Autorzy
prof. dr hab. n. med. Jerzy Strużyna
Wschodnie Centrum Leczenia Oparzeń i Chirurgii Rekonstrukcyjnej w Łęcznej
Klinika Chirurgii Plastycznej, Rekonstrukcyjnej i Leczenia Oparzeń
Wydział Lekarski
Uniwersytet Medyczny w Lublinie
dr hab. n. med. Agnieszka Surowiecka
Klinika Chirurgii Plastycznej Rekonstrukcyjnej i Leczenia Oparzeń
Wojskowy Instytut Medyczny - Państwowy Instytut Badawczy
dr hab. n. med. Tomasz Korzeniowski, prof. uczelni
Wschodnie Centrum Leczenia Oparzeń i Chirurgii Rekonstrukcyjnej w Łęcznej
Klinika Chirurgii Plastycznej, Rekonstrukcyjnej i Leczenia Oparzeń
Wydział Lekarski
Uniwersytet Medyczny w Lublinie
* * *
dr n. o zdr. Joanna Białożyt
Centrum Leczenia Oparzeń im. dr. Stanisława Sakiela w Siemianowicach Śląskich
dr hab. n. med. Anna Chrapusta
Małopolskie Centrum Oparzeniowo-Plastycznego
Szpital Specjalistyczny im. L. Rydygiera w Krakowie
dr n. med. Łukasz Drozd
Akademia WSB w Dąbrowie Górniczej
Wydział Nauk Medycznych
prof. dr hab. Justyna Drukała
Bank Komórek
Zakład Biologii Komórki
Wydział Biochemii, Biofizyki i Biotechnologii
Uniwersytet Jagielloński
dr n. o zdr. Łukasz Dudziński
Zakład Ratownictwa Medycznego
Warszawski Uniwersytet Medyczny
Komenda Miejska PSP w Lublinie
prof. dr hab. n. med. Jerzy Robert Ładny
Klinika Medycyny Ratunkowej
Uniwersytet Medyczny w Białymstoku
lek. Maciej Łączyk
Wschodnie Centrum Leczenia Oparzeń i Chirurgii Rekonstrukcyjnej, Szpital Powiatowy w Łęcznej
prof. dr hab. Zbigniew Madeja
Bank Komórek
Zakład Biologii Komórki
Wydział Biochemii, Biofizyki i Biotechnologii
Uniwersytet Jagielloński
dr n. o zdr. Leszek Marzec
Polskie Towarzystwo Leczenia Oparzeń
Polskie Towarzystwo Badania Bólu
mgr fizjoterapii Krzysztof Materniak
Centrum Leczenia Oparzeń im. dr. Stanisława Sakiela w Siemianowicach Śląskich
dr hab. Klaudiusz Nadolny, prof. uczelni
ZOZ Rejonowe Pogotowie Ratunkowe w Sosnowcu
Katedra i Zakład Ratownictwa Medycznego
Wydział Nauk Medycznych w Zabrzu
Akademia Śląska w Katowicach
Akademia WSB w Dąbrowie Górniczej
Wydział Nauk Medycznych
prof. dr hab. n. med. Alina Olender
Katedra i Zakład Mikrobiologii Lekarskiej
Uniwersytet Medyczny w Lublinie
mgr Magdalena Palion
SP ZOZ Rejonowe Pogotowie Ratunkowe w Sosnowcu
dr n.med. Karolina Pieszko
Oddział Chirurgii Plastycznej i Oparzeń, Wielospecjalistyczny Szpital SPZOZ w Nowej Soli
Katedra Chirurgii i Onkologii
Wydział Lekarski i Nauk o Zdrowiu
Uniwersytet w Zielonej Górze
mgr Maciej Pudełek
Bank Komórek
Zakład Biologii Komórki
Wydział Biochemii, Biofizyki i Biotechnologii
Uniwersytet Jagielloński
dr n.med. Ryszard Spławski
Oddział Chirurgii Plastycznej i Oparzeń
Wielospecjalistyczny Szpital SPZOZ w Nowej Soli
dr n. med. Aldona Stachura
Oddział Chirurgii Plastycznej i Rekonstrukcyjnej
Wojewódzki Szpital Specjalistyczny nr 5 im. Św. Barbary w Sosnowcu
Aleksander Stachura-Kułach
lek. Przemysław Strzelec
Centrum Leczenia Oparzeń im. dr. Stanisława Sakiela w Siemianowicach Śląskich
st. str. dr n. społ. Jan Tymiński
Zakład Ratownictwa Medycznego, Akademia Pożarnicza
Szpitalny Oddział Ratunkowy
Szpital Wolski im. dr Anny Gostyńskiej
dr n. med. Grzegorz Wilhelm
Klinika Chirurgii Plastycznej i Mikrochirurgii
Wydział Lekarski
Uniwersytet Medyczny w Lublinie
Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii USK w Lublinie
Katedra i Zakład Mikrobiologii Lekarskiej
Uniwersytet Medyczny w Lublinie
lek. Aleksandra Winiarska
Wschodnie Centrum Leczenia Oparzeń i Chirurgii Rekonstrukcyjnej w Łęcznej
lek. Piotr Wróblewski
Centrum Leczenia Oparzeń im. dr. Stanisława Sakiela w Siemianowicach Śląskich
1 Epidemiologia oparzeń na świecie i w PolsceAleksandra WINIARSKA, Jerzy STRUŻYNA
Oparzenia to ważny problem zdrowia publicznego na całym świecie. Zdecydowana większość urazów dotyczy krajów rozwijających się, w krajach o wyższych dochodach odsetek osób doznających oparzeń zmniejsza się. Systemy opieki zdrowotnej stoją również przed wyzwaniem, jakim jest leczenie wczesnych i odległych następstw oparzeń. Analiza danych epidemiologicznych i demograficznych związanych z urazami termicznymi, chemicznymi lub elektrycznymi pozwala na stworzenie systemów zapobiegania oparzeniom w różnych grupach wiekowych, a także na bardziej efektywną organizację opieki zdrowotnej - od lokalizacji specjalistycznych szpitali i oddziałów leczenia oparzeń, poprzez dystrybucję zasobów finansowych i ludzkich, aż do edukacji personelu medycznego odnośnie do leczenia oparzeń zgodnego z evidence based medicine i good medical practice.
