Oksfordzka historia unii polsko-litewskiej tom 1 - Robert I. Frost

Przedmowa

Nie jest to histo­ria pań­stwa ani histo­ria narodu, zgod­nie z uję­ciem, jakie zazwy­czaj przyj­mują piszący o dzie­jach poli­tycz­nych, ale histo­ria poli­tycz­nej rela­cji: unii poli­tycz­nej, która rosła i zmie­niała się z upły­wem czasu, roz­sze­rza­jąc się tery­to­rial­nie, dzięki czemu poza Pola­kami i Litwi­nami, któ­rzy zawarli ją w 1386 roku, objęła rów­nież inne narody. Histo­rycy czę­sto piszą o budo­wa­niu pań­stwa lub narodu, ale rzadko zaj­mują się pro­ce­sami for­mo­wa­nia unii, a jeśli już to robią, to zazwy­czaj czy­nią to z punktu widze­nia jed­nego lub dru­giego pań­stwa albo narodu współ­two­rzą­cego daną unię. Na sku­tek ciągu zda­rzeń, który zazwy­czaj błęd­nie nazy­wany jest "roz­bio­rami Pol­ski", unia pol­sko-litew­ska została w latach 1772-1795 wyma­zana z mapy i przez więk­szość czasu, jaki upły­nął po roku 1795, ten zło­żony pro­ces roz­woju histo­rycz­nego ziem współ­two­rzą­cych wcze­śniej Rzecz­po­spo­litą był przed­sta­wiany w nega­tyw­nym świe­tle: postrze­gano go jako nie­po­wo­dze­nie i przede wszyst­kim epi­zod histo­rii Pol­ski, w cza­sie któ­rego Polacy objęli kon­trolą poli­tyczną tereny, które póź­niej zna­la­zły się w gra­ni­cach Litwy, Bia­ło­rusi, Ukra­iny i Łotwy, a czę­ściowo rów­nież Esto­nii, Rosji oraz (do 1945 roku) Nie­miec. Takie podej­ście spra­wiło, że wielu nie­po­lskich histo­ry­ków przed­sta­wiało unię pol­sko-litew­ską jako prze­jaw pol­skiego impe­ria­li­zmu, który zaha­mo­wał roz­wój ich naro­dów. Ponadto w pol­skiej histo­rio­gra­fii ist­nieje silna tra­dy­cja, się­ga­jąca Michała Bobrzyń­skiego, a nawet jesz­cze wcze­śniej, która przy­pi­suje unii pol­sko-litew­skiej winę za póź­niejsze roz­biory. Ta unia nie była jed­nak impe­rium. U swo­ich źró­deł była kla­sycz­nym póź­no­śre­dnio­wiecz­nym pań­stwem zło­żonym, w któ­rym różne zie­mie, zjed­no­czone pod pano­wa­niem dyna­stii jagiel­loń­skiej, mię­dzy rokiem 1386 i 1569 sfor­mo­wały w dro­dze nego­cja­cji oraz poro­zu­mie­nia mocną unię poli­tyczną, i to mimo pew­nych spek­ta­ku­lar­nych nie­po­ro­zu­mień co do jej cha­rak­teru i kształtu. Jej znik­nię­cie w 1795 roku - wła­śnie wtedy, gdy rewo­lu­cjo­ni­ści we Fran­cji pro­kla­mo­wali dok­trynę jed­nej i nie­po­dziel­nej suwe­ren­no­ści narodu - ozna­czało, że histo­ria Europy Środ­kowo-Wschod­niej była pisana zazwy­czaj z punktu widze­nia mocarstw zabor­czych oraz ich następ­ców - przede wszyst­kim Rosji i Nie­miec - lub przez histo­ry­ków wywo­dzą­cych się z poszcze­gól­nych państw naro­do­wych, które wywal­czyły nie­pod­le­głość dopiero po 1918 lub 1990 roku. Te nega­tywne w prze­wa­ża­ją­cym stop­niu oceny unii pol­sko-litew­skiej nie są jed­nak w sta­nie dostar­czyć odpo­wie­dzi na pyta­nia, dla­czego doszła ona do skutku i dla­czego tak długo trwała. Niniej­sza książka stara się odpo­wie­dzieć na pierw­sze z nich.

