2 Anatomia narządu wzroku Jacek Dziedziak
Narząd wzroku składa się z oka oraz narządów dodatkowych. Oko tworzy gałka oczna, która pełni funkcję aparatu optycznego, i wychodzący z niej nerw wzrokowy, odpowiedzialny za przewodzenie informacji wzrokowej do ośrodków korowych. Narządy dodatkowe to mięśnie gałkoruchowe (aparat ruchowy) oraz szereg struktur pełniących funkcje ochronne - powięzi oczodołu, powieki, spojówki i narząd łzowy.
Oczodół i jego zawartość
Oczodół ma kształt ostrosłupa o czterech ścianach i podstawie o nierównych krawędziach skierowanej do przodu. Szczyt tego ostrosłupa skierowany jest do tyłu i skośnie, w kierunku przyśrodkowym. Na szczycie znajdują się kanał nerwu wzrokowego, zawierający nerw wzrokowy i tętnicę oczną, oraz szczelina oczodołowa górna, przez którą przechodzi żyła oczna górna, nerw odwodzący (VI), nerw bloczkowy (IV), nerw okoruchowy (III) i pierwsza odnoga nerwu trójdzielnego (V1 - nerw oczny) oraz włókna współczulne ze splotu jamistego. Podstawa, zwana wejściem do oczodołu, stanowi miejsce przyczepu przegrody oczodołowej - łącznotkankowej błony, która zamyka wspomniane wejście i która ku tyłowi przechodzi w okostną oczodołu. Ściany oczodołu stanowią ochronę dla wszystkich znajdujących się w nim struktur. Ściana górna zbudowana jest z części oczodołowej kości czołowej i ze skrzydła mniejszego kości klinowej. Ściana przyśrodkowa jest najcieńsza i składa się z blaszki oczodołowej kości sitowej, wyrostka czołowego szczęki, kości łzowej i trzonu kości klinowej. Ściana boczna jest ścianą najbardziej masywną. Tworzą ją powierzchnie oczodołowe wyrostka czołowego kości jarzmowej i skrzydła większego kości klinowej. Ściana dolna, która jest oddzielona od ściany bocznej szczeliną oczodołową dolną, zbudowana jest z wyrostka szczękowego kości jarzmowej, wyrostka oczodołowego kości podniebiennej oraz z części szczęki.
Pojemność oczodołu wynosi około 30 cm3. Gałka oczna zajmuje ? tej wielkości i w swojej części środkowej i tylnej jest pokryta przez pochewkę gałki ocznej (Tenona), która pokrywa również mięśnie gałkoruchowe. Między pochewką a twardówką znajduje się przestrzeń nadtwardówkowa, która umożliwia płynne ruchy gałek ocznych. Z kolei między okostną oczodołu a pochewką gałki ocznej znajduje się ciało tłuszczowe oczodołu, zapewniające amortyzację podczas wstrząsów.
Gałka oczna
Ma kształt zbliżony do kuli o średnicy 25 mm w osi przednio-tylnej i 24 mm w osi górno- dolnej. Pojemności gałki waha się między 6,5 cm3 a 7,3 cm3. Opisując gałkę oczną, używa się takich pojęć, jak: biegun przedni (centralna część rogówki), biegun tylny (znajduje się między dołkiem centralnym a miejscem wyjścia nerwu wzrokowego) oraz oś gałki ocznej (linia łącząca dwa bieguny). Oś gałki ocznej nie pokrywa się z osią optyczną, która jest linią łączącą szczyt rogówki z centrum dołka centralnego. Równik przechodzący przez środek gałki ocznej dzieli ją na dwie półkule - przednią i tylną. Ściana gałki ocznej zbudowana jest z trzech warstw - położonej na zewnątrz błony włóknistej, środkowej błony naczyniowej i błony wewnętrznej - siatkówki.
