1 WSTĘP
W celu uporządkowania głównych założeń gospodarki odpadami opakowaniowymi, jednolitych we wszystkich krajach członkowskich UE, w taki sposób, aby nie tworzyć barier handlowych oraz z uwagi potrzebę wyodrębnienia specyficznej problematyki opakowań poużytkowych, w grudniu 1994 r. została ustanowiona dyrektywa dotycząca opakowań i odpadów opakowaniowych (94/62/WE)[2]. Dyrektywa ta stała się kamieniem milowym, stworzyła bowiem nową filozofię myślenia o odpadach, kładąc nacisk na metody przeciwdziałania ich powstawaniu. O odpadach należy myśleć, projektując, a następnie produkując opakowania pod kątem prowadzenia selektywnej zbiórki w gospodarstwach domowych oraz wykorzystania przy użyciu uzasadnionych ekonomicznie metod zagospodarowania poprzez recykling lub odzysk energii.
Wytyczne dyrektywy, zatwierdzone na drodze parlamentarnej w poszczególnych krajach członkowskich w formie wewnętrznych przepisów, stworzyły warunki do budowy systemów organizacyjno-prawnych wprowadzających odpowiedzialność producentów za wytworzone odpady (producentów opakowań zobligowano do wytwarzania opakowań spełniających wymagania związane z właściwą gospodarką odpadami, natomiast przedsiębiorców wprowadzających na rynek wyroby w opakowaniach - do odzysku i recyklingu opakowań poużytkowych). Wprowadzony został również krajowy system sprawozdawczości związanej z opakowaniami i odpadami opakowaniowymi, chociaż jak wskazują eksperci w określonych branżach opakowaniowych nie wszystkie przedsiębiorstwa przekazują dane i prawidłowo wypełniają obligatoryjne formularze. Na podstawie danych pochodzących z tego systemu masę opakowań wprowadzonych na rynek krajowy w 2014 r. można szacować na około 4,9 mln ton (900 tys. ton z tworzyw sztucznych, 90 tys. z aluminium, 160 tys. ton ze stali, 1600 tys. ton papieru i tektury, 1030 tys. ton szklanych, 1100 tys. ton z materiałów naturalnych)[3], [4], co w przeliczeniu na mieszkańca stanowi około 130 kg (dla porównania średnio w UE ponad 165 kg, w Niemczech ponad 200 kg, Francji 195 kg, we Włoszech ponad 190 kg)[5].
Obowiązująca obecnie ogólna strategia postępowania z odpadami zakłada ściśle określoną hierarchię działań[6]. W pierwszej kolejności należy zapobiegać powstawaniu odpadów oraz minimalizować ich ilości. W odniesieniu do metod postępowania z wytworzonymi odpadami preferowany jest recykling, potem odzysk energii, a na końcu dla odpadów, których nie da się wykorzystać przemysłowo - unieszkodliwianie (np. deponowanie na składowiskach).
Wynika z tego nowe podejście do problemu odpadów opakowaniowych polegające na rezygnacji z liniowego modelu gospodarki na rzecz modelu gospodarki opakowaniowej w obiegu zamkniętym (nacisk na odzysk poprzez ponowne użycie oraz recykling). Nowe propozycje legislacyjne Unii Europejskiej w tym zakresie zakładają do roku 2030 dla odpadów komunalnych 65% poziom recyklingu i zredukowanie ich deponowania na składowiskach do poziomu jedynie 10%. Zabronione ma być również składowanie odpadów pochodzących z selektywnych zbiórek, zaś dla odpadów opakowaniowych, które mają znaczny udział w odpadach komunalnych, obligatoryjny poziom recyklingu będzie wynosił 75%. Oznacza to znaczne podniesienie sprawności krajowego systemu organizacyjno-prawnego, co będzie stanowić duże wyzwanie. Skalę tego wyzwania można ocenić na podstawie danych ilościowych zawartych w tabelach 1.1-1.4 oraz na rysunkach 1.1-1.4.