SŁOWA KLUCZOWE oparzenia - epidemiologia
1.1Wstęp
Temperatura (gorące płyny, gorące przedmioty, płomień), tarcie, prąd elektryczny, związki chemiczne, promieniowanie to czynniki etiologicznie wywołujące oparzenia. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (World Health Organization - WHO) rocznie niemal 11 milionów osób doznaje oparzenia, dla 180 tysięcy uraz ten okazuje się śmiertelny. Oparzenia stanowią poważne wyzwanie dla zdrowia publicznego. Urazy te często są bagatelizowane, jednak wiążą się ze znaczną i długotrwałą chorobowością oraz, niestety, śmiertelnością [1, 2].
1.2Epidemiologia oparzeń na świecie
Wysokiej jakości dane dotyczące epidemiologii i demografii oparzeń to szansa, by stworzyć efektywnie działający system ośrodków zajmujących się tymi wymagającymi urazami. Niestety, większość danych dotyczących występowania oparzeń pochodzi z krajów wysoko rozwiniętych, gdzie dostęp do opieki zdrowotnej jest powszechny, funkcjonują centra oparzeniowe, istnieje możliwość szybkiego zastosowania specjalistycznej terapii i sprzętu [3-5]. Natomiast w krajach o niższym zaawansowaniu cywilizacyjnym, gdzie dostęp do podstawowej i specjalistycznej pomocy lekarskiej jest geograficznie ograniczony, również dane epidemiologiczne są niekompletne [6]. Nie można nie zauważyć, że uwarunkowania kulturowe (np. gotowanie na świeżym powietrzu, sposób ubioru, przemoc domowa, zabójstwa posagowe), konflikty zbrojne lub klęski żywiołowe składają się na złożone i różnorodne rozpowszechnienie oparzeń w różnych częściach świata [7-10]. Niestety, jak dotąd nie udało się doprowadzić do powstania światowego rejestru oparzeń [11].
Oparzenia to częsty problem zdrowotny w krajach rozwijających się - około 90% oparzeń występuje na obszarach o niskich i średnich dochodach [12, 13], natomiast liczba oparzeń w krajach wysoko rozwiniętych maleje. Częstość występowania jest różnicowana - wskaźnik zgonu z powodu oparzenia na 100 tysięcy mieszkańców w krajach afrykańskich to nawet 15, natomiast na Islandii, w Singapurze i na Malcie - odpowiednio 0,09; 0,09 i 0,07. Liczba zgonów spowodowanych oparzeniami u dzieci w krajach rozwijających się jest 7-11 razy wyższa niż w krajach rozwiniętych [14].
W krajach, gdzie dane statystyczne są bardzo dokładne (np. w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej), obserwujemy, że zdecydowanie więcej oparzeń występuje w dwóch kategoriach wiekowych - u dzieci (1-15,9 roku) oraz wśród osób w wieku produkcyjnym (20-59 lat). Oparzenia pediatryczne w równym stopniu dotyczą dziewczynek, jak i chłopców, natomiast wśród osób dorosłych w większości krajów prawie dwa razy więcej mężczyzn niż kobiet ulega oparzeniom. Inne obserwacje pochodzą z Indii i Ghany, gdzie oparzenia i śmierć w związku z urazem są bardziej powszechne u kobiet [16-17].
Oparzenia niezakończone zgonem są przyczyną chorobowości, wiążą się z długotrwałą hospitalizacją, a ich konsekwencjami nierzadko są trwałe oszpecenie i niepełnosprawność, które bardzo często wiążą się ze społecznym odrzuceniem, stygmatyzacją i zaburzeniami psychicznymi (zgodnie z doniesieniami Stoddard i wsp. nawet 43% oparzonych doświadcza myśli samobójczych [18, 19-20]). Według WHO oparzenia są jedną z głównych przyczyn utraty lat życia skorygowanych niepełnosprawnością (wskaźnik DALY - disability-adjusted life years) w krajach rozwijających się. Systemy opieki nad oparzonymi różnią się w zależności od regionu świata, niemniej jednak dążymy do skrócenia czasu pobytu w szpitalu i skupienia leczenia oparzeń w wysokospecjalistycznych centrach leczenia oparzeń [1].
Dostępne dane literaturowe [15] wskazują, że najczęstszym czynnikiem etiologicznym oparzeń jest płomień (45%), następnie oparzenia gorącym płynem (31%). Znacznie rzadziej występują oparzenia elektryczne i chemiczne (ok. 3%). Oparzenia u dzieci to najczęściej oparzenia gorącym płynem (scald) - nawet 58% [15], z wiekiem wzrasta odsetek oparzeń związanych z ekspozycją na płomienie. Należy zwrócić uwagę na populacje szczególnie narażone na oparzenia, w tym ciężkie (np. osoby starsze, osoby niepełnosprawne, osoby z padaczką, żołnierze).
Według amerykańskich rejestrów najwięcej poszkodowanych prezentuje obrażenia poniżej 10% powierzchni ciała (ok. 57% zgłaszających się pacjentów w 2023 r.). Znacznie rzadziej obserwowane są oparzenia powyżej 20% powierzchni ciała - w 2023 roku w USA u 6,4% hospitalizowanych z powodu oparzenia odnotowano tak rozległe rany. Najczęściej występują oparzenia kończyn górnych (45%) i rąk (42%), następnie kończyn dolnych (40%), tułowia (38%) i głowy (33%). Jedna trzecia pacjentów centrów oparzeniowych w USA wymagała intensywnej terapii w 2023 roku. Oparzenie okazuje się śmiertelne dla 3%, natomiast w przypadku oparzenia dróg oddechowych odsetek ten wzrasta prawie ośmiokrotnie (3,3% vs 26%) [15].
