasadą obsesyjnej filozofki, dociekliwej dziennikarki, którą fascynowały trauma i terror, znawczyni polityki amerykańskiej i polityki językowej, którą z pewnością była, kryje się wyjątkowo kruche i chwiejne ciało. Gdy widzimy Didion z bliska - tak, jak widzi ją fotograf, a zwłaszcza jak widzi ją jej biograf - to połączenie bezwzględnych zainteresowań i cielesnej ulotności staje się jej znakiem szczególnym. Jest jak blizna na ustach. Didion wielokrotnie powtarzała, że czuje się właśnie "krucha i chwiejna". To był jej refren. Ale zdawała sobie również sprawę ze swojej siły, wytrzymałości, z "niemożności przeżycia tego, że straciła wszystkich, których kochała", po śmierci których mimo wszystko żyła i myślała. Didion była taka i taka. Miała metr pięćdziesiąt sześć centymetrów wzrostu. W czasie, kiedy zdiagnozowano u niej dur rzekomy, ważyła trzydzieści kilo. W czasie, kiedy zdiagnozowano u niej smutnodur, jak dawno temu nazywali depresję polscy psychiatrzy, ważyła niewiele więcej. Jej waga niebezpiecznie się wahała. Jej żałoba pozbawiała ją kolejnych kilogramów z niewielu, które jej pozostały. U Didion można było, jak u wzmiankowanego "głodomora" Kafki, "dotknąć jej chudości", a zatem usłyszeć opowieść o stracie, opowieść, z której zrobiła sztukę: sztukę głodzenia, sztukę pisania. Jest w całym jej życiu, rozpartym od grudnia do grudnia, od 1934 do 2021 roku, od Sacramento do Nowego Jorku, onieśmielająca wytrzymałość i chwiejność. Może jak w życiu każdej osoby, a może jednak bardziej.

Kim więc była Didion? "Tą, która zapisała stratę" i zrobiła to dotkliwie dobrze? Tą, która w swych dociekaniach nie brała jeńców? Tą, która słyszała wszystko i wszystkich, sama będąc tak drobną, że niemal niewidzialną? Czy w końcu tą, która sama o sobie mówiła, że "nie wie, co myśli, dopóki tego nie zapisze"? A zatem, czy można powiedzieć, że Joan Didion była przede wszystkim pisarką? Didion opowiadała, że kiedy miała dziewiętnaście lat, najbardziej w życiu chciała pisać, w wieku czterdziestu lat nadal najbardziej tego pragnęła, ale - jak stwierdziła - nie wydarzyło się nic między tymi dwoma etapami życia, co utwierdziłoby ją w przekonaniu, że potrafi to robić. Didion przeżywała liczne kryzysy pisarskie. Mówiła, że to było coś więcej niż doświadczenie załamania twórczego, że brakowało jej minimalnego poczucia własnej wartości, jakiego potrzebuje każdy pisarz czy pisarka, by w ogóle zabrać się do pisania. W The White Album zauważyła, że w okresie, który miał prawdopodobnie znajdować się w połowie jej życia, nadal chciała wierzyć w narrację, jednak świadomość, że znaczenie opowieści może zmieniać się wraz z każdym cięciem, wywołało u niej kryzys. Bo, jak pisała w tym samym dziele: "Żyjemy wyłącznie, szczególnie jeśli jesteśmy pisarzami, dzięki narzuceniu pewnej linii narracyjnej niepowiązanym obrazom". W końcu, w ostatnich latach życia odpowiedziała dziennikarzom "Publishers Weekly": "Kiedyś mówiłam, że jestem pisarką, ale teraz już nie wspominam o tym tak otwarcie. Może dlatego, że to mi nie pomogło". A zatem skrzydlate słowa Didion: "Opowiadamy sobie historię, żeby żyć", stały się oskarżeniem rzuconym samej sobie, nieaktywnym hasłem, którego data ważności wygasała. I choć Didion do końca łapała się słów, które starannie układała w zdania, i choć miała niezwykle bogaty dorobek publikacyjny, trudno powiedzieć, czy ona sama zgodziłaby się ze stwierdzeniem, że była przede wszystkim pisarką.

Jak poprzez wniknięcie w czyjeś życiopisanie wrócić do własnego? Jak by nam się żyło, gdybyśmy byli krusi i jednocześnie niezniszczalni jak Joan Didion? Jak w końcu skonfrontować się z opowieścią o życiu osoby, której udało się przeżyć to, czego przeżyć się nie da? Pisarka na dziesięć lat przed śmiercią mówiła: "Widocznie jestem zdolna powiedzieć wszystko!". Ale z pewnością nie powiedziała nam wszystkiego. Postać Joan Didion pozostaje tajemnicą. Mimo że sporo o niej wiemy, wiemy na przykład, że Didion była przenikliwą czytelniczką. Wiemy, że lubiła czytać zwłaszcza biografie. Bo lubiła myśleć, że jej życie również ułoży się w sensowną opowieść. Choć wiele okrutnych wydarzeń, których doświadczyła, miało być właśnie tego sensu pozbawionych. A ona i tak próbowała je opowiedzieć. Pisząc o umieraniu swojej córki Quintany, jak mantrę powtarzała zdanie: "A więc tak wyglądała sytuacja". Próbowała. Notowała odpamiętane słowa córki: "Jak wtedy, gdy ktoś umiera, nie rozpamiętuj tego zbyt długo". Trzymała się ich tak, jak gdyby dalej wierzyła w wyrazy, zdania, akapity i historie. I wciąż lubiła biografie. Jakby z przyzwyczajenia albo z przeczucia, że może to życie nie ma sensu, ale opowieść o nim już tak.

Biografia pisarki autorstwa Tracy'ego Daugherty Ostatnia pieśń miłosna została wydana w roku 2015, dwudziestego piątego sierpnia. Joan Didion zmarła dwudziestego trzeciego grudnia 2021 roku w swoim domu na Manhattanie w wieku osiemdziesięciu siedmiu lat. "A więc tak wyglądała sytuacja".

Mira Marcinów

Rozdział drugi

1

Kalifornia z dziewczęcych lat Didion w czasach kryzysu zapewniała wystarczająco dużo otwartej przestrzeni, by wydawać się edenem, zwłaszcza w oczach dziecka. Góry Sierra Nevada, gdzie Donnerowie napotkali swoje granice, wciąż opierały się podejmowanym przez ludzi próbom ujarzmienia. Zmienna pogoda w Sacramento Valley, która wyznaczała fizyczny i emocjonalny rytm życia mieszkańców, codziennie objawiała swoją nieokiełznaną naturę. Na Przełęczy Donnera i w jej okolicach odnotowywano największe opady śniegu w Ameryce Północnej, średnio jedenaście metrów rocznie. Na zachodnim zboczu Sierry utworzył się lodowaty zbiornik, który topniał co roku około pierwszego maja, wypełniając, a czasem zalewając rzeki Feather, Bear, Yuba, American i Cosumnes, równoważąc upalne lato, odżywiając pola pszenicy, pola ryżowe i sady, dojrzewające jagody, buraki cukrowe, melony, śliwki, pomidory, brzoskwinie, gruszki, orzechy włoskie, oliwki, wiśnie i winogrona.