Na rysunku 1.1 przedstawiono procentowy udział określonych grup materiałowych w krajowych odpadach opakowaniowych, z uwzględnieniem opakowań wielomateriałowych. W krajowych odpadach opakowaniowych 40% to odpady z papieru i tektury, 26% szklane, 15% z konwencjonalnych tworzyw polimerowych, 11% z drewna i surowców naturalnych, 4% wielomateriałowe, 3% stalowe oraz 1% z aluminium.
Dla porównania rysunek 1.2 ilustruje strukturę odpadów opakowaniowych w państwach Unii Europejskiej.
2 FUNKCJE I ROLA OPAKOWAŃ W GOSPODARCE RYNKOWEJ
- opakowanie zbiorcze, tj. opakowanie przeznaczone do sprzedaży użytkownikowi końcowemu/konsumentowi w miejscu zakupu określonej ilości towaru w opakowaniach jednostkowych lub przeznaczone do uzupełniania oferty towarowej na regałach w punkcie sprzedaży; opakowanie to może być usunięte z towaru bez naruszania jego cech;
- opakowanie transportowe, tj. opakowanie przeznaczone do składowania, manipulacji i transportu, zazwyczaj pewnej ilości towaru w opakowaniach jednostkowych lub zbiorczych, mające na celu ułatwienie manipulacji i zabezpieczenie towaru przed narażeniami transportowymi. Jako opakowań transportowych nie traktuje się kontenerów do transportu drogowego, kolejowego, wodnego i lotniczego.
Rys. 2.1. Opakowanie naturalnej wody mineralnej składające się z następujących elementów: butelka, zamknięcie i etykieta. Dane ze strony internetowej [www.naleczowianka.pl/]
Każde opakowanie: jednostkowe, zbiorcze i transportowe może składać się z kilku elementów oraz składników.
System pakowania towarów obejmuje zazwyczaj trzy stopnie pakowania, tj. opakowania jednostkowe bezpośrednie, zbiorcze i transportowe. Liczba stopni pakowania w systemie jest uzależniona od wielu czynników: warunków transportu, odległości, rodzaju produktu, rodzaju transportu itd. Czasami towary są wprowadzane do obrotu jedynie z uwzględnieniem pierwszego stopnia, tj. w opakowaniu bezpośrednim jednostkowym lub transportowym.
Przykładowy system pakowania kawy mielonej przedstawiono na rysunku 2.2. Obejmuje on trzy stopnie pakowania:
- opakowanie jednostkowe - torebka z barierowej folii wielowarstwowej (rys. 2.2.a);
- opakowanie zbiorcze - taca z tektury i folia termokurczliwa z PE do uformowania pakietu 12 sztuk opakowań jednostkowych (rys. 2.2.b);
- opakowanie transportowe w formie paletowej jednostki ładunkowej obejmujące: paletę drewnianą EURO i folię rozciągliwą z PE-LD do uformowania jednostki (rys. 2.2.c).
Rys. 2.2. System pakowania kawy mielonej obejmujący trzy stopnie: a) opakowanie jednostkowe, bezpośrednie; b) opakowanie zbiorcze; c) paletowa jednostka ładunkowa (źródło: COBRO)
Podstawowe materiały opakowaniowe to materiały uwzględnione w aneksach 1-6 Decyzji Komisji Europejskiej 97/129/WE[17]:
- tworzywa sztuczne, z podziałem na poszczególne polimery,
- papier i tektura,
- szkło,
3 OPAKOWANIA A ŚRODOWISKO W UJĘCIU REGULACJI PRAWNYCH I NORMATYWNYCH UE
3.7. Ocena zgodności opakowań z wymaganiami przy użyciu norm zharmonizowanych
Generalnie dla opakowań składających się z różnych materiałów ocena efektu cieplnego towarzysząca spalaniu jest obliczana na podstawie udziału masy poszczególnych materiałów oraz ich wartości opałowych. W ocenie uwzględnia się również zawartość popiołu uzyskanego ze spalania poszczególnych materiałów. Efekt cieplny przy spalaniu niektórych materiałów opakowaniowych zestawiono w tabeli 3.3.