Błona włóknista
Stanowi zewnętrzy szkielet gałki ocznej i nadaje jej kształt. Składa się z nieprzezroczystej twardówki i przezroczystej rogówki. Rogówka, w przeciwieństwie do twardówki, nie jest pokryta przez spojówkę.
Rogówka
Stanowi przednią 1/6 błony włóknistej. W rogówce można wyróżnić sześć warstw: nabłonek rogówkowy przedni (nabłonek wielowarstwowy płaski nierogowaciejący); blaszka graniczna przednia (błona Bowmana) - odpowiada za wytrzymałość i stabilizację rogówki; istota właściwa, która stanowi około 90% grubości rogówki; warstwa Duy; blaszka graniczna tylna (błona Descemeta) - posiadająca zdolność regeneracji, i nabłonek rogówkowy tylny (śródbłonek), którego komórki posiadają pompy błonowe, usuwające wodę i jony z rogówki. Promień krzywizny rogówki jest mniejszy niż promień krzywizny twardówki (jest bardziej wypukła). Miejsce, w którym rogówka i twardówka łączą się, to skrzyżowanie twardówkowo-rogówkowe, tworzące kąt zwany rąbkiem rogówki. W rąbku rogówki znajduje się duża ilość komórek macierzystych nabłonka rogówki i pierścień naczyniowy twardówki. Sama rogówka nie jest bezpośrednio unaczyniona. Jest natomiast bogato unerwiona przez nerwy rzęskowe długie, pochodzące z nerwu nosowo-rzęskowego. Rogówka jest bardzo istotnym elementem układu optycznego oka, ponieważ najsilniej załamuje promienie świetlne.
Twardówka
Obejmuje tylne 5/6 gałki ocznej. Zbudowana jest ze zbitej tanki łącznej włóknistej, zapewniającej dużą wytrzymałość. Ze względu na białą barwę i brak przezierności bywa nazywana białkówką. Stanowi miejsce przyczepu mięśni gałkoruchowych. Jest słabo unaczyniona i unerwiona.
Błona naczyniowa
Błonę naczyniową tworzy leżąca w jej odcinku tylnym naczyniówka oraz ciało rzęskowe i tęczówka znajdująca się w części przedniej. Naczyniówka przechodzi w ciało rzęskowe w rąbku zębatym.
Naczyniówka
Stanowi najbardziej obszerną część gałki ocznej, z licznymi naczyniami i komórkami barwnikowymi. Składa się z trzech warstw: najbardziej zewnętrznej - blaszki nadnaczyniówkowej, która łączy naczyniówkę z twardówką i zawiera duże ilości melanocytów; blaszki naczyniowej, w której przebiegają liczne naczynia włosowate i błony Brucha, która wspólnie z nabłonkiem barwnikowym siatkówki tworzy barierę krew-siatkówka. Naczyniówka zaopatruje zewnętrzne warstwy siatkówki w tlen i zapewnia ich prawidłowe funkcjonowanie. Z naczyniówki początek biorą żyły wirowate.
Ciało rzęskowe
Leży bezpośrednio za kątem rogówkowo-twardówkowym. Składa się z obszernego mięśnia gładkiego - mięśnia rzęskowego, odchodzących od niego licznych wyrostków rzęskowych skierowanych do wnętrza gałki ocznej i z części płaskiej - obrączki rzęskowej. Z wyrostków rzęskowych wystają więzadełka (Zinna), które przyczepiają się do torebki soczewki. Skurcz i rozkurcz mięśnia rzęskowego unerwionego przez włókna przywspółczulne ze zwoju rzęskowego zmienia napięcie więzadełek, a to z kolei powoduje zmianę kształtu przyczepionej do nich soczewki. W wyrostkach rzęskowych znajdują się liczne sploty naczyniowe, które biorą udział w produkcji cieczy wodnistej, wypełniającej tylną i przednią komorę oka.