Ten raj był jednak przemysłowy. Srebrne rury systemu nawadniania ciągnęły się wśród źdźbeł pszenicy ścinanych wirującymi stalowymi ostrzami - a i tak pszenica zaczynała się przerzedzać. Złe praktyki uprawy roślin wyjałowiły glebę w dolinie. Kiedy Didion była dziewczynką, pisarz Carey McWilliams ubolewał nad kalifornijskimi "fabrykami na polach"; jego apele w gazetach i książkach o większą dbałość o ziemię i ludzi, którzy na niej pracują, przyświecały Johnowi Steinbeckowi, gdy pisał Grona gniewu. W mitach o pionierach, na których wychowała się Didion, nigdy nie wspominano o gorączce złota jako o przedsięwzięciu technologicznym, o dążeniu do opracowania systemu przenoszenia wody przez nieprzyjazny teren, by wesprzeć górników. Jako nastolatka Didion słyszała od matki, nauczycieli i władz Sacramento, że nowi przybysze, rząd federalny i szefowie korporacji ze Wschodu rujnują niegdyś doskonałe środowisko Kalifornii, ale w rzeczywistości ziemia już była androidem, a sztuczne włókna zrastały się z naturalnymi, wspomagając niezdrowy system agrarny.

O tym, że życie w dolinie nie jest kryształowe ani z góry przesądzone, Didion przekonała się na własne oczy, gdy w Sacramento pojawiły się wały przeciwpowodziowe. Od momentu powstania i we wszystkich swoich wczesnych wersjach miasto Sacramento udowadniało, jak pod wieloma względami jego założenie było kiepskim pomysłem. Powodzie niszczyły je w 1849 i ponownie w 1861 roku (być może to jeden z powodów, dla których Mark Twain zarzucił pisanie dla "Sacramento Union"). Na początku stycznia 1862 roku w ciągu niecałego miesiąca spadło tu pięćdziesiąt osiem centymetrów deszczu, co spowodowało stopienie części pokrywy śnieżnej Sierra Nevada i wygnało większość mieszkańców miasteczka z domów wypełnionych pudłami, przegniłymi sprzętami i gruzem na wzgórze znane jako Poverty Ridge (Grań Nędzarzy), gdzie górnicy rozbijali swoje namioty. Lokalna gazeta "Marysville Daily Appeal" donosiła, że "rzeką płynęły wszelkiego rodzaju zwierzęta, niektóre wciąż żywe, rykiem lub piszczeniem błagając o życie".

Do 1934 roku, kiedy urodziła się Didion, wały przeciwpowodziowe znacząco zmniejszyły liczbę powodzi. Tama Shasta na rzece Sacramento została ukończona w 1945 roku, wynurzając się z sieci stalowych konstrukcji, kabli i rusztowań. Ustawa Wrighta, która miała już kilkadziesiąt lat, gdy urodziła się Didion, osłabiła naturalny przepływ wody, pozwalając rolnikom, których ziemie nie przylegały do rzek, na organizowanie okrężnych systemów irygacyjnych, które miały za zadanie przekierowywać potrzebną wilgoć z jednego obszaru na drugi. Mimo to relacje takie jak ta przytoczona powyżej, opisujące przerażone bydło niesione rwącymi potokami przez miasto, jak się wydawało, należały do teraźniejszości. Pomimo rozwoju, nowych technologii i zmieniających się metod użytkowania ziemi polityka i folklor tego, co niektórzy wciąż nazywali Sacramento City, były żywym obrazem przeszłości, zwłaszcza dla dziecka o tak bujnej wyobraźni jak Didion. Sacramento, dawne miasto rozkwitu, położone między krainą kopaczy złota z Sierry a miejscem, gdzie kupcy z San Francisco, którzy przerabiali kruszec na delikatne, drogie bibeloty, wykształciło twarde, oportunistyczne i zamknięte w sobie społeczeństwo. Na początku była to społeczność w przeważającej mierze męska, miasto squattersów, hazardzistów i marzycieli zwabionych wizją złóż złota. W czasach Didion Sacramento wciąż nosiło ślady i blizny tego rodowodu. Początkowo niedostatek kobiet sprawiał, że mężczyźni idealizowali je, wyjąwszy te, które rzeczywiście wśród nich żyły, często zmuszane do prostytucji - ta ambiwalencja przejawia się w zachowanych piosenkach saloonowych z lat czterdziestych XIX wieku, takich jak Dziewczyny z Sacramento:

Trzeba przyznać, że dziewczyny ładne,

Kręcą się to tu, to tam, to tu, to tam;

I "Boziu droga", suknie mają paradne,

Gdy kręcą się to tu, to tam

Na J Street (...).

W słynnym stylu kobiet wyczuwało się aspiracje Sacramento. Było to miejsce, gdzie wydobywany w górskich ostępach skarb magia kapitału przekuwała w luksusy przeznaczone na salony San Francisco. A co wieczór ta piosenka mogła rozbrzmiewać w tawernie U Didiona przy ulicy Front, prowadzonej przez pradziadka Franka Didiona, do której przychodziły przyciągające wzrok kobiety.

