Ogród duchów. Wewnątrz świata schizofrenii - Susan Doherty
«
»
Reflow text when sidebars are open.
We wrześniu 1975 roku Caroline zaczęła naukę w College'u imienia Johna Abbotta w Sainte-Anne-de-Bellevue. Wybrała nauki o zdrowiu, które miały zapewnić jej dyplom pielęgniarki. Choć nie wykazywała predyspozycji do przedmiotów ścisłych - stanowiących trzon programu - bardzo zależało jej na tym zawodzie. Może chciała się przypodobać ojcu oraz pójść w ślady Rosalind i Sharon, które też wybrały karierę w ochronie zdrowia. Po miesiącu Caroline zrezygnowała jednak ze studiów. Przytłoczona trudnościami z koncentracją, nie radziła sobie z odrabianiem lekcji. Matka machnęła na to ręką i uznała, że chwilowa przerwa w nauce będzie dobrą okazją do zebrania nowych sił.
Caroline nie musiała już chodzić na zajęcia, wybrała się więc z rodzicami na krótką wycieczkę do regionu Niagara, gdzie mieszkała Sharon. Isabel miała nadzieję, że Sharon, pracująca tam jako pielęgniarka, będzie umiała coś doradzić młodszej siostrze. Nie udało się: Caroline przeszła na wyjeździe kilka ataków choroby, podczas których zamykała się w łazience i płakała, a Sharon nie była w stanie ani jej pocieszyć, ani nakłonić, żeby wyszła. W ciągu ostatniego roku Caroline w liceum - katastrofalnego w skutkach - Sharon rzadko bywała w domu, zdziwiła ją zatem zmiana, jaka zaszła w siostrze, dotąd zazwyczaj pogodnej i zrównoważonej.
W domu znudzona Caroline zafiksowała się na muzyce - zwłaszcza na przebojowym singlu Janis Ian At Seventeen. W kółko puszczała tę piosenkę, zafascynowana jej emocjonalnym tekstem, identyfikując się ze smutnym i żałosnym życiem przedstawionym przez wokalistkę. Jakby słowa tej piosenki były adresowane właśnie do niej - od wzmianek o koszykówce i używanych ubraniach po wers o rozpaczliwym siedzeniu w domu: "A [...] girl in hand-me-downs / [...] they only get what they deserve / [...] To those of us who knew the pain / of valentines that never came, / and those whose names were never called / when choosing sides for basketball / [...] inventing lovers on the phone / [...] when dreams were all they gave for free / to ugly duckling girls like me [...]"[1].
- To wszystko z nią rezonowało - powiedziała Rosalind. - Zwłaszcza wers o wymyślaniu kochanków przez telefon. Słuchała tego do znudzenia, miesiącami, doprowadzając nas do szału. Popadała w taką przesadę, że wykańczała nas wszystkich, aż w końcu naprawdę dawaliśmy jej popalić.
Caroline skończyła siedemnaście lat w lipcu poprzedniego roku. Janis Ian była siostrą, jakiej potrzebowała, kobietą rozumiejącą ból bycia tą gorszą.
W styczniu 1976 roku Caroline zapisała się do szkoły teatralnej przy college'u. Zrezygnowała z niej po sześciu tygodniach. Arthur był dumny z jej jedynego występu, ale większość studentów miała za sobą długie lata śpiewania i tańczenia. W marcu Caroline zaczęła szkołę fryzjerską, tę jednak również rzuciła, tym razem po dwóch miesiącach. Nikt nie wiedział, co właściwie zaszło tym razem, lecz najwyraźniej nie wystarczyło urodzić się z pięknymi włosami, by pracować w tym zawodzie. Co ważniejsze, Caroline nie znalazła wspólnego języka z innymi dziewczynami, które wydały jej się olśniewające i wyrafinowane, podczas gdy ona była mało atrakcyjna i niefrasobliwa, w ogóle nie znała się na modzie. Czuła się fatalnie, jakby nigdzie nie pasowała.
Tymczasem nikt poza nią się tym nie przejmował, a już na pewno nie najważniejsza osoba w życiu Caroline - jej matka. Isabel zakładała po prostu, że jej córka jeszcze nie jest gotowa, by zostać studentką albo uczyć się zawodu. Ale w końcu przecież odkryje, co zrobić ze swoim życiem.
Caroline spędziła lato, siedząc w domu i opiekując się dziećmi z sąsiedztwa, a jesienią nie zapisała się na żadne zajęcia. Niechętnie próbowała nowych rzeczy, bała się bowiem kolejnej porażki.
W listopadzie była już w rozsypce. Całe dni przepłakiwała, siedząc bezwładnie w fotelu, z głową wtuloną w ramiona, dopóki nie zrobiło się na tyle ciemno, by mogła się wdrapać na łóżko i przykryć kołdrą. Wydawała się zupełnie pokonana i niepocieszona, jednak pod troskliwą opieką matki powoli stanęła na nogi. W styczniu 1977 roku dzięki rodzinnym znajomościom dostała pracę w szkole podstawowej jako nauczycielka wspomagająca - miała wspierać uczniów o specjalnych potrzebach edukacyjnych. Dobrze tam pasowała. Dzieci nie obchodziło, że nie jest szczupła ani modna, ponieważ była cierpliwa, wyrozumiała i wyluzowana.