1.3Epidemiologia oparzeń w Polsce
Problem zdrowotny każdej osoby, która ma styczność z systemem opieki zdrowotnej w Polsce, kodowany jest przez medyczną klasyfikację sporządzoną przez Światową Organizację Zdrowia, tj. Międzynarodową Statystyczną Klasyfikację Chorób i Problemów Zdrowotnych w wersji 10 (International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems - ICD-10). Poza ułatwieniem komunikowania się profesjonalistów medycznych, stawiania diagnoz, a także wprowadzenia lepszej organizacji pracy, oznaczenia alfanumeryczne wykorzystane w klasyfikacji ułatwiają gromadzenie danych statystycznych dotyczących różnych jednostek chorobowych. Obok klasyfikacji chorób istnieje również klasyfikacja procedur medycznych (Międzynarodowa Klasyfikacja Procedur Medycznych, ICD-9-CM), która wykorzystywana jest przez zakłady opieki zdrowotnej, aby ułatwić i uporządkować wykonywanie procedur zabiegowych, diagnostycznych i leczniczych, a także rozliczanie ich z Narodowym Funduszem Zdrowia (NFZ). Na podstawie wspomnianego systemu koduje się wszelkie procedury związane z leczeniem, zabiegami i operacjami u danego pacjenta. Następnie na ich podstawie i w powiązaniu z kodem w ICD-10 (procedury związane z diagnostyką i leczeniem oparzeń w klasyfikacji ICD-9 kodowane są jako procedury z grupy 85 lub 86 - zabiegi w powłokach ciała) przydziela się pacjentów do jednorodnych grup pacjentów (JGP), na ich podstawie NFZ decyduje o przyznaniu refundacji (finansowania) na dane leczenie. Grupy związane z oparzeniami to J11-J32 (tab. 1.1). Aktualne rozliczenia i dane dotyczą grup J22-J32 [21].
Szacuje się, że rocznie w Polsce prawie siedem tysięcy osób hospitalizowanych jest z powodu oparzenia. W ostatnich latach obserwujemy tendencję spadkową (w 2012 r. prawie 9260 hospitalizacji, w 2020 r. - nieco ponad 3000; ryc. 1.1 i 1.2) - dotyczy to przede wszystkim przypadków oparzeń ekstremalnych). Odsetek hospitalizacji zakończonych zgonem utrzymuje się na względnie stałym poziomie, około 3% (ryc. 1.3) - średnio rocznie w Polsce z powodu oparzenia umiera około 200 osób. Największa śmiertelność dotyczy oparzeń ekstremalnych (ponad 60% przypadków). Poszkodowanymi ponad dwukrotnie częściej są mężczyźni (ponad 60% przypadków oparzeń w Polsce w ostatnich 12 latach).
Rycina 1.1
Liczba hospitalizacji i zgonów z powodu oparzeń na przestrzeni lat 2011-2020. Obserwuje się spadek liczby oparzeń wymagających hospitalizacji, odsetek zgonów kształtuje się na podobnym poziomie.
Rycina 1.2
Liczba osób hospitalizowanych z powodu oparzeń (szczególnie oparzeń ekstremalnych (J22, J25) zmniejsza się na przestrzeni lat (na wykresie 2011-2023).
Rycina 1.3
W latach 2011-2018 odsetek hospitalizacji z powodu oparzeń zakończonych zgonem kształtował się na zbliżonym poziomie. W ostatnich latach (2019 i 2020) obserwujemy nawet trzykrotny wzrost śmiertelności - przyczyną może być starzenie się społeczeństwa i zwiększenie odsetka osób starszych ulegających urazom oraz zwiększenie liczby obrażeń ciężkich (tab. 1.1.).
Tabela 1.1
Kategorie jednorodnych grup pacjentów (JGP) dotyczące leczenia oparzeń (pogrubione aktualnie stosowane JGP).
KOD JGP
Rozwinięcie
J11
Poważne oparzenia (odmrożenia), oparzenia IIIo > 19% TBSA jednej lub wielu okolic ciała z przeszczepem skóry > 10 dni * grupa o charakterze zabiegowym
J12
Poważne oparzenia (odmrożenia), oparzenia IIIo > 19% TBSA jednej lub wielu okolic ciała przeniesione do ośrodka specjalistycznego * grupa o charakterze zabiegowym
J13
Poważne oparzenia (odmrożenia), oparzenia IIIo > 19% TBSA jednej lub wielu okolic ciała bez przeszczepu skóry > 10 dni * grupa o charakterze zabiegowym
J14
Oparzenia (odmrożenia) z wieloma przeszczepami skóry z PW * grupa o charakterze zabiegowym
J15
Oparzenia (odmrożenia) z wieloma przeszczepami skóry bez PW * grupa o charakterze zabiegowym
J16
Oparzenia (odmrożenia) z jednym przeszczepem skóry z PW * grupa o charakterze zabiegowym
J17
Oparzenia (odmrożenia) z jednym przeszczepem skóry bez PW * grupa o charakterze zabiegowym
J18
Oparzenia (odmrożenia) z innymi procedurami z PW * grupa o charakterze zabiegowym
J19
Oparzenia (odmrożenia) z innymi procedurami bez PW * grupa o charakterze zabiegowym
J20
Inne oparzenia (odmrożenia) z PW
J21
Inne oparzenia (odmrożenia) bez PW
J22
Ekstremalne oparzenia z zabiegiem chirurgicznym > 15 dni * grupa o charakterze zabiegowym
J23
Ciężkie oparzenia z zabiegiem chirurgicznym > 10 dni * grupa o charakterze zabiegowym
J24
Średnie oparzenia/odmrożenia z zabiegiem chirurgicznym > 5 dni * grupa o charakterze zabiegowym
J25
Ekstremalne oparzenia > 15 dni
J26
Ciężkie oparzenia
J27
Średnie oparzenia/odmrożenia > 5 dni
J28
Lekkie oparzenia/odmrożenia
J29
Oparzenia/odmrożenia przed przeniesieniem do ośrodka specjalistycznego
J30
Poważne oparzenia < 18. roku życia
J31
Zabiegi związane z przeszczepami skóry * grupa o charakterze zabiegowym
J32
Duże zabiegi skórne * grupa o charakterze zabiegowym
J33
Średnie zabiegi skórne * grupa o charakterze zabiegowym
TBSA - całkowita powierzchnia ciała (total body surface area)
Według danych zgromadzonych w NFZ w Polsce odnotowujemy średnio około 1160 ciężkich oparzeń rocznie (dane z lat 2009-2022). W badanym okresie obserwuje się średnio około 130 zgonów rocznie z powodu ciężkiego oparzenia. Poszkodowani w wyniku ciężkich oparzeń (ponad 4/5 wszystkich przypadków) to w 80% dorośli powyżej 18. roku życia.
