1 .Wprowadzenie

Słowniczek pojęć

Kompetencje zawodowe to wiedza, umiejętności oraz zakresy uprawnień zawodowych połączonych z odpowiedzialnością, pozwalające na samodzielne wykonywanie zadań zawodowych.

Kwalifikacje zawodowe to zestaw wiedzy i umiejętności wymaganych do realizacji zadań zawodowych, nabytych w toku kształcenia i potwierdzonych formalnym dokumentem, czyli dyplomem, certyfikatem, zaświadczeniem.

1.1. Co zawiera podręcznik zawodowy?

"Opiekun medyczny w praktyce" jest podręcznikiem do kształcenia zawodowego osób, które chcą wykonywać zawód opiekuna medycznego. Jest to II wydanie, poprawione i uzupełnione odpowiednio do nowej podstawy programowej kształcenia w zawodzie opiekun medyczny zatwierdzonej w 2019 r.1. Podręcznik zawiera niezbędną wiedzę fachową, opisy wykonania czynności pielęgnacyjnych, charakterystykę narzędzi pracy, a także objaśnienie profesjonalnych pojęć. Szczegółowe instrukcje, jak wykonać czynności pielęgnacyjne, pomogą w przygotowaniu się do praktycznej części egzaminu zawodowego. Podręcznik opisuje cały proces pielęgnacyjny, aż po kończący wszystkie jego etapy proces segregacji odpadów i właściwego korzystania z brudownika. Osoba ucząca się zawodu powinna być w pełni świadoma wpływu, jaki będzie miała na funkcjonowanie niesamodzielnych chorych osób i ich rodzin. Z tego powodu w podręczniku dużo uwagi poświęcono kształtowaniu kontaktów i utrzymaniu prawidłowych relacji z pacjentem i innymi osobami zaangażowanymi w proces opieki. Podręcznik przedstawia teoretyczną podbudowę zawodu, ukazując wyobrażenie opiekuna idealnego: opiekuna kompetentnego i troskliwego oraz godnego zaufania członka zespołu terapeutycznego.

Podręcznik dużo uwagi poświęca warunkom i technikom pracy, zwracając uwagę na te uwarunkowania wykonywania zawodu, które bezpośrednio decydują o efekcie pracy, bezpieczeństwie pacjenta, a także o bezpieczeństwie opiekuna. Działania opiekuna powinny być dokumentowane, stąd książka zawiera także propozycje arkuszy dokumentacji opiekuńczej i pielęgnacyjnej, oparte na elementach niemieckiej koncepcji dokumentowania procesu opieki.

Treść podręcznika została dodatkowo uzupełniona zdjęciami, które mają pomóc w zrozumieniu i przyswajaniu wiedzy o technikach pracy z wykorzystaniem nowoczesnych technologii i sprzętu wspomagającego wykonanie czynności pielęgnacyjnych i opiekuńczych.

Efektywność zawodowa zależy nie tylko od warunków pracy oraz stosowanych narzędzi i technik, lecz także od postawy opiekuna. Kompetencje etyczne są niezbędne w pielęgnowaniu pacjentów "trudnych". Czytelnik znajdzie tu opis wzoru osobowego, celów etycznych zawodu, norm postępowania w praktyce i typowych dylematów etycznych, które mogą się pojawić w praktyce zawodowej. Takie ujęcie tych tematów ma być silnym sygnałem dla uczących się zawodu, że postawa moralna kadry opiekuńczej jest równie ważna jak jej kwalifikacje zawodowe i umiejętność wykonania czynności pielęgnacyjnych.

Podręcznik ukazuje istotę etosu zawodowego opiekuna medycznego opartego na profesjonalnej empatii i trosce o człowieka niesamodzielnego. Jest to ważna wiedza dla opiekuna, który pomagając, ingeruje w sferę intymną pacjenta. Szczególnie, że od opiekuna oczekuje się wysokiej kultury pracy, polegającej między innymi na podmiotowym traktowaniu pacjenta i przestrzeganiu jego praw, zwłaszcza prawa do intymności, tajemnicy, samostanowienia i dobrej jakości pielęgnacji.

Żeby ułatwić zrozumienie pojęć i posługiwanie się profesjonalnym językiem każdy dział tematyczny zaczyna się słowniczkiem zawierającym objaśnienia fachowych terminów oraz kończy zadaniami sprawdzającymi, które pomogą w utrwaleniu informacji kluczowych dla poprawnego wykonania czynności zawodowych.

1.2. Opiekun medyczny - charakterystyka zawodu

Zawód opiekun medyczny2 został zakwalifikowany do grupy pracowników opieki osobistej w ochronie zdrowia i pokrewnych jako pomocniczy personel medyczny i w klasyfikacji zawodów otrzymał symbol cyfrowy zawodu 532102s - opiekun medyczny.

Literka "s" przy symbolu cyfrowym oznacza, że kwalifikacje opiekuna medycznego zdobywa się w ramach systemu oświaty, a podstawę programową nauczania w tym zawodzie zatwierdza minister zdrowia. Jest to zawód z jedną wyodrębnioną kwalifikacją - świadczenie usług pielęgnacyjno-opiekuńczych osobie chorej i niesamodzielnej3.

Uzyskane kwalifikacje potwierdza dyplom zawodowy, który uprawnia także do podjęcia pracy w tym zawodzie na terenie Unii Europejskiej. Warunkiem otrzymania dyplomu zawodowego jest pozytywny wynik egzaminu przeprowadzonego przez zewnętrzną komisję egzaminacyjną4.

Kształcenie zawodowe trwa rok w szkole policealnej (dla osób posiadających średnie wykształcenie). Osoby dorosłe mogą zdobyć kwalifikacje w zawodzie opiekun medyczny także w formie kwalifikacyjnego kursu zawodowego. Ta forma kształcenia jest dostępna zarówno dla osób ze średnim wykształceniem, jak i dla tych, które nie mają ukończonej szkoły średniej.

W szpitalach, zakładach opiekuńczych oferujących opiekę długoterminową (opiekuńczo-leczniczych, tzw. ZOL, pielęgnacyjno-opiekuńczych, tzw. ZPO), hospicjach i innych zakładach realizujących działalność leczniczą opiekun medyczny zalicza się do pracowników działalności podstawowej. Wymagane kwalifikacje u pracowników zatrudnianych na stanowisku opiekuna medycznego przedstawiono w tab. 1.1.

Absolwent szkoły prowadzącej kształcenie w zawodzie opiekun medyczny powinien być przygotowany do wykonywania zadań zawodowych w zakresie kwalifikacji świadczenie usług pielęgnacyjno-opiekuńczych osobie chorej i niesamodzielnej.

Kwalifikacja ta obejmuje dwa główne obszary aktywności zawodowej opiekuna medycznego:

- rozpoznawanie problemów funkcjonalnych oraz potrzeb biologicznych i psychospołecznych osoby chorej i niesamodzielnej w różnym stopniu zaawansowania choroby i w różnym wieku, - świadczenie usług pielęgnacyjnych i opiekuńczych osobie chorej i niesamodzielnej w różnym stopniu zaawansowania choroby i w różnym wieku.

Osoba wykonująca zawód opiekuna obok kwalifikacji potwierdzonych dyplomem powinna posiadać odpowiednie kompetencje do wykonywania tych zadań i rozwiązywania związanych z tym problemów zawodowych.

Kwalifikacje zawodowe opiekuna medycznego to zestaw wiedzy i umiejętności wymaganych do realizacji zadań zawodowych. Posiadanie kwalifikacji stwierdza się w formie egzaminu złożonego przed państwową Okręgową Komisją Egzaminacyjną. Uzyskanie pozytywnego wyniku potwierdza Dyplom Opiekuna Medycznego, który jest swoistą gwarancją, że legitymujący się nim człowiek ma odpowiednie kwalifikacje.

Kompetencje zawodowe opiekuna medycznego to wiedza, umiejętności zawodowe i zakres uprawnień powiązanych z odpowiedzialnością, pozwalające na samodzielne wykonywanie zadań zawodowych. Do najważniejszych kompetencji w pracy opiekuna należą: wiedza, doświadczenie i praktyczne umiejętności, empatia, etyczność w postępowaniu, odpowiedzialność, asertywność, zdyscyplinowanie, umiejętność efektywnej komunikacji i współpracy, kultura osobista i kultura pracy.

Podstawę prawną kwalifikacji i kompetencji zawodowych stanowi Podstawa Programowa Kształcenia w Zawodzie, w której opisywane są oczekiwane efekty kształcenia6.

1.3. Kompetencje zawodowe

Wykonywanie zawodu opiekuna medycznego polega na świadczeniu usług pielęgnacyjno-opiekuńczych osobie chorej i niesamodzielnej, co wymaga odpowiedniej wiedzy, umiejętności i kompetencji. Kompetencje te są efektem kształcenia zawodowego, a także zdobytego doświadczenia zawodowego, wychowania i przyswojonych wzorców kulturowych. Opiekun jest obowiązany znać swoje kompetencje, gdyż wytyczają one zakres jego uprawnień i odpowiedzialności zawodowej.

Chodzi tu szczególnie o kompetencje dotyczące postępowania z osobą chorą i niesamodzielną, a dotyczące:

- bezpieczeństwa i higieny pracy, - podstaw opieki, - rozpoznawania problemów opiekuńczych, - planowania czynności higienicznych i pielęgnacyjnych, - organizowania i wykonywania czynności higienicznych i pielęgnacyjnych, - planowania, organizowania i wykonywania czynności opiekuńczych, - kompetencji personalnych i społecznych, - organizacji pracy małych zespołów.