Od czasu, gdy Robert Evans w imie­niu wydaw­nic­twa Oxford Uni­ver­sity Press zapro­po­no­wał mi napi­sa­nie histo­rii Rzecz­po­spo­li­tej Obojga Naro­dów w okre­sie od 1569 do 1795 roku, upły­nęło już nie­stety wię­cej lat, niż miał­bym ochotę przy­znać. Począt­kowo sądzi­łem, że dzieje powsta­nia tej unii mię­dzy rokiem 1386 i 1569 będą jedy­nie krót­kim wpro­wa­dze­niem do tematu. Wkrótce jed­nak zda­łem sobie sprawę z tego, że nie da się pojąć dyna­miki poli­tycz­nej tak zło­żo­nego tworu, jakim była unia pol­sko-litew­ska, bez zro­zu­mie­nia tego, w jaki spo­sób ona powstała. Nie ma w języku angiel­skim żad­nego dogłęb­nego stu­dium poświę­co­nego zawar­ciu tej unii; w ogóle bar­dzo mało napi­sano na jej temat po angiel­sku, ponie­waż anglo­sa­ski świat naukowy o wiele za długo zado­wa­lał się wer­sjami histo­rii Europy Wschod­niej pisa­nymi głów­nie przez spe­cja­li­stów od dzie­jów Rosji i Nie­miec.

Pamię­ta­jąc o tym i mając świa­do­mość, iż od wyda­nia w 1919 roku kla­sycz­nego dwu­to­mo­wego dzieła Oskara Halec­kiego Dzieje Unii Jagiel­loń­skiej powsta­nie unii pol­sko-litew­skiej nie docze­kało się żad­nej nowej wszech­stron­nej oceny, zasu­ge­ro­wa­łem Oxford Uni­ver­sity Press, że mógł­bym napi­sać dwu­to­mowe stu­dium dzie­jów owej unii od jej zawar­cia w 1386 roku aż do jej roz­wią­za­nia - wbrew woli jej miesz­kań­ców - w roku 1795. W rezul­ta­cie powstała ta oto książka. Obej­muje ona histo­rię unii pol­sko-litew­skiej od jej począt­ków u schyłku XIV wieku aż do jej osta­tecz­nego skon­su­mo­wa­nia w Lubli­nie w roku 1569. Halecki pisał swoje wiel­kie dzieło, gdy mocar­stwa zabor­cze roz­pa­dały się w zawie­ru­sze pierw­szej wojny świa­to­wej, a kiedy je opu­bli­ko­wał, Polacy i Litwini roz­po­częli wojnę o Wilno - byłą sto­licę Wiel­kiego Księ­stwa Litew­skiego. Cho­ciaż Halecki sym­pa­ty­zuje z Litwi­nami i Rusi­nami oraz czę­sto wyraża kry­tyczne opi­nie na temat pol­skiej poli­tyki wobec nich, pisze jed­nak z pol­skiej per­spek­tywy. Niniej­sza książka to próba opo­wie­dze­nia dzie­jów powsta­nia tej unii wystrze­ga­jąca się jakiej­kol­wiek per­spek­tywy naro­do­wej i wynika z niej, że inne naro­do­wo­ści zamiesz­ku­jące pań­stwo pol­sko-litew­skie ode­grały rów­nie wielką rolę w ukształ­to­wa­niu się owej unii, jak Polacy. Opo­wiada zatem tę histo­rię z wielu punk­tów widze­nia, aby w ten spo­sób wyja­śnić sekret powo­dze­nia tego związku, który mimo swego nie­sław­nego końca pozo­staje jedną z naj­dłu­żej trwa­ją­cych unii poli­tycz­nych w dzie­jach Europy, jego dzie­dzic­two kul­tu­ralne zaś jest widoczne po dziś dzień. To pierw­sza część dwu­to­mowego stu­dium, które pró­buje przyj­rzeć się samej unii, nie osą­dza­jąc jej przy tym za to, że nie była tym, czym nie pró­bo­wała być. Przede wszyst­kim jed­nak książka ta chce spra­wić, aby po wielu latach, w cza­sie któ­rych poza samą Europą Wschod­nią ów temat pozo­sta­wał zanie­dbany w histo­rio­gra­fii, dzieje naj­więk­szego pań­stwa póź­no­śre­dnio­wiecz­nej i wcze­sno­no­wo­żyt­nej Europy odzy­skały należne im miej­sce w ogól­nej histo­rii Sta­rego Kon­ty­nentu.