Tabela 3.3. Efekt cieplny przy spalaniu niektórych materiałów opakowaniowych według PN-EN 13431:2007
Skład materiałowy
Efekt cieplny
Zawartość popiołu
Tektura:
66% celuloza
23% lignina
11% pokrycie mineralne
8 MJ/kg
11% (pochodzące z pokrycia mineralnego)
PP z 50% udziałem węglanu wapnia
10,5 MJ/kg
30% (tlenek wapnia)
PS z 2% TiO2
22 MJ/kg
2% (tlenek tytanu)
Laminat:
71% PE
12% Al
17% PET
21 MJ/kg
23% (tlenek glinu)
Laminat:
49% PE
22% Al
29% PET
20 MJ/kg
41% (tlenek glinu)
3.7.7. Kryteria przydatności do biodegradacji i kompostowania
Opakowania i materiały opakowaniowe przydatne do kompostowania lub obróbki w warunkach beztlenowych powinny wykazywać zdolność do biodegradacji (biodegradowalność) i dezintegracji podczas obróbki biologicznej, a produkty tego procesu nie powinny wpływać negatywnie na jakość uzyskanego kompostu.
W przypadku, gdy opakowanie składa się z różnych elementów, z których kilka jest kompostowalnych, a pozostałe nie, opakowanie jako takie nie jest kompostowalne. Za kompostowalne mogą być uważane elementy spełniające wymagania w tym zakresie, jeśli można je łatwo oddzielić ręcznie od innych niekompostowalnych elementów w czasie prowadzonej selektywnej zbiórki odpadów organicznych.
Opakowania przydatne do kompostownia (recyklingu organicznego) powinny charakteryzować się poniższymi cechami.
- Zidentyfikowany skład chemiczny, spełnienie limitów w zakresie zawartości niebezpiecznych dla środowiska pierwiastków (maksymalna zawartość metali ciężkich i innych pierwiastków przedstawiono w tab. 3.5) oraz określona zawartość węgla organicznego oznaczana na podstawie suchej pozostałości po spaleniu w temp. 550°C (co najmniej 50% zawartość lotnego węgla organicznego w postaci CO2).
Tabela 3.4. Maksymalna zawartość metali ciężkich i innych pierwiastków w opakowaniu przewidzianym do kompostowania według PN-EN 13432
Lp.
Pierwiastek
Maksymalna zawartość [mg/kg suchej substancji]
1.
Zn
150
2.
Cu
50
3.
Ni
25
4.
Cd
0,5
5.
Pb
50
6.
Hg
0,5
7.
Cr
50
8.
Mo
1
9.
Se
0,75
11.
As
5
12.
F
100
- Biodegradowalność potwierdzoną znormalizowanymi metodami badań
Do badań kompostowalności powinny być zastosowane metody przebiegające w kontrolowanych warunkach tlenowych. Biodegradowalność powinna być oznaczana dla każdego materiału opakowaniowego lub jego istotnego składnika organicznego (istotny składnik organiczny - każdy składnik organiczny, którego zawartość przekracza 1% suchej masy materiału opakowaniowego). Całkowity udział składników organicznych bez oznaczania ich biodegradowalności nie powinien przekraczać 5%. Czas badań biodegradacji w warunkach tlenowych powinien wynosić maksymalnie 6 miesięcy. Dla badanego materiału biodegradacja wyrażona w procentach powinna wynosić, co najmniej 90% całości lub 90% maksymalnej degradacji odpowiedniej substancji referencyjnej (wzorca odniesienia, substancji porównawczej). Wartość graniczna dla biodegradacji jest ustalona na podstawie przemiany węgla zawartego w badanym materiale w ditlenek węgla i biomasę. Szczegółowe obliczenia zależą od zastosowanej metody badań i metody analitycznej.