Gdy początkowe ożywienie związane z gorączką złota opadło, mieszkańcy Sacramento tęsknili za kobietami, które "ucywilizowałyby" to miejsce i stanowiły moralny balast dla męskich ekscesów. Ta tęsknota znalazła swoje ujście w uformowaniu się pewnej niepisanej polityki obywatelskiej, stworzyła sztywną i podzieloną strukturę społeczną, która utrzymywała się w mieście aż do czasów dorosłości Didion. W latach pięćdziesiątych, kiedy miasto próbowało zaanektować kilka peryferyjnych gmin, ich mieszkańcy stawiali opór, częściowo dlatego, że postrzegali Sacramento jako miejsce "zimne", represyjne i skłonne do tolerowania brutalnych praktyk policyjnych. Napływ kobiet jako armii moralnej wyznaczył też wzorce rozwoju miasta: rodzina stała się czynnikiem sprzyjającym uspokojeniu. W przeciwieństwie do życia na farmie, które wymagało wielu rąk do pracy, życie w mieście, bardziej scentralizowane i zróżnicowane, funkcjonowało jako seria połączonych ze sobą uli. Obszar doliny usiany był podzielonymi działkami i domami jednorodzinnymi, co sprawiło, że kupno i sprzedaż nieruchomości stały się główną gałęzią biznesu w Sacramento, a rodzinie Didion zapewniły większość dochodów. Okazałe hotele w centrum miasta służyły jako miejsca spotkań i estrada dla powracających z gór mężczyzn, którzy chcieli pochwalić się swoją awanturniczą odwagą. Przybierali pozy postaci literackich z tanich powieści, historyjek z gazet i okólników reklamowych kolei, które skusiły wielu z nich do przyjazdu na Zachód - pierwowzorów Johna Wayne'a, takich jak Daniel Boone, Davy Crockett (którego Wayne pewnego dnia zagra w filmie), Kit Carson, John Charles Frémont, self-made man. Podczas gdy kobiety pilnowały porządku w domu, mężczyźni budowali swoją reputację jako dobroduszni awanturnicy lub odważni samotnicy gotowi odjechać w stronę zachodzącego słońca. Prowizoryczne kasyna pojawiały się i znikały, a duch hazardu był gęsty niczym morowe powietrze. Od samego początku hałaśliwa, wędrowna grupa ludności, która za nic miała apele o większy porządek, sprawiła, że w mieście dominował ton nostalgii. Już w latach pięćdziesiątych XIX wieku E. C. Ewer w artykule opłakiwał koniec starych, dobrych czasów, "kiedy górnicy płacili za wszystko [złotym] pyłem, kiedy szlachta w czerwonych koszulach stanowiła elitę tej ziemi (...). Te czasy już minęły, a wraz ze zmianą przyszły próżniactwo, włóczęgostwo i moneta jako środek płatniczy". W takim tonie Didion napisała w 1963 roku swoją pierwszą powieść Rzekobieg traktującą o życiu w dolinie.

Jak sama później przyznała, ton nie był do końca odpowiedni. Od samego początku Sacramento było miejscem prostackim, z mnóstwem martwych stref. Budynki administracji cechowała bezwzględna troska o wydajność, czego żadną miarą nie dało się powiedzieć o politykach. Wiele stolic, w których zawiera się niekorzystne umowy dla wzbogacenia ogółu, to w istocie miejsca paskudne i pozbawione życia, co odzwierciedla jeden z naszych najstarszych zwierzęcych instynktów: nie warto jeść tam, gdzie się sra.

2

Didion od samego początku marzyła o wyjeździe - a przynajmniej tak wspominała po latach. W rzeczywistości zachowała sentyment do wielu miejsc w Sacramento i okolicach. W jej wczesnym dzieciństwie nie wydarzyło się nic strasznego, ale większość tych lat upłynęła jej w ponurych, mrocznych pomieszczeniach. Pierwszy dom, który znała, mieścił się przy Highland Avenue, w dzielnicy zwanej teraz Curtis Park, na północny wschód od centrum miasta. Rodzice mieszkali tam razem z rodzicami jej matki. - To było przedmieście, które rozrosło się dzięki linii tramwajowej w latach 1880-1920 - powiedział mi William Burg, najzagorzalszy wielbiciel historii miasta. Tramwaj numer sześć przejeżdżał przez tę okolicę, pośród połaci chmielu i mięty, przewożąc bardzo różnych ludzi: robotników, bankierów i sprzedawców mebli; nocą, gdy matki układały dzieci do snu, odjeżdżający z Dwudziestej Pierwszej Ulicy tramwaj sunął obok szczelnie zasłoniętych okien. Domy, zarówno te w stylu późnowiktoriańskim, epoki Tudorów, jak i bungalowy, były świeżo skanalizowane i zaczynały już nabierać nowych kształtów pod wpływem sił, które za kilka lat miały diametralnie zmienić wygląd Sacramento. Najbardziej uderzającą cechą domu Didionów z 1923 roku była jego masywna wiata garażowa. Era tramwajów właściwie dobiegała końca. W 1947 roku firma Pacific Gas & Electric sprzedała ostatni egzemplarz pojazdu, a przedmieścia zaczęły się gwałtownie rozrastać wraz z rozwojem motoryzacji. Didionowie mieli dużą działkę, podwyższoną na wypadek powodzi, a dom (pudełkowaty, z wąskimi oknami, które nie przepuszczały światła) stał z dala od ulicy. Jednak ruch na ulicach stawał się coraz większy. Firma Sacramento Aviation Company rozwijała tu działalność, zatrudniając więcej pracowników i ich rodzin, co stanowiło kolejny znak nadchodzących wydarzeń.

Spisy mieszkańców miasta z 1940 i 1941 roku wymieniają miejsce zamieszkania Didionów jako 2211 U Street, dwukondygnacyjny budynek z 1908 roku w stylu Craftsman w Poverty Ridge, dawniej obóz bezdomnych migrantów i azyl przeciwpowodziowy. Pod koniec XIX wieku zmieniło się ono w ekskluzywną dzielnicę domów w stylu Queen Anne, Stick i Colonial Revival. To właśnie dom w Poverty Ridge Didion uważała za swój prawdziwy dom rodzinny. Znajdował się w pobliżu oddziału Biblioteki Publicznej imienia Elli K. McClatchy - wówczas dziecięcej - gdzie pod strzelistymi, rozświetlonymi słońcem oknami Didion z upodobaniem oddawała się lekturze.

W latach czterdziestych okolica wciąż była ładna, ale zaczynała podupadać, w miarę jak przedmieścia odciągały wiele rodzin z klasy średniej i zamożnych mieszkańców od centrum miasta. Migracja spowodowała, że ceny mieszkań w mieście osiągnęły przystępny poziom, a Didionowie, teraz z drugim dzieckiem, Jimem, urodzonym w grudniu 1939 roku, prawie podwoili dotychczasowy metraż, a przy okazji zyskali pięciomiejscowy garaż.

"Gdy się urodziłam, mój ojciec sprzedawał ubezpieczenia, ale ludzie niczego od niego nie kupowali, więc grał w pokera" - opowiada Didion. Niewykluczone, że Frank Didion czerpał zyski z hazardu, ale w latach czterdziestych nadal sprzedawał polisy za pośrednictwem Travelers Group, nawet gdy jego życie w Sacramento przerwała wojna, a on sam musiał opuścić miasto, a potem do niego wrócić. W miejskich książkach telefonicznych widnieje adres jego biura na przedmieściach. Frank Didion okazał się marnym sprzedawcą, a może po prostu roztargnionym; jego prawdziwą pasją było ryzyko. Trawiła go spekulacyjna gorączka miasta. Uwielbiał nie tylko pokera, ale wszystko, na co mógł postawić jakąś sumę, co warte było jakiejś stawki. Wydaje się, że po II wojnie światowej naprawdę się wzbogacił, bo wykupił sporo rzeczy na rządowej aukcji, między innymi dziesiątki maszyn do pisania Royal, które później odsprzedał z zyskiem, a także nieruchomości - wieżę strażacką, kilka dawnych stołówek stojących na wartościowych działkach - oraz wojskowego jeepa, którym uczył jeździć córkę. Po aukcji na dobre wsiąkł w spekulacje na rynku nieruchomości, przenosząc pieniądze z konta na konto.