Ten pierw­szy tom nie jest i nie może być histo­ire totale ogrom­nego obszaru geo­gra­ficz­nego, jaki zaj­mo­wało pań­stwo pol­sko-litew­skie. Jest on pomy­ślany jako histo­ria poli­tyczna, która opo­wiada o powsta­niu owej unii. W związku z tym to w prze­wa­ża­ją­cej mie­rze histo­ire événementielle doty­ka­jąca tylko tych czyn­ni­ków eko­no­micz­nych, spo­łecz­nych i kul­tu­ral­nych, które miały bez­po­średni zwią­zek z kształ­to­wa­niem się unii, takich jak poli­tyczna rola reli­gii oraz roz­wój gospo­darki wiej­skiej mający klu­czowe zna­cze­nie dla szlachty, która sta­no­wiła - z nie­wiel­kimi wyjąt­kami - ciało oby­wa­tel­skie unii. Peł­niej­sze, tema­tyczne omó­wie­nie tak waż­nych zagad­nień, jak reli­gia, rene­sans i wpływy huma­ni­zmu czy uni­kalny świat miast tej unii, nastąpi w tomie dru­gim.

Książkę tę dedy­kuję pamięci czte­rech wiel­kich bada­czy dzie­jów unii pol­sko-litew­skiej: Polaka, Litwina, Ukra­ińca i Rosja­nina. Każdy z nich miał do niej inny sto­su­nek, a jeden - Mychajło Hru­szew­ski - darzył nie­chę­cią zarówno ją, jak i wszystko, co ozna­czała. Wszy­scy oni zaznali trau­ma­tycz­nych doświad­czeń XX wieku w Euro­pie Wschod­niej oraz cier­pieli z powodu swego nie­ustra­szo­nego i bez­kom­pro­mi­so­wego podej­ścia do pracy badaw­czej. Dwaj z nich - Oskar Halecki i Adol­fas Šapoka - zakoń­czyli życie na wygna­niu, odcięci od źró­deł, z któ­rych czer­pali i na któ­rych opie­rali swe bada­nia, dwaj kolejni - Matwiej Lubaw­ski i Mychajło Hru­szew­ski - zmarli w radziec­kich wię­zie­niach, pod­czas gdy ich dzieła były pomniej­szane lub tępione przez komu­ni­styczny reżim. Żaden nie porzu­cił jed­nak ni­gdy swej histo­rycz­nej uczci­wo­ści: niniej­sze dzieło zawdzię­cza wiele każ­demu z nich. Za wszel­kie jego braki pełną odpo­wie­dzial­ność ponosi autor, który ma szczę­ście żyć w epoce, gdy trud­no­ści, z któ­rymi oni się zma­gali, w więk­szo­ści prze­mi­nęły, a miesz­kańcy państw zaj­mu­ją­cych obszar daw­nej unii pol­sko-litew­skiej w więk­szo­ści - cho­ciaż jesz­cze nie wszy­scy - mogą swo­bod­nie badać swoją histo­rię. Mam nadzieję, że zaak­cep­tują to spoj­rze­nie obser­wa­tora z zewnątrz w duchu, w jakim je przed­sta­wi­łem.

Robert Frost

War­szawa, sty­czeń 2014

Podziękowania

Zawdzię­czam dużo ludziom, któ­rzy pomo­gli mi przy pisa­niu tej książki, oraz insty­tu­cjom zapew­nia­ją­cym mi wspar­cie. Naj­więk­szy dług wdzięcz­no­ści mam wobec Bri­tish Aca­demy i Wol­fson Foun­da­tion, które w 2009 roku powie­rzyły mi na trzy lata funk­cję pro­fe­sora badaw­czego; bez tego cen­nego czasu, jaki mi w ten spo­sób zapew­niły, nie mógł­bym ani obmy­ślić tej książki, ani jej ukoń­czyć. Wiele zawdzię­czam wszyst­kim w wydaw­nic­twie Oxford Uni­ver­sity Press, które oka­zało wielką wiarę w ten pro­jekt: pro­fe­so­rowi Rober­towi Evan­sowi, który zapro­po­no­wał mi pod­ję­cie się tego zada­nia, a potem hoj­nie udzie­lał mi wspar­cia oraz rad i prze­czy­tał tekst, czy­niąc wiele bez­cen­nych suge­stii, dzięki czemu ta książka wiele zyskała; Chri­sto­phe­rowi Whe­ele­rowi, Ste­pha­nie Ire­land i Cath­ryn Ste­ele, któ­rzy cier­pli­wie cze­kali, aż spło­dzę moje dzieło, i byli nie­zmier­nie wyro­zu­miali oraz pomocni, kiedy spy­ta­łem, czy zgo­dzą się, aby miało ono dwu­krot­nie więk­szą obję­tość, niż się spo­dzie­wali; oraz Emily Brand, która oka­zała się nad­zwy­czaj pomocną i kon­struk­tywną redak­torką. Chciał­bym rów­nież podzię­ko­wać mojej adiu­sta­torce Miran­dzie Bethell oraz mojej korek­torce Eli Kot­kow­skiej, któ­rej bystre oko uchro­niło mnie przed wie­loma nie­zręcz­no­ściami. Mam też spory dług wdzięcz­no­ści u moich pra­co­daw­ców, zacią­gnięty w cza­sie dłu­giego doj­rze­wa­nia tego dzieła: lon­dyń­skiego King's Col­lege oraz uni­wer­sy­tetu w Aber­deen, które zapew­niły mi urlop naukowy i fun­du­sze. Chciał­bym podzię­ko­wać Archi­wum i Biblio­tece Kra­kow­skiej Kapi­tuły Kate­dral­nej, Archi­wum Głów­nemu Akt Daw­nych w War­sza­wie, Zam­kowi Kró­lew­skiemu w War­sza­wie, Muzeum Histo­rii Pol­ski w War­sza­wie, Zam­kowi Kró­lew­skiemu na Wawelu w Kra­ko­wie oraz Muzeum Lubel­skiemu w Lubli­nie za zgodę na opu­bli­ko­wa­nie ilu­stra­cji oraz mate­ria­łów z ich zbio­rów.

