Autorzy

Dr hab. n. med. i n. o zdr. Anna Augustynowicz

Zakład Prawa Medycznego i Orzecznictwa Lekarskiego, Szkoła Zdrowia Publicznego Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego w Warszawie

Mgr Artur Białoszewski

Zakład Epidemiologii i Biostatystyki, Warszawski Uniwersytet MedycznyKatedra Rachunkowości Menedżerskiej, Szkoła Główna Handlowa w Warszawie

Dr n. o zdr. i n. med. Adriana Borodzicz

Wydział Pielęgniarstwa i Położnictwa, Katedra Pielęgniarstwa,Zakład Pielęgniarstwa Anestezjologicznego i Zabiegowego,Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

Mgr Agnieszka Brońska

Klinika Psychiatrii,Warszawski Uniwersytet Medyczny

Dr hab. n. med. Łukasz Czyżewski

Zakład Pielęgniarstwa Geriatrycznego,Warszawski Uniwersytet Medyczny

Dr n. zdr. Aneta Duda-Zalewska

Zakład Zdrowia Publicznego, Warszawski Uniwersytet Medyczny

Dr n. o zdr. Łukasz Dudziński

Zakład Ratownictwa Medycznego,Warszawski Uniwersytet Medyczny

Mgr Izabela Fornal

Zakład Propedeutyki Pielęgniarstwa, Warszawski Uniwersytet MedycznyKliniczny Oddział Anestezjologii i Intensywnej Terapii Szpitala Medicover w Warszawie

Dr n. med. Beata Guzak

Zakład Medycyny Stylu Życia, Szkoła Zdrowia Publicznego,Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego

Dr hab. n. med. i n. o zdr. Grzegorz Juszczyk

Zakład Zdrowia Publicznego, Warszawski Uniwersytet Medyczny

Dr n. med. i n. o zdr. Artur Andrzej Kanteluk

Zakład Propedeutyki Pielęgniarstwa,Warszawski Uniwersytet MedycznyKlinika Chirurgii Ogólnej, Onkologicznej, Metabolicznej i Torakochirurgii, Wojskowy Instytut Medyczny - Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie

Dr n. med. Edyta Kędra

Państwowa Akademia Nauk Stosowanych w Głogowie, Instytut Nauk o ZdrowiuMedica Głogów sp. z o.o.Sekcja Pielęgniarstwa Rodzinnego, Polskie Towarzystwo Medycyny Rodzinnej

Dr n. o zdr. Anna Kłak

Zakład Profilaktyki Zagrożeń Środowiskowych, Alergologii i Immunologii, Warszawski Uniwersytet Medyczny

Dr n. o zdr. Anna Kostka

Wyższa Szkoła Medyczna w Kłodzku

Dr hab. n. o zdr. i n. med. Sylwia Krzemińska

Wyższa Szkoła Medyczna w Kłodzku

Dr hab. n. o zdr. Edyta Krzych-Fałta

Zakład Propedeutyki Pielęgniarstwa, Warszawski Uniwersytet MedycznySekcja Pielęgniarstwa Alergologicznego, Polskie Towarzystwo Alergologiczne

Dr n. med. i n. o zdr. Lucyna Kwiećkowska

Zakład Propedeutyki Pielęgniarstwa, Warszawski Uniwersytet Medyczny

Mgr Mariola Łodzińska

Naczelna Izba Pielęgniarek i Położnych

Dr n. med. i n. o zdr. Paulina Mularczyk-Tomczewska

Zakład Zdrowia Publicznego, Warszawski Uniwersytet Medyczny

Dr hab. n. med. i n. o zdr. Dominik Olejniczak

Zakład Zdrowia Publicznego, Warszawski Uniwersytet MedycznyZakład Promocji Zdrowia i Prewencji Chorób Przewlekłych,Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH - Państwowy Instytut Badawczy

Dr n. med. Janusz Opolski

Akademia Techniczno-Artystyczna Nauk Stosowanych w Warszawie

Dr hab. n. med. i n. o zdr. Barbara Piekarska

Zakład Profilaktyki Zagrożeń Środowiskowych, Alergologii i Immunologii, Warszawski Uniwersytet Medyczny

Dr n. o zdr. Mariola Pietrzak

Zakład Rozwoju Pielęgniarstwa, Nauk Społecznych i Medycznych,Warszawski Uniwersytet MedycznySekcja Pielęgniarstwa Rodzinnego,Polskie Towarzystwo Medycyny Rodzinnej

Dr hab. Ryszard Polak, prof. AWF w Warszawie

Filia w Białej Podlaskiej

Mgr Marta Polanowska

Wyższa Szkoła Medyczna w Kłodzku

Dr n. o zdr. Karolina Prasek

Zakład Propedeutyki Pielęgniarstwa, Warszawski Uniwersytet Medyczny

Dr n. med. Monika Przestrzelska

Katedra Położnictwa,Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

Dr hab. n. med. i n. o zdr. Beata Sińska

Zakład Żywienia Człowieka, Warszawski Uniwersytet Medyczny

Mgr Robert Słoniewski

Zakład Zdrowia Publicznego,Warszawski Uniwersytet Medyczny

Prof. dr hab. n. med. Anna Staniszewska

Katedra i Zakład Farmakologii Doświadczalnej i Klinicznej,Warszawski Uniwersytet Medyczny

Dr n. o zdr. Tomasz Tatara

Zakład Zdrowia Publicznego,Warszawski Uniwersytet Medyczny

Dr hab. Dorota Włodarczyk

Studium Psychologii Zdrowia, Warszawski Uniwersytet MedycznyZakład Klinicznej Psychologii Zdrowia, Uniwersyteckie Centrum Kliniczne Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego

Dr n. med. Oksana Wojas

Zakład Profilaktyki Zagrożeń Środowiskowych, Immunologii i Alergologii, Warszawski Uniwersytet Medyczny

Dr hab. n. społ. Magdalena Woynarowska

Zakład Zdrowia Publicznego,Warszawski Uniwersytet Medyczny

Rozdział 1Konceptualizacja pielęgniarstwa skoncentrowanego na zdrowiu

Edyta Krzych-Fałta, Artur Andrzej Kanteluk, Łukasz Dudziński

Fundamentem do rozważań nad konceptualizacją pielęgniarstwa skoncentrowanego na zdrowiu są założenia szeroko pojętej promocji zachowań prozdrowotnych, które mają na celu trwałe wypracowanie odpowiedzialności za własne zdrowie i podtrzymanie tego dobrostanu przez całe życie. Z jednej strony pozyskana wiedza z zakresu udziału czynników ryzyka utraty zdrowia i z drugiej - podtrzymanie dobrych nawyków zdrowotnych, odgrywają kluczową rolę nie tylko na poziomie jednostki, lecz także systemu, który generuje olbrzymie środki na działania naprawcze np. w diagnozowanych chorobach cywilizacyjnych. Szczególną rolę i odpowiedzialność za propagowanie wiedzy z zakresu zdrowia przypisuje się pielęgniarkom i pielęgniarzom systemu ochrony zdrowia. Zarówno na poziomie przed-, jak i podyplomowym pielęgniarki i pielęgniarze nabywają szereg kompetencji, w tym jako edukatorzy zdrowotni szeroko pojętej edukacji terapeutycznej. W dokumentach formalnych, w tym w Kodeksie etyki zawodowej pielęgniarki i położnej Rzeczypospolitej Polskiej (Art. 33: "Pielęgniarka i położna powinna podejmować działania w zakresie promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej, w szczególności propagować zdrowy styl życia i postawy proekologiczne") czy Ustawie z dnia 15 lipca 2011 r. o zawodach pielęgniarki i położnej (Dz.U. 2011 r. Nr 174, poz. 1039; Rozdział 2. "Zasady wykonywania zawodów". Art. 4.1: "Wykonywanie zawodu pielęgniarki polega na udzielaniu świadczeń zdrowotnych, w szczególności na: 1) rozpoznawaniu warunków i potrzeb zdrowotnych pacjenta; 2) rozpoznawaniu problemów pielęgnacyjnych pacjenta") [1, 2], dość dużo uwagi poświęca się zagadnieniom promocji i edukacji zdrowotnej. Wydaje się zatem zasadne skoncentrowanie uwagi na szerszym postrzeganiu roli edukacji zdrowotnej we współczesnym pielęgniarstwie w oparciu o Evidence Nursing Practice.