Tęczówka
Jest cienką, okrągłą płytką o średnicy około 12 mm, której centralną część stanowi otwór - źrenica. Dzięki mięśniom, które się w niej znajdują, może zmieniać swoją wielkość, a przez to wpływać na wielkość źrenicy i regulować ilość promieni świetlnych wpadających do wnętrza gałki ocznej. Włókna mięśniowe o przebiegu promienistym tworzą mięsień rozwieracz źrenicy. Jest on unerwiony przez włókna współczulne, a jego skurcz powoduje zwiększenie średnicy źrenicy. Włókna mięśniowe przebiegające okrężnie tworzą mięsień zwieracz źrenicy, unerwiony przywspółczulnie. Skurcz tej grupy włókien doprowadza do zmniejszenia wielkości źrenicy. W ten sposób oko adaptuje się do zmieniającego się natężenia oświetlenia.
Siatkówka
Wewnętrzną warstwę ściany gałki ocznej stanowi siatkówka. Składa się z dwóch części - wzrokowej, która pokrywa naczyniówkę i bierze udział w odbieraniu bodźców wzrokowych, oraz położonej do przodu od niej i oddzielonej rąbkiem zębatym, części ślepej, którą stanowi warstwa komórek barwnikowych pokrywających tylną część tęczówki i ciało rzęskowe. Część wzrokowa siatkówki składa się z 10 warstw i z aż 15 rodzajów komórek (tab. 2.1).
Tabela 2.1. Warstwy siatkówki
Warstwa
1
Nabłonek barwnikowy
2
Warstwa pręcików i czopków
3
Błona graniczna zewnętrzna
4
Warstwa ziarnista zewnętrzna
5
Warstwa splotowata zewnętrzna
6
Warstwa ziarnista wewnętrzna
7
Warstwa splotowata wewnętrzna
8
Warstwa komórek zwojowych
9
Warstwa włókien nerwowych
10
Warstwa graniczna wewnętrzna
Nabłonek barwnikowy przylega do naczyniówki i wspólnie z komórkami pigmentowymi, które się w niej znajdują, zapobiega rozpraszaniu promieni świetlnych dostających się do wnętrza gałki ocznej (funkcja błony przeciwodblaskowej). Komórki światłoczułe (fotoreceptory) to czopki i pręciki, stanowiące I neuron drogi wzrokowej. Pręciki, których liczba wynosi ponad 90 milionów, zawierają barwnik rodopsynę i są wrażliwe na słabe światło (mają niski próg pobudliwości). Pozwalają na widzenie skototopowe (nocne) - obraz powstający po pobudzeniu pręcików jest nieostry i bezbarwny. Czopków jest około 10-15 razy mniej niż pręcików. Pozwalają na widzenie fototopowe, czyli widzenie barwne, cechujące się wysoką rozdzielczością. Mają wysoki próg pobudliwości i zawierają trzy różne rodzaje barwników, które rozkładane są przy różnym zakresie widma. Czopki S są wrażliwe na barwę niebieską (cyjanopsyna), czopki L na barwę czerwoną (porfiropsyna), a czopki M na barwę zieloną (jodopsyna). Fotoreceptorom towarzyszą komórki dwubiegunowe, przetwarzające i redukujące impulsy otrzymywane od komórek światłoczułych oraz komórki zwojowe, są one odpowiednio II i III neuronem drogi wzrokowej. Aksony komórek zwojowych opuszczają siatkówkę, tworząc tarczę nerwu wzrokowego, która w swojej centralnej części, zwanej plamką ślepą, pozbawiona jest włókien nerwowych (tędy wnika tętnica środkowa siatkówki i uchodzi żyła środkowa siatkówki). Około 1% komórek zwojowych nie bierze udziału w tworzeniu nerwu wzrokowego. Są to światłoczułe komórki zwojowe (intrinsically photosensitive retinal ganglion cells, ipRGCs), zawierające malanopsynę i odpowiadające za regulację cyklu dzień/noc (przekazują sygnał do jądra nadskrzyżowaniowego). W odległości około 6 mm bocznie od tarczy nerwu wzrokowego znajduje się plamka żółta, czyli miejsce o największej zawartości czopków w siatkówce. W centralnej części plamki znajduje się zagłębienie o średnicy 1,5 mm zwane dołkiem centralnym, jest to miejsce najostrzejszego widzenia. W obrębie dołka centralnego ilość warstw siatkówki jest zredukowana do pięciu. Warto zaznaczyć, że obraz, który powstaje na siatkówce, jest obrazem rzeczywistym, pomniejszonym i odwróconym.