Didion określała jego działalność zawodową mianem "gry w interesy". Mówiła, że był "mętny" w kwestii finansów. Didionom najwyraźniej się powodziło - mieli przestronny dom, dzieciom nigdy nie brakowało lodów czy wycieczek do San Francisco lub na plażę Stinson - niemniej ciągle towarzyszyło im poczucie, że ich dobrobyt jest ulotny: że to tylko mity i iluzje, podobnie jak zawarta w opowieściach przeszłość rodziny. Frank był cichy i przygnębiony - przystojny, choć rodzina Eduene uważała, że ma słabo zarysowane usta. Najdrobniejsze niepokoje wyciszał drinkiem. Didion zapamiętała go jako "pełnego lęku". Mówiła, że nawet na przyjęciach rodzinnych, gdy z pozoru dobrze się bawił i grywał na fortepianie ragtime'y, emanował takim napięciem, że uciekała do swojego pokoju i zamykała drzwi. Matka Franka zmarła podczas epidemii grypy w 1918 roku, gdy on był jeszcze mały, a jego ojciec ożenił się potem z energiczną kobietą o imieniu Genevieve, która więcej czasu poświęcała lokalnej polityce niż wychowywaniu pasierbów. Młodszy brat Franka, Robert, pewnego lata podczas zabawy z fajerwerkami stracił oko - w wypadku, jak się wydaje, nieuwaga Franka odegrała pewną rolę. Didion uważa, że Frank do końca życia czuł się winny z tego powodu. Jako nastolatek niespokojny, łaknący rozrywki, wciąż miał nadzieję na zatrudnienie na targach stanowych w Kalifornii, ale nigdy mu się to nie udało. Najlepiej odnajdywał się w sporcie. W 1928 roku zdobył tytuł mistrzowski w koszykówce w Sacramento City College. Ale potem, w dorosłości, zabrakło mu tej determinacji i wiecznie szukał okazji do zdobycia czegoś za darmo. Odwiedzał zarówno ekskluzywny Sutter Club (nie był jego członkiem), jak i najpodlejsze przybytki hazardu. Późną nocą jeździł na granicę z Nevadą, by grać w kości. Do 1940 roku na pływającym po rzece Sacramento statku Delta King można było grać w karty i pić mocne trunki. Prohibicja krótko przed tym się skończyła, a dziwne koktajle, które narodziły się w wyniku zakazu sprzedaży alkoholu, cieszyły się ogromną popularnością. Jako że jakość zakazanego alkoholu budziła wątpliwości, kreatywni barmani dodawali do niepewnej whisky przeróżne dodatki smakowe, słodziki i posypki z liści. A teraz, podczas obstawiania zakładów, Frank Didion radośnie popijał wszystko, co postawili przed nim kumple: gin slingi, manhattany, koktajle old fashioned i aviation. Pani Fortuna kołysała się na rzecznych falach to w górę, to w dół, w górę i w dół, a Frank nigdy nie miał dość pogoni za nią, jak powiedziałby ktoś o romantycznej naturze. Rodzinna legenda głosiła, że nazwisko Didion pochodzi od francuskiego imienia Didier, wariantu słowa desiderium: "niespełniona tęsknota". W poprzednich wiekach ta tęsknota zazwyczaj przybierała charakter duchowy, choć często odnosiła się do kobiecego pragnienia posiadania dziecka.

Frank spędził dzieciństwo kilka przecznic od ekscentrycznego białego domu na rogu ulic Szesnastej i H, zbudowanego w 1877 roku, z charakterystycznymi kopułami w kształcie ciastek, wiktoriańskimi gotyckimi detalami, piernikowymi wykończeniami i misternie zdobionymi drzwiami. Dom ten należał kiedyś do rodziny Steffensów. Jako chłopiec Frank zaprzyjaźnił się z Jane Hollister, siostrzenicą poety Lincolna Steffensa, a później uczęszczał z nią na zajęcia w Berkeley.

W 1903 roku stary dom Steffensów stał się rezydencją gubernatorską. Od tego momentu mieszkał tam każdy gubernator stanu Kalifornia, aż do czasów Ronalda Reagana w latach siedemdziesiątych. Didion, tak jak jej ojciec, zakochała się w tej ikonie dziewiętnastowiecznej cyganerii i podobnie jak ojca, zawsze nękało ją przeświadczenie, jakoby ta elegancja oznaczała, że przeszłość to piękna utracona sfera, a teraźniejszość to upadłe państwo zdominowane przez małostkowych ludzi bez klasy.

Eduene Didion kultywowała dawne wytworne rytuały, urządzając herbatki w damskim gronie dla przyjaciółek i licznych krewnych - niekończących się niedzielnych ciotek, jak wspomina Didion.

Jedna z nich, cioteczna babka Nell, miała nawyk obracania na palcach okazałych pierścieni, gasiła papierosy w masywnej kwarcowej popielniczce i tłumaczyła Didion, że jej babka jest "nerwowa", "inna". Kiedy Didion zapytała, co to znaczy, ciotka Nell odparła, że to znaczy, iż nie wolno jej dokuczać. Eduene, ubrana w czerwoną koronkową sukienkę do kostek, roznosiła maślane ciasteczka na tacach, plasterki cytryny na talerzykach z porcelany Wedgwood oraz kanapki z serkiem śmietankowym i rukwią wodną.

"Dzieciństwo to królestwo, w którym nikt nie umiera" - Didion zapamiętała ten wers z poematu Edny St. Vincent Millay i myślała o nim przy herbacie, ilekroć któraś ze zniedołężniałych pań opłakiwała śmierć starego przyjaciela czy przyjaciółki. Wyobrażenie, że jest się samemu, bez opieki, że wszyscy bliscy odeszli, było dla niej wyzwalające i ekscytujące, zwłaszcza w te niespieszne niedziele, kiedy ciotki podchodziły blisko niej powolnym krokiem, skąpane w mdłych perfumach.