Wiele osób inspi­ro­wało mnie oraz udzie­lało pomocy, wspar­cia i rad. Geof­frey Par­ker pierw­szy wpro­wa­dził mnie trzy dekady temu w St Andrews w pro­ble­ma­tykę państw zło­żo­nych, pod­czas gdy Nor­man Davies słu­żył mi za prze­wod­nika, gdy sta­wia­łem swoje pierw­sze kroki w histo­rii Pol­ski; dużo się nauczy­łem od nich obu. Hamish Scott na prze­strzeni tych lat oka­zał się nie­oce­nio­nym źró­dłem mądro­ści; jego umie­jęt­ność tak­tow­nego rato­wa­nia autora przed kon­se­kwen­cjami jego wła­snej głu­poty jest nie­zrów­nana. Szcze­gól­nie wdzięczny jestem Igo­rowi Kąko­lew­skiemu, który ogrom­nie mi pomógł w spra­wie ilu­stra­cji, jak rów­nież histo­ry­kom i biblio­te­ka­rzom z Uni­wer­sy­tetu imie­nia Miko­łaja Koper­nika w Toru­niu, któ­rzy wspie­rali mnie i poma­gali mi od mojej pierw­szej wizyty w 1992 roku, a zwłasz­cza Krzysz­to­fowi Mikul­skiemu, Jaro­sła­wowi Pora­ziń­skiemu, Janu­szowi Mał­ł­kowi, Roma­nowi Czai, Toma­szowi Kem­pie, Ada­mowi Szwe­dzie, zmar­łemu Jac­kowi Sta­szew­skiemu, zmar­łemu Ste­fa­nowi Czai oraz Urszuli Zahor­skiej. Che­ster Dun­ning prze­czy­tał pierw­szą wer­sję tek­stu z typową dla sie­bie dba­ło­ścią i życz­li­wo­ścią, czy­niąc przy tym liczne celne suge­stie. Wiele zawdzię­czam Andrie­jowi Janusz­kie­wi­czowi, który zapro­sił mnie do Miń­ska i zabrał do Krewa, gdzie to wszystko się zaczęło, oraz Olence Pewny, która była wspa­niałą prze­wod­niczką po świą­ty­niach Kijowa i Czer­ni­howa, prze­czy­tała czę­ści maszy­no­pisu, a jej scep­tyczny sto­su­nek do war­to­ści jakich­kol­wiek unii był zawsze otrzeź­wia­jący. Marek Ferenc był tak miły, że przy­słał mi swoją wspa­niałą bio­gra­fię Miko­łaja Radzi­wiłła "Rudego" długo po tym, jak znik­nęła ona z księ­garń. Ogrom­nie sko­rzy­sta­łem z prak­tycz­nej pomocy oraz dys­ku­sji z wie­loma innymi bada­czami, wśród któ­rych byli mię­dzy innymi Hans-Jürgen Bömelburg, Michael Brown, Paul Bush­ko­vitch, Jola Cho­iń­ska-Mika, Jim Col­lins, Jaro­sław Fedo­ruk, David Frick, Nata­lia Jako­wenko, Andrzej Kamiń­ski, J?rat? Kiaupien?, Colin Kidd, Val Kivel­son, Paul Knoll, Krzysz­tof Link-Len­czow­ski, Hen­ryk Litwin, Hen­ryk Lule­wicz, Allan Macin­nes, Karol Mazur, Michael Müller, Nata­lia Nowa­kow­ska, Micheál Ó Siochrú, Rimvy­das Petrau­skas, Ser­hii Plo­khy, Andrzej Rachuba, Mar­tyn Rady, John Robert­son, Ste­phen Rowell, Hie­nadź Saha­no­wicz, Min­dau­gas Šapoka, Alex Sto­ro­żyń­ski, Frank Sysyn, Art?ras Vasi­liau­skas, Michelle Viise, Tho­mas Wünsch i Andrzej Zakrzew­ski. Naj­więk­szy oso­bi­sty dług, jak zawsze, zacią­gną­łem jed­nak u mojej żony Karin Frie­drich, która uświa­do­miła mi zna­cze­nie Prus Kró­lew­skich i wielu innych rze­czy. Ta książka nie mogłaby powstać bez niej. Cał­ko­wita obo­jęt­ność naszych dzieci, Tommy'ego i Anny, wobec tego pro­jektu poma­gała mi zacho­wać odpo­wied­nią per­spek­tywę.