Nerw wzrokowy
Nerw wzrokowy jest tworzony przez aksony komórek zwojowych. Tarcza nerwu wzrokowego znajduje się około 3 mm nosowo od bieguna tylnego gałki ocznej i około 6 mm nosowo od plamki żółtej. Sam nerw wzrokowy możemy podzielić na cztery odcinki:
1) odcinek wewnątrzgałkowy o długości ok. 0,7 mm;
2) odcinek wewnątrzoczodołowy o długości ok. 30 mm (nerw biegnie między gałką oczną a kanałem nerwu wzrokowego);
3) odcinek wewnątrzkanałowy o długości ok. 5 mm (nerw biegnie w kanale wzrokowym);
4) odcinek wewnątrzczaszkowy o długości ok. 10 mm (odległość między kanałem wzrokowym a skrzyżowaniem wzrokowym).
W skrzyżowaniu nerwu wzrokowego włókna ulegają podziałowi - te niosące informację ze skroniowej części siatkówki oka prawego i nosowej części siatkówki oka lewego biegną po jednej stronie, a włókna niosące informację z nosowej części siatkówki oka prawego i skroniowej części oka lewego - po drugiej. Ujmując to prościej - części nosowe ulegają skrzyżowaniu, natomiast części skroniowe pozostają po tej samej stronie. W ten sposób informacje dotyczące danej połowy pola widzenia biegną razem.
Za skrzyżowaniem wzrokowym rozpoczyna się prawe i lewe pasmo wzrokowe, które przełączają się na kolejny neuron (IV) drogi wzrokowej w ciele kolankowatym bocznym. Z ciała kolankowatego lewego i prawego początek bierze promienistość wzrokowa, która osiąga ośrodki korowe widzenia w płacie potylicznym (pole prążkowane).
Podział gałki ocznej
Klinicznie możemy podzielić gałkę na odcinek przedni i tylny. W skład odcinka przedniego wchodzi rogówka, komory przednia i tylna oka, tęczówka, ciało rzęskowe i soczewka. Do odcinka tylnego zaliczamy: twardówkę, naczyniówkę, ciało szkliste, siatkówkę i część gałkową nerwu wzrokowego.
Komory gałki ocznej
We wnętrzu gałki ocznej znajdują się trzy komory: komora przednia gałki ocznej, komora tylna gałki ocznej i komora ciała szklistego. Komora przednia gałki ocznej jest ograniczona od przodu przez tylną powierzchnię rogówki, od tyłu przez przednią powierzchnię tęczówki i otwór źreniczny, natomiast po bokach ogranicza ją kąt tęczówkowo-rogówkowy (kąt przesączania). Komora tylna gałki ocznej leży między tylną powierzchnią tęczówki a ciałem szklistym i soczewką, bocznie ograniczona jest przez ciało rzęskowe. Obie komory przedniego odcinka wypełnione są cieczą wodnistą, która dostarcza tlen i substancje odżywcze strukturom nieposiadającym własnego unaczynienia. Komorę ciała szklistego, która stanowi zdecydowaną większość tylnej półkuli gałki ocznej, wypełnia galaretowata, bezkomórkowa substancja - ciało szkliste. Jego zewnętrzna, bardziej gęsta warstwa (błona szklista), przylega luźno do siatkówki, poza jej obwodem, gdzie łączy się z nią silniej. Ściślejsze połączenie występuje również wokół nerwu wzrokowego i z częścią płaską ciała rzęskowego. Ciało szkliste odpowiada za utrzymywanie wzajemnych stosunków przestrzennych poszczególnych części wnętrza gałki ocznej w trakcie ruchu i w obecności drgań.