W pokojach domu przy ulicy U roiło się od starych muślinowych aplikacji. Była tam kołdra uszyta przez praprababkę Didion podczas przeprawy przez równiny, krótko po tym, jak pochowała dziecko na szlaku. W pokojach wisiały fotografie: kamienna tablica przy chacie Nancy Hardin Cornwall w Umpqua; prawnuczka Nancy, Edna Magee Jerrett, stojąca odważnie na nagim zboczu w górach Sierra Nevada. W domu panował mrok przetykany drobinami kurzu, zasłony były zwykle zaciągnięte: muzealny spokój, ustępstwo wobec "lęku" Franka, który wymagał ukojenia, a także pełen szacunku ukłon w stronę relikwii. Srebrne sztućce zmatowiały, tapeta wyblakła, kwiaty w wazonach były kruche i suche. Didion nie do końca czuła się tam jak w domu panny Havisham, gdzie w kuchni czekały na nią zasnute pajęczynami ciastka z pająkami w roli dekoracji, niemniej oddychała kurzem, którego jej matka nie chciała rozproszyć, żyła w ciemności, jadała chleb kukurydziany i sałatkę przygotowaną na bazie receptur przewiezionych przez górskie przełęcze przez ludzi, których tylko jeden czy dwa błędy dzieliły od pozjadania się nawzajem. Świadomość duchów rodzinnych i coraz bardziej zaniedbywany dom sprawiły, że Didion zazdrościła swoim przodkom bohaterskich wyczynów i paliła się ze wstydu, że nie może im dorównać.

Kościół nie łagodził jej poczucia niespełnienia. Eduene ochrzciła córkę w prokatedrze episkopalnej pod wezwaniem Świętej Trójcy przy ulicy M (gdzie wzięła ślub z Frankiem) i co niedziela zabierała tam dzieci na nabożeństwa. Didion uwielbiała wiązy zrzucające żółte liście przed kościołem i uśmiechała się, gdy ksiądz porównywał rolnicze bogactwa Sacramento do tych z Ziemi Świętej, ale nie licząc piękna muzyki i języka, niewiele wyniosła z tych nabożeństw.

Kiedy skończyła jedenaście lat, ogłosiła, że kończy z Kościołem. Matka jej matki, Edna, wychowana w episkopalnej szkole klasztornej, dała Didion drogi kapelusz z pracowni Lilly Daché jako zachętę do powrotu na łono wspólnoty. Podstęp się nie powiódł, aczkolwiek była to kolejna lekcja luksusu i dobrego smaku, tak jak wtedy, gdy Didion miała sześć lat i dochodziła do siebie po przebytej śwince, a babcia dała jej perfumy Elizabeth Arden w maleńkim kryształowym flakoniku owiniętym złotą nicią. Jej dom był kolejnym muzeum, pełnym delikatnych muszelek, fragmentów koralowca i kolekcji nasion.

Duchowa świadomość Didion, jakakolwiek by była, wykształciła się pod wpływem męża Edny. Herman był synem poszukiwacza złota z czasów gorączki 1849 roku i geologiem samoukiem, którego utrzymanie zależało od tego, czy potrafił dostrzec różnicę między serpentynitem a rudą złotonośną. W języku epok geologicznych, w słowach takich jak "wulkaniczne", "kredowe" czy "magmowe", Didion dostrzegała wielkość czasu i jego wpływ na znaczenie i cel. Ale to były abstrakcje, nad którymi nie sposób się rozwodzić. O wiele bardziej przekonująca była świadomość, że babci nie można dokuczać, bo by się rozpłakała. Didion niejednokrotnie doprowadzała ją na skraj płaczu, żeby tylko popatrzeć.

Od czasu do czasu Didion obserwowała na ulicy płaczącego mężczyznę lub kobietę. Pod koniec lat trzydziestych bezrobocie dotknęło ponad piętnaście tysięcy mieszkańców Sacramento. Wielu z nich pracowało wcześniej w branży przetwórstwa konserw, która niemal całkowicie upadła. W niektórych częściach miasta pojawiły się osiedla szałasów, tak zwane Hooverville, które rozprzestrzeniały się, gdy zimowe mrozy zniszczyły uprawy cytrusów w dolinie, pogłębiając ekonomiczną katastrofę. W deszczowe wiosenne noce, kiedy mieszkańcy miasta usypywali wały przeciwpowodziowe, Didion mogła dostrzec różnice między mężczyznami, dla których noszenie worków z piaskiem było jedynie obywatelskim obowiązkiem, a tymi zatroskanymi i obdartymi, których życie zależało od tej pracy. Kiedy miała dwanaście lub trzynaście lat, zapytała matkę, do jakiej klasy społecznej należy ich rodzina. Eduene odparła, że nie myślą w kategoriach klasowych. "Klasa to coś, czego my, Amerykanie, a zwłaszcza Kalifornijczycy, powinniśmy się już dawno wyzbyć" - usłyszała Didion. Jednak główny powód, dla którego "my" nie myślimy o klasie, krył się w odpowiedzi Eduene: nie musimy.

Didionowie i ich dalsi krewni - Jerrettowie, Reesowie - od zawsze cieszyli się w mieście dobrą reputacją jako ranczerzy, bankierzy, właściciele saloonów czy szeryfowie. Kiedy Didion była dzieckiem, jej dziadek był lokalnym poborcą podatkowym. Jego druga żona, Genevieve, została przewodniczącą Komisji Edukacji; ostatecznie jej imieniem nazwano szkołę podstawową. Inny Didion zasiadał w okręgowym sądzie apelacyjnym. - Byli częścią szlachty ziemiańskiej Sacramento - powiedział mi William Burg. - Jedną z rodzin, które określały się mianem rolników, farmerów, ranczerów, progresywistów, ale to oni byli właścicielami, a nie tymi, którzy brudzą sobie ręce.