Trwał leniwy, zwyczajny sobotni poranek następnego lata. Ktoś wskakiwał do basenu, psy szczekały, a jeden z kotów drapał róg kanapy typu chesterfield. Z magnetofonu leciało Goodbye Yellow Brick Road Eltona Johna. Poranek wyglądał jak zawsze: piżamy, płatki z mlekiem i podłużny stół w kuchni otoczony tuzinem wysłużonych windsorskich krzeseł. Rosalind i Ian przyjechali z uczelni, ale tego ranka przy śniadaniu zebrały się tylko dziewczyny i ich matka. Nigdzie nie było widać Iana.
- Mamo, muszę ci coś powiedzieć - odezwała się Caroline.
Dosypała jeszcze więcej cukru do kubka z herbatą, zamieszała, po czym spojrzała na Rosalind i Peggy, a następnie z powrotem na matkę. Poprzedniego dnia świętowała dziewiętnaste urodziny. Jej falbaniasta piżama w grochy - różowo-białe pumpy i koszulka na ramiączkach - wciąż miała przyczepioną metkę.
Caroline oparła opalone nogi o siedzenie drugiego krzesła. Wreszcie to z siebie wydusiła:
- Zostałam zgwałcona.
Matka i siostry zaniemówiły. Isabel zapaliła papierosa, głęboko wciągnęła powietrze, żeby zebrać myśli, spojrzała na wszystkie trzy córki, po czym znowu skupiła wzrok na Caroline.
- Zostałam zgwałcona - powtórzyła Caroline. - Przez tatę. I przez Iana. - Nastąpiło dziesięć sekund ciszy. - Ian zamknął mnie w łazience i robił mi różne rzeczy. A tata... - umilkła.
- Nie bądź śmieszna, Caroline! - wybuchła Rosalind. - Co za głupoty!
- Pamiętacie, jak mieszkaliśmy w Saint-Laurent? Ian sprzedał mnie za dwadzieścia centów, żeby jeden z jego kolegów mógł mi włożyć rękę pod bluzkę. - Patrzyła na ich twarze, szukając współczucia i wsparcia.
Rodzina mieszkała w Saint-Laurent przez pierwszych osiem lat życia Caroline. W chwili wyprowadzki Ian był zaledwie dziesięciolatkiem.
- Chrzanisz głupoty - skwitowała Peggy. Miała szesnaście lat, ale wydawała się starsza. Jako najmłodsza z dziesięciorga rodzeństwa w tym pełnym swobody domu widziała niejedną podejrzaną sytuację. Ale coś takiego? Na dodatek z udziałem taty? Niemożliwe.
Reszta tekstu dostępna w regularnej sprzedaży.
[1] "Dziewczyna w ubraniach z drugiej ręki / [...] takie dostają tylko to, na co zasługują / [...] Dla tych z nas, co poznały ból / walentynek, które nigdy nie nadeszły, / i dla tych, których nazwisk nigdy się nie wyczytuje, / wybierając zawodniczki drużyny koszykarskiej / [...] wymyślających telefoniczne rozmowy z kochankami / [...] gdy takim brzydkim kaczątkom jak ja / dawano za darmo jedynie marzenia [...]" (Jeśli nie zaznaczono inaczej, przypisy pochodzą od tłumaczki).
Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.
Tytuł oryginału angielskiego The Ghost Garden. Inside the Lives of Schizophrenia's Feared and Forgotten
Projekt okładki Kira Pietrek
Projekt typograficzny i redakcja techniczna Robert Oleś
Copyright ? 2019 Susan Doherty
Afterword copyright ? 2020 Susan Doherty
All rights reserved including the right of reproduction in whole or in part in any form. No part of this book may be used or reproduced in any manner for the purpose of training artificial intelligence technologies or systems. This work is reserved from text and data mining (Article 4(3) Directive (EU) 2019/790). This edition published by arrangement with Random House Canada, a division of Penguin Random House Canada Limited
Copyright ? for the Polish edition by Wydawnictwo Czarne, 2026
Copyright ? for the Polish translation by Anna Gralak, 2026
Opieka redakcyjna Filip Fierek
Redakcja Patrycja Pączek / d2d.pl
Korekta Zofia Kozik / d2d.pl, Barbara Sikora / d2d.pl
Skład Patrycja Pączek / d2d.pl
We acknowledge the support of the Canada Council for the Arts for this translation
Konwersja i produkcja e-booka / d2d.pl
ISBN 978-83-8396-423-2
Caroline Evans wyszła ze swojego mieszkania przy McCarthy Road z jednorazowym biletem autobusowym wciśniętym do kieszeni różowej piżamy z troczkami pełniącej funkcję spodni. Był piątek rano 2 sierpnia 2002 roku, początek parnego długiego weekendu w Ontario. Wsiadła do autobusu linii sto sześć, jadącego do Ottawskiego Szpitala Ogólnego, a strach widoczny w jej oczach zagwarantował, że mimo porannych godzin szczytu miejsce obok pozostało puste. Przy okienku recepcji oddziału ratunkowego poprosiła, być może zbyt grzecznie, żeby ją przyjęto. Włosy Caroline przypominały gniazdo, jej bluzkę pokrywały zaschnięte plamy z zupy pomidorowej, ale rozkojarzona pielęgniarka odprawiła ją z kwitkiem. Nie zauważyła wyraźnych objawów choroby u zaniedbanej kobiety, którą dręczył grad głosów w głowie.
Zamiast wrócić autobusem do swojego czteropokojowego mieszkania w kamienicy, Caroline poczłapała tam pieszo. Przy trzydziestostopniowym upale zajęło jej to ponad półtorej godziny. Hilary i Simona, współlokatorów Caroline, nie było akurat w domu. Wszyscy troje mieli przeszłość naznaczoną przez chorobę psychiczną i wynajęli wspólne lokum, ponieważ nie było ich stać na mieszkanie w pojedynkę. Przed drzwiami wejściowymi Caroline głęboko wciągnęła powietrze, próbując uspokoić przytłaczającą falę komunikatów rozbrzmiewających w jej głowie.