Przedmowa do wydania polskiego

Pisa­nie histo­rii czy­je­goś kraju jest zawsze znie­chę­ca­ją­cym zada­niem dla cudzo­ziemca, zwłasz­cza jeśli z owym kra­jem nie ma żad­nych powią­zań. Zada­nie to staje się jesz­cze bar­dziej znie­chę­ca­jące, jeśli chce się opi­sać dzieje wię­cej niż jed­nego kraju, szcze­gól­nie gdy kraje te nie zawsze pozo­sta­wały w naj­lep­szych sto­sun­kach i mają zupeł­nie odmienne wizje swo­jej wspól­nej histo­rii. Cza­sami histo­ryk może się poczuć jak czło­wiek, który na przy­ję­ciu mie­sza się do kłótni dwóch innych gości tylko po to, aby od obu usły­szeć, że powi­nien pil­no­wać wła­snego nosa.

Ta książka została napi­sana przez kogoś, kto nie zamie­rzał pil­no­wać wła­snego nosa - czę­ściowo w nadziei, że pewien dystans do opi­sy­wa­nej mate­rii pozwoli uzy­skać nową per­spek­tywę, ale głów­nie dla­tego, iż opo­wieść przed­sta­wiona na jej kar­tach jest po pro­stu tak inte­re­su­jąca, a do tego pra­wie zupeł­nie nie­znana poza obsza­rem państw suk­ce­syj­nych unii pol­sko-litew­skiej. A zatem na jed­nym pozio­mie książka ta powstała dla czy­tel­nika nie­po­lskiego, aby wyja­śnić mu, dla­czego pro­ces for­mo­wa­nia się unii pol­sko-litew­skiej był też istotny, a przy oka­zji zasta­no­wić się, jakie płyną z niego wnio­ski na temat dzie­jów Europy w bar­dziej ogól­nym sen­sie. Wiele opo­wie­dzia­nych tutaj histo­rii będzie zna­nych pol­skim czy­tel­ni­kom, ale warto raz jesz­cze przed­sta­wić je gronu odbior­ców, które ich nie zna. Jak zauwa­żył bowiem kie­dyś pewien słynny saty­ryk, nie ma dobrych ani złych dow­ci­pów - dobre dow­cipy to wyłącz­nie te, któ­rych publicz­ność jesz­cze nie sły­szała. Ta książka nie jest jed­nak prze­zna­czona wyłącz­nie dla nie­po­lskiego czy­tel­nika. Została napi­sana czę­ściowo dla­tego, że im wię­cej jej autor czy­tał o powsta­wa­niu unii pol­sko-litew­skiej, tym bar­dziej było dla niego nie­ja­sne, dla­czego i w jaki spo­sób została ona zawarta, a czę­ściowo dla­tego, że czuł, iż kwe­stii tej trzeba się ponow­nie przyj­rzeć w świe­tle licz­nych nowych badań, jakie prze­pro­wa­dzono od czasu uka­za­nia się ostat­niej zna­czą­cej syn­tezy na ten temat, a mia­no­wi­cie kla­sycz­nego dzieła Oskara Halec­kiego, opu­bli­ko­wa­nego pod koniec Wiel­kiej Wojny, gdy na oce­nie unii pol­sko-litew­skiej mocno cią­żyły względy bie­żą­cej poli­tyki.