Pielęgniarstwo skoncentrowane na zdrowiu definiowane jest jako proces realizowanych zadań, który ma na celu rozumienie oraz definiowanie zagadnień i ich wzajemnych relacji w budowaniu świadomości na rzecz zdrowia, w wymiarze jednostki i grupy społecznej. Kluczową rolę w realizacji działań na rzecz zdrowia odgrywa świadomość zdrowotna, jako "umiejętność pozyskiwania, rozumienia i identyfikacji kluczowych informacji dotyczących swojego stanu zdrowia oraz korzystania z kwalifikowanych usług zdrowotnych celem podejmowania właściwych decyzji zdrowotnych" [3], z której wprost wynika, że wypracowanie i wdrażanie modelowych rozwiązań w oparciu o dobre praktyki stanowi o sukcesie zdrowotnym. Zdefiniowanie niskiej bądź umiarkowanej świadomości zdrowotnej w populacji wymaga pewnego wysiłku, który przekłada się wprost proporcjonalnie na stopień realizacji zadań prozdrowotnych. Te działania powinni podejmować specjaliści systemu ochrony zdrowia - edukatorzy zdrowotni, w tym lekarze, pielęgniarki czy absolwenci kierunku zdrowie publiczne. Obecnie szczególną rolę przypisuje się roli edukatorów zdrowotnych w placówkach oświaty, w tym głównie w szkołach i przedszkolach. Wydaje się, że jest to jeden ze stosunkowo najlepszych kanałów dystrybucji wiedzy w tym obszarze, która skutkować będzie w przyszłości pożądaną zmianą zachowań zdrowotnych i/lub podtrzymaniem dobrostanu zdrowotnego. Wspomniana odpowiedzialność za zdrowie kształtowana jest przez szereg czynników, zależnych zarówno od jednostki, jak i od systemu ochrony zdrowia (tab. 1.1).

Tabela 1.1.

Czynniki wpływające na zdrowie jednostki i populacji

Zależne od jednostki

Zależne od systemu ochrony zdrowia

Styl życia (w tym higiena życia i pracy/placówki oświaty zdrowotnej) Środowisko (w tym czynniki modyfikujące genetykę)

Warunki społeczno-ekonomiczno-gospodarcze

Dostęp do programów promocji/prewencji z poziomu regulacji systemowych

Dostęp do szeroko definiowanego poradnictwa zdrowotnego z poziomu placówek opieki zdrowotnej i oświatowych

Kluczowe czynniki wpływające bezpośrednio na stan zdrowia można podzielić na tzw. modyfikowalne (styl życia) i niemodyfikowalne (wiek, płeć, czynniki genetyczne). Modyfikacja zachowań antyzdrowotnych wymiernie wpływa na kształtowanie polityki zdrowotnej całego systemu ochrony zdrowia. Istotną rolę w kształtowaniu nowych wzorców zachowań zdrowotnych/podtrzymania dobrostanu odgrywa komunikacja, w myśl nie tylko poniesionych nakładów finansowych i rzeczowych, lecz także zasobów ludzkich. Podejmowane działania na rzecz zdrowia wymagają ściśle zaplanowanych i zobiektywizowanych aktywności, które opierają się na umiejętności pozyskiwania i przetwarzania informacji dotyczących własnego stanu zdrowia. Proces ten powinien mieć charakter cykliczny, zobiektywizowany i całożyciowy.

Współczesne pielęgniarstwo funkcjonuje w dynamicznie zmieniającym się otoczeniu społeczno-zdrowotnym, determinowanym przez złożone procesy demograficzne, epidemiologiczne oraz systemowe. W Polsce, podobnie jak w wielu krajach rozwiniętych, obserwuje się wzrost zapotrzebowania na opiekę zdrowotną, wynikający ze starzenia się populacji, zwiększenia liczby pacjentów z chorobami przewlekłymi oraz znaczenia zdrowia psychicznego. Zmiany te wpływają na organizację pracy pielęgniarek, ich role zawodowe i kompetencje. Znaczenie mają dwa nurty praktyki zawodowej: pielęgniarstwo skoncentrowane na zdrowiu i naprawcze. Choć tradycyjnie postrzegane jako odrębne, obecnie rozpatrywane są jako wzajemnie uzupełniające się składniki zintegrowanego systemu opieki zdrowotnej. Współczesne podejścia teoretyczne oraz przykłady międzynarodowe wskazują na potrzebę ich synergicznego wdrażania [4, 5].

Pielęgniarstwo skoncentrowane na zdrowiu obejmuje działania zapobiegające chorobom, promujące zdrowy styl życia, edukację zdrowotną, szczepienia i monitorowanie czynników ryzyka [6]. Z kolei pielęgniarstwo naprawcze skupia się na reagowaniu na występujące problemy zdrowotne poprzez leczenie, rehabilitację i opiekę kliniczną [7, 8]. W Polsce pielęgniarstwo naprawcze wciąż dominuje organizacyjnie. Mimo istnienia programów profilaktycznych działania prewencyjne realizowane przez pielęgniarki są ograniczone systemowo i kompetencyjnie. Brakuje też modeli organizacyjnych umożliwiających płynne łączenie funkcji prewencyjnych i naprawczych w praktyce.

Pielęgniarstwo naprawcze dotyczy działań, które mają na celu leczenie pacjentów oraz opiekę nad osobami chorymi lub cierpiącymi z powodu schorzeń przewlekłych. Pielęgniarki w tym nurcie pełnią funkcje zarówno w leczeniu, jak i opiece nad pacjentami w szpitalach, placówkach długoterminowej opieki, a także w kontekście opieki paliatywnej [9, 10].

W Polsce i na świecie prowadzone są programy mające na celu zwiększenie efektywności podejmowanych działań. Do najważniejszych należą:

1. Programy pielęgniarskie w Polsce.

a) Programy szczepień ochronnych:

- Narodowy Program Szczepień: Pielęgniarki odgrywają kluczową rolę w realizacji tego programu, który obejmuje m.in. szczepienia dzieci i dorosłych, a także szczepienia w grupach ryzyka, takich jak osoby starsze i pacjenci z przewlekłymi chorobami [11].

- Programy przeciwko grypie: Pielęgniarki biorą udział w organizowaniu i przeprowadzaniu szczepień przeciwko grypie, szczególnie w okresach wzmożonego ryzyka, takich jak sezon zimowy [12].

b) Programy przesiewowe:

- Program profilaktyki raka piersi: Realizowany jest przez pielęgniarki w ramach promowania mammografii, mającej na celu wczesne wykrywanie raka piersi. Program ten skierowany jest do kobiet powyżej 50. roku życia, które uczestniczą w przesiewowych badaniach mammograficznych [13].

- Program profilaktyki raka szyjki macicy: Pielęgniarki promują wykonywanie cytologii oraz prowadzą edukację na temat profilaktyki raka szyjki macicy, szczególnie wśród kobiet w wieku 25-59 lat [14].

c) Programy edukacji zdrowotnej:

- Programy edukacyjne na temat zdrowego stylu życia: Pielęgniarki organizują warsztaty, spotkania edukacyjne i wykłady na temat profilaktyki chorób cywilizacyjnych (np. otyłości, cukrzycy, nadciśnienia) oraz zdrowego stylu życia, w tym diety i aktywności fizycznej [15].

- Programy antynikotynowe: Dotyczą edukacji i wsparcia w zakresie rzucania palenia. Programy te są realizowane przez pielęgniarki w placówkach ochrony zdrowia oraz w ramach kampanii zdrowotnych [16].

d) Programy w opiece paliatywnej:

- Hospicja i opieka paliatywna: Pielęgniarki odgrywają ważną rolę w zapewnieniu opieki paliatywnej pacjentom w terminalnej fazie choroby. Programy te oferują wsparcie w zakresie kontroli bólu, opieki psychologicznej oraz dla rodzin pacjentów [17].