Ciecz wodnista i jej krążenie
Wypełnia przednią i tylną komorę gałki ocznej i w głównym stopniu odpowiada za ciśnienie panujące wewnątrz gałki ocznej. Produkowana jest przez wyrostki rzęskowe ciała rzęskowego. Woda przedostaje się do komory tylnej, dzięki działaniu pompy sodowo-potasowej oraz enzymu anhydrazy węglanowej (powodują ruch jonów Na+, K+, Cl- i HCO3- i aktywną sekrecję). Ciecz wodnista przepływa z komory tylnej (gdzie jest produkowana) do komory przedniej, przez otwór źreniczny. Ciecz wodnista odpływa z gałki ocznej dwiema drogami - konwencjonalną i niekonwencjonalną. Drogą konwencjonalną uchodzi około 80% - 90% płynu. Prowadzi ona przez kąt rogówkowo-tęczówkowy, beleczkowanie i zatokę żylną twardówki (kanał Schlemma), z której przez żyły wodne trafia do żył wirowatych, a te uchodzą do żyły ocznej górnej i dolnej. Droga niekonwencjonalna (alternatywna, naczyniówkowo-twardówkowa) odpowiada za odpływ pozostałej części płynu i prowadzi przez ciało rzęskowe, przestrzeń nadnaczyniówkową do układu żylnego naczyniówki i twardówki.
Soczewka
Jest to obustronnie wypukła, przezroczysta struktura, kształtem zbliżona do dysku. Leży do tyłu od tęczówki i do przodu od ciała szklistego i jest zawieszona na więzadełkach rzęskowych, które tworzą obwódkę rzęskową (Zinna). Składa się z centralnie położonego jądra o barwie lekko żółtej i kory zbudowanej z włókien soczewki. Całość otoczona jest przez torebkę. W soczewce wyróżniamy równik, dzielący ją na biegun przedni i tylny, oraz oś soczewki, która łączy oba bieguny. Głównym funkcją soczewki jest skupianie docierających do niej promieni świetlnych na siatkówce, czyli ich ogniskowanie. Aby proces ten mógł zachodzić niezależnie od tego, w jakiej odległości znajduje się oglądany przez nas przedmiot, soczewka zmienia swoją krzywiznę w procesie zwanym akomodacją. Jeśli patrzymy na odległy punkt, mięsień rzęskowy jest rozluźniony, układ więzadełek jest natomiast napięty, przez co soczewka jest bardziej "płaska", a jej moc łamiąca - mniejsza. Gdy natomiast patrzymy na punkt znajdujący się blisko, mięsień rzęskowy się kurczy, dzięki czemu więzadełka się rozluźniają i tym samym soczewka staje się bardziej "wypukła", a jej moc łamiąca rośnie. Soczewka nie jest bezpośrednio unaczyniona i unerwiona.