Weszła po schodach do swojego pokoju, w którym śmierdziało potem, papierosami i zużytymi podpaskami, po czym zdjęła brudne białe skarpetki, nieprane od tygodni. Zapaliła papierosa, mocno się zaciągnęła, przeczesała palcami sztywne włosy, a następnie usiadła w tym samym fotelu co zwykle i zamknęła oczy.
Na stole, obok przepełnionej popielniczki, leżała sterta kartek urodzinowych z wyrazami miłości i wsparcia od rodzeństwa. Stał tam też brudny talerz, na którym wyschnięte okruszki tortu mieszały się z kolejnymi niedopałkami papierosów. Wypadające w drugiej połowie lipca urodziny Caroline były dla niej najlepszym dniem tego lata, zwłaszcza gdy dzwonił telefon i mogła porozmawiać z rodzeństwem. Peggy, najmłodsza siostra, podrzuciła jej tort czekoladowy. Hilary i Simon śmiali się, gdy Caroline poprosiła ich o pomoc w zdmuchnięciu świeczek; jej brak tchu zrzucili na karb nałogu nikotynowego oraz zaawansowanego wieku. Resztki tortu od Peggy wciąż leżały na blacie w kuchni, wabiąc mrówki.
Tylko głosy w głowie Caroline wiedzą, co zaszło między piątkiem a niedzielnym porankiem. Ona sama pamięta jedynie, że w niedzielę przed południem napełniła olbrzymi czajnik wodą i postawiła go na kuchence, aby ją zagotować. Polecenia wydawane przez chmarę głosów brzmiały wyraźnie i konkretnie: "Zabij diabła". Gdy czajnik zasyczał jak kocur, wiedziała, co trzeba zrobić.
Caroline zaniosła czajnik z kuchni do obitej niebieskim welurem kanapy w salonie, na której spała Hilary. Pochyliła się i wlała wrzątek do ucha przyjaciółki, ponieważ głosy powiedziały jej, że właśnie tam oddycha diabeł.
Krzyki Hilary przepełniły Caroline przerażeniem. Coś poszło zdecydowanie nie tak. Diabeł nie zginął, a do tego ucierpiała jej przyjaciółka, której skóra pokryła się pęcherzami. Zatykając uszy, żeby nie słyszeć wrzasków, Caroline patrzyła, jak ogarnięta paniką Hilary idzie chwiejnym krokiem przez pokój, aby zadzwonić po pogotowie. Caroline, choć sama doświadczała w życiu cierpienia, nigdy nie widziała takiego bólu u innego człowieka.
Gdy Simon zobaczył, co się stało, uciekł z kamienicy, zostawiwszy drzwi wejściowe szeroko otwarte. Wałęsał się po okolicznych ulicach, wiedząc, że powinien do kogoś zadzwonić, ale nie był pewny, czy ma powiadomić rodzinę Caroline. Jak mógłby na nią donieść, skoro wielokrotnie pomagała mu w podbramkowych sytuacjach? Nie miał drugiej takiej przyjaciółki. Przyjęła go, gdy nie mógł znaleźć pokoju do wynajęcia i nie stać go było ani na paczkę papierosów, ani nawet na Pepsi. Przy pobliskiej budce telefonicznej Simon osunął się na ziemię i kołysał z boku na bok, ściskając kolana rękami. Powinien powiedzieć jednej z jej sióstr, co zrobiła Caroline, czy nie powinien?
Tymczasem do kamienicy przyjechało sześciu policjantów i pogotowie. Hilary miała tak ciężkie poparzenia ucha, twarzy, ramienia, pleców i klatki piersiowej, że z trudem poruszała czymkolwiek oprócz ust, które drżały w rozdzierającym płaczu. Ratownicy medyczni delikatnie ułożyli ją na noszach i zanieśli do karetki z migoczącym kogutem. Gdy Hilary przestała płakać, cisza wydała się upiorna - przerwała ją dopiero syrena odjeżdżającego ambulansu.
Caroline siedziała skulona przy oknie, wciąż trzymając czajnik, a dwaj funkcjonariusze rozglądali się uważnie po pokoju - tanie, niezgrabne meble, niepasujące do siebie lampy, obdrapany stolik do kawy, ale żadnych oznak bójki. Na blacie w kuchni leżał chleb, w lodówce stało nieprzeterminowane mleko, a w misie na owoce ciemniały banany. Do tego zeschnięty, wymęczony tort. Odwrócili się z powrotem do kobiety z czajnikiem - oczywistej winowajczyni - zakuli ją w kajdanki i wyprowadzili pod czujnym okiem nielicznych sąsiadów stojących w parach i trzyosobowych grupkach. Policjanci wepchnęli Caroline na tylne siedzenie radiowozu i zawieźli na komendę główną przy Elgin Street, gdzie została oskarżona o napaść z użyciem broni. Blada i posłuszna Caroline nie pisnęła ani słowa.
Rosalind, siostra Caroline, była w domu w pobliskim Osgoode i słuchała Majic FM 100, ottawskiej stacji radiowej, a jej mąż Connor wypoczywał w towarzystwie psów na tarasie za domem. Spiker opisywał przerażającą sytuację, do której doszło w dzielnicy Hunt Club, gdzie jakaś kobieta oblała współlokatorkę wrzątkiem. Rosalind nie miała pojęcia, że tą kobietą jest jej siostra, dopóki Simon nie zdołał wstać z ziemi i zadzwonić do niej z budki telefonicznej. Wydawał się wstrząśnięty i zdezorientowany.