W latach 2009-2022 średnio około 153 dzieci poniżej 18. roku życia rocznie doznawało ciężkich oparzeń wymagających hospitalizacji. Dzieci pięć razy rzadziej niż dorośli ulegają tak poważnym wypadkom.
W latach 2009-2011 ponad 1/3 ciężkich oparzeń to oparzenia u osób do 18. roku życia; w 2012 roku to niemal 50% ciężkich oparzeń; w latach 2013-2018 ciężkie oparzenia dzieci stanowią około 25% wszystkich hospitalizowanych z powodu ciężkich oparzeń. Od 2019 roku obserwuje się znaczny spadek liczby dzieci, które ulegają ciężkim oparzeniom (do ok. 2,3% maks. w 2019 r.) (ryc. 1.4 i 1.5).
Rycina 1.4
Zmniejsza się udział populacji pediatrycznej w całkowitej liczbie ciężkich oparzeń (15-krotny spadek, porównując rok 2017, kiedy odnotowano największą liczbę hospitalizacji związanych z ciężkim oparzeniem u osób do 18. roku życia, i rok 2020 z najniższą liczbą takich przypadków).
Rycina 1.5
Ciężkie oparzenia (J23 i J26) w Polsce w latach 2009-2022 - urazy dotyczą przede wszystkim osób dorosłych.
Średnio prawie 54 ekstremalne oparzenia rocznie miały miejsce w latach 2009--2022. Ponad 15 razy częściej tego typu wypadkom ulegały osoby dorosłe (94% vs 6%); 59 przypadków rocznie to ekstremalne oparzenia dorosłych po 18. roku życia. W ostatnich 14 latach 48 dzieci doznało ekstremalnych oparzeń (ponad troje dzieci rocznie; 6,3% ekstremalnych oparzeń w Polsce) (ryc. 1.6).
Rycina 1.6
Ekstremalne oparzenia (J22 i J25) w latach 2009-2022. Po chwilowym wzroście liczby hospitalizacji z powodu ekstremalnych oparzeń obserwujemy spadek i stabilizację liczby przypadków wśród osób dorosłych w kolejnych latach; najcięższe oparzenia u dzieci zdarzają się w Polsce rzadko - warto zastanowić się, jak niewielka liczba przypadków może przekładać się na doświadczenie personelu medycznego i prawidłowość podejmowania decyzji klinicznych oraz jak dane epidemiologiczne wpłynąć mogłyby na treść i jakość szkolenia w zakresie kombustiologii.
Nie dysponujemy dokładnymi danymi dotyczącymi zgonów w poszczególnych grupach wiekowych (tj. do 18. roku życia oraz powyżej 18. roku życia). Dostępne w NFZ dane obejmują wyłącznie sumaryczną liczbę hospitalizacji zakończonych zgonem. Na wykresie przedstawiono średnią roczną liczbę pacjentów, którzy zmarli z powodu oparzenia w latach 2011-2023 oraz prognozowany kierunek zmian (ryc. 1.7).
Rycina 1.7
Średnia liczba zgonów rocznie spowodowana oparzeniami (J22-J30) w latach 2011-2023 oraz prognoza dotycząca kolejnych lat (czerwona linia).
W przypadku poważnych oparzeń (lata 2009-2012) około 170 zakończyło się zgonem (5,34% hospitalizacji z powodu poważnego oparzenia). Odnotowywano średnio 42 zgony rocznie z powodu poważnego oparzenia w latach 2009-2012.
Ekstremalnie ciężkie oparzenia w latach 2011-2022 w około 70% hospitalizacji kończyły się zgonem; średnio były to 43 zgony rocznie.
W latach 2011-2022 ciężkim oparzeniem spowodowanych było 1130 zgonów. Ponad 9% hospitalizacji z powodu ciężkiego oparzenia w latach 2011-2022 zakończyło się zgonem (co stanowi średnio ponad 90 zgonów rocznie).