Naj­więk­szą prze­szkodą, przed którą staje każdy histo­ryk piszący o unii pol­sko-litew­skiej, jest to, że patrzy się na nią z per­spek­tywy póź­niej­szych wyda­rzeń. Spo­sób, w jaki skoń­czyła się ta unia, suge­ro­wał kolej­nym poko­le­niom histo­ryków, że była ona nie­uda­nym przed­się­wzię­ciem, i prze­ko­na­nie to rzu­to­wało na ich nasta­wie­nie do niej. Dla­tego pokusa wyko­rzy­sta­nia tej prze­wagi, jaką daje wie­dza o tym, co nastą­piło potem, i opi­sy­wa­nia dzie­jów unii pol­sko-litew­skiej w uję­ciu tele­olo­gicz­nym oka­zy­wała się nie­mal nie do odpar­cia. Rozu­mo­wa­nie w myśl zasady post hoc, ergo prop­ter hoc ni­gdy jed­nak nie było prze­ko­nu­jące, jak zostało to sub­tel­nie wyka­zane w jed­nej z naj­za­baw­niej­szych ksią­żek poświę­co­nych histo­rii Anglii, nad którą - podob­nie jak nad dzie­jami unii jagiel­loń­skiej pióra Halec­kiego - wisiał cień Wiel­kiej Wojny. 1066 and All That. A Memo­ra­ble History of England, Com­pri­sing All the Parts You Can Remem­ber Inc­lu­ding One Hun­dred Good Things, Five Bad Kings and Two Genu­ine Dates (Rok 1066 i cała reszta. Pamiętna histo­ria Anglii, zawie­ra­jąca wszystko to, co możesz zapa­mię­tać, w tym setkę Dobrych Rze­czy, pię­ciu Złych Kró­lów i dwie Auten­tyczne Daty) nie została napi­sana przez zawo­do­wego histo­ryka, ale przez dwóch nauczy­cieli histo­rii - a mia­no­wi­cie Wal­tera C. Sel­lara i Roberta J. Yeat­mana. Od uka­za­nia się w 1930 roku ta bar­dzo zabawna książka nie znika z pó­łek księ­gar­skich, cho­ciaż zapewne tylko Anglik jest w sta­nie pojąć wszyst­kie zawarte w niej żarty. Roz­po­czyna się ona od "Obo­wiąz­ko­wej przed­mowy", w któ­rej możemy prze­czy­tać, że: "Histo­ria to nie to, co myśla­łeś, ale to, co z niej pamię­tasz. Cała reszta histo­rii unie­waż­nia samą sie­bie". Dalej auto­rzy deli­kat­nie naśmie­wają się z tego, co w latach 20. XX wieku Anglicy pamię­tali ze swo­jej histo­rii, opie­ra­jąc się na nie­zro­zu­mie­niach, błęd­nych mnie­ma­niach i na wpół prze­tra­wio­nych fak­tach, które Sel­lar i Yeat­man znali z wypra­co­wań swo­ich uczniów i któ­rych mieli oka­zję słu­chać w odwie­dza­nych przez sie­bie barach oraz klu­bach. [Książka Sel­lara i Yeat­mana sta­nowi z grub­sza odpo­wied­nik zna­nego w Pol­sce "humoru z zeszy­tów szkol­nych" - przyp. tłum.].

Rok 1066 i cała reszta zawiera jed­nak rów­nież pewne poważne prze­sła­nie. Narody pamię­tają ze swo­jej histo­rii tylko to, co chcą pamię­tać, a to, o czym zapo­mi­nają, cza­sami nie powinno wcale pójść w zapo­mnie­nie. Sel­lar i Yeat­man kpią z tego, co Anglicy posta­no­wili zapamię­tać z wła­snej histo­rii w jej klu­czo­wym momen­cie. Naśmie­wają się z tego, co sir Her­bert But­ter­field ochrzcił wigow­ską wer­sją dzie­jów, czyli z tele­olo­gicz­nej, libe­ral­nej wizji postępu, któ­rej naj­słyn­niej­szym pro­pa­ga­to­rem był Tho­mas Babing­ton Macau­lay. Rok 1066 i cała reszta przed­sta­wia zatem przy­jemną histo­ryjkę, zgod­nie z którą całość dzie­jów ma sta­no­wić pro­ces pro­wa­dzący nie­uchron­nie do triumfu anglo-ame­ry­kań­skiej kul­tury poli­tycz­nej i anglo-ame­ry­kań­skich war­to­ści. Ta opo­wieść zaczyna się sło­wami "W daw­nych cza­sach, gdy Rzy­mia­nie byli "Szczy­to­wym Naro­dem" dzięki swo­jemu kla­sycz­nemu wykształ­ce­niu itd.", następ­nie mówi o tym, jak Anglicy stali się "Szczy­to­wym Naro­dem" w XVIII wieku, i koń­czy w roku 1919 trak­ta­tem wer­sal­skim, który "posta­no­wił, że powinno być znacz­nie wię­cej kra­jów. To była Zła Rzecz, bo przez to jest wię­cej do nauki z geo­gra­fii". Ostatni roz­dział książki Sel­lara i Yeat­mana jest krótki, ponie­waż składa się z jed­nego tylko dow­cipu: "Szczy­to­wym Naro­dem została więc Ame­ryka i Histo­ria doszła do końca".