Mięśnie gałkoruchowe
To grupa sześciu mięśni - dwa mięśnie proste i cztery mięśnie skośne, zapewniających ruchomość gałce ocznej. Mięśnie proste i mięsień skośny górny rozpoczynają się w pierścieniu ścięgnistym, który otacza kanał nerwu wzrokowego (mięsień skośny górny może również rozpoczynać się nieco powyżej pierścienia na trzonie kości klinowej). Początek mięśnia skośnego dolnego znajduje się w przedniej części dolnej ściany oczodołu, nosowo do pierścienia ścięgnistego. Mięśnie proste przyczepiają się do przodu od równika gałki ocznej, natomiast mięśnie skośne - za równikiem. Przed przyczepieniem się do twardówki mięsień skośny górny przechodzi przez bloczek - chrzęstny wyrostek kości czołowej, położony w części bocznej górnej ściany oczodołu. Unerwienie mięśnia prostego górnego, dolnego i przyśrodkowego oraz mięśnia skośnego dolnego pochodzi od nerwu gałkoruchowego (III). Mięsień prosty boczny unerwia nerw odwodzący (IV), natomiast skośny górny - nerw bloczkowy (IV). Zakres ruchów, za które odpowiadają poszczególne mięśnie, przedstawia się w sposób następujący:
mięsień prosty dolny - ruch gałki ocznej do dołu, rotacja do zewnątrz i przywodzenie,
mięsień prosty górny - ruch gałki ocznej do góry, rotacja do wewnątrz i przywodzenie,
mięsień prosty przyśrodkowy - przywodzenie gałki ocznej,
mięsień prosty boczny - odwodzenie gałki ocznej,
mięsień skośny górny - ruch gałki ocznej do dołu, rotacja do wewnątrz i odwodzenie,
mięsień skośny dolny - ruch gałki ocznej do góry, rotacja do zewnątrz i odwodzenie.
Przyśrodkowe i boczne więzadła ograniczające przyczepiają się, odpowiednio, do kości łzowej i jarzmowej. Ich zadaniem jest ograniczanie zakresu przywodzenia i odwodzenia gałki ocznej.
Inne mięśnie
Mięsień dźwigacz powieki górnej, jak sama nazwa wskazuje, zapewnia ruchomość powiece górnej. Bierze początek w pierścieniu ścięgnistym wspólnym. Jego ścięgno dzieli się na dwie blaszki - powierzchowną, która przyczepia się do skóry powieki górnej, i głęboką, która łączy się z tarczką powieki górnej. Unerwienie pochodzi z gałęzi górnej nerwu okoruchowego (III).
Mięsień oczodołowy (Müllera) stanowi cienka warstwa mięśni gładkich, które przebiegają nad szczeliną oczodołową dolną. Jest unerwiony współczulnie przez włókna ze zwoju rzęskowego.
Mięsień okrężny oka to grupa włókien mięśniowych otaczających okrężnie wejście do oczodołu, z przyczepem początkowym na jego przyśrodkowej ścianie. Mięsień dzieli się na dwie części, które przebiegają na tarczkach powieki górnej i dolnej. Odpowiada za zamykanie i zaciskanie powiek. Unerwienie pochodzi z nerwu twarzowego (VII).
Powieki (górna i dolna)
Powieki to ruchome fałdy skórno-mięśniowe, które chronią przednią część gałki ocznej przed niekorzystnym działaniem ze strony środowiska zewnętrznego i przed wyschnięciem, rozprowadzając film łzowy równomiernie podczas mrugania. Powieka składa się z czterech warstw, które stanowią (patrząc od najbardziej powierzchownej): skóra i tkanki podskórna; warstwa mięśniowa - mięsień okrężny oka (część powiekowa); tarczka - warstwa zbitej tkanki łącznej oraz błona śluzowa - spojówka (powiekowa), wyścielająca powiekę od wewnątrz. Tarczki, oprócz tego, że tworzą swoisty rodzaj rusztowania dla całej powieki, zawierają również gruczoły tarczkowe (Meiboma), które odpowiedzialne są za produkcję warstwy lipidowej filmu łzowego. Ujście tych gruczołów znajduje się do przodu od krawędzi tylnej powieki. Ponadto do górnego brzegu tarczki górnej i dolnego brzegu tarczki dolnej przyczepiają się mięśnie tarczkowe, które unerwione są współczulnie i które biorą udział w mruganiu. Więzadło boczne i przyśrodkowe przymocowują tarczki do brzegów oczodołu, odpowiednio, bocznego i przyśrodkowego. Na krawędzi przedniej brzegów powiek znajdują się dwa-trzy rzędy drobnych włosków - rzęs. Do ich mieszków włosowych uchodzą gruczoły łojowe (Zeissa) i potowe (Molla). Powieka górna łączy się z powieką dolną, tworząc przyśrodkowe i boczne spoidła powiek, które znajdują się w kątach oka (przyśrodkowym i bocznym).