W Polsce funkcjonuje sieć specjalistycznych ośrodków leczenia oparzeń oraz oddziałów leczenia oparzeń (ich historię i aktualną działalność streszczono we wcześniejszych rozdziałach podręcznika, zob. Tom 1). Nie oznacza to, że każdy pacjent, który zgłasza się do szpitala, wymaga leczenia w specjalistycznym centrum. Co do zasady, konsultacji specjalistycznej lub przeniesienia na dedykowany oddział wymagają poszkodowani spełniający określone kryteria (np. wg American Burn Association [22]): oparzenia pełnej grubości skóry, oparzenia pośredniej grubości co najmniej 10% powierzchni ciała, oparzenia twarzy, rąk i stóp, okolicy krocza, oparzenia okolicy stawów, współistniejące schorzenia, urazy towarzyszące, problemy z adekwatną analgezją, podejrzani o uraz inhalacyjny, dzieci, oparzenia o etiologii chemicznej lub elektrycznej. Według danych zgromadzonych w NFZ leczenie oparzeń w Polsce prowadzone jest na oddziałach chirurgii plastycznej, chirurgii ogólnej, chirurgii dziecięcej oraz oddziałach intensywnej terapii. Mniej poważne i rozległe urazy mogą być monitorowane w ramach ambulatoryjnej opieki specjalistycznej. Dostępne dane statystyczne wskazują, że zdecydowana większość oparzonych wymagających hospitalizacji trafia do szpitali powiatowych lub wojewódzkich (tab. 1.3 i 1.4). Nietrudno sobie zatem wyobrazić, jak ważna jest edukacja w zakresie kombustiologii - wiedza ta jest niezbędna chirurgom spoza wyspecjalizowanych jednostek klinicznych.
W czasie pandemii COVID-19 (lata 2020-2022) obserwowano nieznaczny spadek liczby przypadków - rocznie średnio około 980 ciężkich oparzeń, zgonów z tego powodu było około 133 rocznie (niewielki wzrost). Nie dysponujemy analizą dotyczącą wpływu zakażenia koronawirusem na śmiertelność z powodu oparzenia w Polsce. Według niepublikowanych danych podchodzących z czterech polskich ośrodków leczenia oparzeń w czasie pandemii stwierdzono współistnienie oparzenia i zakażenia wirusem SARS-CoV-2 u 42 pacjentów, z których co czwarty nie przeżył urazu. Co znamienne - 50% z wszystkich pacjentów trafiło do dedykowanego ośrodka z opóźnieniem (tj. nie w dobie urazu).
Szczegółowe dane dotyczące leczenia oparzeń w Polsce w latach 2011-2023 dotyczące płci pacjentów, zgonów, długości hospitalizacji z podziałem na grupy rozliczeniowe w NFZ przedstawiono w tabeli 1.5. Zwraca uwagę fakt, iż zgodnie ze światowym trendem, mężczyźni znacznie częściej doznają oparzeń, a najczęstsza długość hospitalizacji (dominanta) od 2011 roku pozostaje stała. Długość pobytu pacjenta w szpitalu przekłada się na zasoby (m.in. ludzkie, materiałowe, lokalowe), na znaczny koszt hospitalizacji dla całego systemu opieki zdrowotnej. Łączne dane dotyczące liczby hospitalizowanych oparzonych rocznie w latach 2011-2023 ujęte zostały w tabeli 1.6.
Tabela 1.2
Liczba pacjentów wymagających hospitalizacji z powodu ciężkiego oparzenia (grupa JGP J23 i J26) w latach 2011-2022 z podziałem na kategorie wiekowe (dzieci, osoby dorosłe, osoby w podeszłym roku) oraz dane dotyczące śmiertelności w podanych kategoriach rozliczeniowych.
CIĘŻKIE OPARZENIA w latach 2011-2022
ROK
J23
J26
Liczba pacjentów
Liczba zgonów
Procent zgonów
Liczba pacjentów
Liczba zgonów
Procent zgonów
Razem
do 18. r.ż.
18-60
Po 60 r.ż.
> 18. r.ż.
Razem
do 18. r.ż.
18-60
Po 60 r.ż.
> 18. r.ż.
2011
444
92
271
82
353
47
10,59%
197
59
111
27
138
16
8,12%
2012
664
113
403
153
556
85
12,80%
252
38
166
48
214
27
10,71%
2013
732
188
410
141
551
78
10,66%
217
40
134
43
177
26
11,98%
2014
815
210
445
165
610
59
7,24%
244
49
140
56
196
23
9,43%
2015
864
226
442
199
641
85
9,84%
229
42
138
50
188
23
10,04%
2016
992
237
547
217
764
63
6,35%
206
58
100
50
150
26
12,62%
2017
1112
315
580
223
803
68
6,12%
195
49
96
51
147
20
10,26%
2018
1177
318
587
279
866
66
5,61%
194
36
103
55
158
18
9,28%
2019
837
19
553
277
830
76
9,08%
143
0
89
54
143
17
11,89%
2020
736
15
480
249
729
88
11,96%
133
0
72
61
133
26
19,55%
2021
790
15
515
267
782
67
8,48%
147
0
107
41
148
20
13,61%
2022
803
14
493
303
796
93
11,58%
150
2
98
50
148
12
8,00%
Tabela 1.3
Liczba hospitalizacji z powodu ciężkiego oparzenia (kategorie JGP J23 i J26) oraz liczba hospitalizacji z powodu średniego oparzenia (kategorie JGP J24 i J27) w latach 2011-2020 w szpitalach powiatowych (szpital A) i szpitalach wojewódzkich (szpital D). Kolorem czerwonym oznaczono zakresy danych, kiedy większość oparzonych pacjentów trafiła do innych rodzajów szpitali (np. szpitali niepublicznych lub klinicznych).