- To było okropne. To było okropne. To było okropne - powtarzał. A potem dodał: - Zabrali ją. Została aresztowana.
Spanikowana Rosalind i jej mąż wsiedli do samochodu i pojechali do Ottawy, podczas gdy Majic FM 100 co godzina informowała o kolejnych szczegółach incydentu. Czy to możliwe, że Caroline zrobiła coś takiego? Owszem, miała problemy, ale była łagodną pacyfistką, która relacjonowała swoje życie w zeszytach marki Hilroy i często mówiła o pięknie przyrody. Przepisywała inspirujące cytaty na skrawkach papieru, a potem wkładała je do tylnych kieszeni dżinsów. "Kochaj i dbaj o swoją matkę, ponieważ docenisz ją dopiero, gdy zobaczysz jej pusty fotel". Caroline była przenikliwa i empatyczna. Nie szczędziła czułości zwierzętom, zwłaszcza psom. Dawała obcym ludziom pieniądze i papierosy. Rosalind widziała, jak jej siostra rozpłakała się na dworcu kolejowym na widok siedzącego pod ścianą brudnego bezdomnego mężczyzny. Taka przemoc była do niej zupełnie niepodobna.
Rosalind pamiętała Caroline jako pełną życia dziewczynkę. Przerośnięty klan Evansów, z dziesięciorgiem rozkrzyczanych dzieci, gnieździł się w średniej wielkości podmiejskim domu w Pointe-Claire w prowincji Quebec, na zamożnym montrealskim West Island. Kanapki z masłem orzechowym, tornistry, wizyty u stomatologa, halloweenowe przebrania, śniegowce, imprezy urodzinowe, wyjścia do restauracji, lekcje jazdy na nartach, prezenty bożonarodzeniowe i oni wszyscy zapakowani do kombika z drewnianą okleiną. Do tego radosnego rozgardiaszu trzeba też zaliczyć psy, duże, skaczące po kanapie setery irlandzkie, które wszędzie gubiły kłęby pierzastej rudej sierści. Jak cokolwiek mogło pójść nie tak?
Minęły godziny, zanim Rosalind i jej mąż zdołali odnaleźć Caroline w areszcie. Strażnik więzienny poinformował ich od razu, że będą mogli zobaczyć się z nią dopiero następnego ranka w sądzie, miała bowiem zostać postawiona w stan oskarżenia. Wrócili do domu, czując się jak zakładnicy jakichś tajemniczych zdarzeń.
Nazajutrz Rosalind i jej młodsza siostra Peggy pojechały do sądu. W samochodzie było gorąco i duszno; radio przyjemnie odwracało ich uwagę, pod warunkiem że było nastawione na inną stację niż Majic FM 100. Rozmawiały o Hilary leżącej na oddziale poparzeń w Ottawskim Szpitalu Miejskim. Jak się dowiedziały od pracownicy opieki społecznej, kobieta na szczęście żyje, a jej stan jest stabilny. Siostry nie spały całą noc.
- Czy Caroline i Hilary się pokłóciły? Wywiązała się jakaś bójka? - spytała Peggy.
- Nie wiem. Simon mówił bez ładu i składu. Niczego nie potrafił mi wyjaśnić.
Nie przychodziło im do głowy żadne rozsądne wytłumaczenie, ale czuły strach: spocone dłonie, łaskotki w brzuchu. Czy ich siostra usiłowała zabić Hilary? Okaleczyć ją? Zamierzała zrobić jej krzywdę czy działała pod wpływem impulsu? Bez względu na intencje Caroline mogła trafić do więzienia na długą odsiadkę.
Aby dostać się do sali, w której ich siostra miała stanąć przed sądem, Rosalind i Peggy musiały bardzo długo zjeżdżać lśniącymi ruchomymi schodami.
- W późniejszych latach wielokrotnie odbywałam w swojej głowie przejażdżkę tą stromą trasą - mówi Rosalind. - W budynku lśniło czystością. Cóż za kontrast, bo całe to zdarzenie wydawało się brudne. W sali sądowej nie było okien i panowała ciemność. Klimatyzowane, zimne pomieszczenie kontrastowało z upalnym dniem na zewnątrz.
Rosalind i Peggy usiadły na ławce razem z tuzinem widzów, przeważnie przyjaciółmi i członkami rodzin innych oskarżonych. Martwiły się o Caroline - wiedziały, że jest zrozpaczona po tym, jak skrzywdziła Hilary. Ich siostrze od lat zdarzały się różne incydenty, ale fizyczne zaatakowanie przyjaciółki wciąż było nie do pomyślenia. Caroline i Hilary poznały się na oddziale psychiatrycznym i wspólna podróż przez emocjonalny ból scementowała ich wzajemną lojalność. Wydawały się nierozłączne. To z Hilary Caroline śmiała się i gotowała, to jej się zwierzała.
Noc spędzona w areszcie na pewno dodatkowo zdenerwowała Caroline. To stres w największym stopniu przyczyniał się do jej wcześniejszych ataków psychotycznych. W jakim była teraz stanie? Rosalind wiedziała, że podczas psychozy Caroline czasami zachowuje się prowokująco i agresywnie. Co, jeśli strażnicy nie mają doświadczenia w kontakcie z osobami z chorobami psychicznymi? Rosalind i Peggy nękały wyobrażenia o tym, jak ich siostra jest bita.