Mimo prominentnej pozycji i wpływów rodzina wydawała się małej Didion prozaiczna, przygaszona i smutna. Urzędnicy i administratorzy: trudno w nich dostrzec bohaterów z dawnych lat, którzy przetrwali głód i zamiecie. Co więcej, wpływy progresywistów na losy Sacramento osłabły w czasie kryzysu i po wprowadzeniu prohibicji - która okazała się prawdziwym ciosem dla plantatorów chmielu z doliny. Nad ziemią zawisła tragedia albo jej wyobrażenie. Kiedy Didion miała osiem lat, wielki browar Buffalo, położony kilka przecznic od jej domu, został zamknięty na dobre. Był to pałac piwa od końca lat osiemdziesiątych XIX wieku. W czasie prohibicji browar tymczasowo wstrzymał produkcję, ale w roku narodzin Didion został ponownie otwarty, gdy ustawę zniesiono. Wprowadził na rynek napoje w puszkach, ale nie udało mu się odrobić strat w sprzedaży. Progresywiści wpadli w popłoch. Zamknięcie browaru było nie tylko porażką biznesową, ale też końcem pewnej epoki, zagrożeniem dla stylu życia. Szlachcie zaczął towarzyszyć duch dekadencji. Kiedy Works Progress Administration (WPA) zatwierdziła pożyczki na roboty publiczne w Sacramento, co doprowadziło do budowy mostu Tower Bridge na rzece Sacramento i dało zielone światło na budowę czterdziestu sześciu nowych obiektów (w tym szkoły średniej, do której miała uczęszczać Didion) oraz pasów startowych na lokalnych lotniskach, Didionowie skorzystali z ożywienia w gospodarce, ale nigdy nie potwierdzili roli władz federalnych w tych zmianach. Uznanie wpływu obcych, przybyszów ze Wschodu, przedstawicieli rządu, oznaczałoby, że istnieją granice dumnej niezależności. W 1936 roku rozpoczęto budowę Bazy Sił Powietrznych McClellan (wtedy nazywanej McClellan Field). Mather, inne lokalne lotnisko, zostało ponownie otwarte po okresie uśpienia. Z ekonomicznego punktu widzenia były to dobre wieści, ale jednocześnie spowodowały napływ robotników z daleka, zaczęły zmieniać wygląd miasta i dały Didionom jeszcze jeden powód, by hołubić swoją chwalebną przeszłość i chwytać się wszystkiego, co zdawało się nietykalne w teraźniejszości.

Niedzielne ciotki robiły wszystko, co w ich mocy, by przeszłość wciąż trwała. Panna Pearl Didion zajęła się działalnością w Klubie Sobotnim, założonym w 1893 roku z myślą o wspieraniu muzyki klasycznej w Sacramento. Genevieve Didion stała się siłą napędową Towarzystwa Kameliowego, a w końcu stworzyła Gaj Kameliowy w parku naprzeciwko Kapitolu Stanowego, ku czci pionierów z doliny. Jej wysiłki wpisywały się w starania progresywistów, by znaleźć pokrzepienie w rewizji historii - między innymi poprzez przedstawienie założyciela miasta, Johna Suttera, nie jako ekonomicznego oportunisty, którym w istocie był, ale jako rolnika marzyciela.

Oprócz klubów muzycznych i kółek miłośników kwiatów Sacramento miało też towarzystwo literackie, ale wygląda na to, że nie należał do niego żaden z członków rodziny Didion.

Przez pewien czas działalność literacka Didion nie wychodziła poza jej pokój. Wkrótce po tym, jak zaczęła się jej obsesja na punkcie historii wyprawy Donnera, Didion ustawiła na komodzie oprawione zdjęcie Przełęczy Donnera. W książce Rzekobieg pisze o kobiecie, której ulubioną zabawą w dzieciństwie była "wyprawa Donnera", rytualny dramat, w którym "ona jako inicjatorka zawsze grała (...) rolę Tamsen Donner umierającej u boku męża, którego fałszywe kalkulacje stały się przyczyną zguby tylu ludzi"7. Możemy się zastanawiać, czy zabawa w "wyprawę Donnera" nie przyszła Didion do głowy dużo wcześniej niż podczas pisania pierwszej powieści.

Teatralność i dramaturgia przemawiały do niej tak samo jak pisanie - odgrywanie scenek zapewniało rozrywkę i zdawało się sugerować coś prawdziwego o ludziach w rodzinie, w której emocje często maskowano (Didion mówiła, że jej matka "z powodzeniem wcielała się w osobę bez depresji", odgrywając wspaniały spektakl).

"Chciałam być aktorką - powiedziała Didion. - Nie zdawałam sobie wtedy sprawy, że to ten sam impuls [co pisanie]. To udawanie. (...) Jedyna różnica polega na tym, że jako pisarka mogę to robić samodzielnie".

Deklaracje, uniki, wyznania stanowią sedno dramatu. Pragnienie Didion, by uchwycić dokładne dialogi, sprawiło, że wyszła z pokoju z notatnikiem w ręku. Skradała się po korytarzach, przystawała za półprzymkniętymi drzwiami, podsłuchiwała dorosłych i spisywała ich wypowiedzi. Ogólnie rzecz biorąc, bliscy Didion mimo woli uczestniczący w tym przedsięwzięciu rozczarowali pisarkę. Na przykład dziadek Didion, ojciec jej ojca, "nie odzywał się" - wspominała. "Nie sądzę, by dziadek znał imiona moje czy mojego brata, zawsze zwracał się do nas per "hej, ty"". Rozmowy rzadko miały dramatyczny przebieg.

- Jeśli człowiek urodził się w Sacramento i przechwalał się tym miejscem, to znaczyło, że zadziera nosa - powiedział mi William Burg. - Jeśli czuł się w tym mieście trochę nieswojo, łatwiej było mu je sprzedać osobom z zewnątrz. Lekka pogarda stanowiła odpowiednią postawę klasową. W najwcześniejszych esejach Didion o Sacramento ta pogarda wyraźnie się zaznacza, ale taka postawa nie przydawała się jej w pierwszych ćwiczeniach z dialogami. Niemniej lubiła potajemnie zbierać informacje. "Kiedy byłam mała, był komiks pod tytułem Niewidzialna Scarlet O'Neil - wspominała. - Niewidzialna Scarlet O'Neil była reporterką. Naciskała opaskę na nadgarstku, stawała się niewidzialna i niewidzialnie relacjonowała wydarzenia. I wszyscy dziwili się, że udało jej się zdobyć materiał". I tak Didion, trzymając w ręku swój notatnik, chowała się za drzewem i zza niego tropiła dorosłych.