2. Programy pielęgniarskie na świecie.

a) Stany Zjednoczone:

- Nurse-Family Partnership: Program, w którym pielęgniarki współpracują z młodymi matkami, oferując im wsparcie w zakresie zdrowia, edukacji zdrowotnej, monitorowania zdrowia dziecka oraz porady dotyczące wychowania. Celem programu jest zapobieganie problemom zdrowotnym i społecznym u dzieci [5].

- Healthy Nurse, Healthy Nation: Inicjatywa mająca na celu poprawę zdrowia pielęgniarek poprzez promocję zdrowego stylu życia, zmniejszanie stresu zawodowego oraz wspieranie zdrowia psychicznego i fizycznego pielęgniarek [7].

- National Prevention Strategy: Program rządowy, który promuje zdrowie publiczne w kluczowych obszarach, takich jak zdrowie psychiczne, odżywianie, eliminacja przemocy, zapobieganie uzależnieniom [6].

b) Wielka Brytania:

- NHS Health Checks: Program profilaktyczny oferowany przez National Health Service, mający na celu wczesne wykrywanie ryzyka chorób serca, udaru mózgu, cukrzycy i innych chorób przewlekłych. Pielęgniarki przeprowadzają wstępne oceny zdrowia oraz edukują pacjentów o możliwościach zmiany stylu życia [11].

- Programy antytytoniowe: Pielęgniarki prowadzą działania w ramach krajowej kampanii mającej na celu ograniczenie palenia tytoniu wśród dorosłych i młodzieży, poprzez edukację i wsparcie w rzuceniu palenia [11].

c) Australia:

- National Immunisation Program: Program szczepień ochronnych, który obejmuje szczepienia przeciwko chorobom, takim jak odra, tężec, polio, a także szczepienia dla osób podróżujących. Pielęgniarki realizują te szczepienia na poziomie lokalnym [13].

- Chronic Disease Management Program: Program zdrowotny, w którym pielęgniarki wspierają pacjentów z przewlekłymi chorobami, monitorują stan zdrowia i pomagają w zarządzaniu chorobami, takimi jak cukrzyca, astma, nadciśnienie [13].

d) Kanada:

- Public Health Agency of Canada (PHAC): Programy prewencyjne prowadzone przez agencję publicznego zdrowia, w tym kampanie edukacyjne dotyczące zdrowego stylu życia, zapobiegania otyłości, profilaktyki chorób serca i cukrzycy. Pielęgniarki pełnią kluczową funkcję w realizacji tych programów na poziomie społeczności lokalnych [12].

3. Programy pielęgniarskie w ujęciu międzynarodowym.

a) Nursing Action - EU4Health (Europejski Program):

- W ramach tego programu, który realizowany jest przez WHO/Europe oraz Unię Europejską, pielęgniarki odgrywają kluczową rolę w przeciwdziałaniu niedoborom kadry pielęgniarskiej oraz wdrażaniu rozwiązań cyfrowych w opiece zdrowotnej, z uwzględnieniem prewencji i interwencji zdrowotnych [8].

b) PrEvCan - Europejskie Towarzystwo Pielęgniarstwa Onkologicznego (EONS):

- Celem programu jest promowanie działań profilaktycznych w onkologii, zgodnie z Europejskim Kodeksem Walki z Rakiem. Program promuje działania prewencyjne, w tym edukację zdrowotną oraz dostęp do badań przesiewowych w celu wykrywania wczesnych stadiów nowotworów [9].

c) Vision for Nursing Toward 2025 - Japońskie Stowarzyszenie Pielęgniarek (JNA):

- Program ma na celu wzmocnienie roli pielęgniarek w społecznościach lokalnych, szczególnie w kontekście starzejącej się populacji i wzrastających potrzeb w zakresie opieki długoterminowej [10].

Rekomendacje w ochronie zdrowia to zalecenia opracowane na podstawie najlepszych dostępnych dowodów naukowych, które mają na celu wspieranie decyzji w zakresie opieki zdrowotnej, zarówno na poziomie klinicznym, jak i systemowym. Zawierają one wskazówki dotyczące diagnozowania, leczenia, profilaktyki oraz organizacji systemu opieki zdrowotnej [18]. Poniżej zostały wymienione w odniesieniu do pielęgniarstwa skoncentrowanego na zdrowiu i naprawczego:

1. Zintegrowany model opieki pielęgniarskiej w podstawowej opiece zdrowotnej (POZ) i ambulatoryjnej opiece specjalistycznej (AOS) - należy opracować system opieki umożliwiający pielęgniarkom równoczesne prowadzenie działań edukacyjnych, prewencyjnych i terapeutycznych, wzorowany na Nurse-Family Partnership [12].

2. Rozszerzenie kompetencji zawodowych pielęgniarek - konieczne są zmiany legislacyjne i organizacyjne pozwalające pielęgniarkom na szerszą samodzielność diagnostyczną i terapeutyczną [11, 13].

3. Narodowa strategia integracji prewencji i interwencji - należy opracować dokument strategiczny wzorowany na National Prevention Strategy, integrujący działania zdrowotne i społeczne [13].

4. Wzmocnienie kształcenia akademickiego i ustawicznego - edukacja pielęgniarek powinna obejmować modele HAPA i PRECEDE-PROCEED oraz kompetencje w zakresie profilaktyki i komunikacji zdrowotnej [4, 5].

5. Cyfryzacja opieki pielęgniarskiej - wdrożenie systemów informatycznych wspierających planowanie i monitorowanie działań prewencyjno-interwencyjnych, zgodnie z założeniami Światowej Organizacji Zdrowia (WHO - World Health Organization) [8].

6. Promocja zdrowia pielęgniarek - opieka nad personelem medycznym powinna być uznana za priorytet w politykach zdrowotnych, zgodnie z założeniami Healthy Nurse, Healthy Nation [12].

7. Rozwój pielęgniarstwa środowiskowego i onkologicznego - należy zwiększyć inwestycje w kadry realizujące działania profilaktyczne, zgodnie ze standardami kampanii PrEvCan [9].

Efektywne systemy zdrowotne XXI w. muszą opierać się na zintegrowanym modelu pielęgniarstwa, łączącym działania profilaktyczne i naprawcze. Polska stoi przed koniecznością przekształcenia obecnego, zorientowanego systemu w model zrównoważony, wspierający kompetencje pielęgniarek na każdym poziomie opieki. Przykłady międzynarodowe pokazują, że odpowiednio przygotowana strategia, wsparta edukacją, cyfryzacją i promocją zdrowia zawodowego, może doprowadzić do poprawy jakości opieki oraz lepszych wyników zdrowotnych populacji.