Po chwili ją zobaczyły: potrzeba było dwóch policjantów, żeby przyprowadzić zakutą w kajdanki Caroline do przeszklonego boksu dla oskarżonych. Wrogość w jej niebieskich oczach, pokryta plamami twarz wykrzywiona z wściekłości i buntowniczy opór przeraziły Rosalind i Peggy. Gdy siostra je zobaczyła, wybuchła:
- Kurwa, nie znam ich! - zawołała. - Zgwałciły mojego syna! Przez tyłek! Próbowały go zabić! Muszę znaleźć swoją prawdziwą rodzinę!
Caroline w kółko wykrzykiwała oskarżenia, wskazując siostry brodą, ponieważ ręce wciąż miała skute za plecami.
- Wygląda, jakby nie spała od wielu dni - szepnęła Peggy ze spuszczoną głową, gdy razem z Rosalind siedziały skulone w ławce.
Sędzia zastukała młotkiem i strażnik zmusił Caroline, żeby usiadła. Funkcjonariusze, którzy ją przytrzymywali, mieli na rękach czarne skórzane rękawiczki dla ochrony przed gryzieniem, jakby oskarżona była wściekłym zwierzęciem. Ta scena rozdzierała serca Rosalind i Peggy. Patrzyły na obcą osobę, jaką stała się ich siostra, a w ich oczach wzbierały łzy.
Inni oskarżeni w sali sądowej mieli usłyszeć zarzuty pijaństwa i zakłócania porządku publicznego. Większość ukarano grzywną i wraz z członkami rodzin wracali do domów. Siostry Caroline nie mogły tego zrobić. Jak zeznał psychiatra sądowy, Caroline nie była w stanie ani przyznać się do winy, ani jej zaprzeczyć. Zabrano ją zatem z powrotem do celi, podczas gdy ona wciąż wykrzykiwała przekleństwa pod adresem sióstr.
Bliscy Caroline zabrali się do układania planu. Jej siostry wiedziały, że muszą wynająć adwokata. Ani Rosalind, ani Peggy nie miały wprawdzie pojęcia, od czego zacząć ani dokąd to doprowadzi, ale widok siostry pogrążonej w cierpieniu psychicznym zjednoczył je jak nigdy dotąd. Akt przemocy, aresztowanie i funkcjonariusze w skórzanych rękawiczkach - to wszystko sygnalizowało koniec wszelkich złudzeń, których obie siostry kurczowo się trzymały. Do tej pory wciąż żywiły nadzieję, że Caroline w końcu będzie miała takie życie jak one: karierę, małżeństwo, spokojne macierzyństwo. Dopiero teraz naprawdę dostrzegły jej problemy psychiczne. Jakby jakaś niewidzialna siła ciągnęła Caroline ku nieodwracalnej katastrofie. Jak sobie poradzą z konsekwencjami?
Po wyjściu z sądu, gdy siedziały w samochodzie, przed uruchomieniem silnika Rosalind powiedziała do Peggy:
- To schizofrenia.
Przez lata lekarze Caroline dopisywali do listy dziesiątki diagnoz, w tym depresję, manię, zaburzenie afektywne dwubiegunowe, depresję poporodową, lęk społeczny, a nawet coś określanego jako "zabieganie o uwagę związane z obniżoną samooceną". Siostry jechały do domu w milczeniu, zastanawiając się, dokąd zawiedzie je ta droga.
Rosalind i Peggy zwlekały tydzień, zanim ponownie pojechały na spotkanie z Caroline. Przerażała je myśl, że siostra znowu na nie nakrzyczy. Czuły się bezbronne i zawstydzone skandalicznym atakiem słownym Caroline w sali sądowej. Wprawdzie mogły to tłumaczyć głębokim kryzysem psychicznym, ale jej słowa bardzo je upokorzyły. Zgodnie z informacją od urzędnika sądowego Caroline miała dostawać w celi coś na uspokojenie, więc siostry liczyły na to, że dzięki lekom przestanie uważać je za wrogów. Chciały, by środki zaczęły działać przed ich kolejnym spotkaniem.
Niekończące się godziny oczekiwania upływały Rosalind i Peggy na rekonstrukcji faktów: w samotności, później wspólnie, a w końcu wraz z dwiema starszymi siostrami. (Bracia Evansowie już dawno wycofali się ze wszystkich działań dotyczących Caroline). Ktoś musiał sprawdzić, jak się czuje Hilary, sporządzić listę adwokatów specjalizujących się w sprawach karnych i dowiedzieć się, jakie prawa ma ich siostra w tej nowej sytuacji. Najtrudniejsze było poinformowanie o wszystkim matki.
Wciąż z trudem łączyły tę nową Caroline z osobą, którą pamiętały - choć bywała nieobliczalna i miała za sobą pobyty w szpitalu, w lepszych okresach okazywała się troskliwą pacyfistką i niezwykle zaangażowaną matką dwóch synów. Dawniej Caroline miewała napady, gdy Matthew, jej pierworodny, potykał się jak każde małe dziecko i zdzierał sobie kolana. Karmiła go piersią przez dwadzieścia cztery miesiące. Starała się być jak najlepszą matką także dla Kyle'a, drugiego dziecka, choć jej siostry musiały przyznać, że była to burzliwa dekada, ponieważ Caroline przegrała batalię o opiekę nad synami i teraz obaj mieszkali z ojcem. Raz napisała dziesięciostronicową skargę na sklep spożywczy, ponieważ w dziale warzyw i owoców rozlano wodę na podłodze. Niewątpliwie przesadziła, ale po prostu martwiła się, że ktoś się poślizgnie. Caroline proponowała siostrom pomoc w przeprowadzkach, nie czekając, aż same ją o to poproszą. A jeśli ktoś z przyjaciół potrzebował porozmawiać, była do jego dyspozycji bez względu na porę.