Kompetencje w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy oznaczają znajomość i umiejętność rozróżniania pojęć związanych z bezpieczeństwem i higieną pracy oraz z ochroną przeciwpożarową, ochroną środowiska i ergonomią. Pozwalają one na ocenę warunków pracy oraz organizację pracy, a także stosowanie środków ochrony indywidualnej i zbiorowej, zapewniających wymagany poziom bezpieczeństwa przy wykonywaniu zadań zawodowych. Kompetencje te obejmują także znajomość obowiązków instytucji oraz służb działających w zakresie ochrony pracy i ochrony środowiska w Polsce. Kompetentny opiekun zna swoje prawa i obowiązki pracownika w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy oraz stosuje się do obowiązujących przepisów prawa i regulaminów wewnątrzzakładowych. Niezbędna jest tu także znajomość obowiązków pracodawcy w zakresie ochrony pracownika przed zagrożeniami związanymi ze świadczoną pracą.

Kompetencje w zakresie podstaw opieki nad osobą chorą i niesamodzielną oznaczają znajomość przepisów prawa i zasad etycznego postępowania wobec osoby chorej i niesamodzielnej, jej rodziny oraz współpracowników, które muszą być przestrzegane przy wykonywaniu zawodu. Kompetentny opiekun wie, jaki zakres wsparcia może oferować osobie niesamodzielnej w ramach systemu ochrony zdrowia i pomocy społecznej. Kompetencje te oznaczają także ogólną znajomość budowy i funkcjonowania organizmu człowieka, zmian patologicznych oraz pojęć i procesów dotyczących niepełnosprawności i niesamodzielności. Zgodnie z posiadanymi kompetencjami opiekun określa poziom wsparcia, sposoby i zakres działań zawodowych w zależności od stopnia niesamodzielności, a także rozpoznaje stany zagrożenia zdrowia i życia oraz udziela pierwszej pomocy. W pracy stosuje się do obowiązujących norm i procedur, także w zakresie dokumentowania wykonanej pracy.

Kompetencje w zakresie rozpoznawania problemów opiekuńczych w opiece nad osobą chorą i niesamodzielną oznaczają umiejętność współpracowania w procesie diagnozowania, a także samodzielnego rozpoznania problemów funkcjonalnych oraz potrzeb biologicznych i psychospołecznych człowieka w poszczególnych fazach życia i stanach zdrowia. Kompetentny opiekun zna skutki niesamodzielności w zakresie zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych i stosuje metody efektywnego komunikowania się z osobą chorą i niesamodzielną oraz jej rodziną w celu podjęcia właściwej interwencji opiekuńczej.

Kompetencje w zakresie planowania czynności higienicznych i pielęgnacyjnych osobie chorej i niesamodzielnej oznaczają umiejętność planowania czynności higienicznych i pielęgnacyjnych adekwatnie do rozpoznanych problemów funkcjonalnych oraz potrzeb biologicznych i psychospołecznych osoby chorej i niesamodzielnej. Obejmują także współpracę z innymi osobami zaangażowanymi w proces opieki i modyfikowanie działań w zależności od zmieniających się problemów i potrzeb osoby chorej i niesamodzielnej.

Kompetencje w zakresie organizowania oraz wykonywania czynności higienicznych i pielęgnacyjnych osobie chorej i niesamodzielnej oznaczają umiejętność przygotowania warunków do wykonania zadań zawodowych odpowiednio do stanu osoby chorej i niesamodzielnej. Oznacza to także umiejętność określenia ryzyka związanego z wykonywaniem czynności oraz dobieranie materiałów i produktów medycznych, środków oraz sprzętu do wykonywania czynności higienicznych i pielęgnacyjnych odpowiednio do stanu zdrowia i sprawności osoby chorej i niesamodzielnej.

Opiekun zna podstawowe zasady aseptyki i antyseptyki i wie, jak ich przestrzegać podczas wykonywania zabiegów higienicznych i pielęgnacyjnych. Kompetencje te obejmują także wykonywanie określonych zabiegów/czynności na zlecenie i pod nadzorem pielęgniarki lub lekarza oraz edukację pacjenta w zakresie wykonywania czynności higienicznych i pielęgnacyjnych adekwatnie do jego stanu zdrowia i sprawności.

Kompetencje w zakresie planowania, organizowania i wykonywania czynności opiekuńczych osobie chorej i niesamodzielnej oznaczają umiejętność zaplanowania, zorganizowania i realizacji działań ukierunkowanych na bezpieczne funkcjonowanie osoby chorej i niesamodzielnej. Dotyczy to takich czynności, jak zapewnienie odpowiedniej odzieży, utrzymanie porządku wokół pacjenta, eliminowanie barier architektonicznych, pomoc w doborze i stosowaniu sprzętu wspomagającego, pomoc w sytuacjach trudnych. Kompetencje te obejmują także współpracę z zespołem terapeutycznym i opiekuńczym oraz rodziną pacjenta w zakresie jego aktywizowania i usprawniania ruchowego.

Kompetencje personalne i społeczne odnoszą się do postaw ludzkich i oznaczają kulturalne oraz etyczne zachowywanie się w sytuacjach prywatnych i zawodowych. Kompetentny opiekun dba nie tylko o swój wizerunek, lecz także o prestiż i wizerunek zawodu oraz przewiduje skutki podejmowanych działań i czuje się odpowiedzialny za podejmowane działania. Do cech pożądanych w zawodzie opiekuna zalicza się empatię, umiejętność współpracy, otwartość na zmiany, kreatywność, optymizm, radzenie sobie ze stresem, konsekwencję w realizacji zadań zawodowych, umiejętność stosowania zasad komunikacji interpersonalnej i negocjowania warunków porozumień, dyskrecję, potrzebę aktualizacji wiedzy i doskonalenia umiejętności zawodowych.

Kompetencje w zakresie organizacji pracy małych zespołów oznaczają umiejętność planowania pracy zespołu w celu wykonania przydzielonych zadań, w tym dobierania osoby do wykonania przydzielonych zadań i kierowania wykonaniem przydzielonych zadań. Kompetencje te dotyczą także wprowadzania rozwiązań technicznych i organizacyjnych wpływających na poprawę warunków i jakość pracy.

Zadania sprawdzające

1. Omów, co według ciebie oznacza pojęcie "kompetentny opiekun". 2. Wymień podstawowe kompetencje zawodowe opiekuna medycznego. 3. Wyjaśnij termin "profesjonalizm".

 

2 .Bezpieczeństwo i higiena pracy

Słowniczek pojęć

BHP - bezpieczeństwo i higiena pracy, powszechnie znana i używana nazwa określająca zbiór zasad dotyczących bezpiecznego i higienicznego  wykonywania pracy. Jest to także osobna dziedzina wiedzy zajmująca się kształtowaniem właściwych warunków pracy.

Ergonomia - nauka o pracy zajmująca się dostosowaniem pracy do możliwości psychofizycznych człowieka.

Kontaminacja - osoba jest nosicielem patogenów chorobowych (bakterii, grzybów, wirusów), jednak nie musi zachorować.

Ochrona przeciwpożarowa - zasady postępowania oraz zapewnienie środków technicznych na wypadek powstania pożaru (np. gaśnice).

Ochrona środowiska - działania ukierunkowane na zapobieganie szkodom w otoczeniu fizycznym i w zasobach naturalnych, zmniejszanie ryzyka wystąpienia takich szkód, naprawianie powstałych szkód, a także działania promujące efektywne wykorzystywanie zasobów naturalnych, w tym środki służące oszczędzaniu energii i stosowanie odnawialnych źródeł energii.

Patogeny - mikroorganizmy (bakterie i grzyby) oraz wirusy. Są wszędzie: na skórze, we krwi, w powietrzu, na wszystkich powierzchniach, w wodzie itd. Do rozprzestrzeniania potrzebują nosiciela i kontaktu bezpośredniego z inną osobą przez:

- powietrze (np. w trakcie kichania lub wdychanie kurzu), - układ pokarmowy (napoje i żywność), - skórę i błony śluzowe, płyny ustrojowe (krew, śluz), - zwierzęta domowe, owady.

Zakażenia - dochodzi do kontaminacji i mechanizm obronny tej osoby na to nie zareagował. Czy osoba zachoruje, zależy od: ilości patogenów i ich agresywności oraz funkcjonowania systemu odpornościowego.

Zakażenia szpitalne (HAI) - to zakażenie, które może dotknąć osób korzystających z opieki zdrowotnej. Pacjenci mogą zarazić się głównie w zakładach leczniczych i opiekuńczych, a także w przychodniach, ośrodkach zdrowia, w domach opieki, a nawet w domu, jeśli korzystają tam z opieki zdrowotnej. Istnieje wiele przyczyn zakażenia HAI, najczęściej jest to osłabienie naturalnego systemu odpornościowego wywołane chorobą i intensywnym leczeniem osłabiającym naturalne mechanizmy obronne zapobiegające zakażeniom.

2.1. Prawne uwarunkowania bezpieczeństwa i higiena pracy w Polsce

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP) - powszechnie znana i używana nazwa określająca zbiór zasad dotyczących bezpiecznego i higienicznego wykonywania pracy. Jest to także osobna dziedzina wiedzy zajmująca się kształtowaniem właściwych warunków pracy. BHP obejmuje wiele różnych zagadnień związanych z wykonywaniem pracy, a dotyczących m.in. ergonomii i technicznego bezpieczeństwa, medycyny pracy, psychologii pracy czy ekonomiki. Podstawowe wymagania z zakresu prawa pracy, a dotyczące BHP są określone w Kodeksie pracy7 w dziale X art. 207-237 oraz w wielu innych przepisach8.