Spojówki
Spojówka to błona śluzowa pokrywająca wewnętrzną część powiek (spojówka powiekowa) i twardówkę przedniej części gałki ocznej (spojówka gałkowa). Komórki kubkowe znajdujące się w spojówce odpowiedzialne są za wytwarzanie warstwy mucynowej filmu łzowego. Spojówka powiekowa przechodzi w spojówkę gałkową w sklepieniu górnym i dolnym powiek, które ograniczają przestrzeń międzyspojówkową - worek spojówkowy.
Narząd łzowy
Narząd łzowy składa się z gruczołu łzowego oraz dróg odprowadzających łzy. Gruczoł łzowy o długości 1,5-2 cm znajduje się w górno-bocznej części oczodołu. Ścięgno mięśnia dźwigacza powieki górnej dzieli gruczoł na część dolną (powiekową) i część górną (oczodołową). Głównym zadaniem narządu łzowego jest produkcja komponenty wodnej filmu łzowego. W górnej części worka spojówkowego powieki górnej znajdują się drobne gruczoły łzowe dodatkowe. Liczne przewodziki odprowadzające komunikują gruczoł łzowy z górnym sklepieniem spojówki. Film łzowy jest następnie rozprowadzany po powierzchni przedniej części gałki ocznej podczas mrugania. Do dróg odprowadzających łzy zaliczamy kanaliki łzowe górny i dolny, które biorą swój początek w punktach łzowych znajdujących się na brodawkach łzowych. Brodawki te zlokalizowane są w przyśrodkowej części obu oczu, zwanej jeziorkiem łzowym. Kanalik łzowy górny i dolny łączą się, tworząc woreczek łzowy, usytuowany na przyśrodkowej ścianie oczodołu. W woreczku początek bierze przewód nosowo-łzowy (o długości 15 mm), który prowadzi płyn łzowy do przewodu nosowego dolnego.
Film łzowy
Film łzowy tworzy cienką warstewkę na przedniej powierzchni gałki ocznej.
Składa się z trzech warstw: lipidowej, zewnętrznej, która jest produkowana przez gruczoły Meiboma, wodnej - produkt gruczołu łzowego i warstwy śluzowej (mucynowej), produkowanej przez komórki kubkowe spojówki.
Podstawową rolą płynu łzowego jest nawilżanie przedniej części gałki ocznej, odżywianie rogówki oraz ochrona przed ciałami obcymi. Łzy, dzięki zawartemu w nim lizozymowi, mają również właściwości przeciwbakteryjne.