ROK
Ciężkie oparzenia
Średnie oparzenia
J23
J26
J24
J27
Liczba hospitalizacji
Procent A i D
Liczba hospitalizacji
Procent A i D
Liczba hospitalizacji
Procent A i D
Liczba hospitalizacji
Procent A i D
Szpitale A
Szpitale D
Ogółem
Szpitale A
Szpitale D
Ogółem
Szpitale A
Szpitale D
Ogółem
Szpitale A
Szpitale D
Ogółem
2011
126
250
445
84,49%
71
94
197
83,76%
57
90
205
71,71%
818
749
2485
63,06%
2012
228
343
669
85,35%
60
29
207
43,00%
158
169
395
82,78%
1117
0
2133
52,37%
2013
247
380
737
85,07%
57
119
217
81,11%
458
507
1202
80,28%
847
840
2851
59,17%
2014
279
380
764
86,26%
61
119
229
78,60%
484
507
1247
79,47%
716
840
2516
61,84%
2015
304
436
862
85,85%
51
136
370
50,54%
492
507
1247
80,11%
603
701
2539
51,36%
2016
336
441
922
84,27%
65
135
257
77,82%
504
598
1106
99,64%
647
504
2190
52,56%
2017
374
520
1053
84,90%
66
86
211
72,04%
549
758
1614
80,98%
615
446
1377
77,05%
2018
417
585
1128
88,83%
59
71
193
67,36%
655
742
1694
82,47%
486
504
3691
26,82%
2019
381
639
1077
94,71%
57
72
154
83,77%
561
859
1580
89,87%
332
446
2717
28,63%
2020
335
410
793
93,95%
48
142
123
154,47%
411
368
919
84,77%
231
142
981
38,02%
Tabela 1.4
Liczba hospitalizacji z powodu oparzenia (kategorie JGP J22-J30) w latach 2011-2020 w szpitalach powiatowych (szpital A) i szpitalach wojewódzkich (szpital D). Od lat ponad połowa oparzeń w Polsce leczona jest w szpitalach powiatowych i wojewódzkich.
OPARZENIA w latach 2011-2020
ROK
Liczba hospitalizacji
Procent A i D
Szpitale A
Szpitale D
Ogółem
2011
2490
2805
7145
74,11%
2012
3553
2913
8940
72,33%
2013
3389
3874
9807
74,06%
2014
3170
3852
9346
75,13%
2015
2970
3717
8908
75,07%
2016
3034
3811
8896
76,94%
2017
2991
3210
8222
75,42%
2018
2928
3709
8496
78,12%
2019
2162
3782
6630
89,65%
2020
1542
1378
3430
85,13%
Tabela 1.5
Dane ogólne dotyczące hospitalizacji związanych z oparzeniami w Polsce w latach 2011-2023. Dane przedstawiono z podziałem na jednorodne grupy pacjentów (J22-J29).
J22
J23
Hospitalizacje
Dni
Hospitalizacje
Dni
ROK
LP
K
M
Zgon
% zgonów
Udział (%)
Me
Mo
LP
K
M
Zgon
% zgonów
Udział (%)
Me
Mo
2011
40
6
34
22
55,00%
0,00
29
1
444
119
326
47
10,59%
0,01
25
14
2012
73
17
56
45
61,64%
0,00
18
1
664
190
479
85
12,80%
0,01
25
15
2013
57
8
49
41
71,93%
0,00
16
1
732
230
509
78
10,66%
0,01
11
21
2014
63
13
50
45
71,43%
0,00
14
1
815
243
577
59
7,24%
0,01
22
13
2015
69
14
55
51
73,91%
0,00
14
1
864
278
589
85
9,84%
0,01
21
11
2016
64
17
47
46
71,88%
0,00
8
2
992
310
691
63
6,35%
0,01
20
11
2017
41
4
37
22
53,66%
0,00
26
2
1112
335
783
68
6,12%
0,02
19
11
2018
57
13
44
39
68,42%
0,00
24
1
1177
342
842
66
5,61%
0,02
18
11
2019
52
7
47
37
71,15%
0,00
19
1
837
227
622
76
9,08%
0,01
22
11
2020
45
4
41
27
60,00%
0,00
23
1
736
233
511
88
11,96%
0,01
23
11
2021
45
14
32
28
62,22%
0,00
34
1
790
233
564
67
8,48%
0,01
23
11
2022
49
13
37
36
73,47%
0,00
9
1
803
208
602
93
11,58%
0,01
23
11
2023
31
5
26
24
77,42%
0,00
11
1
890
266
639
82
9,21%
0,01
21
11
M
53
10
43
36
M
835
247
595
74
J24
J25
Hospitalizacje
Dni
Hospitalizacje
Dni
ROK
LP
K
M
Zgon
% zgonów
Udział (%)
Me
Mo
LP
K
M
Zgon
% zgonów
Udział (%)
Me
Mo
2011
203
57
148
2
0,99%
0,00
12
8
20
5
15
18
90,00%
0,00
6
2
2012
391
121
275
2
0,51%
0,01
14
8
30
9
21
28
93,33%
0,00
4
1
2013
1185
360
842
18
0,16%
0,02
13
6
22
5
17
20
90,91%
0,00
2
0
2014
1273
392
898
12
0,94%
0,02
12
6
BRAK DANYCH
2015
1321
434
904
8
0,61%
0,02
12
6
8
3
5
6
75,00%
0,00
7
0
2016
1492
478
1034
16
1,07%
0,02
11
6
BRAK DANYCH
2017
1577
503
1096
24
1,52%
0,02
11
6
7
2
5
6
85,71%
0,00
4
1
2018
1789
557
1262
30
1,68%
0,03
11
6
BRAK DANYCH
2019
1070
287
809
28
2,62%
0,02
12
6
BRAK DANYCH
2020
790
212
599
16
2,03%
0,02
11
6
BRAK DANYCH
2021
1091
262
879
27
2,47%
0,02
11
6
1
1
0
0
0,00%
0,00
33
33
2022
1081
284
830
35
3,24%
0,02
10
6
5
1
4
3
60,00%
0,00
6
3
2023
1251
337
948
29
2,32%
0,02
11
6
2
0
2
0
0,00%
0,00
34
12
M
1116
330
810
19
M
7
3
9
10
J26
J27
Hospitalizacje
Dni
Hospitalizacje
Dni
ROK
LP
K
M
Zgon
% zgonów
Udział (%)
Me
Mo
LP
K
M
Zgon
% zgonów
Udział (%)
Me
Mo
2011