Tak długie zwlekanie z wizytą u Caroline dawało się Rosalind we znaki, lecz to, co zrobiła jej siostra, bardzo ją wystraszyło. Nocami Rosalind przeżywała katusze, przewracając się z boku na bok i wyobrażając sobie własną córkę leżącą na kanapie, na której spała Hilary. Caroline przyjeżdżała do Rosalind na weekendy, regularnie u niej nocowała, a w Święto Dziękczynienia i w Boże Narodzenie zostawała dłużej. Strach przed atakiem ze strony siostry mroził Rosalind krew w żyłach, ale jednocześnie wiedziała, że Caroline rozpaczliwie potrzebuje wsparcia. Oraz przebaczenia.
Gdy kobiety dzwoniły do prawników, szukając pomocy, zastanawiały się, czy ze względu na stan Caroline można ją w ogóle pociągnąć do odpowiedzialności. Było jednak zupełnie jasne, że koniec ze złudzeniami, konieczna jest poważna interwencja. Przez piętnaście lat łączyły siły, by pomóc siostrze wrócić na prostą, gdy opuszczała szkołę, znosiły jej emocjonalne monologi oraz masę innych niewytłumaczalnych zachowań. Tym razem wątpiły, by Caroline zdołała wyjść bez szwanku z tego, co się stało. Mogła nawet trafić do więzienia. Poza tym należało jeszcze pomyśleć o ofierze. Rosalind ponownie zadzwoniła na oddział poparzeń, by zapytać o Hilary, i otrzymała druzgocącą informację, że kobieta najprawdopodobniej nieodwracalnie straci słuch. Oparzenia trzeciego stopnia na jej szyi i twarzy będą się goić latami, nie wspominając o ranach emocjonalnych, jakie zostawiła w niej ta napaść.
Jak po czymś takim ktokolwiek - wliczając członków rodziny - mógł jeszcze zaufać Caroline? Kto miał czas i ochotę na zajmowanie się jej problemami? Dręczone poczuciem winy, siostry zadawały sobie pytanie: dlaczego musiało dojść do przestępstwa, aby wreszcie dostrzegły, jak poważne są problemy psychiczne Caroline?
- Gdy pierwszy raz rozmawiałyśmy z Caroline w areszcie, było to typowe spotkanie, takie jakie można zobaczyć w filmach - wspomina Rosalind.
Siedziały w pomieszczeniu cuchnącym przemysłowym środkiem do czyszczenia, który nie zdołał stłumić silnego zapachu potu i niemytych ciał. Od siostry oddzielała je szklana szyba z bardzo starą odrapaną kratą.
Gdy Rosalind zamyka oczy, wciąż może się przenieść do tego pomieszczenia: ponure żółtawe ściany, z których odpryskiwała farba, i brudne ślady kałuż pod parapetami, gdzie w czasie deszczu zbierała się woda. Podłoga była wyłożona szarym, gdzieniegdzie poprzecieranym linoleum, od lat czekającym na wymianę, a blat, przed którym siostry siedziały na metalowych krzesłach, cały się kleił. Ktoś musiał wylać tam jakiś słodki napój, bo został po nim lepki osad.
Caroline już nie krzyczała, lecz była przygnębiona, płaczliwa i nieznośnie smutna. Błagającym wzrokiem prosiła o zrozumienie i przebaczenie. Jej włosy wyglądały jak brudne, splątane gniazdo, a zębów nie myła od wielu dni. Mimo tabletek, które jej podawano, od razu było widać, że nie spała. Zaczerwienione oczy i nos świadczyły o nieustannym płaczu - obraz paniki i cierpienia.
- Zobaczenie siostry albo brata w takim stanie to coś, czego nie sposób sobie wyobrazić - mówi Rosalind. - Nie można do nich dotrzeć. Są w głębokiej psychozie. Nic, co mówisz, do nich nie trafia.
Rosalind pracowała dla Kanadyjskiego Czerwonego Krzyża jako krajowa specjalistka w dziedzinie pierwszej pomocy, więc od razu rozpoznała, że doświadcza szoku na widok siostry - zaschło jej w ustach, a od emocjonalnego stresu kręciło jej się w głowie. Patrząc na zupełne rozbicie Caroline, poczuła nagłe mdłości; rozpaczliwie potrzebowała szklanki wody. Ale przynajmniej Caroline znów była sobą. Przyniosło to pewną ulgę.
Peggy rozmawiała z siostrą przez słuchawkę i odkładała ją za każdym razem, kiedy skończyła mówić, aż jakaś para obok powiedziała jej, że nie trzeba tego robić po każdej wypowiedzi. Rosalind roześmiała się z absurdalności tej sytuacji, a potem Caroline też wybuchła śmiechem. Po chwili śmiały się już wszystkie trzy siostry. Uwolniły dzięki temu nagromadzone napięcie. Swoją wesołością przyciągały spojrzenia, ale dała im ona iskierkę nadziei, że nie wszystko jest stracone.
Pomocni sąsiedzi, ludzie dobrze ubrani i elokwentni, przyszli odwiedzić córkę, wyglądali, jakby zupełnie nie pasowali do tego miejsca. Rosalind i Peggy też czuły się nieswojo w pokoju widzeń. Jak to się stało, że dziewczyny z montrealskiego West Island wylądowały w areszcie? Ich ojciec był lekarzem. Dorastały w zamożnej rodzinie. Nie mogły pojąć, dlaczego Caroline zrobiła coś tak niezrozumiałego. Smród panujący wokół przyprawiał je o mdłości i bardzo bały się o siostrę. W zasadzie bały się też jej samej.