W chwilach, kiedy była aż nazbyt widoczna - zmuszona iść do kościoła, na herbatę czy inne spotkanie rodzinne - matka ubierała ją w "stonowane zielenie, kolory kości słoniowej i brudny róż, co z perspektywy czasu wydaje się dość ekscentryczną ilością czerni" - pisała. Czarną koronkową mantylkę odziedziczyła po prababci. O ile Didion dobrze pamięta, to matka zaszczepiła w niej przekonanie, że jest zbyt delikatna i wrażliwa, podobnie jak wszystkie kobiety w rodzinie. Jak mówi matka: "miała smutną i niespokojną osobowość" - od dnia, w którym wróciła do domu ze Szpitala Miłosierdzia, gdzie czuwały nad nią zakonnice. Mówiono o niej, że ma oczy jak jej zmarła babcia Ethel, "oczy, które czerwienią się i łzawią przy pierwszym zwiastunie słońca, pierwiosnków czy podniesionych głosów, i mówiono też, że ma w sobie trochę z jej "odmienności", z jej dyskomfortu w chwili, gdy zaczynają się tańce..." To prawda, że w dzieciństwie niewiele jadła. Jej matka wymyśliła rytuał, który miał skłonić Didion do połykania jedzenia - nazywała to "klubem czystego talerza", aż pewnego wieczoru Frank krzyknął: "Przestań z niej robić ludzki śmietnik". Tak naprawdę skromny apetyt Didion mógł być raczej aktem buntu niż wynikiem jej słabości, formą zaburzeń odżywiania (Didion później tak właśnie sądziła). Przyznała, że Eduene uważała córkę za krnąbrne i trudne dziecko - do tego stopnia, że gdyby mogła zrobić wszystko od nowa, być może oddałaby ją do szkoły z internatem. To sugeruje, że pod cichą delikatnością kryje się hart niczym ze stali. Eduene dała córce notatnik, by powstrzymać jej "marudzenie", ale notes popchnął dziewczynkę ku życiu wewnętrznemu, w stronę prywatnego świata, gdzie rodzą się burze, nad którymi matka nie ma kontroli. Mit o słabym ogniwie, o tej, którą by pozostawiono na równinach, służył przekonaniu Didion, że potrzebne są jej ciemne pokoje, ciche popołudnia i marudzenie niedzielnych ciotek. Tak naprawdę to Eduene potrzebowała pewności rodzinnych rytuałów ("Moja matka "urządzała herbatki" tak, jak inne matki oddychały" - pisała Didion). Z carte blanche w bibliotece dla dorosłych, z prezentami w postaci drogich perfum i wymyślnych kapeluszy, gdy tylko zachorowała lub wymagała perswazji, Didion, jak się wydaje, była nie tyle ograniczana, co rozpieszczana.

Miała młodszą o półtora roku kuzynkę Brendę, córkę siostry matki, Glorii. Jej ulubioną zabawą z Brendą było "przeglądanie strona po stronie numeru "Vogue'a" i wybieranie, co ma być "kupione"" - napisała kiedyś. "Brenda mogła kupić, co tylko chciała, z miejsca po lewej stronie, ja natomiast musiałam ograniczać się do prawej. Chodziło o to, by zobaczyć, która z nas potrafi skompletować najbardziej pożądaną garderobę, mając do dyspozycji tylko te opcje, które tam się pojawiały". Didion uwielbiała wyobrażać sobie siebie jako kobietę noszącą drogie ubrania. Lubiła też kontrolować swoją kuzynkę. Jeśli Brenda wybrała jakąś rzecz, a Didion nie chciała, żeby ta przypadła kuzynce w udziale, oponowała pod byle pretekstem, twierdząc na przykład, że strona redakcyjna się nie liczy. "Byłam starszą kuzynką. Dlatego robiłyśmy to po mojemu" - powiedziała Didion. "Nigdy, przenigdy, ani razu nie przeszło mi przez myśl", co mogłaby woleć Brenda. Uwielbiała ją straszyć, układając dla nich obu scenariusze, w których miały wsiąść do windy zmierzającej ku zagładzie.

Być może Didion chciała ukarać kuzynkę: Brenda przestrzegała rodzinnych reguł, które nakazywały spożywanie posiłków z zachowaniem zasad kultury i przygotowywanie "doskonałego białego sosu"; chętniej akceptowała mit o "delikatności" i kładła się spać punktualnie o szóstej trzydzieści każdego wieczoru; co roku zgadzała się odgrywać Królewnę Śnieżkę przy choince, ku uciesze wszystkich rodziców. A może Didion próbowała wciągnąć kuzynkę w przedwczesny bunt (sytuacja powtórzyła się wiele lat później w przypadku Quintany: zmuszanie dziecka do dorosłości, zanim było na nią w pełni gotowe). Didion była przygotowana na to, by zająć swoje miejsce w świecie. Żadnych żółtych warzyw. Żadnych ciasteczek z mlekiem. Ona chciała pić koktajle. Obserwując ojca, brała liść sałaty lodowej, mieszała go z kruszonym lodem w szklance na długiej nóżce i udawała, że pije jak dorosła.

Didion nawiązała w mieście inne przyjaźnie, zwłaszcza z Nancy Kennedy, którą poznała, gdy obie miały po pięć lat i zaczynały zajęcia baletowe w szkole tańca Miss Marion Hall. Nancy była siostrą Anthony'ego Kennedy'ego, który później został sędzią Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych. Ponieważ nie dzieliła ich różnica wieku, Didion mniej ochoczo kontrolowała relację z Nancy, choć wynikające z niej przyjemności bardzo jej odpowiadały. Dziewczynki lubiły przebierać się w kostiumy baletowe (zwłaszcza na występ w Les Petites) i chętnie przymierzały ubrania. Kiedyś razem prezentowały stroje podczas charytatywnego pokazu mody. Didion wstąpiła do drużyny skautek. Wspomina, że zmuszano ją do śpiewania dla pensjonariuszy przytułku niedaleko Sacramento. W tekstach piosenek były takie zwroty jak "lilie z doliny wyściełają twą ścieżkę w ogrodzie" i "to nastąpi tylko wówczas, gdy zaśpiewają anioły". Jedna z jej dawnych koleżanek z drużyny powiedziała mi, że Didion najprawdopodobniej miała na myśli placówkę medyczną o nazwie Weimar, położoną na północ od miasta, gdzie leczono chorych na gruźlicę. Miejsce to unaoczniło Didion potencjalne niebezpieczeństwa związane z dorosłością, ale ona wciąż z utęsknieniem wypatrywała linii mety dzieciństwa.

Dwadzieścia cztery lata - odparła matka, gdy Didion zapytała, jaki jest najlepszy wiek. Eduene miała dwadzieścia cztery lata, gdy wyszła za mąż, dwadzieścia cztery lata, gdy urodziła Joan. Mówiła, że dwadzieścia cztery to jej "szczęśliwa liczba" (dla niej, podobnie jak dla jej męża, całe życie było pływającym kasynem). Dorosłe rozmowy to jedyna rzecz, którą Didion mogła dzielić z matką. Eduene wyciągała z szaf zakurzone pudła i pokazywała córce czerwoną aksamitną pelerynę z białym futrzanym kołnierzem, którą miała na sobie na przyjęciu weselnym, a także starsze sukienki wizytowe.

Na podstawie tych przebłysków modnej przeszłości matki i zdjęć z magazynów Didion snuła romantyczne marzenia. Nie chodziło o księżniczki czy magiczne karoce, ale o paparazzich, którzy gonili ją po jakimś egzotycznym miejscu, może w Argentynie (widziała je w "Vogue'u"), podczas gdy ona, w sobolowym płaszczu i ciemnych okularach, stara się o rozwód z bogatym mężem. Czarna koronkowa mantylka po prababci sprawiała wrażenie, jakby wyłoniła się wprost z tych wyobrażeń i dowodziła ich immanencji.