2.2.1. Nadzór państwowy nad przestrzeganiem zasad BHP[9]

Nadzór nad przestrzeganiem zasad BHP sprawują:

- Państwowa Inspekcja Pracy, - Państwowa Inspekcja Sanitarna, - Państwowa Straż Pożarna, - Urząd Dozoru Technicznego, - Prokuratura Rzeczypospolitej Polskiej.

Państwowa Inspekcja Pracy10 sprawuje nadzór nad przestrzeganiem wszystkich przepisów prawa pracy i zasad BHP w polskich zakładach pracy. Na jej czele stoi Główny Inspektor Pracy. Celem jego działalności jest ograniczenie ryzyka wypadków przez egzekwowanie obowiązującego prawa pracowniczego. Bezpośredni nadzór nad zakładami pracy sprawują okręgowi inspektorzy pracy. Są oni upoważnieni do wydawania nakazów pracodawcom, łącznie ze wstrzymaniem pracy na stanowiskach szczególnie zagrożonych.

Państwowa Inspekcja Sanitarna11, zwyczajowo nazywana sanepidem, to państwowa instytucja, której celem jest nadzór nad warunkami higieny w różnych dziedzinach życia, pracy i wypoczynku człowieka, a w efekcie dbanie o bezpieczeństwo zdrowotne całego społeczeństwa. Są to zadania z zakresu zdrowia publicznego, gdyż obejmują szereg działań pozamedycznych ale mających wpływ na zdrowie społeczeństwa. Inspekcja m.in. gromadzi dane epidemiologiczne dotyczące chorób będących najczęstszą przyczyną śmierci i chorób zakaźnych oraz sprawuje nadzór nad warunkami higieny pracy przez prowadzenie badań i pomiarów czynników szkodliwych. Jest też organem właściwym do stwierdzania chorób zawodowych. Inspekcja kierowana jest przez Głównego Inspektora Sanitarnego, który swe zadania wykonuje przy pomocy urzędu zwanego Głównym Inspektoratem Sanitarnym. Bezpośredni nadzór nad zakładami pracy sprawują powiatowe stacje sanitarno-epidemiologiczne.

Państwowa Straż Pożarna12 to instytucja państwowa, która organizuje akcje ratownicze w czasie pożarów, klęsk żywiołowych i katastrof. Równocześnie kontroluje przestrzeganie obowiązujących przepisów przeciwpożarowych oraz rozpoznaje zagrożenia w miejscach publicznych i zakładach pracy.

Urząd Dozoru Technicznego13 to instytucja państwowa powołana w celu zapewnienia bezpieczeństwa urządzeń i instalacji technicznych podlegających dozorowi technicznemu. Urząd ten kontroluje stan bezpieczeństwa urządzeń technicznych, takich jak: urządzenia pracujące pod ciśnieniem oraz urządzenia dźwigowe, np. windy.

Prokuratura Rzeczypospolitej Polskiej14 jest to urząd państwowy uprawniony do nadzoru przestrzegania praworządności w państwie. Prokuratura swój cel realizuje poprzez zaskarżanie do sądów decyzji niezgodnych z prawem, ściganie przestępstw, pomoc prawną społeczeństwu oraz branie udziału w procesie tworzenia prawa jako czynnik opiniodawczy.

Poza nadzorem państwowym istnieje system nadzoru związkowego15 nad przestrzeganiem przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy. Nadzór tu pełnią społeczni inspektorzy pracy.

2.2. Podstawowe zasady BHP

Zasady BHP określają postępowanie pracownika związane z jego bezpieczeństwem w trakcie wykonywania obowiązków. Mówią również, w jaki sposób należy urządzić miejsce pracy. Zasady te ustalono w celu wyeliminowania ryzyka wystąpienia wypadków i chorób zawodowych.

Na podstawie obowiązujących przepisów prawa można wyróżnić dziesięć podstawowych zasad BHP16:

1. Bezpieczeństwo i higiena pracy w zakładzie - pracownik jest zobowiązany do zapoznania się z zasadami BHP zawartymi w instrukcji zakładowej, która powinna być umieszczona w łatwo dostępnym miejscu. 2. Stanowisko pracy - pracodawca powinien zapewnić pracownikowi czyste i bezpieczne (niezagrażające życiu i zdrowiu) pomieszczenia, a także stanowisko pracy dostosowane do jego potrzeb psychofizycznych. 3. Zagrożenia - osoba zatrudniająca ma obowiązek poinformować pracownika o niebezpieczeństwach związanych z pracą na konkretnym stanowisku oraz przedstawić mu procedurę radzenia sobie w sytuacji zagrożenia. 4. Odzież ochronna - pracodawca musi zapewnić odzież ochronną jeżeli takiej wymaga specyfika pracy, np. rękawiczki, maseczki na twarz czy odpowiednie obuwie. 5. Stosowanie się do poleceń przełożonych - pracownik musi realizować swoje zadania w sposób, który nie zagraża jemu i innym osobom. Ważne jest także wykonywanie poleceń przełożonych związanych z przestrzeganiem procedur. 6. Uczestniczenie w szkoleniach BHP - pracownik ma obowiązek uczestniczyć w szkoleniach z zakresu BHP. 7. Badania lekarskie - pracownik ma obowiązek uczestniczyć we wstępnych i okresowych badaniach lekarskich dotyczących zdolności do wykonywania określonej pracy. Zalecenia lekarza medycyny pracy muszą być przestrzegane przez pracodawcę i pracownika. 8. Porządek w miejscu pracy - pracownik jest obowiązany dbać o prządek na stanowisku pracy i eliminować z miejsca pracy elementy zwiększające ryzyko wypadku, np. rozlane śliskie substancje czy przedmioty o które łatwo się potknąć. 9. Znaki w miejscu pracy - pracodawca ma obowiązek umieszczać w zakładzie znaki zakazu, nakazu, informacyjne i ostrzegawcze, a pracownicy muszą się do nich stosować. 10. Droga do pracy i z pracy - zasady BHP obowiązują nie tylko w miejscu pracy, lecz także wtedy, gdy udajemy się do zakładu lub z niego wracamy. Chodzi np. o zasady ruchu drogowego. Ich przestrzeganie zmniejsza ryzyko wystąpienia wypadku zagrażającego zdrowiu, a nawet życiu.

2.3. Obowiązki i prawa pracownika

2.3.1. Obowiązki pracownika

Każdy z pracowników ma obowiązek przestrzegania zasad BHP, a szczególnie powinien:

- znać obowiązujące przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy, - wykonywać polecenia służbowe zgodnie z wymogami BHP, - obsługiwać sprzęt i urządzenia zakładowe zgodnie z przeznaczeniem, - używać odzież ochronną, - wykonywać badania lekarskie - wstępne, okresowe, kontrolne i stosować się do zaleceń lekarza medycyny pracy, - informować pracodawcę o usterkach, awariach lub innych sytuacjach niezgodnych z zasadami BHP, - zgłaszać do inspekcji pracy przypadki łamania zasad BHP przez pracodawcę.

Pracodawca ma prawo do dyscyplinowania pracownika upomnieniem lub ukaraniem go naganą za łamanie zasad BHP. Nagana to najłagodniejsza z form karania niesubordynacji (rozmyślnego nieposłuszeństwa wobec ustalonych zasad) wśród pracowników. Może to być nagana ustna, z reguły udzielana za mniejsze przewinienia, lub nagana z wpisem do akt za poważne złamanie zasad bezpieczeństwa. Nieodpowiednie zachowanie pracownika zostaje udokumentowane, o czym pracodawca informuje go na piśmie. Nagana za nieprzestrzeganie zasad BHP czy niewykonanie polecenia służbowego z wpisem do akt może się źle odbić na dalszej karierze zawodowej pracownika.

Pracodawca może ukarać pracownika na stanowisku opiekuna medycznego, który:

- pracuje bez zachowania zasad BHP - sprzęt, środki pomocnicze, urządzenia wykorzystuje w nieodpowiedni sposób oraz ignoruje polecenia przełożonego o stosowaniu ubrania ochronnego, np. niezastosowanie jednorazowych rękawiczek, maseczek, fartuchów, obuwia ochronnego jest poważnym naruszeniem zasad aseptyki i może zakończyć się karą nagany, - nie zachowuje ustalonego porządku i organizacji pracy w trakcie wykonywania czynności pielęgnacyjnych i opiekuńczych, - nie stosuje się do przepisów przeciwpożarowych, np. stwarza zagrożenie zaprószenia ognia przez palenie papierosów w niedozwolonych strefach i wyrzucanie niedopałków w pobliżu substancji łatwopalnych lub używa sprzętu elektrycznego z uszkodzonym kablem, - nie usprawiedliwia nieobecności w pracy - pracownik niezdolny do pracy w danym dniu powinien jak najszybciej powiadomić o swojej nieobecności pracodawcę lub bezpośredniego przełożonego, - nie potwierdza przybycia oraz obecności w miejscu pracy w sposób określony w regulaminie zakładowym, np. nie podpisuje listy obecności lub podpisuje ją wstecznie mimo nieobecności w danym dniu lub nie odbija karty pracowniczej podczas wejścia oraz opuszczania zakładu pracy.