Piśmiennictwo

1. Nielsen-Bohlman L., Panzer A.M., Kindig D.A.; Institute of Medicine (US) Committee on Health Literacy: A prescription to end confusion. National Academic Press, Washington 2004. 2. https://nipip.pl/prawo/samorzadowe/krajowy-zjazd-pielegniarek-i-poloznych/kodeks-etyki-zawodowej-pielegniarki-i-poloznej-rzeczypospolitej-polskiej (dostęp 23.05.2025). 3. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20111741039/U/D20111039Lj.pdf (dostęp 23.05.2025). 4. Schwarzer R.: Health Action Process Approach (HAPA) as a theoretical framework to understand behavior change. Health Psychology 2008; 26(1): 1-5. 5. Green L.W., Kreuter M.W.: Health Promotion Planning: An Educational and Environmental Approach. 4th ed. McGraw-Hill, 2005. 6. WHO: What is nursing? https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/nursing-and-midwifery (dostęp 15.05.2025). 7. American Nurses Association: Healthy Nurse, Healthy Nation? Grand Challenge. https://www.healthynursehealthynation.org/ (dostęp 15.05.2025). 8. WHO: Global strategic directions for nursing and midwifery 2021-2025. WHO, Geneva 2021. 9. European Oncology Nursing Society (EONS): The PrEvCan Campaign - Prevention of Cancer. https://cancernurse.eu/prevcan/ (dostęp 15.05.2025). 10. Japanese Nursing Association (JNA): Vision for Nursing Toward 2025. https://www.nurse.or.jp/jna/english/ (dostęp 15.05.2025). 11. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH-PIB: Program Szczepień Ochronnych na rok 2024. https://szczepienia.pzh.gov.pl/ (dostęp 15.05.2025). 12. Główny Inspektorat Sanitarny: Zalecenia dotyczące szczepień i kampanii informacyjnych wśród dorosłych. https://gis.gov.pl/ (dostęp 15.05.2025). 13. Ministerstwo Zdrowia: Programy profilaktyczne finansowane z budżetu państwa. https://www.gov.pl/web/zdrowie/ (dostęp 15.05.2025). 14. Narodowy Fundusz Zdrowia: Profilaktyka raka szyjki macicy - informacje dla pacjentów. https://www.nfz.gov.pl/ (dostęp 15.05.2025). 15. Krajowe Centrum Promocji Zdrowia w Miejscu Pracy: Programy promocji zdrowia realizowane przez pielęgniarki. https://www.imp.lodz.pl/ (dostęp 15.05.2025). 16. Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych: Programy prewencyjne i edukacyjne prowadzone w społecznościach lokalnych. https://www.parpa.pl/ (dostęp 15.05.2025). 17. Polskie Towarzystwo Medycyny Paliatywnej: Opieka paliatywna i hospicyjna w Polsce - rola pielęgniarek. https://www.medycynapaliatywna.org/ (dostęp 12.08.2025). 18. WHO: WHO Handbook for Guideline Development. 2nd ed. WHO, Geneva 2014.

Rozdział 2Filozofia zdrowia

Ryszard Polak, Łukasz Czyżewski

2.1Koncepcje zdrowia ludzkiego w ujęciu filozoficznym - krótka charakterystyka

Zdrowie w historii ludzkiej cywilizacji było pojmowane w sposób bardzo zróżnicowany. Jego określanie czy definiowanie zależało głównie od przyjmowanej w danej kulturze koncepcji świata, natury i człowieka. Zwłaszcza rozumienie ludzkiej jednostki wpływało zawsze na to, czym było i jest jej zdrowie. W czasach obecnych podkreśla się złożoność i wielorakie uwarunkowania życia ludzi oraz konieczność uwzględniania wielu ważnych czynników wpływających na ich kondycję i samopoczucie. Słusznie więc pisał współczesny nam filozof, Stanisław Kowalczyk, że: "Człowiek jest rzeczywistością wielopłaszczyznową i wieloaspektową, dlatego pojęcie zdrowia odnosi się do wszystkich poziomów jego bytowości. Zdrowie człowieka może być ujmowane w kategoriach biologicznych, psychicznych, socjologicznych i kulturowych" [1].

Współcześnie potocznie rozumie się zdrowie jako dobre samopoczucie oraz związaną z nim kondycję stymulującą człowieka do wykonywania i podejmowania różnych wysiłków i czynności życiowych, zwłaszcza takich, które sprawiają mu zadowolenie i życiową radość. Taka koncepcja wynika ze zdroworozsądkowego pojmowania natury człowieka oraz jego zachowań i zawiera z pewnością wiele słusznych sugestii. W przeszłości natomiast istniało również jeszcze wiele innych poglądów na ten temat, często ze sobą konkurujących lub wręcz nawzajem się wykluczających.

W starożytności europejskiej za przyczyną Platona, który był twórcą idealistycznej filozofii, funkcjonował pogląd, jakoby wartość ludzkiej jednostki przede wszystkim zależała od stanu jej duszy, która jako element świata cechujący się nieśmiertelnością i wieczną trwałością powinna być przedmiotem szczególnej troski każdego człowieka oraz społeczności i państwa, w którym dana osoba żyje. Ludzie w związku z tym powinni dbać o cnoty moralne roztropności, męstwa, umiarkowania i sprawiedliwości, które doskonalą duchową istotę człowieka. Ciało natomiast pełni w życiu ludzkim tylko pomocniczą rolę, a niekiedy stanowi przeszkodę w rozwoju moralnych przymiotów jednostki. Platońska idealistyczna koncepcja człowieka i jego natury siłą rzeczy pomijała - jako rzekomo zbędną - dostateczną nawet troskę o kondycję ludzkiego ciała, skupiając się niemal wyłącznie na doskonaleniu duchowym. Dlatego też myśl starożytna, przesiąknięta szczególnie idealizmem platońskiej genezy, miała duże znaczenie dla rozwoju psychologii i charakterologii, natomiast jej wpływ na kształtowanie się doktryn medycznych, podejmujących się zadania leczenia dolegliwości cielesnych człowieka, był raczej znikomy lub wręcz - w skrajnych przypadkach - negatywny [2].

W starożytności klasycznej znany był również powszechnie arystotelesowski model natury ludzkiej, zwany często realistyczną wizją człowieka. Zakładał on, że człowiek jest bytem złożonym z materii i formy, przy czym pierwszą z nich jest ciało, drugą zaś rozumna dusza. Oba te składniki są nie tylko niezbędne do zaistnienia ludzkiej jednostki, ale także konieczne do podtrzymywania jej kondycji w czasie ziemskiego bytowania. Jeśli któryś z nich funkcjonuje niezgodnie ze swoją naturą i wadliwie, człowiek zaczyna odczuwać różne dolegliwości i choruje, a w przypadku ich całkowitej destrukcji - następuje jego śmierć. Choroba jest również, według Stagiryty, brakiem naturalnej harmonii i ładu w duchowo-materialnym ludzkim bycie, a jeśli się pojawia - należy ją zwalczać poprzez umiejętne zdiagnozowanie przyczyn takiego stanu rzeczy i znalezienie środków zaradczych mających na celu uzupełnienie zaistniałego braku. W świetle koncepcji Arystotelesa człowieka należy traktować integralnie, nie pomijając w jego leczeniu ani choroby ciała, ani też duszy. Grecki filozof, opracowując swoją naukę o człowieku, inspirował się nauką i praktycznymi wskazówkami współczesnych mu lekarzy [3].

Arystotelesowska koncepcja człowieka, a także jego zdrowia i choroby, została przyjęta w chrześcijaństwie, zwłaszcza w myśli św. Tomasza z Akwinu, który do rozważań starożytnego myśliciela dołączył wiele własnych, oryginalnych uwag. Autor "Summy teologicznej" wyakcentował m.in. znaczenie uczuć w życiu ludzkim i ich wpływ na ludzką kondycję. Słusznie twierdził, że dbałość o uczucia oraz ich sublimowanie (czyli uszlachetnianie), czyni człowieka nie tylko szlachetniejszym moralnie, lecz także zdrowszym fizycznie [4].

Wspomniany uczony wiele miejsca poświęcał też problematyce relacji pomiędzy osobą leczącą a chorym, postulując, aby opierała się ona na wzajemnym poszanowaniu, godności i zrozumieniu. Przywołując poglądy wczesnośredniowiecznego teologa Boecjusza, Tomasz z Akwinu głosił, że człowiek jest osobą, czyli indywidualną substancją o rozumnej naturze, którą zawsze należy traktować w sposób szczególny, szanując jej niepowtarzalność, wyjątkowość, godność i podmiotowy wymiar egzystencji [5]. Poglądy tego myśliciela odegrały znaczącą rolę w kształtowaniu się współczesnego nam personalizmu i neotomizmu, na którego zrębach oparta jest etyka zawodowa współczesnych lekarzy [6]. Święty Tomasz znał i doceniał dorobek ojca europejskiej etyki lekarskiej Hipokratesa, a także dorobek starożytnego lekarza Galena, pochwalając ich bezinteresowność, poświęcenie i wiedzę zarówno humanistyczną, jak i medyczną. Słusznie podkreślał też, że w życiu każdego człowieka i jego działaniu muszą być brane pod uwagę te czynniki, które odpowiadają za prawidłowy stan jego organizmu [7].