Unaczynienie gałki ocznej
Większość unaczynienia tętniczego gałki ocznej pochodzi z gałęzi tętnicy szyjnej wewnętrznej - tętnicy ocznej. Od tętnicy ocznej odchodzi tętnica środkowa siatkówki, która w okolicy szczeliny oczodołowej górnej wchodzi do nerwu wzrokowego. Tętnica osiąga gałkę oczną i na tarczy nerwu wzrokowego, w miejscu zwanym plamką ślepą, dzieli się na gałęzie: skroniową górną i dolną oraz nosową górną i dolną, które biegną w kierunku rąbka zębatego. Gałęzie te nie tworzą połączeń z innymi naczyniami. Zapewniają one unaczynienie wewnętrznych warstw siatkówki. Krew odpływa żyłą środkową siatkówki, która analogicznie jak tętnica, biegnie w nerwie wzrokowymi i uchodzi do zatoki jamistej. Za unaczynienie tętnicze błony naczyniowej i twardówki odpowiada układ rzęskowy, cechujący się skomplikowaną budową. Składa się z około 20 tętnic rzęskowych tylnych krótkich, które odchodzą od tętnicy ocznej i przechodzą przez tylną część twardówki, wnikając do naczyniówki. Biegną ku przodowi, gdzie łączą się z gałęziami tętnic rzęskowych tylnych długich i rzęskowych przednich. Dwie tętnice rzęskowe tylne długie przebijają twardówkę w okolicy tarczy nerwu wzrokowego. Wspólnie z gałęziami tętnic rzęskowych przednich tworzą na obwodzie tęczówki koło tętnicze większe. Jego gałęzie tworzą koło tętnicze mniejsze, w okolicy otworu źrenicznego. Tętnice rzęskowe przednie, których jest 4-6, odchodzą od naczyń zaopatrujących mięśnie gałkoruchowe i po przebiciu twardówki w okolicy rąbka rogówki tworzą splot okołorąbkowy. Pozostałe, w dalszej części łączą się z tętnicami rzęskowymi tylnymi. Krew żylna jest transportowana czterema żyłami wirowatymi, które biorą swój początek w błonie naczyniowej. Żyły wirowate uchodzą do żył ocznych górnej i dolnej, które za szczeliną oczodołową górną wpadają do zatoki jamistej.
Unerwienie gałki ocznej
Unerwienie ruchowe zostało omówione w części dotyczącej mięśni gałkoruchowych. Unerwienie czuciowe pochodzi z pierwszej gałęzi nerwu wzrokowego - nerwu ocznego (V1). Ulega on podziałowi na nerw łzowy, nerw czołowy i nerw nosowo-rzęskowy. Nerw łzowy unerwia gruczoł łzowy i zawiera włókna współczulne i przywspółczulne odchodzące ze zwoju skrzydłowo-podniebiennego. Pobudzenie przywspółczulne (włókna pochodzą z jądra ślinowego górnego) stanowi sygnał do produkcji łez. Nerw czołowy unerwia czuciowo powiekę górną wraz ze spojówką powiekową. Nerw nosowo-rzęskowy oddaje kilka gałęzi - z części rzęskowej odchodzą dwa nerwy rzęskowe długie, unerwiające błonę włóknistą (twardówkę i rogówkę) i naczyniową (naczyniówkę, ciało rzęskowe i tęczówkę), natomiast nerw podbloczkowy odchodzący z części nosowej, zaopatruje mięsko łzowe i woreczek łzowy.
Zwój rzęskowy to zwój nerwowy położony na granicy części środkowej i tylnej oczodołu, między odcinkiem wewnątrzoczodołowym nerwu wzrokowego a mięśniem prostym bocznym. Do zwoju dochodzą trzy korzenie: czuciowy (długi), odchodzący od nerwu nosowo - rzęskowego; współczulny, z włóknami zazwojowymi zwoju szyjnego górnego pnia współczulnego oraz korzeń przywspółczulny (krótki), który odchodzi od nerwu okoruchowego (III). Ze zwoju odchodzą nerwy rzęskowe krótkie i włókna współczulne do nerwów rzęskowych długich. Liczne drobne gałązki (około 20), jakimi są nerwy rzęskowe krótkie, zaopatrują naczynia twardówki i naczyniówki oraz prowadzą włókna autonomiczne, które dochodzą do mięśnia zwieracza źrenicy i mięśnia rzęskowego. Para nerwów rzęskowych długich unerwia współczulnie mięsień rozwieracz źrenicy oraz czuciowo błonę włóknistą i naczyniową.
Piśmiennictwo
1. Allen R.C., Harper R.A.: Okulistyka. Edra Urban & Partner, Wrocław 2020.
2. Bowling B.: Kanski. Okulistyka kliniczna (red. pol. wyd. J. Szaflik, J. Izdebska), wyd. 8. Edra Urban & Partner, Wrocław 2017.
3. Niżankowska M.H.: Okulistyka. Podstawy kliniczne, wyd. 1. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2007.