Pracodawca ma obowiązek traktować wszystkich zatrudnionych w ten sam sposób. Za dane przewinienie stosuje ten sam rodzaj kary wobec wszystkich dopuszczających się świadomego nieposłuszeństwa. Za ignorowanie zasad bezpieczeństwa i higieny pracy grożą różne kary - najpoważniejsza z nich to zwolnienie dyscyplinarne.

2.3.2. Prawa pracownika

Pracownik ma prawo do:

- zgłoszenia do właściwej miejscowo powiatowej inspekcji pracy łamania przez pracodawcę przepisów BHP (jest to też obowiązek pracownika) - pracodawca jest obowiązany zapewnić bezpieczne stanowiska pracy, dbać o zdrowie oraz życie zatrudnionych w firmie osób i kierować pracowników na okresowe badania do lekarza medycyny pracy, - odmowy wykonywania zadań, gdy panujące warunki stwarzają ryzyko dla jego zdrowia lub życia; w takiej sytuacji zachowuje prawo do otrzymania wynagrodzenia za czas pozostawania w zakładzie pracy, - oddalenia ze stanowiska pracy lub opuszczenia zakładu w sytuacji zagrażającej zdrowiu lub życiu - podczas pożaru, awarii instalacji elektrycznej, wycieku gazu czy agresji fizycznej pacjenta lub innych osób ma prawo do ochrony swojego zdrowia i opuszczenia stanowiska lub zakładu pracy; za czas niewykonywania zadań z przyczyn niezależnych od pracownika należy się wypłata wynagrodzenia, - odmowy wykonania pracy w przypadku obniżonej sprawności psychofizycznej, gdy polecenie służbowe wymaga dużej siły fizycznej lub sprawności umysłowej, a z przyczyn niezależnych od siebie nie jest w stanie sprostać zadaniu, to może odmówić aktywności, np. podniesienie pacjenta bez sprzętu wspomagającego lub pomocy innych osób w liczbie odpowiadającej wadze pacjenta, - wnioskowania do pracodawcy w sprawie usunięcia zagrażających życiu lub zdrowiu usterek w miejscu pracy, np. awarii sprzętu wspomagającego, łóżek, wózków, podnośników itp. Może wnioskować do pracodawcy również o zastosowanie dodatkowych zabezpieczeń.

Podstawowe obowiązki pracodawcy w zakresie BHP obejmują:

- dostosowanie warunków pracy do możliwości psychofizycznych pracownika -pracodawca ma obowiązek zapewnić pracownikowi przerwy w pracy i stanowisko spełniające określone normy, - ochronę zdrowia i życia pracowników przez zapewnienie im bezpiecznych i higienicznych warunków pracy - zatrudniający jest zobowiązany przekazać swoim podwładnym informacje o zagrożeniach występujących w zakładzie oraz na określonym stanowisku pracy.

2.4. Warunki bezpieczeństwa i higieny pracy w zawodzie opiekuna medycznego

Warunki sprawowania opieki nad osobą chorą z upośledzonym funkcjonowaniem wymagają specjalnej uwagi, gdyż mają bezpośredni wpływ na zdrowie i bezpieczeństwo zarówno pacjenta, jak i opiekuna. Ocenia się je przez dostępność do odpowiedniej przestrzeni pielęgnacyjnej oraz adekwatnego do potrzeb sprzętu wspomagającego, środków pomocniczych, technik pracy i norm zatrudnienia. Są to najważniejsze kryteria oceny warunków pracy opiekuna medycznego, gdyż dotyczą jego bezpieczeństwa i zdrowia. Warunki pracy opiekuna medycznego przekładają się wprost na bezpieczeństwo funkcjonalne osoby chorej i niesamodzielnej w zakładzie leczniczym.

2.4.1. Przestrzeń pielęgnacyjna jako warunek bezpieczeństwa i ergonomii pracy[17]

Odpowiednia przestrzeń jest niezbędna, by zapewnić ergonomikę podnoszenia, przemieszczania i obsługi pacjentów, a także by zapobiegać potencjalnym urazom, które mogą wystąpić u pacjenta i opiekuna w trakcie wykonywania czynności pielęgnacyjnych i opiekuńczych. Ograniczenie przestrzeni pielęgnacyjnej zawsze prowadzi do wybrania niewłaściwych technik pracy i rezygnacji z zastosowania właściwego sprzętu wspomagającego.

Aby sprzęt wspomagający był w pełni wykorzystany, pracodawca powinien w przestrzeni działania opiekuna zapewnić łatwo dostępne i stałe miejsce przechowywania sprzętu. Opiekun po wykonaniu pracy zawsze powinien odstawić sprzęt na miejsce. Wszyscy współpracownicy powinni znać miejsce przechowywania sprzętu - pozwoli to na zaoszczędzenie czasu i energii na jego poszukiwanie. W miejscach przechowywania mobilnego sprzętu wspomagającego powinny znajdować się także gniazdka umożliwiające ładowanie akumulatorów.

Przemieszczanie poza pokój

Szczególnie trzeba zwrócić uwagę na wymagania przestrzenne przy manewrowaniu dużym sprzętem mobilnym, jak łóżko, wózek-nosze, wózkowanna czy podnośniki. Przy skręcaniu mobilnym sprzętem należy pamiętać, że im węższa przestrzeń wyjściowa, tym szersza powinna być przestrzeń do zakończenia skrętu, i na odwrót, np. przy przejeździe wózkiem typu nosze czy wózkiem kąpielowym przez przestrzeń mającą szerokość 180 cm możemy za rogiem wykonać skręt 90° pod warunkiem, że wolna przestrzeń z drugiej strony zakrętu wynosi co najmniej 110 cm. Promienie skrętu wózka kąpielowego (wózka noszy) wynoszą 1,9 m (ryc. 2.1a-b).

Zasada dotyczy każdego manewru skręcania, począwszy od zakrętu w korytarzu do omijania mebli lub innych przeszkód znajdujących się w pokoju pacjenta.

Jeżeli szerokość drzwi i przestrzeń jest wystarczająca do przemieszczania łóżka, to tym samym jest wystarczająca do tego, by mogły być stosowane wszystkie sprzęty mobilne. W bezpiecznym manewrowaniu sprzętem mobilnym podstawowe znaczenie ma rozmieszczenie mebli w pokoju pacjenta. Zasadą powinno być, że większość mebli powinna być mobilna bez konieczności wkładania w ich przesunięcie zwiększonego wysiłku i czasu.

Rozplanowanie przestrzeni w pokoju

Priorytetem w rozplanowaniu pokoju pacjenta jest usytuowanie łóżka, tak by umożliwić dostęp z trzech stron i zachować widok na drzwi oraz okno. Niekiedy pacjent czuje się bezpieczniej, jeżeli łóżko jest przysunięte do ściany, mimo to należy przewidywać, że opiekun w czasie wykonywania czynności pielęgnacyjnych będzie potrzebował przestrzeni umożliwiającej odsunięcie łóżka od ściany, tak by wykonać pracę wygodnie i bezpiecznie.

Na ryc. 2.2a zaznaczano, jaka przestrzeń robocza jest niezbędna, aby opiekun przy wykonywaniu swych zadań mógł użyć niezbędnego sprzętu wspomagającego mobilność pacjenta, i tak:

- przestrzeń najmniejsza zaznaczona przerywaną linią na ciemniejszym tle pozwala tylko na pracę stojącą przy jednej stronie łóżka oraz przesunięcie łóżka i szafki przyłóżkowej, tak aby uzyskać większą przestrzeń po preferowanej stronie łóżka, opiekun w takiej przestrzeni może używać tylko sprzętu wspomagającego stanie pacjenta, np. laski, kule, trójnóg, - przestrzeń zaznaczona ciemniejszym kolorem umożliwia opiekunowi pracę z użyciem sprzętów mobilnych, takich jak: chodzik, wózek inwalidzki, pionizator, podnośnik nosidłowy, krzesło sanitarne czy krzesło kąpielowe, - dodatkowa przestrzeń zaznaczona jasnym kolorem umożliwia użycie wózka kąpielowego, podnośnika, wózkowanny, wózka-noszy.

Rycina 2.2b obrazuje, jaką przestrzeń trzeba zapewnić, aby było możliwe manewrowanie przy łóżku sprzętem wspomagającym przemieszczanie w pozycji siedzącej:

- kolorem ciemnym zaznaczono przestrzeń, która umożliwi korzystanie z krzesła sanitarnego, wózka inwalidzkiego czy krzesła kąpielowego, ale tylko z jednej strony łóżka, - kolorem jasnym, zaznaczono, o ile powierzchnia musi być większa, by było możliwe wykonanie czynności przemieszczania z dowolnej strony.

Rycina 2.3. obrazuje, jaką przestrzeń trzeba zapewnić, aby było możliwe korzystanie z wózków kąpielowych z podnośnikiem, wózków prysznicowych, wózkowanien, wózków-noszy:

- tylko z jednej strony łóżka - przestrzeń zaznaczona kolorem ciemnym, - z dowolnej strony łóżka - przestrzeń powiększona kolorem jasnym.

Rozplanowanie przestrzeni w toalecie/łazience

Równie ważne jest zagwarantowanie odpowiedniej przestrzeni w toalecie, która umożliwi osobie przemieszczającej się na wózku bądź przy balkoniku samodzielne korzystanie z toalety lub przy tylko niewielkiej pomocy opiekuna (ryc. 2.5).