197
44
153
16
8,12%
0,00
14
11
1831
563
1282
23
1,26%
0,03
9
6
2012
252
64
188
27
10,71%
0,00
14
11
2326
669
1694
58
2,49%
0,03
9
6
2013
217
53
164
26
11,98%
0,00
14
11
2002
608
1415
34
1,70%
0,03
9
6
2014
244
65
180
23
9,43%
0,00
14
11
1701
570
1146
32
1,88%
0,02
9
6
2015
229
65
165
23
10,04%
0,00
13
11
1491
515
989
24
1,61%
0,02
8
6
2016
206
74
134
26
12,62%
0,00
13
11
1551
506
1054
25
1,61%
0,02
8
6
2017
195
58
138
20
10,26%
0,00
13
11
1388
390
1006
36
2,59%
0,02
8
6
2018
194
57
137
18
9,28%
0,00
13
11
1175
357
830
30
2,55%
0,02
8
6
2019
143
40
103
17
11,89%
0,00
14
11
559
139
426
25
4,47%
0,01
10
6
2020
133
42
91
26
19,55%
0,00
14
11
377
95
285
25
6,63%
0,01
9
6
2021
147
50
98
20
13,61%
0,00
13
11
478
89
397
24
5,02%
0,01
10
6
2022
150
35
115
12
8,00%
0,00
12
11
509
111
405
28
5,50%
0,01
9
6
2023
130
45
85
16
12,31%
0,00
13
11
372
81
293
31
8,33%
0,01
10
6
M
187
53
135
21
M
1212
361
863
30
J28
J29
Hospitalizacje
Dni
Hospitalizacje
Dni
ROK
LP
K
M
Zgon
% zgonów
Udział (%)
Me
Mo
LP
K
M
Zgon
% zgonów
Udział (%)
Me
Mo
2011
3555
1207
2368
6
0,17%
0,05
4
2
46
14
32
0
0,00%
0,00
1
0
2012
4735
1630
3125
14
0,30%
0,07
4
2
58
13
45
0
0,00%
0,00
1
1
2013
4618
1606
3034
15
0,32%
0,06
4
2
58
12
47
0
0,00%
0,00
1
1
2014
4421
1583
2865
11
0,25%
0,06
4
2
69
19
51
0
0,00%
0,00
1
1
2015
4137
1507
2663
11
0,27%
0,06
4
2
53
22
32
0
0,00%
0,00
1
1
2016
3888
1429
2478
6
0,15%
0,06
3
2
56
15
41
0
0,00%
0,00
1
1
2017
3803
1324
2497
7
0,18%
0,05
3
2
62
14
49
0
0,00%
0,00
1
1
2018
3643
1265
2398
9
0,25%
0,05
3
2
68
21
48
0
0,00%
0,00
1
1
2019
1351
431
927
12
0,89%
0,02
4
2
55
15
40
0
0,00%
0,00
1
1
2020
875
261
621
8
0,91%
0,02
3
3
45
7
38
0
0,00%
0,00
1
1
2021
864
268
605
5
0,58%
0,02
3
2
56
21
35
0
0,00%
0,00
1
1
2022
918
273
654
7
0,76%
0,01
3
2
54
21
33
0
0,00%
0,00
1
1
2023
897
264
639
8
0,89%
0,01
3
3
49
17
32
0
0,00%
0,00
1
1
M
2900
1004
1913
9
M
56
16
40
0
LP - liczba pacjentów, K - kobieta, M - mężczyzna, udział (%) - udział hospitalizacji w ogólnej liczbie hospitalizacji w ramach NFZ w danym roku, Dni: Me - mediana, Mo - dominanta; M - średnia
Tabela 1.6
Roczna łączna liczba hospitalizacji z powodu oparzenia (J22-J30) w latach 2011-2023. Zaobserwowano spadek liczby przypadków urazów wymagających hospitalizacji.
ROK
J22-J30
2011
6466
2012
9186
2013
8891
2014
8586
2015
8172
2016
8249
2017
8185
2018
8103
2019
4067
2020
3001
2021
3472
2022
3569
2023
3622
W Polsce w latach 2011-2023 najczęściej obserwowano oparzenia termiczne okolicy tułowia (T21) oraz okolicy głowy i szyi (T20) (ryc. 1.8). Oparzenie okolicy twarzy wskazywać może na potencjalny uraz inhalacyjny (T27), szczególnie jeżeli u pacjenta obserwujemy m.in. spalone brwi i rzęsy, opalone włosy, oparzenie okolicy przedsionka nosa, kaszel, chrypkę, stridor. Obrażenia okolicy kończyn górnych - z wyjątkiem ręki (T22) i okolicy stóp (T25) - występują najrzadziej, jednakże rany te wymagają szczególnej uwagi ze względu na potencjalne ograniczenie funkcjonowania pacjenta, dlatego stanowią wskazanie do leczenia w ośrodku specjalistycznym. Więcej danych zawarto tabeli 1.7.
Rycina 1.8
Pacjenci, którzy hospitalizowani byli w Polsce z powodu oparzenia termicznego lub chemicznego w latach 2011-2023, najczęściej doznawali oparzeń okolicy tułowia (kody wg ICD-10; T21), głowy i szyi (T20), biodra i kończyn dolnych z wyjątkiem stawu skokowego i stopy (T24), nadgarstka i ręki (T23). Stosunkowo rzadziej obrażenia zlokalizowane były w okolicy pozostałego obszaru kończyny górnej (T22) lub stawu skokowego i stopy (T25) (dane dotyczą przypadków, w których w rozpoznaniu dokładnie określono oparzone okolice ciała). Pamiętać należy, że u części pacjentów oparzenie dotyczy wielu regionów anatomicznych jednocześnie (T29).
Tabela 1.7
Łączna roczna liczba rozpoznań z podziałem na okolice ciała według klasyfikacji ICD-10. Kolorem zaznaczono oparzenia występujące najrzadziej w danym roku (dotyczy oparzeń powłok z wyłączeniem przypadków bez dokładnego określenia okolicy urazu, tj. T29 i T30).