Histo­ria oczy­wi­ście nie cał­kiem doszła do końca, ale jak dobrze o tym wie­dzieli Sel­lar i Yeat­man, nie jest ona żad­nym pro­ce­sem tele­olo­gicz­nym, w któ­rym posta­cie i wyda­rze­nia można oce­niać jako "Dobre Rze­czy" lub "Złe Rze­czy", sto­sow­nie do tego, czy przy­śpie­szają lub wstrzy­mują pro­ces postrze­gany przez jakie­goś histo­ryka jako "Dobrą Rzecz", i to bez względu na to, czy pro­ce­sem tym będzie uko­chana przez XIX-wiecz­nych histo­ry­ków ame­ry­kań­skich dok­tryna "obja­wio­nego prze­zna­cze­nia" Sta­nów Zjed­no­czo­nych, czy triumf socja­li­zmu zapo­wia­dany przez Karola Marksa, czy rze­komo decy­du­jące zwy­cię­stwo zachod­niej demo­kra­cji obwiesz­czone przez Fran­cisa Fukuy­amę w jego Końcu histo­rii. Ta pokusa tele­olo­gicz­nego podej­ścia jest szcze­gól­nie silna w odnie­sie­niu do histo­rii Pol­ski, ale ponie­waż dzieje unii pol­sko-litew­skiej rze­czy­wi­ście "doszły do końca" w 1795 roku, w tym przy­padku pro­ble­mem nie jest opty­mi­styczna tele­olo­gia wigow­skiej wizji dzie­jów czy dok­tryny "obja­wio­nego prze­zna­cze­nia", lecz tele­olo­gia nega­tywna, która oce­nia wszyst­kie czyny osób zawie­ra­ją­cych unię pol­sko-litew­ską z per­spek­tywy czasu i wie­dzy o tym, jak ta histo­ria się skoń­czyła.

Takie podej­ście wiąże się jed­nak z ryzy­kiem wygła­sza­nia ana­chro­nicz­nych opi­nii na temat moty­wa­cji i dzia­łań ludzi z prze­szło­ści oraz obwi­nia­nia ich o to, że cze­goś nie prze­wi­dzieli, cho­ciaż nie mogli. Książka ta jest próbą zro­zu­mie­nia owych moty­wa­cji i dzia­łań w kon­tek­ście ich uwa­run­ko­wań, aby wyja­śnić, dla­czego unia owa została zawarta, i to w takiej a nie innej for­mie, a koń­czy się unią lubel­ską, która utrwa­liła zwią­zek Pol­ski i Litwy w kształ­cie mają­cym prze­trwać - z drob­nymi popraw­kami - aż do roz­bio­rów. Zgłę­bia ona pro­ces two­rze­nia unii pol­sko-litew­skiej z punktu widze­nia wszyst­kich ludów, które w nim uczest­ni­czyły, i prze­ko­nuje, że wszyst­kie te ludy miały duży wkład w jej osta­teczną formę. Wresz­cie książka ta sta­nowi ele­ment szer­szej próby zasu­ge­ro­wa­nia, iż histo­rycy gene­ral­nie nie poświę­cali dosta­tecz­nie dużo uwagi zagad­nie­niu unii poli­tycz­nych w ogól­no­ści, uzna­jąc raczej, że cen­tral­nym zagad­nie­niem poli­tycz­nych dzie­jów nowo­żyt­nych było budo­wa­nie pań­stwa naro­do­wego.

Ten prze­kład opiera się na anglo­ję­zycz­nym wyda­niu w mięk­kiej opra­wie, które uka­zało się w 2018 roku i zawie­rało drobne korekty oraz poprawki. Autor chciałby podzię­ko­wać wydaw­nic­twu Rebis za moż­li­wość przed­sta­wie­nia swo­ich argu­men­tów pol­skiemu czy­tel­ni­kowi, a w szcze­gól­no­ści wyra­zić swoją wdzięcz­ność Toma­szowi Fie­dor­kowi za jego impo­nu­jącą sta­ran­ność i przy­kła­da­nie wagi do szcze­gó­łów przy tłu­ma­cze­niu tak zło­żo­nego dzieła.

Robert Frost

Aber­deen, czer­wiec 2018

Spis skrótów

Uwagi na temat pieniądza

Aż do 1569 roku Pol­ska i Litwa miały różną walutę, podob­nie jak Mazow­sze do 1529 roku i zie­mie pru­skie aż do usta­no­wie­nia ich unii mone­tar­nej z Pol­ską mię­dzy rokiem 1526 i 1530. Pol­scy monar­cho­wie bili rów­nież odrębne monety na Rusi Czer­wo­nej w XIV i XV wieku.