Przedstawione są tu trzy techniki przemieszczania się pacjenta z wózka inwalidzkiego na sedes, i patrząc od lewej:

- pacjent podjeżdża do przedniej części toalety wstaje z wózka inwalidzkiego i - chwytając za poręcze wspomagające umocowane przy sedesie - odwraca się o 180° i siada na sedesie, - pacjent podjeżdża do sedesu (po skosie), odkłada prawy uchwyt przy sedesie, wstaje z wózka, odwraca się o 90° i siada na sedesie, - pacjent podjeżdża tyłem do boku sedesu, odkłada uchwyt boczny przy sedesie, jak również bok wózka inwalidzkiego i - chwytając za drugi (przeciwległy) uchwyt przy sedesie - przesuwa się na sedes; może do tego użyć podkładki ślizgowej.

Jeżeli z toalety korzysta wielu pacjentów niepełnosprawnych wymienione manewry powinny być możliwe z każdej strony sedesu.

Skręt wózkiem inwalidzkim

Przy planowaniu ustawienia mebli w pokoju i w łazience na usytuowanie sedesu i umywalki należy zwrócić szczególną uwagę, pamiętając, że będzie z nich korzystała osoba siedząca na wózku. Ważne są tu nie tylko wysokość i odległości, lecz także przestrzeń dająca możliwość swobodnego skrętu wózkiem inwalidzkim.

Poniżej przedstawione są wymogi przestrzenne umożliwiające osobom poruszającym się na wózku inwalidzkim dokonanie pełnego obrotu wózkiem (ryc. 2.6a-b).

Prawidłowe rozplanowanie małej łazienki przedstawia projekt na ryc. 2.7.

W razie konieczności w łazience tej można umyć pacjenta także w pozycji leżącej w wózkowannie. Odpływ wody z wózkowanny można odprowadzić albo do kratki ściekowej pod prysznicem, albo do sedesu. Takie rozplanowanie przestrzeni w łazience ułatwia opiekunowi wykonywanie czynności higienicznych u osoby niesamodzielnej, a osobie poruszającej się na wózku inwalidzkim umożliwia samoobsługę.

Tak zaplanowana przestrzeń jest optymalna dla wszystkich użytkowników, pełnosprawnych i niepełnosprawnych. Nie zaleca się montowania kabin prysznicowych i brodzików, gdy ich użytkownikiem mają być osoby niepełnosprawne ruchowo. Wystarczy odpowiedni spad w posadzce (nie większy niż 1 : 50), kierujący wodę do spływu, i kotara z nieprzemakalnego tworzywa, która zapobiegnie rozpryskowi wody i utrzyma ciepło wokół osoby myjącej.

Usytuowanie prysznica w pobliżu sedesu umożliwia sięgnięcie po myjkę prysznicową i podmycie się bezpośrednio po czynności wydalania bez konieczności podnoszenia pacjenta i przemieszczania go pod prysznic. Możliwość połączenia mycia (prysznica) z jednoczesnym siedzeniem na sedesie jest istotnym ułatwieniem czynności higienicznych, szczególnie w przypadku pacjentów z ciężkim nietrzymaniem moczu i stolca.

Ważna jest też wysokość sedesu umożliwiająca pacjentowi najechanie nad sedes krzesłem sanitarnym, chyba że używane krzesło ma regulowaną wysokość (ryc. 2.8).

W wielu szpitalach, w procesie dostosowywania ich do współczesnych wymogów, kosztem powierzchni pokoi pacjentów tworzy się łazienki o bardzo małej powierzchni użytkowej. Korzystanie z nich przez osoby leżące lub niepełnosprawne ruchowo i poruszające na wózku inwalidzkim jest niemożliwe albo łączy się z dużym ryzkiem urazów u tych osób i ich opiekunów.

Na ryc. 2.9 przedstawiono zależność między rozmiarem przestrzeni wokół toalety a rodzajem sprzętu wspomagającego, który może być zastosowany przez pacjenta:

- przestrzeń koloru ciemnego - pozwala tylko na użycie podnośnika sufitowego, - przestrzeń poszerzona o jaśniejszy pas pozwala już na użycie różnego sprzętu wspomagającego chodzenie jak balkoniki i chodziki, - wymiar największy 2,2 m jest niezbędny, by stosować wózki inwalidzkie, krzesła toaletowe, wielofunkcyjne krzesła kąpielowe o regulowanej wysokości oraz podnośniki nosidłowe i pionizatory.

Przy adaptowaniu toalety do potrzeb osób niepełnosprawnych uwzględnić należy wysokość sedesu, zależnie od tego, czy pacjent będzie korzystał:

- z krzesła toaletowego (sanitarnego) - wtedy jest ważne, by było możliwe najechanie krzesłem nad sedes, patrz ryc. 2.8, - z wózka inwalidzkiego - wysokość sedesu powinna być równa wysokości wózka inwalidzkiego, wysokość sedesu można podnieść, stosując nakładkę sedesową - patrz ryc. 2.10.

Zweryfikowanie wysokości sedesu ułatwia osobie niepełnosprawnej samoobsługę, jak również zmniejsza wysiłek opiekuna pomagającego przy siadaniu i wstawaniu z sedesu. Podwyższenie sedesu i zamontowanie uchwytów (ryc. 2.11) nie wpływa na jego używanie przez osoby pełnosprawne.

Pacjentów, którzy nie mogą utrzymać pozycji siedzącej, myje się lub kąpie pod prysznicem w wózkowannie lub specjalnym wózku prysznicowym. Sprzęt ten jest nieodzowny, jeżeli w placówce nie ma innego zintegrowanego systemu do higieny osobistej, np. mobilny wózek o regulowanej wysokości zintegrowany z wanną.

Stosowanie wózkowanny wymaga odpowiednio dużej przestrzeni w łazience i odpowiednio długiego węża myjki prysznicowej, tak aby był możliwie swobodny dostęp wokół pacjenta. 

Na ryc. 2.12 zaznaczono: a) jaka przestrzeń jest niezbędna dla wózka kąpielowego (ewentualnie krzesła sanitarnego); b) o ile musi być większa (pas jasnego koloru), by można było zastosować wózkowannę. Ze względu na wymogi epidemiologiczne zaleca się wbudowanie w ścianę łazienki specjalnego odpływu wody, ewentualnie zabezpieczenie możliwości najazdu odpływem wózkowanny nad sedes.

Opiekun wykonujący zabiegi higieniczne musi mieć dostęp do pacjenta z każdej strony krzesła kąpielowego czy wózkowanny. Jest to niezbędne, by chronić opiekuna przed przeciążeniami fizycznymi przy rozbieraniu, myciu, ubieraniu pacjenta oraz manewrowaniu używanym sprzętem (sprzęt typu pionizatory, krzesła i wózki kąpielowe, wózkowanny).

Bezpieczna podłoga

Zaleca się, aby w pomieszczeniach, gdzie są wykonywane czynności opiekuńcze i pielęgnacyjne, podłoga była twarda, gładka, ale nie śliska, łatwa do utrzymania w czystości, oraz wolna od różnych przedmiotów, o które można się potknąć, np. wycieraczki, dywaniki i chodniki. Jest to niezbędne w opiece nad pacjentem z upośledzoną funkcją ruchu i przy używaniu mobilnego sprzętu i mebli na kółkach. Jeżeli są progi między pomieszczeniami, w których wykonuje się czynności pielęgnacyjne, to niezbędne jest stosowanie ramp likwidujących różnice poziomów, gdyż pokonywanie progów prowadzi do zwiększonego wysiłku fizycznego i nadwyrężania nadgarstków, rąk i ramion opiekuna, a także ogranicza samodzielność osoby niepełnosprawnej.

2.4.2. Podnoszenie i przemieszczanie pacjentów - ryzyko zawodowe i jego ocena z uwzględnieniem poziomu samodzielności pacjentów, zasady postępowania

Osoby pielęgnujące niesamodzielnych pacjentów, których trzeba podnosić i przemieszczać, narażają się na dwa rodzaje przeciążeń: dynamiczne i statyczne. Przeciążenia dynamiczne występują wtedy, gdy opiekun podnosi pacjenta lub część ciężaru jego ciała - nogę, rękę, tułów.

Nawet małe obciążenie może spowodować uszkodzenia układu mięśniowo-szkieletowego opiekuna, jeżeli:

- wykonuje zadanie na nieprawidłowej wysokości, - nie posiada dostatecznej przestrzeni wokół stosowanego wyposażenia, - musi powtarzać daną czynność zbyt często.

Podstawowe zasady unikania przeciążeń dynamicznych:

- ręczne podnoszenie jest wykluczone poza sytuacjami ratującymi życie, - pokazanie pacjentowi, jak może pomóc w przemieszczaniu i zachęcanie go do ponoszenia wysiłku związanego z samodzielną zmianą pozycji ciała i przemieszczaniem się, tylko wtedy gdy jest to bezpieczne dla pacjenta, - stosowanie urządzeń i sprzętu ułatwiającego podnoszenie i przemieszczanie pacjentów, powinno się tu stosować urządzenia podnoszące na krzesło, łóżko, do wanny czy toalety, takie jak podnośniki jezdne, sufitowe lub stacjonarne, - stosowanie, przy zmianie pozycji w łóżku lub przemieszczaniu łóżko-wózek, sprzętu do ślizgowego przemieszczania pacjentów, tzw. łatwoślizgów.