ICD-10
ROK
T20
T21
T22
T23
T24
T25
T26
T27
T28
T29
T30
2011
1367
1512
672
667
465
374
0
18
2
193
397
2012
1679
1870
931
850
1085
496
0
37
15
330
571
2013
1694
1993
832
880
974
494
0
24
13
269
519
2014
1627
1868
860
888
1082
449
0
41
15
303
429
2015
1410
1882
808
881
1051
555
0
34
12
295
458
2016
1316
1916
824
852
612
492
0
19
19
405
371
2017
1347
1826
718
878
956
507
0
27
17
470
305
2018
1228
1751
753
865
907
548
0
37
25
490
330
2019
696
513
275
451
510
316
0
35
20
392
260
2020
477
357
202
374
417
197
0
31
25
366
202
2021
451
325
202
400
423
190
0
45
25
391
193
2022
498
382
182
369
439
206
0
50
21
420
176
2023
508
338
219
489
465
285
0
37
18
450
184
Piśmiennictwo 1. World Health Organization: Burns. Fact sheet. WHO, Geneva 2025. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/burns (dostęp: 2025). 2. Opriessnig E., Luze H., Smolle C. i wsp.: Epidemiology of burn injury and the ideal dressing in global burn care - Regional differences explored. Burns, 2023; 49 (1): 1-14. https://doi.org/10.1016/j.burns.2022.06.018. 3. Rybarczyk M.M. i wsp.: A systematic review of burn injuries in low- and middle-income countries: epidemiology in the WHO-defined African region. Afr. J. Emerg. Med., 2017; 7: 30-37. https://doi.org/10.1016/j.afjem.2017.01.006. 4. Stylianou N., Buchan I., Dunn K.W.: A review of the international Burn Injury Database (iBID) for England and Wales: descriptive analysis of burn injuries 2003-2011. BMJ Open, 2015; 5: e006184. https://doi.org/10.1136/bmjopen-2014-006184. 5. Sethi J., Gawaziuk J.P., Cristall N., Logsetty S.: The relationship between income and burn incidence in Winnipeg, Manitoba, Canada: a population health study. J. Burn Care Res., 2018; 39: 645-651. https://doi.org/10.1093/jbcr/iry017. 6. Padalko A., Cristall N., Gawaziuk J.P., Logsetty S.: Social complexity and risk for pediatric burn injury: a systematic review. J. Burn Care Res., 2019; 40: 478-499. https://doi.org/10.1093/jbcr/irz059. 7. Jeschke M.G., van Baar M.E., Choudhry M.A. i wsp.: Burn injury. Nat. Rev. Dis. Primers, 2020; 6 (1): 11. https://doi.org/10.1038/s41572-020-0145-5. 8. Peck M., Pressman M.A.: The correlation between burn mortality rates from fire and flame and economic status of countries. Burns, 2013; 39: 1054-1059. https://doi.org/10.1016/j.burns.2013.04.010. 9. Ready F.L., i wsp.: Epidemiologic shifts for burn injury in Ethiopia from 2001 to 2016: implications for public health measures. Burns, 2018; 44: 1839-1843. https://doi.org/10.1016/j.burns.2018.04.005. 10. Spiwak R., Logsetty S., Afifi T.O., Sareen J.: Severe partner perpetrated burn: examining a nationally representative sample of women in India. Burns, 2015; 41: 1847-1854. https://doi.org/10.1016/j.burns.2015.08.035. 11. World Health Organization: Global Burn Registry. WHO, Geneva 2019. https://www.who.int/violence_injury_prevention/burns/gbr/en/ (dostęp: 2019). 12. Smolle C., i wsp.: Recent trends in burn epidemiology worldwide: a systematic review. Burns, 2017; 43: 249-257. https://doi.org/10.1016/j.burns.2016.08.013. 13. Greenhalgh D.G.: Management of burns. N. Engl. J. Med., 2019; 380: 2349-2359. https://doi.org/10.1056/NEJMra1807442. 14. World Life Expectancy: World Health Rankings - Fires. Worldlifeexpectancy.com, 2025. https://www.worldlifeexpectancy.com/cause-of-death/fires/by-country (dostęp: 2025). 15. American Burn Association: Burn Injury Summary Report (BISR). ABA, 2024. https://ameriburn.org/wp-content/uploads/2024/08/2024-bisr-3.pdf (dostęp: 2025). 16. Bayuo J., Agbenorku P., Amankwa R., Agbenorku M.: Epidemiology and outcomes of burn injury among older adults in a Ghanaian tertiary hospital. Burns Open, 2018; 2: 98-103. https://doi.org/10.1016/j.burnso.2017.12.003. 17. Sanghavi P., Bhalla K., Das V.: Fire-related deaths in India in 2001: a retrospective analysis of data. Lancet, 2009; 373: 1282-1288. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(09)60235-X. 18. Stoddard F.J., Stroud L., Murphy J.M.: Depression in children after recovery from severe burns. J. Burn Care Rehabil., 1992; 13 (3): 340-347. 19. Lerman S.F., Sylvester S., Hultman C.S., Caffrey J.A.: Suicidality after burn injuries: a systematic review. J. Burn Care Res., 2021; 42 (3): 357-364. https://doi.org/10.1093/jbcr/irab014. 20. Doustahadi A., Beigee A.M., Zare-Kaseb A., Ghazanfari M.J.: Suicidality after burn injuries: A significant overlooked challenge in burns survivors. J. Nurs. Rep. Clin. Pract., 2023; 1 (2): 104-105. https://doi.org/10.32598/JNRCP.23.9. 21. Narodowy Fundusz Zdrowia: Statystyki: Świadczenia. NFZ, Warszawa 2025. https://statystyki.nfz.gov.pl/Benefits/1a (dostęp: 2025). 22. American Burn Association: Guidelines for Burn Patient Referral. ABA, 2024. https://ameriburn.org/wp-content/uploads/2024/04/one-page-guidelines-for-burn-patient-referral-1.pdf (dostęp: 2025).