Warto również odnotować fakt, że w czasach nowożytnych pojawiła się nowa, chociaż oparta w dużej mierze na tradycji platońskiego idealizmu, koncepcja człowieka, której twórcą był Kartezjusz. Odegrała ona dosyć istotną rolę w kształtowaniu się myśli lekarskiej - dotyczącej zdrowia, choroby oraz leczenia człowieka. Francuski myśliciel uważał, że jednostka ludzka jest bytem złożonym z dwóch odrębnych, niemających ze sobą istotnego związku, elementów: duszy i ciała. Dusza niejako posługuje się ciałem, które "traktuje" jako swoją własność i może je używać w sposób niemalże dowolny, w zależności od swoich potrzeb i upodobań. Cechą charakterystyczną materii ludzkiego ciała jest to, że jest ona zdeterminowana działaniem sił natury niezależnych od duszy [8]. Leczeniem ciała zajmują się lekarze, którzy powinni zachowywać się jak mechanicy naprawiający jakiś wadliwie funkcjonujący sprzęt i wymieniający te jego elementy, które są już zużyte i niepotrzebne. Zadaniem osoby leczącej według wspomnianego myśliciela nie jest leczenie duszy ani jakiekolwiek terapeutyczne na nią oddziaływanie, ponieważ jej właściwości nie da się ująć w kategoriach ilościowych i obiektywnie opisać ani też obiektywnie i realnie wpływać na jej kondycję przez drugiego człowieka [9]. Problem duszy jakiejś osoby jest niejako problemem jej samej, a nie lekarza. Medycyna zaś, jako nauka w ujęciu kartezjańskim, miała się skupiać na zmianach ilościowych zachodzących w organizmie chorej jednostki, a terapia powinna się opierać na badaniach empirycznych, które gwarantować miały jej skuteczność [10]. Jak można zauważyć, kartezjańska wizja ludzkiej natury i leczenia chorób miała charakter bardzo redukcjonistyczny i była z tego powodu zbyt uboga w porównaniu z tą, którą reprezentowali już o wiele wcześniej Arystoteles i św. Tomasz z Akwinu. Jednak jest ona obecna do dzisiaj w teorii i praktyce medycznej.

Współcześnie w polskiej i światowej medycynie leczenie chorób i przywracanie zdrowia pacjentów opiera się przeważnie na tzw. holistycznym modelu zdrowia. Polega on na przyjmowaniu konieczności wieloaspektowego spojrzenia na naturę człowieka i jego zdrowotną kondycję [11, 12]. Akcentuje się potrzebę uwzględniania indywidualnych cech każdej ludzkiej jednostki, jej niepowtarzalności i wyjątkowości, zarówno w wymiarze cielesnym, jak i duchowym, oraz relacji z innymi osobami oraz przyrodą. Szczególne znaczenie ma w tym ujęciu konieczność harmonijnego współżycia jednostki z innymi ludźmi, zdrowe odżywianie, odpowiedni wypoczynek na łonie natury, świadome korzystanie z naturalnych środków mających na celu profilaktykę zdrowotną [13]. Duże znaczenie przywiązuje się do dbałości o środowisko naturalne, różnorodność spożywanych pokarmów i ich dobrą jakość odżywczą, ponieważ daje to możliwość zachowania pełni zdrowia ludzkiego i odporności nie tylko fizycznej, ale i duchowej na istniejące zagrożenia [14]. Wspomniana koncepcja ma charakter uniwersalny i - jak się wydaje - łączy w sobie elementy myślenia personalistycznego o człowieku i jego zdrowiu, obecne w kulturze europejskiej od starożytności i średniowiecza, z elementami nowożytnych ujęć naukowych, kładących nacisk na doświadczenie i konieczność uwzględniania osiągnięć szeroko pojętych nauk przyrodniczych i technicznych w leczeniu człowieka. Kładzie też ona nacisk na społeczny kontekst życia i zdrowia człowieka i jego wpływ na codzienne funkcjonowanie.

Bardzo często model holistyczny uzupełniany jest przez teoretyków i praktyków, podejmujących się leczenia ludzi, elementami szeroko pojmowanego personalizmu, który kładzie nacisk na konieczność jeszcze większego, niż miało to dotychczas miejsce, podkreślenia szczególnego statusu i miejsca człowieka w świecie, jego podmiotowości, godności i indywidualności. Personalizm przeciwstawia się powszechnemu obecnie "szablonowemu" traktowaniu człowieka oraz bagatelizowaniu jego wrażliwości na ból duchowy i fizyczny. Przeciwstawia się także komercjalizacji usług medycznych, która we współczesnym świecie krzywdzi ludzi ubogich, uniemożliwiając im dostęp do opieki medycznej ze względu na wygórowaną cenę i biurokratyczne procedury [15]. Występuje przeciwko nadmiernej technicyzacji marginalizującej konieczność nawiązywania indywidualnych relacji, opartych na zaufaniu i współpracy leczącego z pacjentem [9].

W personalistycznej koncepcji zdrowia i choroby bierze się również pod uwagę wpływ czynników duchowych, zwłaszcza uczuciowych i emocjonalnych, na życie człowieka, promując profilaktykę zdrowotną opartą na moralnie dobrym, przede wszystkim umiarkowanym, stylu życia [16].

We wspomnianej koncepcji zwraca się uwagę na społeczny wymiar tych zagadnień. Słusznie zauważa się też, że źródłem wielu chorób człowieka jest niewiedza, wynikająca z wadliwie funkcjonującego systemu oświaty. Dlatego też postuluje się zwiększenie wydatków na edukację zdrowotną w szkołach oraz propagowanie problematyki zdrowia i choroby w środkach masowego przekazu. Jednak w centrum namysłu powinna pozostać nie tylko osoba (pacjent), lecz także warunki społeczne, które kształtują możliwości indywidualnych wyborów. Jak zauważa Zofia Słońska, klinicyści często przejmowali na siebie rozwiązywanie zadań wykraczających poza realne kompetencje medycyny, a równocześnie zaniedbywano odbudowę i wzmocnienie zdrowia publicznego, które mogłoby oddziaływać na pozamedyczne, w znacznej mierze społeczne, przyczyny chorób przewlekłych. Utrwaliło się przekonanie, że samo leczenie i edukacja medyczna zdołają powstrzymać epidemie chorób o socjokulturowej etiologii [17].

2.2Relacyjny wymiar opieki klinicznej

Istnieje wiele ujęć i stanowisk, które proponują różne modele relacji pomiędzy zespołem medycznym a pacjentem. Wydaje się, że spośród nich, obecnych zarówno w dawnej, jak i współczesnej etyce zawodów medycznych, najbardziej zasadna jest koncepcja oparta na fundamencie personalizmu, dla którego jednostka ludzka powinna być przedmiotem dużej troski i terapeutycznych zabiegów pracowników służby zdrowia, a jej życie i zdrowie muszą być chronione [18].

Filozofia medycyny, choć wyrasta z klasycznej refleksji nad naturą zdrowia, choroby i opieki, nie może dziś abstrahować od ram instytucjonalnych i politycznych, które kształtują realia praktyki zdrowotnej. Medycyna to nie tylko nauka i technologia, lecz także działalność moralna, społeczna i kulturowa, osadzona w konkretnych systemach zarządzania, wartości i odpowiedzialności. Współczesne ujęcia zdrowia coraz częściej podkreślają jego wymiar relacyjny i wspólnotowy, który jednak wykracza poza indywidualne parametry biologiczne człowieka [19, 20].