Przeciążenie statyczne powstaje wtedy, gdy opiekun utrzymuje przez dłuższy czas tę samą, często niewygodną, pozycję. Dzieje się tak m.in. w trakcie wykonywania czynności pielęgnacyjnych, szczególnie u pacjenta leżącego w łóżku. Pochylanie się w chwili wykonywania zadania powoduje przeniesienie dużej części ciężaru ciała pacjenta na górną część tułowia opiekuna, co może zagrażać jego zdrowiu. Wytyczne zalecają jednorazowe ograniczenie zgięcia ciała do 30° w maksymalnym czasie jednej minuty.

Niezwykle ważne jest przyjmowanie przez opiekuna właściwej postawy w trakcie wykonywanej pracy (w celu zmniejszenia przeciążenia statycznego) i dobranie odpowiedniego sprzętu wspomagającego.

Podstawowe zasady unikania przeciążeń statycznych:

- stosowanie wyposażenia o regulowanej wysokości, w tym łóżek, wanien, stolików, krzeseł prysznicowych itp., - nawykowe przyjmowanie prawidłowej postawy w czasie wykonywania codziennych czynności, - ocena ryzyka - poziom samodzielności i sprawności ruchowej pacjentów jest czytelnym kryterium oceny ryzyka, jakie ponosi opiekun przy wykonywaniu czynności pielęgnacyjno-opiekuńczych.

Kryteria oceny ryzyka fizycznego przeciążenia opiekuna

1. Pacjent jest zdolny do samodzielnego wykonywania czynności codziennych bez pomocy innej osoby, może potrzebować sprzętu wspomagającego lub środków pomocniczych. Zasadniczo nie ma ryzyka fizycznego przeciążenia opiekuna, jednak podopieczny wymaga uważnej obserwacji.

Cechy charakterystyczne pacjenta:

- chodzący, ale może używać kuli do podparcia, - samodzielny, może się sam myć i ubierać, - zwykle szybko się męczy, - wymaga zachęcania do aktywności. 2. Pacjent jest częściowo zdolny do samodzielnego wykonywania codziennych czynności, jednak wymaga pomocy opiekuna, takiej jak wsparcie słowne, rozmowa lub wskazówki i niewielka pomoc fizyczna. Potrzebuje mniejszych urządzeń wspomagających (chodzików, uchwytów), adaptacji w otoczeniu (likwidacja barier architektonicznych i w wyposażeniu, np. progów) oraz ciągłej aktywizacji. Występuje niewielkie ryzyko fizycznego przeciążenia opiekuna.

Cechy charakterystyczne pacjenta:

- stosuje chodzik lub podobne urządzenie, - może w pewnym stopniu utrzymywać swój własny ciężar, - jest zależny od opiekunów tylko w niektórych sytuacjach, - nie jest uzależniony od fizycznej pomocy opiekuna lub tylko w niektórych czynnościach, - wymaga systematycznego pobudzania posiadanych umiejętności i możliwości, np. chodzenia. 3. Osoba niezdolna do wykonywania codziennych czynności bez pomocy innych, ale może uczestniczyć w tych czynnościach w pewnym zakresie i samodzielnie wykonywać łatwiejszą część zadania.

Jeżeli opiekun nie dysponuje odpowiednią przestrzenią i sprzętem, a czynności pielęgnacyjne zostaną wykonane bez specjalnych środków ostrożności, występuje ryzyko fizycznego przeciążenia opiekuna. Oznacza to, że wysiłek opiekuna może przekroczyć granicę bezpiecznego ręcznego podnoszenia lub dopuszczalnego obciążenia statycznego. W takich przypadkach konieczne staje się zastosowanie sprzętu, który ograniczy ryzyko pojawienia się urazu u opiekuna. Jednocześnie osoby te są zdolne do samodzielnego aktywnego udziału w poruszaniu się. Ważne jest dla nich zachowanie lub poprawa tych umiejętności. Pomoc może polegać m.in. na zastosowaniu pionizatora, by pacjent mógł wstać, lub asekurowaniu w czasie chodzenia. Należy pobudzać pozostałe możliwości chorego, przy zaspokajaniu codziennych potrzeb, co spowoduje zwolnienie procesu pogarszania mobilności.

Cechy charakterystyczne pacjenta:

- siedzi w wózku inwalidzkim, - jest zdolny do częściowego utrzymywania ciężaru ciała, co najmniej na jednej nodze, - posiada w stopniu wystarczającym stabilność tułowia, - zależy od opiekuna w większości sytuacji związanych z codzienną aktywnością życiową, - stanowi dla opiekuna obciążenie fizyczne, - wymaga ciągłego pobudzania umiejętności i możliwości. 4. Osoba niezdolna do samodzielnego wykonywania czynności codziennych ani do istotnego udziału w tych czynnościach. Udzielanie pomocy takim osobom bez zastosowania środków ostrożności może doprowadzić do fizycznego przeciążenia opiekuna. Konieczne jest użycie sprzętu, który wyeliminuje to ryzyko, np. podnośnika z nosidłem. Pacjent nie jest zdolny do istotnego udziału w zmianie pozycji ciała, ale gdy stan zdrowia pozwala, opiekun powinien dążyć do poprawy jego aktywności fizycznej i spowolnienia narastającego upośledzenia mobilności. Obowiązują tu procedury profilaktyki skutków długotrwałego unieruchomienia.

Cechy charakterystyczne pacjenta:

- siedzi na wózku inwalidzkim, - jest całkowicie niezdolny do utrzymywania ciężaru swojego ciała, - nie jest w stanie stać bez podparcia i nie jest zdolny nawet do częściowego utrzymywania ciężaru ciała, - jest zależny od opiekuna w większości sytuacji codziennej aktywności życiowej, - obciąża opiekuna fizycznie, - wymaga pobudzania pozostałych możliwości. 5. Osoba niezdolna do aktywnego udziału w poruszaniu się i samodzielnego wykonywania czynności codziennych ani do jakiegokolwiek udziału w tych czynnościach. Pomoc bez zastosowania środków ostrożności skutkuje fizycznym przeciążeniem opiekuna. Konieczne jest użycie sprzętu eliminującego to ryzyko. Pobudzanie lub stymulacja mobilności i aktywizacja pacjenta nie stanowią celu planu opieki. Priorytetem jest zapewnienie optymalnej opieki i wygody, a szczególnie zapobieganie skutkom długotrwałego unieruchomienia. W niektórych przypadkach (stan terminalny czy wegetatywny) należy unikać jakiegokolwiek przeciążania pacjentów. W transporcie używa się podnośnika z nosidłem podtrzymującym głowę.

Cechy charakterystyczne pacjenta:

- całkowita bierność, - może być całkowicie unieruchomiony i spędzać większość czasu w łóżku, - często występuje usztywnienie z przykurczami stawów, - jest całkowicie niesamodzielny, - obciąża opiekuna fizycznie, - pobudzenie i aktywizacja nie stanowią podstawowego celu pielęgnacyjnego.

Polskie prawo zobowiązuje pracodawców i pracowników do zapobiegania ryzyku zawodowemu związanemu z podnoszeniem i przemieszczaniem ciężarów. Zagadnienie zapewnienia bezpieczeństwa przy ręcznych pracach transportowych w codziennej praktyce reguluje rozporządzenie ministra pracy i polityki społecznej18.

Zgodnie z prawem należy:

- eliminować wysiłek w pracach związanych z dźwiganiem, np. przez zastosowanie sprzętu do podnoszenia, - dokonywać oceny ryzyka na stanowiskach wymagających tego typu prac i dopasowywać wielkość i ciężar przenoszonej masy do możliwości siłowych pracownika (tab. 2.1), - chronić zdrowie przez zachowanie prawidłowej pozycji ciała i techniki podnoszenia poszczególnych części ciała podczas podnoszenia i przenoszenia.

Przy podnoszeniu zaleca się:

- stosowanie sprzętu pomocniczego w celu zmniejszenia obciążenia układu mięśniowo-szkieletowego, a w szczególności kręgosłupa, - unikanie dużych skrętów i niepotrzebnego pochylania tułowia, - dążenie do tego, aby pozycja ciała była możliwie najbardziej zbliżona do naturalnej, - indywidualne dopasowywanie najkorzystniejszej wysokości, z której podnoszone są przedmioty, - stosowanie odpowiednich technik podczas podnoszenia przedmiotów nietypowych, o dużych rozmiarach czy dużym ciężarze, zespołowo przenosić przedmioty o dużych rozmiarach i dużym ciężarze, z zachowaniem wszystkich ww. środków bezpieczeństwa i zaleceń dotyczących sposobów podnoszenia i przenoszenia przedmiotów, przy tym należy dążyć do tego, by przenoszone przedmioty miały uchwyty.

 

Podstawowe zasady BHP przy podnoszeniu i przemieszczaniu pacjentów

Systematyczna zmiana pozycji ciała pacjenta, podnoszenie i pomoc w przemieszczaniu się oraz wielu innych codziennych czynności życiowych to najczęstsze czynności, które obciążają fizycznie opiekuna. Przestrzeganie poniższych zasad, pozwalających na ograniczenie ryzyka związanego z podnoszeniem pacjenta, jest obowiązkiem zarówno pracodawcy, jak i opiekuna.