Podczas tej wizyty Rosalind szepnęła do Peggy:
- Marzę o tym, żeby wziąć prysznic. Nigdy nie czułam się taka brudna.
Pomijając krótką chwilę wspólnego śmiechu, Caroline pozostała odrętwiała, zrezygnowana, markotna i pozbawiona wszelkiej złości. Gdy Rosalind mówiła jej, że Hilary wciąż leży w szpitalu i odniosła poważne obrażenia, siostra zasłoniła uszy rękami, by tego nie słyszeć. Zaczęła cicho płakać, a potem wyjąkała:
- Potrzebowałam pomocy, ale nikt nie chciał mi jej udzielić. Pojechałam do szpitala. Nie przyjęli mnie.
- Wynajmiemy adwokata. Zrobimy wszystko, co w naszej mocy. Postaraj się wysypiać - powiedziała Rosalind.
Gdy Caroline została wyprowadzona, jej siostry nie mogły się doczekać, aż wejdą na lśniące ruchome schody i wydostaną się na zewnątrz. Pojechały prosto do matki, żeby powiadomić ją o aresztowaniu Caroline. Isabel wpadła w złość.
- No i dobrze, to dla niej odpowiednie miejsce!
Zaskoczone Rosalind i Peggy zaniemówiły z przerażenia i milczały, dopóki matka nie osunęła się na pobliski fotel, wybuchając płaczem pełnym goryczy i żalu. Zupełnie jakby szwy w jej ciele puściły, a ze środka uwolniło się nagromadzone przez długie lata cierpienie.
Po wyjściu od Isabel siostry zadzwoniły do Ottawskiego Szpitala Miejskiego, żeby spytać, czy mogą odwiedzić Hilary. Pielęgniarka poinformowała je, że pacjentka nie chce mieć nic wspólnego z osobami związanymi z Caroline. Po chwili w słuchawce odezwała się pracownica opieki społecznej, by przekazać im słowa Hilary: "Trzymajcie się ode mnie z daleka. Nigdy więcej się do mnie nie zbliżajcie". Słowa te przekreśliły szanse na pozytywne zakończenie, były upokarzające. Z braku innych możliwości Rosalind i Peggy wysłały Hilary bukiet kwiatów i najszczersze przeprosiny w imieniu siostry, bo ta wciąż nie była w stanie mówić o tym incydencie. W dniu, w którym Caroline wlała wrzątek do ucha Hilary, obie kobiety nieodwracalnie coś utraciły.
Nie miałam zamiaru pisać książki o osobach żyjących ze schizofrenią. Jednak w październiku 2009 roku otworzyły się przede mną pewne drzwi i niespodziewanie stanęłam twarzą w twarz z grupą bardzo opacznie rozumianych ludzi. Były to drzwi windy, do której mogli wejść wyłącznie posiadacze specjalnego klucza. Zawiozła mnie ona na oddział zamknięty. Nigdy dotąd nie byłam w części szpitala, gdzie wszystkie drzwi zatrzaskują się za człowiekiem tak szczelnie. Trochę trzęsły mi się nogi i waliło mi serce, gdy wyszłam z windy na korytarz, w którym apatyczni mężczyźni i kobiety w różnym stanie roznegliżowania przyglądali mi się z podejrzliwością. Nikt tam nie dbał o wygląd. Kapcie szeptały do linoleum, gdy ich właściciele, nierzadko w obszernych szpitalnych koszulach, powłóczyli nogami, mamrocząc pod nosem.
Przyszłam tam jako nowa wolontariuszka na spotkanie z kobietą, którą będę tu nazywała Camillą. Od jej lekarza dowiedziałam się tylko, że jest to "osoba z problemami". Miałam na sobie bawełnianą sukienkę w zebrę i okazało się, że tego dnia Camilla włożyła bawełnianą koszulkę z tym samym wzorem. Podchodząc, otaksowała mnie wzrokiem, a ja poczułam, jakby jej przenikliwe spojrzenie wypalało dziurę sięgającą aż do samego jądra mojej istoty. Tego popołudnia zostałyśmy jednak przyjaciółkami i byłyśmy nimi aż do śmierci Camilli - ta więź zmieniła nas obie.
W Instytucie Douglasa pojawiłam się kilka miesięcy przed tą pierwszą wyprawą na oddział zamknięty dla osób z doświadczeniem poważnej choroby psychicznej. Przyszłam do tego szpitala, aby zebrać materiały do powieści, której akcję osadziłam w Montrealu lat trzydziestych XX wieku - w czasach, gdy powszechne były rozdzierające serce praktyki psychiatryczne. Spędziłam wiele godzin w bibliotece i archiwum, gdzie obejrzałam stary czarno-biały film o pacjentce poddawanej terapii elektrowstrząsowej. Widziałam zdjęcia przerażonej kobiety; uszy zatkano jej paskami materiału - miały uciszyć niechciane głosy. Czytałam o ludziach podrzuconych do szpitala przez rodziny, które już nigdy ich stamtąd nie odebrały. Szpital był tak otwarty i transparentny w kwestii historycznych metod leczenia, że gdy skończyłam zbierać materiały, zapragnęłam w jakiś sposób odwdzięczyć się za tę życzliwość. Zgłosiłam się więc jako wolontariuszka. Jeśli mam być szczera, to, co zobaczyłam w archiwum i na terenie szpitala, ogromnie mnie przytłoczyło. Nie miałam wątpliwości, że ludzie w kryzysie psychicznym wciąż są odrzucani przez społeczeństwo, spychani na margines, i chciałam jakoś pomóc.