W tym kontekście warto zwrócić uwagę na inicjatywy polityczne i legislacyjne, które próbują wzmocnić ten szeroki, systemowy sposób rozumienia zdrowia. Dyrektywa CSRD (Corporate Sustainability Reporting Directive) oraz związane z nią ramy ESG (Environmental, Social, Governance) nakładają na instytucje - także te z sektora ochrony zdrowia - obowiązek raportowania wpływu ich działań na środowisko, społeczeństwo i ład zarządczy. Z kolei program EU4Health (2021-2027) kładzie nacisk na odporność systemów zdrowotnych, profilaktykę i równość w dostępie do opieki. Oba podejścia, choć różne w charakterze, odwołują się do idei solidarności, zrównoważonego rozwoju i wspólnego dobra. Jednak potencjał tych polityk może zostać ograniczony przez ryzyko formalizmu. Praktyka raportowania ESG, jeśli sprowadza się wyłącznie do spełniania wymogów sprawozdawczych, może zamienić intencję etyczną w procedurę biurokratyczną. W takim układzie istnieje ryzyko, że nacisk będzie kładziony nie na rzeczywistą redukcję wpływu środowiskowego, lecz jedynie na zgodność z wymogami administracyjnymi. Analogicznie do zjawisk znanych z sektora finansowego przed kryzysem 2008 r., istnieje potencjalne niebezpieczeństwo, że skomplikowane systemy ocen i wskaźników zamaskują realne deficyty: brak podmiotowości pacjenta, przeciążenie personelu czy uprzedmiotowienie relacji klinicznej [20-22].

Współczesna krytyka redukcjonizmu w medycynie znajduje swoje głębokie zakorzenienie w tradycji filozoficznej. Już Arystoteles wskazywał na integralną naturę człowieka jako jedności duszy i ciała, a chorobę rozumiał jako zaburzenie tej harmonii. Z kolei św. Tomasz z Akwinu, rozwijając myśl arystotelesowską, zwracał uwagę na duchowe i emocjonalne aspekty zdrowia, podkreślając, że troska o uczucia i relacje międzyludzkie ma wpływ nie tylko moralny, lecz także fizyczny. Te klasyczne ujęcia, akcentujące niepodzielność osoby ludzkiej, pozostają istotnym punktem odniesienia dla współczesnych modeli holistycznych i personalistycznych [6]. Kontrastując je z późniejszymi ujęciami kartezjańskimi, w których ciało staje się mechanizmem poddanym zewnętrznej kontroli, możemy lepiej zrozumieć źródła dzisiejszej medykalizacji życia i technicyzacji opieki zdrowotnej [2].

Z perspektywy filozofii medycyny działania te mogą być interpretowane jako próba umocnienia redukcjonizmu objawowego, czyli takie podejście, które zdrowie utożsamia wyłącznie z brakiem mierzalnych symptomów, ignorując psychospołeczne, środowiskowe i egzystencjalne wymiary ludzkiego życia [20]. W ujęciu klasycznym, jak przypomina definicja Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) z 1948 r., zdrowie to: "pełen dobrostan fizyczny, psychiczny i społeczny, a nie tylko brak choroby". W 1999 r. postulowano rozszerzenie tej definicji o wymiar duchowy, wskazując na znaczenie sensu, nadziei i spójności wewnętrznej. Choć zmiana nie została formalnie przyjęta, znajduje dziś rezonans w koncepcjach medycyny holistycznej i narracyjnej. Trafnie oddaje to również motto wywieszone w gabinecie zajmowanym przez Alberta Einsteina w Institute for Advanced Study w Princeton w stanie New Jersey: "Nie wszystko, co się liczy, może zostać policzone i nie wszystko, co może zostać policzone, liczy się" [23]. Ten cytat można odczytać jako formę krytycznej refleksji nad poznawczymi ograniczeniami, w tym Evidence-Based Medicine (EBM) - koncepcji, która historycznie mogła odrzucać terapie niewpisujące się w dominujące modele badawcze, mimo ich niekiedy potencjalnie realnej skuteczności. Oczywiste jest, że nie chodzi o odrzucenie EBM, lecz o uznanie jej granic i konieczność uzupełnienia jej o wymiar ludzki, narracyjny i etyczny. EBM dostarcza niezbędnych narzędzi analitycznych, ale to filozofia medycyny pozwala zrozumieć sens, którego liczby nie pokazują. Warto zatem zauważyć, że filozofia medycyny pełni tu funkcję epistemologicznego strażnika: przypomina, że to, co niemierzalne, nie musi być nieistotne i że przyszłość medycyny może potwierdzić wartość rozwiązań dziś pomijanych jako nieudowodnione. Zauważmy również, że podobne napięcia między tym, co mierzalne, a tym, co realnie znaczące, pojawiają się również w innych dziedzinach wiedzy. Zarówno w medycynie, jak i ekonomii, psychologii czy naukach społecznych obserwujemy trudności związane z przewidywaniem złożonych zjawisk. Świat jednak jest pełen tzw. efektów ubocznych i nieliniowych zależności, które wymykają się prostym modelom opisowym. Tak jak w ekonomii Nassim Taleb krytykuje nadmierne zaufanie do średnich jako miary ryzyka, tak i w medycynie dominacja EBM może prowadzić do upraszczania rzeczywistości, ignorując jednostkowe i niemierzalne aspekty doświadczenia pacjenta. Filozofia, jako metanauka, przypomina o granicach poznania i potrzebie pokory wobec złożoności świata [20, 21]. W tym kontekście warto odwołać się do refleksji Taleba, który wskazuje, że prawdziwa odporność systemu nie polega na eliminacji niepewności, lecz na zdolności do adaptacji i wzrostu pod jej wpływem. Medycyna precyzyjna, rozpoznając złożoność i nieprzewidywalność reakcji organizmu, odchodzi od uśredniania w stronę indywidualizacji, co czyni ją potencjalnie "antykruchą" w sensie talebowskim. To nowy paradygmat podejścia do ryzyka: nie tyle zarządzania niepewnością przez standaryzację (jak w EBM), co życia z nią i uczenia się od niej. Taka filozofia zdrowia, oparta na uważności, analizie wzorców, ale i pokorze wobec nieznanego, może wyznaczyć kierunek dla przyszłości etycznej i skutecznej medycyny [24, 25].

Zasadne jest spojrzenie na rozwój medycyny w szerszym, historyczno-cyklicznym ujęciu. Inspirując się analizami Raya Dalio, który w "Principles for Dealing with the Changing World Order" opisuje wzrosty i upadki imperiów jako powtarzające się cykle o wspólnych cechach (ekspansja, szczyt, dekadencja, korekta, transformacja), możemy zapytać: czy podobne prawidłowości nie występują w ewolucji modeli medycyny. W ciągu ostatnich dekad dominującym "imperium" stała się EBM - racjonalna, sformalizowana, zorientowana na dane ilościowe. Jej siła polegała na standaryzacji i mierzalności, ale dziś obserwujemy symptomy jej epistemicznego "przegrzania": przeciążenie protokołami, ignorowanie kontekstu, spadek zaufania pacjentów, wypalenie zawodowe personelu. Być może znajdujemy się u progu "korekty" - momentu, w którym to, co dotąd działało, przestaje odpowiadać na nowe wyzwania [22]. W tej perspektywie wzrost znaczenia medycyny precyzyjnej, narracyjnej, filozoficznej, personalistycznej czy zintegrowanej nie jest jedynie modą, lecz oznaką głębszej zmiany paradygmatu, podobnie jak przejście od imperium przemysłowego do cyfrowego, a w niedalekiej przyszłości AI, tzw. IV rewolucji przemysłowej. Nowe technologie, takie jak algorytmy uczenia maszynowego, analiza big data czy systemy wspomagania decyzji klinicznych już dziś zmieniają architekturę systemów zdrowotnych. Filozofia medycyny może tu odgrywać rolę kulturowego wskaźnika wyprzedzającego - dostrzegać pęknięcia w obowiązującym modelu, zanim staną się widoczne statystycznie. Chodzi o uważność: modele, które lekceważą człowieka jako osobę, wcześniej czy później mogą tracić zaufanie i legitymizację [19, 21, 22].