Opiekun medyczny:

- uczestniczy w obowiązkowych szkoleniach, organizowanych przez pracodawcę, w zakresie posługiwania się sprzętem wspomagającym przemieszczanie, którym dysponuje zakład, takim jak łóżko pielęgnacyjne, wózki inwalidzkie i mobilne krzesła sanitarne i kąpielowe, podnośniki, pionizatory i łatwoślizgi; - dąży do zapewnienia maksymalnego bezpieczeństwa pacjenta, swojego i współpracowników, podczas czynności podnoszenia i przemieszczania; - ma świadomość swoich umiejętności, możliwości fizycznych i poziomu swej sprawności oraz sprawności i wytrzymałości współpracowników, dotyczy to każdej osoby przystępującej, wspólnie z opiekunem, do podniesienia pacjenta; - nosi strój służbowy, który nie ogranicza ruchów (złożony ze spodni i bluzy, uszyty z przewiewnej bawełny) i odpowiednie buty (dobrze trzymające się nogi, z szerokim i niezbyt wysokim obcasem, o nieślizgających się podeszwach); - przy podnoszeniu z podłogi pewnie stoi i przyjmuje prawidłową pozycję ciała: - stopy powinny być rozstawione tak, by można było utrzymać równowagę w czasie wykonywania czynności, właściwe umiejscowienie stóp warunkuje odpowiednią pozycję pleców, - w pierwszej fazie tej czynności, kolana powinny być lekko ugięte, a ciężar ujęty w przysiadzie (nie należy gwałtownie szarpać), z takiej pozycji następuje stopniowe prostowanie, aż do całkowitego wyprostu; - przy przemieszczaniu chorego na łóżku kolana ma wyprostowane i przyciśnięte do brzegu łóżka: - obie ręce muszą być wolne, by można było nimi objąć pacjenta, pewnie chwycić i równomiernie rozłożyć ciężar, - ciężar należy podnosić przy wyprostowanych plecach i ustabilizowanym tułowiu; - podnoszonego pacjenta trzyma możliwie najbliżej siebie oraz unika odchylania w bok i skręcania kręgosłupa; - przestrzega limitów obciążeń (patrz tabela 2.1); - przy podnoszeniu pacjenta przez kilka osób należy ustalić osobę kierującą tą czynnością w celu jednoczesnego i skoordynowanego wykonywania ruchów przez zespół podnoszący; - przed przystąpieniem do przemieszczania zawsze ma na uwadze stan i samopoczucie pacjenta; - bezwzględnie unika: - układania pacjenta na pogniecionym, pomarszczonym prześcieradle, gdyż ucisk zagnieceń może być przyczyną powstania odleżyn, - układania lub sadzania pacjenta na guzikach, zamkach i szwach, gdyż długotrwały miejscowy ucisk może być przyczyną bólu i powstania odleżyn, - przygniatania ręki lub nogi pacjenta w trakcie zmiany pozycji ciała, gdyż może to doprowadzić do urazu, - chwytania pacjenta pod pachy, ponieważ może to prowadzić do urazów stawów barkowych, - wykonywania zmiany pozycji ciała na siłę i przy dużej bolesności, co skutecznie zniechęca pacjenta do poruszania się i wywołuje u niego reakcje obronne, niekiedy agresywne, - ciągnięcia pacjenta za ręce w trakcie podnoszenia, szczególnie osoby po udarze, - sadzania i pionizowania pacjenta w sytuacjach, gdy czuje się on słabo, ma zawroty głowy albo niskie lub wysokie ciśnienie tętnicze, - sytuacji, w których pacjent chwyta się opiekuna bądź obejmuje go za szyję, - spontanicznego podnoszenia pacjenta przed wcześniejszym opanowaniem odpowiedniej techniki.

Obowiązki pracodawcy w zakresie BHP przy ręcznych pracach transportowych

Praca z pacjentem, który ma upośledzoną funkcję ruchu, naraża opiekuna na znaczne przeciążenia fizyczne, co może być przyczyną poważnych urazów. Szczególnie w sytuacjach, gdy nieodpowiednia przestrzeń uniemożliwia zastosowanie właściwego sprzętu i prawidłowych technik pracy19.

Rozporządzenie20 stanowi, że jeżeli w trakcie kontroli inspektorzy stwierdzą łamanie przepisów i zasad BHP przy wykonywaniu ręcznych prac transportowych, to zastosują odpowiednie środki prawne w celu przywrócenia stanu praworządności. Nastąpi więc przymuszenie na drodze administracyjnej do stosowania Kodeksu pracy i innych obowiązujących przepisów.

Niektóre z nich przedstawiono poniżej.

- zabronione jest stałe zatrudnianie przy transporcie ręcznym osób: - których stan zdrowia nie pozwala na wykonywanie tego rodzaju prac, - kobiet w ciąży, - młodocianych, tzn. osób, które nie ukończyły 16 lat; - pracodawca wyposaża pracowników w: - odzież i obuwie robocze, - niezbędny sprzęt wspomagający podnoszenie i przemieszczanie pacjentów, - odzież ochronną oraz środki ochrony indywidualnej stosownie do możliwych zagrożeń; - pracownicy powinni legitymować się: - orzeczeniem lekarza medycyny pracy potwierdzającym brak przeciwwskazań zdrowotnych do wykonywania tego typu pracy, - aktualnymi szkoleniami (wstępne ogólne, stanowiskowe) BHP.

Bardzo ważne jest, by podczas szkoleń zapoznano pracowników z technikami bezpiecznej zmiany i ustalania pozycji ciała oraz podnoszenia i przemieszczania pacjentów oraz innych ciężarów mających związek ze sprawowaniem opieki oraz metodami posługiwania się sprzętem wspomagającym i środkami ochrony indywidualnej.

Opiekun powinien pamiętać, że zdecydowana większość pacjentów waży kilkakrotnie więcej niż dopuszczalne normy dźwigania, a ryzyko związane z ich podnoszeniem dodatkowo pogłębione jest niemożnością przyjęcia zalecanej pozycji.

Prawidłowe techniki podnoszenia i przemieszczania pacjentów omówiono w rozdz. 9.

2.4.3. Sprzęt wspomagający podnoszenie i przemieszczanie pacjentów

Podnośniki

Dostępna jest cała gama podnośników używanych do podnoszenia i przemieszczania osób z upośledzoną funkcją ruchu. Opiekun może posługiwać się tymi urządzeniami po uprzednim przeszkoleniu z zakresu zasad oraz metod ich użytkowania. Obowiązkiem pracodawcy jest zapewnienie regularnej konserwacji i przeglądów sprzętu, a opiekun ma dbać o ich cykliczne ładowanie (jeżeli mają siłowniki akumulatorowe) oraz zgłaszać wszystkie wątpliwości i uwagi co do sprawności używanych podnośników. Zaleca się przeprowadzanie przeglądu podnośników nie rzadziej niż co 12 miesięcy. Zwykle odbywa się to w ramach umów serwisowych z producentami sprzętu.

Mobilne podnośniki krzesełkowe

Umożliwiają opiekunowi podnoszenie i przemieszczanie pacjenta na twardym siedzisku. Pacjent może być zwrócony ku przodowi lub bocznie. Mogą być stosowane u pacjentów, którzy mogą siedzieć i zachować równowagę, przynajmniej częściowo. Najczęściej są to krzesła lub fotele kąpielowe zintegrowane z wanną lub kabiną prysznicową (tzw. zintegrowane systemy do higieny osobistej) (ryc. 2.14a-b).

Mobilne podnośniki krzesełkowe mogą spełniać wiele funkcji:

- umożliwiają włożenie i wyjęcie siedzącego pacjenta z wanny, - mogą służyć jako bezpieczne siedzisko pod prysznicem, - umożliwiają umycie pod prysznicem pacjenta, który nie kontroluje wydalania moczu i kału (ryc. 2.14b), - umożliwiają zważenie pacjenta, który nie może stać bez konieczności jego dodatkowego przemieszczania (dodatkowe wyposażenie w wagę jest możliwe niemal dla wszystkich typów podnośników).

Mobilne podnośniki noszowe

Mobilny podnośnik noszowy może spełniać dwie funkcje:

- noszy o regulowanej wysokości do przewożenia pacjentów w pozycji leżącej, - wózka kąpielowego do mycia w pozycji leżącej w wannie lub pod prysznicem, - podnośnika wewnątrzwannowego, umożliwiającego włożenie i wyjęcie leżącego pacjenta z wanny.

Jest bardzo wygodnym i bezpiecznym sprzętem do przemieszczania pacjenta leżącego z łóżka do łazienki czy gabinetów zabiegowych (ryc. 2.15a-b)

. Przy wyborze tego rodzaju podnośnika należy uwzględnić niezbędną przestrzeń, gdyż mają zdecydowanie dłuższe podwozie niż inne podnośniki jezdne (patrz podrozdz. 2.4.1).

Podnośniki sufitowe

Są montowane zarówno w domach opieki, zakładach opieki długoterminowej, na szpitalnych oddziałach rehabilitacyjnych i w domu osoby trwale unieruchomionej, szczególnie tam gdzie jest zbyt mało miejsca, by zastosować mobilny podnośnik nosidłowy. Szyna, po której sunie podnośnik, może być rozprowadzona po całym pomieszczeniu, w którym pacjent przebywa. Można też okresowo montować przenośną szynę, gdzie podnośnik przemieszczany jest na suwnicy w kształcie litery A (ryc. 2.16a-d).