Wielki wpływ na pol­ski sys­tem mone­tarny w XIV wieku wywarły reformy prze­pro­wa­dzone w 1300 roku przez Wacława II cze­skiego, króla Pol­ski w latach 1300-1305, oraz wpro­wa­dze­nie zło­tych monet w Cze­chach w 1325 roku. W obiegu w Pol­sce był srebrny grosz pra­ski - któ­rego nazwa pocho­dzi od łaciń­skiego dena­rius gros­sus, czyli "gruby grosz" - a także złoty flo­ren cze­ski z tego okresu, po kur­sie około dwu­na­stu gro­szy za flo­rena. Reforma mone­tarna Wła­dy­sława Łokietka z 1315 roku wzo­ro­wała się w dużej mie­rze na przy­kła­dzie cze­skim. Od 1315 roku z jed­nej grzywny sre­bra, wyno­szą­cej około dwu­stu gra­mów, bito czter­dzie­ści osiem gro­szy; jed­nostka ta była też warta 576 dena­rów. W 1315 roku jeden grosz zawie­rał 3,6 grama sre­bra, co sta­no­wiło rów­no­war­tość gro­sza pra­skiego. W latach 1384-1386 za grosz pła­cono już szes­na­ście dena­rów, któ­rych z jed­nej grzywny wybi­jano 768.

Zawar­tość sre­bra w gro­szu stop­niowo spa­dała mię­dzy rokiem 1300 i 1530, pol­ski grosz zaś zna­cząco stra­cił na war­to­ści w porów­na­niu ze swym cze­skim odpo­wied­ni­kiem: o ile w latach 1300-1310 oba zawie­rały 3,6 grama sre­bra, to w latach 1400-1410 pol­ski grosz zawie­rał 1,38 grama sre­bra w porów­na­niu z 1,75 grama w gro­szu pra­skim, a w roku 1530 było to już odpo­wied­nio 0,77 grama i 1,18 grama. Grzywna pozo­stała jed­nostką roz­li­cze­niową.

Łokie­tek i jego syn Kazi­mierz III Wielki (1333-1370) bili złote dukaty, przy­pusz­czal­nie przede wszyst­kim dla celów repre­zen­ta­cyj­nych, lecz głów­nymi zło­tymi mone­tami będą­cymi w obiegu w Pol­sce długo jesz­cze pozo­sta­wały dukaty cze­skie i węgier­skie. Za cza­sów Jana I Olbrachta (1492-1501) pro­blemy wywo­łane waha­niami kur­sów sre­bra i złota dopro­wa­dziły do nie­zde­cy­do­wa­nej reformy mone­tar­nej, któ­rej pod­sta­wo­wym osią­gnię­ciem było wpro­wa­dze­nie nowej zło­tej monety, a mia­no­wi­cie rów­nego duka­towi pol­skiego zło­tego (flo­re­nus polo­ni­cus lub aureus polo­ni­cus), któ­rego war­tość usta­lono na 30 gro­szy, cho­ciaż w 1505 roku pod­nie­siono ją do 32 gro­szy. Reforma mone­tarna Zyg­munta I Sta­rego z 1528 roku poło­żyła fun­da­menty pod sys­tem dwu­me­ta­lowy, który obo­wią­zy­wał przez resztę okresu wcze­sno­no­wo­żyt­nego. Usta­no­wiła ona nowego dukata, ina­czej czer­wo­nego zło­tego. Od tej pory to złoty stał się jed­nostką roz­li­cze­niową; w 1528 roku jeden dukat, czyli czer­wony złoty, był wart 1? zło­tego. W 1558 roku Zyg­munt August zwięk­szył wagę grzywny ze 198 do 202 gra­mów. Mię­dzy rokiem 1547 i 1571 czer­wony złoty był wart 54 gro­sze pol­skie.

W XV wieku Litwa przy­jęła od zakonu krzy­żac­kiego grzywnę cheł­miń­ską, która ważyła 191,29 grama. W 1500 roku 100 gro­szy litew­skich było war­tych odro­binę wię­cej niż 136 gro­szy pol­skich; po refor­mach Zyg­munta Sta­rego ten kurs zmie­nił się na 100 do 125. Przy obli­cze­niach mone­tar­nych na Litwie i Rusi czę­sto posłu­gi­wano się kopą, czyli jed­nostką miary ozna­cza­jącą sześć­dzie­siąt sztuk. I tak 100 kop gro­szy było warte 6000 gro­szy litew­skich.