Didion tworzyła też fantazje literackie. "Ciągle bawiłam się w pisanie i wyobrażałam sobie, że jestem pisarką, co zwykle wiązało się z posiadaniem, w cudzysłowie, apartamentu na Manhattanie - powiedziała. - Takie miałam wyobrażenie o pisarskim życiu".

3

San Francisco to nie był Manhattan - po części wyglądało jak Sacramento, tylko większe - ale romantyzm tego miejsca dało się wyczuć, zwłaszcza w oknach wystawowych Paula Eldera i stoiskach z kwiatami po drugiej stronie Union Square, gdzie mieściły się sklepy z biżuterią i z książkami, artykułami artystycznymi, meblami, odzieżą i słodyczami. Podczas jednej z rodzinnych wycieczek do miasta nad zatoką babcia Edna kupiła fiołki dla Didion i Brendy, a w El Prado zamówiła sałatkę crab louie. Eduene i Gloria zastanawiały się, czy rozpieszczanie dziewczynek nie sprawi, że nie będą już miały czego oczekiwać od życia. Edna stwierdziła: "Oby to było waszym największym zmartwieniem".

Mimo że ponad siedemdziesiąt tysięcy robotników portowych straciło pracę, a w strajkach pracowniczych ginęli ludzie (mniej więcej połowa mieszkańców miasta należała do związków zawodowych), przybysze z doliny nie dostrzegali żadnych problemów - Didionowie nie myśleli o klasie - a zamiast tego gapili się na mewy we mgle, budynki w stylu secesji i Bauhausu, kutry z bananami zakotwiczone na zachód od mostu przy Trzeciej Ulicy i frachtowce pod latarniami. Wdychali zapachy gnijącej tarcicy, palonej kawy, surowego cukru; podziwiali nowiutki most Golden Gate. Rozpoczęta w 1928 roku budowa katedry Łaski Bożej (później działającej pod niekonwencjonalnym kierownictwem wielebnego Jamesa Alberta Pike'a, o którym Didion napisze kiedyś, że był prawdziwym kalifornijskim ekscentrykiem), pozostała niedokończona, a iglica przypominała zardzewiałe kości żebrowe. Eduene zawsze zostawiała datek na jej dokończenie.

W latach dwudziestych Eduene, wówczas smukła, młoda debiutantka, uczestniczyła w podwieczorkach urządzanych w ogrodzie hotelu Palace, popijając herbatę z winem, zajadając ręcznie robione babeczki z kremem devonshire i flirtując z zalotnikami. W oczach jej córki miasto spowijał nimb splendoru. Didion czuła, że ominął ją magiczny świat; w jej wyobraźni domy towarowe i hotele stały się wieżami i murami zamku w chmurach.

Często stawała nad brzegiem wody, próbując wyobrazić sobie dno zatoki. Może gdy dorośnie, nie będzie pisarką w Nowym Jorku. Może zamiast tego zajmie się badaniem oceanów. Marzyła o wyprawie na Hawaje na parowcu Lurline, o podróży, w którą każda kobieta zamożna i obdarzona dobrym gustem powinna przynajmniej raz wyruszyć. Hawaje pełne palm, słodkich drinków i kwiatowych naszyjników nadawały się jeszcze lepiej niż Argentyna na rozwód z bogatym mężem.

Wpatrując się w morze, zastanawiała się, co się stało z Amelią Earhart. Nagłówek w "San Francisco Chronicle" głosił: SAMOTNY OCEAN WCIĄŻ SKRYWA TAJEMNICĘ LOSU AMELII. Podobnie jak dawni pionierzy, wyruszyła w romantyczną podróż swoim kruchym wehikułem, nie wiedząc, czy dotrze do celu.

Kiedy Didionowie nie zwiedzali miasta, często wyjeżdżali do wyschniętej Central Valley. Rodzina posiadała tam ziemię. W skąpym cieniu drzew owocowych, obserwując ciemnoskórych mężczyzn w słomkowych kapeluszach, którzy zbierali plony obok białych kobiet, mężczyzn i dzieci, Didion dostrzegała związki między Kalifornią a południowymi obszarami. Całą okolicę przenikała migotliwa od żaru ostrość. Wszystko przejmowało aż do kości. To była prawdziwa Kalifornia.

Didion znała to dziedzictwo dzięki dziadkowi Hermanowi. Po odejściu z obozu górniczego w górach Sierra Nevada zajął się inżynierią lądową i działalnością adwokacką, a także pisaniem, tworząc techniczne traktaty, takie jak Teoria wyceny nieruchomości, oraz teksty poświęcone historii lokalnej. Jego relacje zawierały krótkie wzmianki o migrujących robotnikach linczowanych w odizolowanych miasteczkach.

W serii artykułów dla "San Francisco News" John Steinbeck pisał także o "znienawidzonych" przez miejscowych włóczęgach z Central Valley, mieszkających w szałasach z "tektury falistej" i namiotach "koloru ziemi". Te artykuły stanowiły wstęp do Gron gniewu. W powieści wydanej w 1939 roku, czyli mniej więcej w czasie, gdy Didion dostała swój pierwszy notatnik, Steinbeck odważył się zadeklarować, że książka wywodzi się z zaangażowanej społecznie publicystyki, a jej korzenie sięgają reportażu. Didion nigdy nie uważała, by Steinbeck wywarł na nią wpływ, ale jego rozważania na temat doliny pasowały do jej własnych refleksji, choć z innej perspektywy politycznej, i musiały jej przypominać pisarstwo dziadka (ponadto pradziadek ze strony ojca zrzeszał plantatorów winogron w hrabstwie Florin i posiadał blisko pięć tysięcy hektarów sadów owocowych). Historie takie jak ta opowiedziana przez Steinbecka, a także konsekwencje życia w Kalifornii dla potomków pierwszych grup Okiesów, przewijają się przez wczesne eseje Didion. Dokumentalne podejście Steinbecka, przypominające fotografie Dorothei Lange czy album Jamesa Agee i Walkera Evansa Let Us Now Praise Famous Men, pozostało modelowym przykładem tego, jak ujmować tematy polityczne. W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych krytycy okrzyknęli Didion - obok Toma Wolfe'a, Normana Mailera i Huntera S. Thompsona - pionierką Nowego Dziennikarstwa, w którym reporterka włącza się w historię jako jej centralny element. W rzeczywistości postawa obserwacyjna - etyka świadka - esejów Didion i jej twardy ton, zgrzebny jak świąteczne wstęgi powiewające na latarniach ulicznych Sacramento, miały tyle wspólnego z proletariackim pisarstwem wielkiego kryzysu, co z popisowymi utworami Mailera, Wolfe'a i Thompsona.