Małe rozmiary podnośnika sprawiają, że może on być przenoszony bez wysiłku z jednego pomieszczenia do innych pomieszczeń, wszędzie tam gdzie są rozprowadzone szyny, np. w toalecie, przy wannie, przy łóżku. Ten rodzaj podnośnika może być zlokalizowany wszędzie, przestrzeń nie ma tu takiego znaczenia jak przy podnośnikach mobilnych. Nie mają także znaczenia progi między pomieszczeniami i wąskie drzwi. Jest bardzo przydatny wszędzie tam, gdzie nie można zastosować podnośników mobilnych. Przy stosowaniu tych podnośników istnieje mniejsze ryzyko urazu u opiekuna niż w przypadku podnośników jezdnych.

Mobilne podnośniki nosidłowe

Podnośniki te eliminują potrzebę ręcznego podnoszenia i przemieszczania w pomieszczeniach, w których pacjent funkcjonuje. Nie powinny być wykorzystywane przy transferach na duże odległości. Przy wyborze podnośnika zawsze należy brać po uwagę szerokość drzwi. W konstrukcji podnośnika obowiązuje zasada - im dłuższe ramię podnoszące, tym dla stabilizacji dłuższe ramiona jezdne, a im dłuższe ramiona jezdne, tym trudniejsze manewrowanie sprzętem. Wiele osób preferuje dłuższe ramię, ponieważ pacjent ma ciało bardziej oddalone od "masztu" podnośnika. Im więcej punktów mocowania nosidła, tym pacjent będzie czuł się wygodniej.

Istotna w podnośnikach jest także wysokość podnoszenia, jednak zawsze należy przy jej ocenie brać pod uwagę rodzaj stosowanych nosideł. Większość modeli umożliwia podnoszenie z podłogi, lecz przy niektórych, by podnieść z podłogi, trzeba będzie zastosować nosidło o dłuższych zaczepach (ryc. 2.17a-b).

Im podnośnik jest cięższy, tym trudniej go pchać, szczególnie gdy pacjent też jest ciężki. Manewry mobilnymi podnośnikami nosidłowymi wykonuje się za pomocą siłowników uruchamianych ręczną dźwignią (najczęściej wahadłowo), pompy hydraulicznej (ruch pompowania pionowy) lub akumulatorów (należy pamiętać o ładowaniu akumulatorów, całkowicie rozładowany akumulator nie może być ponownie naładowany, akumulatory są bardzo drogie). Przy ciągłym podnoszeniu i przemieszczaniu pacjentów najlepsze dla opiekuna są podnośniki zasilane akumulatorami, gdyż wysiłek opiekuna przy podnoszeniu jest minimalny.

Nosidła

Najczęściej stosowane są nosidła typu "hamak". Są one wykonane z mocnej tkaniny i mają różny kształt w zależności od potrzeb.

Nosidła typu "hamak" należy zakładać i zdejmować, gdy pacjent leży, stosując metodę odwracania na bok. Jego zaletą jest to, że ciężar ciała oparty jest na dużej powierzchni i jest znacznie mniej miejsc ucisku niż w innych nosidłach (ryc. 2.18a-b).

Mogą być używane do podnoszenia pacjenta z podłogi. Pacjent nie musi współpracować. Jeżeli nosidło będzie nieprawidłowo założone, pacjent może dostać skurczu mięśni prostowników i wyślizgnąć się z nosidła. Nosidło to nie nadaje się do wykonywania zabiegów higienicznych.

Nosidła z dzielonymi nogawkami (ryc. 2.19) mają zwykle kształt litery U i zapewniają, bądź nie, podparcie dla głowy. Zakłada się je bez wysiłku w pozycji leżącej i siedzącej. Pasy nogawek podkłada się pod uda i w zależności od potrzeb można je krzyżować bądź nie. Jeżeli pacjent boleśnie odczuwa ucisk brzegu nosidła na uda, to można stosować miękkie podkładki.

Nosidła toaletowe również mają kształt litery U, ale mniejszą powierzchnię tkaniny, jej krój umożliwia oddzielne podtrzymywanie nóg i górnej części pleców i posiada pasy na talię lub klatkę piersiową. Nosidła tego typu mogą być zakładane w każdej pozycji - siedzącej, leżącej, na podłodze. Pacjent może nałożyć sobie takie nosidło bez pomocy z zewnątrz. Toaleta i mycie są w tym nosidle możliwe i mało skomplikowane.

Nosidła typu noszowego (ryc. 2.20a) są stosowane do przemieszczania osoby leżącej na plecach. Niektóre nosidła tego typu są wykonane z tkaniny, a niektóre ze sztywnego tworzywa.

Sztywne nosze zwykle wykonane są z wielu elementów, co ułatwia przemieszczanie pacjenta bez narażania go na uraz:

- wzdłuż obu boków pacjenta układa się ramy noszy, następnie pod pacjentem przesuwa się listwy poprzeczne, układając je w regularnych odstępach, - listwy poprzeczne łączy się w szybki sposób zaciskami z ramą, najpierw po jednej, a potem po drugiej stronie pacjenta, - ramę za pomocą szelek łączy się z podnośnikiem.

Na rynku jest dostępny duży wybór nosideł, ale przed ich zakupem należy upewnić się, czy ich zaczepy będą pasować do podnośnika. Najlepiej nosidła kupować u producenta w komplecie do podnośnika.

Pionizatory - podnośniki ułatwiające wstawanie

Podnośniki typu pionizator mogą mieć siłownik hydrauliczny lub akumulatorowy. Niektóre mają funkcję umożliwiającą zamianę na podnośnik nosidłowy. Za pomocą tego podnośnika opiekun może podnieść pacjenta z pozycji siedzącej do stojącej oraz przemieścić go w pozycji stojącej zgodnie z potrzebami, np. do toalety. W toalecie opiekun bez wysiłku może pacjentowi opuścić spodnie i majtki, posadzić na sedesie, potem pacjenta podnieść, oczyścić mu okolice intymne czy założyć, jeżeli trzeba, pieluchomajtki. W tym podnośniku zamiast nosidła używa się podtrzymującego pasa z grubą miękką wyściółką, który umieszczany jest dookoła pleców - w środkowej części tułowia (nie wolno umieszczać go pod pachami) (ryc. 2.21a-b).

Ochraniacz kolanowy umożliwia zapieranie się kolanami w czasie stania. Podnośnik ten może być stosowany u osób, które mogą część swojego ciężaru przenieść na nogi, chociaż nie ma to zasadniczego znaczenia. Szczególne środki ostrożności należy zachować u osób splątanych i ze słabymi lub bolesnymi barkami, np. na skutek porażenia połowiczego lub zapalenia stawów, gdyż istnieje ryzyko podwichnięcia stawu barkowego. Podnośniki tego typu nie powinny być stosowane jako metoda transportu na duże odległości.

Prosty w użyciu sprzęt uławiający wstawanie i umożliwiający przemieszczenie w pozycji stojącej lub siedzącej, potocznie zwany małym pionizatorem (ryc. 2.22a-b), zaleca się w opiece nad pacjentami, którzy potrzebują mniejszej pomocy przy wstaniu, mają stabilny tułów, mogą siedzieć bez podparcia pleców, ale są zbyt słabi, żeby przejść drogę do dalszych miejsc w pomieszczeniu lub budynku. Bardzo przydatny do szybkiego przewożenia do toalety.

Podnośnik przywannowy zalecany jest u osób niemogących chodzić i z porażeniem nóg (ryc. 2.23a-b).

Podnośnik wewnątrzwannowy zalecany jest w sytuacjach, gdy dostępna przestrzeń nie pozwala na zastosowanie innych podnośników, np. krzesełkowego (ryc. 2.24a-b). Może być używany wewnątrz wanny o pełnej długości (patrz podrozdz. 13.2). Powinien być wykorzystywany jedynie w przypadku osób, które potrzebują pomocy w wejściu do wanny, ale potrafią same się umyć. Jest to ważne, gdyż niskie schylanie się opiekuna stwarza ryzyko wystąpienia bólu pleców bądź urazu kręgosłupa (jednoczesne pochylanie i skręcanie).

Sprzęt do ślizgowego przemieszczania pacjentów

Sprzęt do ślizgowego przemieszczania pacjentów to cienkie blaty (przez niektórych producentów zwane panelami) i sztywne podkładki lub cienkie podkłady, maty i materace wykonane z  tworzyw sztucznych o bardzo małym współczynniku tarcia, a ich śliskość umożliwia przemieszczanie pacjenta jak po lodzie. Z tego powodu w praktyce nazywane są sprzętem ślizgowym lub łatwoślizgami (ryc. 2.25a-c).

Cienkie podkłady mogą być jednostronne lub dwustronne uszyte w kształcie rękawa, grubsze od nich i sztywniejsze maty mają jedną stronę o bardzo niskim współczynniku tarcia, a materace ślizgowe o kształcie rękawa mają wewnętrzną warstwę śliską (ryc. 2.26a-d).

Na rynku dostępne są łatwoślizgi (w kształcie rękawa) ze specjalnej śliskiej folii, zwinięte w rulon, który umieszczony jest w specjalnym podajniku. Opiekun może w zależności od potrzeb oderwać taką długość, jaką potrzebuje (ryc. 2.27a-c).

Sprzęt do ślizgowego przemieszczania pacjentów używany jest do przemieszczania pacjenta w łóżku, na boki oraz w górę i dół łóżka, a także przy transferze łóżko-wózek inwalidzki lub krzesło sanitarne. Duże blaty, podkłady i maty służą także do przemieszczania pacjentów unieruchomionych z łóżka na wózek-nosze lub na wózkowannę.

Techniki pracy z podnośnikami i łatwoślizgami opisane są w rozdz. 9.

Przypisy

Od Autora