Pewne napięcia między automatyzacją a odpowiedzialnością ludzką obserwujemy również poza medycyną, przykładowo w lotnictwie. Po wprowadzeniu pełnej automatyki lotu u części pilotów samolotów pasażerskich odnotowano pogorszenie wyników bezpieczeństwa oraz spadek umiejętności manualnych, co w sytuacjach awaryjnych mogło prowadzić do błędów. W reakcji na te obserwacje przywrócono częściową kontrolę człowieka nad systemami, uznając, że automatyzacja nie może całkowicie zastąpić krytycznego myślenia i doświadczenia. Podobnie, choć EBM dostarcza fundamentalnych narzędzi analitycznych, to jej bezrefleksyjne, zautomatyzowane stosowanie niesie ryzyko upraszczania złożonego stanu pacjenta. Tym bardziej w kontekście rosnącej roli algorytmów AI w klinicznej decyzyjności istnieje potrzeba zachowania czujności. Narzędzia te mogą wspierać diagnozę czy terapię, ale nie powinny zastępować ludzkiej wrażliwości, odpowiedzialności i relacji [24]. Filozofia medycyny może tu odegrać kluczową rolę jako przestrzeń refleksji nad tym, gdzie kończy się efektywność narzędzia, a zaczyna potrzeba mądrości i osądu [10]. Choć koncepcja EBM w swojej oryginalnej formie zakładała integrację najlepszych dowodów naukowych z doświadczeniem klinicznym oraz wartościami i preferencjami pacjenta, to w praktyce często dochodzi do jej uproszczenia, gdy dominuje jeden z elementów, niestety zazwyczaj ten najlepiej mierzalny. W wielu systemach ochrony zdrowia zauważa się tendencję do nadmiernego eksponowania danych z badań kosztem indywidualnej refleksji, co skutkuje mechanizacją decyzji klinicznych [20, 21]. Skoro więc część praktyk klinicznych przybiera automatyczny charakter, równie istotne staje się to, co dzieje się poza gabinetem. Krytycy medykalizacji, w tym Magdalena Sokołowska, podkreślali, że skuteczna profilaktyka nie może zatrzymać się na interwencjach wyłącznie na poziomie jednostki; często wymaga zmian społecznych. Sokołowska wiązała dominację perspektywy jednostkowej z utrwaloną filozofią zawodów medycznych, która sprzyja indywidualizacji problemów zdrowotnych i tym samym utrudnia pracę nad ich strukturalnymi przyczynami [17].

Inna podobna rozbieżność między założeniami a praktyką występuje także w przypadku klasycznej definicji zdrowia WHO z 1948 r., która opisuje zdrowie jako: "pełen dobrostan fizyczny, psychiczny i społeczny". Chociaż idea ta inspirowała rozwój podejścia holistycznego i jest szeroko cytowana, w praktyce klinicznej bywa marginalizowana. Systemy ochrony zdrowia, często zdominowane przez protokoły, algorytmy i ekonomiczne wskaźniki, mogą ignorować jej relacyjny i egzystencjalny wymiar, traktując zdrowie w sposób zawężony, jedynie jako brak zdiagnozowanej choroby.

Filozofia medycyny, stając w obliczu tych wyzwań, może odegrać podwójną rolę: z jednej strony dostarczyć krytycznego narzędzia analizy, wskazując na zagrożenia instrumentalizacją i medykalizacją życia, z drugiej - pomóc odzyskać pierwotny sens zdrowia będący dynamicznym procesem, wymagającym uwzględnienia osoby ludzkiej jako całości. Tak rozumiana filozofia staje się nie tylko akademicką refleksją, lecz także postulatem etycznym i społecznym: aby zdrowie i cała opieka medyczna były zarówno dobrze zarządzane, jak i głęboko sensowne [19].

Współczesna kultura zdrowia nasycona jest przekonaniem, że zdrowie można, a nawet należy kontrolować, mierzyć i doskonalić. U podstaw tej postawy leży zjawisko określane terminem healthism - wprowadzonym przez Roberta Crawforda w latach 80. XX w., które opisuje tendencję do utożsamiania zdrowia z moralnym obowiązkiem jednostki i indywidualizowania odpowiedzialności za zdrowie przy ograniczonej widoczności determinant społecznych. W tym modelu styl życia staje się nie tylko wyborem, lecz także moralnym imperatywem. Zdrowie zyskuje rangę "wszechwartości", dominującej nad innymi aspektami życia: duchowymi, społecznymi czy egzystencjalnymi.

Równolegle rozwój technologii monitorowania zdrowia (np. aplikacje, zegarki mierzące tętno, poziom stresu, jakość snu) pogłębia iluzję całkowitej kontroli nad ciałem. Kultura samomonitorowania, tzw. quantified self, zamienia ciało w obiekt nieustannego pomiaru i optymalizacji. W efekcie granice między profilaktyką a patologią zacierają się, a naturalne procesy biologiczne (starzenie, zmęczenie, smutek) zaczynają być interpretowane jako anomalie wymagające interwencji. Medykalizacja życia rozszerza się więc poza granice choroby, obejmując normę, prewencję, ryzyko i styl życia jako potencjalne obszary kontroli medycznej [19]. W tej logice, opartej na paradygmacie biomedycznym organizującym praktykę kliniczną, wymiar społeczny, kluczowy dla zdrowia populacji, bywa spychany na dalszy plan. Skupienie na jednostkowej kontroli i metrykach sprzyja pomijaniu determinant społecznych, przez co leczymy skutki procesów kulturowych i ekonomicznych częściej niż ich przyczyny [17].

Zjawiskiem powiązanym z medykalizacją jest technicyzacja opieki zdrowotnej. Współczesna medycyna, oparta na technologii i algorytmach, coraz częściej marginalizuje wymiar relacyjny kontaktu zespołu opieki zdrowotnej z pacjentem. Pacjent staje się odbiorcą usług, przypadkiem klinicznym lub "danymi" do analizy, a lekarz/pielęgniarka - operatorem procedur. System opieki dąży do standaryzacji, optymalizacji i kontroli, co - choć korzystne z punktu widzenia zarządzania - może nieść ryzyko dehumanizacji relacji klinicznej.

Jak zauważa Edmund D. Pellegrino, medycyna bez ugruntowania w etyce i filozofii ryzykuje utratę swojej tożsamości. Leczenie nie jest wyłącznie interwencją biologiczną - to również akt moralny, który powinien respektować godność osoby chorej. Krytycy wskazują, że wzrost roli procedur, formularzy i protokołów sprawia, iż czas i przestrzeń na słuchanie pacjenta, jego narracji i cierpienia, ulega zawężeniu. W konsekwencji zanika nie tylko zaufanie, ale i sens doświadczenia opieki jako relacji.

Alternatywą dla opisanych zjawisk jest koncepcja zdrowia rozumianego nie jako idealny stan, lecz dynamiczna równowaga: cielesna, psychiczna, społeczna i duchowa. W tym ujęciu zdrowie nie oznacza perfekcji, lecz zdolność do adaptacji, odnajdywania sensu i funkcjonowania pomimo ograniczeń [25]. Podejścia takie jak slow medicine, medycyna narracyjna czy medycyna stylu życia na nowo sytuują pacjenta w centrum uwagi - nie jako przypadek, ale jako osobę z historią, relacjami i potrzebą bycia wysłuchaną [19].

W tym duchu współczesna filozofia medycyny odnajduje pokrewieństwo z koncepcją medical nihilism Jacoba Stegengi, który wskazuje na przecenianie skuteczności wielu interwencji medycznych, nadmiarowość terapii i złożone ryzyka związane z medykalizacją życia. W swojej pracy: "Care and Cure: An Introduction to Philosophy of Medicine" Stegenga akcentuje potrzebę powrotu do idei troski, rozwagi i uważności w opiece - co znajduje swoje odbicie w praktykach gentle medicine [20, 21].

W tym kontekście cenną inspiracją okazuje się również sceptyczny empiryzm Taleba, który podkreśla, że rzeczywista wiedza, zwłaszcza w warunkach niepewności, rodzi się oddolnie, z praktyki, nie z teorii. To praktyka jest laboratorium/kliniką. W opozycji do platońskiej wiary w doskonałe modele i racjonalne planowanie, Taleb postuluje transfer wiedzy "od rzemieślnika do akademii", nie w drugą stronę. Medycyna, jeśli ma być skuteczna i etyczna, powinna się uczyć od praktyków, obserwować, co działa w rzeczywistości, a nie projektować ludzi na wzór uproszczonych modeli biologicznych. Jak podkreśla sam Taleb: "Działanie wyprzedza zrozumienie. Praktyka tworzy teorię, a nie odwrotnie" [24].

Zbliżone stanowisko prezentował już wcześniej Ivan Illich, który krytykował "ekspropriację zdrowia" przez instytucje medyczne i postulował jego odzyskanie przez wspólnoty i jednostki. Zarówno Illich, jak i Stegenga, proponują redefinicję zdrowia jako zdolności do życia z ograniczeniami - a nie jako stanu idealnego, osiąganego technicznymi środkami [19].

Tym samym, filozofia medycyny powinna nie tylko analizować pojęcia zdrowia, choroby i leczenia, lecz także odsłaniać mechanizmy ich społecznej i politycznej instrumentalizacji. Wymaga to przekroczenia perspektywy biomedycznej i otwarcia się na wymiar egzystencjalny, duchowy i wspólnotowy jako ten, który tradycyjnie był domeną etyki, filozofii i medycyny praktykowanej z uważnością.

Takie rozumienie zdrowia i starzenia się często jest obecne w tradycjach kulturowych Azji Wschodniej. W wielu filozofiach Dalekiego Wschodu starość nie jest postrzegana jako porażka biologiczna ani deficyt, ale jako naturalny etap życia związany z dojrzewaniem moralnym, osiąganiem mądrości i wewnętrznej harmonii. Zamiast patologizować przemijanie i traktować je jako problem medyczny do technologicznego rozwiązania, te podejścia akcentują akceptację zmian cielesnych jako części większego porządku natury. Starzenie się wiąże się tu z narastającą rolą społeczną i symboliczną - osoby starsze uznaje się za źródło doświadczenia, przewodnictwa i refleksji, nie za obiekt interwencji medycznych. Tak rozumiana równowaga: cielesna, duchowa i wspólnotowa, stanowi kontrapunkt wobec zachodniego modelu kontroli, samodoskonalenia i optymalizacji. Alternatywne ujęcia obecne w azjatyckich kulturach mogą tym samym wspierać postulat dekonstrukcji medykalizacji i redefinicji zdrowia jako życia w zgodzie z naturalnym rytmem, bez pogoni za doskonałością [25, 26]. Warto również przywołać refleksje Johna Bogle'a, twórcy pierwszego na świecie funduszu indeksowego i założyciela Vanguard, który w kontekście etyki ekonomicznej, a pośrednio także zdrowotnej, wskazywał na wartość umiaru, prostoty i odpowiedzialności. W duchu jego podejścia można przez analogię odczytać postulat ograniczenia nadmiaru, zarówno technologicznego, jak i terapeutycznego, oraz przywrócenia zdrowiu jego pierwotnego znaczenia: jako wystarczającej kondycji do prowadzenia dobrego życia, a nie niekończącej się optymalizacji [23].

2.3Podsumowanie

Wszystkie te podejścia - od medycyny stylu życia, przez medycynę narracyjną, aż po slow medicine wskazują na potrzebę powrotu do źródeł: do osoby jako centrum medycyny. To właśnie filozofia medycyny, jako dyscyplina refleksyjna, może pełnić funkcję kompasu, który wskazuje kierunek etycznej odnowy praktyki zdrowotnej. Zwrot ku personalizmowi nie jest utopią - wiele dziedzin medycyny już dziś aktywnie realizuje tę zmianę podejścia. Geriatria i medycyna paliatywna, z samej swojej istoty, koncentrują się na osobie, a nie tylko na jednostce chorobowej. Ich modele praktyki uwzględniają nie tylko fizjologię starzejącego się organizmu, lecz także potrzeby emocjonalne, duchowe i społeczne. Medycyna rodzinna, jako bliska kontekstowi życia pacjenta, również od lat promuje podejście holistyczne. Rehabilitacja, a coraz częściej także onkologia i opieka środowiskowa, włączają elementy relacji, narracji i współdecydowania. Z kolei w intensywnej terapii i medycynie ratunkowej, chociaż tempo działań jest inne, niezmiennie obecna musi być refleksja etyczna: o granicach interwencji, sensowności działań i godności pacjenta.

Piśmiennictwo

1. Kowalczyk S.: Elementy filozofii i teologii sportu. Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 2002. 2. Kowalczyk S.: Ciało człowieka w refleksji filozoficznej. Wydawnictwo KUL, Lublin 2009. 3. Pańpuch Z.: W poszukiwaniu szczęścia. Śladami aretologii Platona i Arystotelesa. Wydawnictwo KUL, Lublin 2015. 4. Radziszewska-Szczepaniak D.: Podstawy koncepcji sublimacji uczuć u św. Tomasza z Akwinu. Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn 2002. 5. Biesaga T.: Elementy etyki lekarskiej. Medycyna Praktyczna, Kraków 2006. 6. Krasnodębski M.: Dusza i ciało. Zagadnienie zjednoczenia duszy i ciała w wybranych tekstach Tomasza z Akwinu oraz w filozofii tomistycznej. "Navo", Warszawa 2004. 7. Bednarski F.W.: Sport i wychowanie fizyczne w świetle etyki św. Tomasza z Akwinu. Veritas, Londyn 1962. 8. Biesaga T.: Podstawy etyki i bioetyki. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II, Kraków 2016. 9. Hołub G.: Osoba w labiryncie decyzji moralnych. Bioetyka w perspektywie personalistycznej. Wydawnictwo św. Stanisława BM, Kraków 2014. 10. Chyrowicz B.: Bioetyka i ryzyko. Argument "równi pochyłej" w dyskusji wokół współczesnej genetyki. Wyd. II, Wydawnictwo KUL, Lublin 2002. 11. Woynarowska B.: Edukacja zdrowotna. Podręcznik akademicki. PWN, Warszawa 2008. 12. Zwoliński A.: Leksykon terapii alternatywnych. Wydawnictwo M, Kraków 2013. 13. Aleksandrowicz J.: Sumienie ekologiczne. Wiedza Powszechna, 1979. 14. Blaxter M.: Zdrowie (przeł. M. Okła). Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2009. 15. Galewicz W.: Status ludzkiego zarodka a etyka badań biomedycznych. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2013. 16. Dąbrowski K.: Co to jest higiena psychiczna. Nasza Księgarnia, Warszawa 1962. 17. Słońska Z.: Medykalizacja a społeczeństwo: obszary i kierunki wzajemnego oddziaływania. W: Nowakowski M., Piątkowski W. (red.): Procesy medykalizacji we współczesnym społeczeństwie. Wydawnictwo UMCS, Lublin 2017. 18. Olejniczak M.: Bioetyka cnót. Wydawnictwo Naukowe Katedra, Gdańsk 2017. 19. Illich I.: Medical Nemesis: The Expropriation of Health. Pantheon Books, Nowy Jork 1976. 20. Stegenga J.: Medical Nihilism. Oxford University Press, Oxford 2018. 21. Stegenga J.: Care and Cure: An Introduction to Philosophy of Medicine. University of Chicago Press, Chicago 2018. 22. Dalio R.: Zasady. Wydawnictwo Agora, Warszawa 2019. 23. Bogle J.C.: Dość. Prawdziwe miary bogactwa, biznesu i życia. Polskie Towarzystwo Ekonomiczne, Warszawa 2009. 24. Taleb N.N.: Czarny Łabędź: Jak nieprzewidywalne zdarzenia rządzą naszym życiem. Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2010. 25. de Mello A.: Przebudzenie. Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2015. 26. Goh C.S., Bodeker G., Kariippanon K. (red.): Healthy Ageing in Asia: Culture, Prevention and Wellness. Taylor & Francis Group, Londyn 2022.