John Matheson, ksiądz kierujący działem wolontariatu, rozmawiał ze mną przez ponad trzy godziny. Zadał mi ze sto pytań, ale żadne z nich nie wydawało się powiązane z chorobami psychicznymi. Rozmawialiśmy na przykład o wielorybach. Później musiałam przedstawić zaświadczenie o niekaralności. Zakładałam, że przydzielą mnie do wypełniania dokumentów albo do podobnych prac biurowych, może do pomocy w fundacji albo w recepcji. Zamiast tego Matheson poprosił, żebym zaprzyjaźniła się z Camillą. Zgodziłam się, choć przyznaję, że obleciał mnie strach i nie byłam pewna, czy w ogóle się do tego nadaję. Ta kobieta przebywała na oddziale dla osób wymagających intensywnej opieki psychiatrycznej.
Jakimś cudem szybko znalazłyśmy z Camillą wspólny język. Nauczyła mnie, że przyjaźń, choćby z jedną osobą, wcale nie jest czymś oczywistym, gdy twoim umysłem zawładnie psychoza. Nauczyła mnie, czym są wstyd, uzależnienie, przemoc seksualna, bezdomność, a także wyjaśniła mi prawdziwe znaczenie protekcjonalizmu. Nie używała słów, zrozumiałam to wszystko, widząc jej niedolę. Ludzie ze schizofrenią często żyją daleko poza granicami społecznej akceptacji.
Nikt nie dał mi listy problemów Camilli ani życiorysu definiującego jej teraźniejszość albo ograniczającego przyszłość. Dni, tygodnie i lata po naszym pierwszym spotkaniu ukształtowały moje rozumienie schizofrenii i skłoniły mnie do działania w imieniu osób, które nie są w stanie zrobić tego samodzielnie. Ta pierwsza przyjaźń doprowadziła do następnej, ta znów do kolejnej i wkrótce pochłonęło mnie życie osób odrzuconych i opuszczonych. Moja umiejętność - jeśli można tak to nazwać - nawiązywania kontaktu z ludźmi zepchniętymi na margines społeczeństwa sprawiła, że zapragnęłam zebrać ich historie i przekazać je innym.
I wtedy, w samym środku tych wszystkich niezwykłych spotkań, bliska przyjaciółka z podstawówki spytała mnie, czy nie spisałabym historii życia jej siostry, która od dziesięcioleci zmaga się z poważną chorobą psychiczną. Caroline Evans (imię i nazwisko zmienione) jest teraz po sześćdziesiątce i od trzydziestu lat szuka skutecznego sposobu leczenia w szpitalach i różnych ośrodkach wsparcia. Nigdy nie udało jej się umknąć przed schizofrenią. To bezmierna, niezgłębiona, zapętlona odyseja, której nie przerwie żaden lek ani żadna terapia. Do brzemienia osoby cierpiącej z powodu głosów w swojej głowie oraz innych przerażających doznań należy dodać stygmatyzację, izolację i marginalizację. Najłatwiej byłoby widzieć w Caroline nieuleczalną, szaloną kobietę z otyłością, ale nie mogłam się pozbyć myśli, że dawniej była zupełnie taka jak ja. I w każdym istotnym sensie wciąż taka jest. Jej opowieść stała się kanwą tej książki.
Poznałam Caroline w 1967 roku, gdy chodziła do czwartej klasy szkoły podstawowej. Była żwawą jasnowłosą dziewięciolatką o zaraźliwym śmiechu, której zachowanie w żadnym stopniu nie zapowiadało przyszłych wydarzeń. W wieku dwudziestu jeden lat coś w jej mózgu się zmieniło i zaczęła doświadczać brutalnych halucynacji o treściach seksualnych, urojeń oraz paranoi. Sama Caroline także chciała, żebym opowiedziała jej historię, by w miarę możliwości wyjaśnić, dlaczego tak trudno było jej zachować zdrowie psychiczne, oraz przedstawić okoliczności, które osobom z podobnymi problemami mogą wydać się znajome i istotne. Błędy popełnione przez lekarzy i bliskich Caroline być może staną się lekcją dla rodzin wciągniętych bezwiednie i wbrew własnej woli w chaos choroby psychicznej.
Od 2011 roku przeprowadziłam z Caroline setki rozmów telefonicznych. Towarzyszyłam jej, gdy ponownie wpełzała w najmroczniejsze zakamarki swojej pamięci - do miejsc, które uważała za niedostępne lub które wolałaby zostawić w spokoju. Ja dociekałam, ona odpowiadała. Historia jej życia sprawiała, że śmiałyśmy się i płakałyśmy; otwartość Caroline była siłą napędową mojej książki. W rezultacie tekst pełny jest jej szczerych refleksji nad zniszczonym życiem i trudnymi lekcjami, jakie z niego wyciągnęła.
Z historią Caroline przeplata się osiemnaście rozdziałów poświęconych mężczyznom i kobietom, którzy także opowiadali mi o swoich najgłębszych pragnieniach, niespełnionych tęsknotach i niewyobrażalnych krzywdach. Dla części z nich jestem jedyną przyjaciółką. Byłam świadkiem samotności przekraczającej wszelkie pojęcie. To, co zaczęło się dla mnie jako cotygodniowe zobowiązanie wolontariuszki, przeobraziło się w potrzebę rzucenia światła na prawdę o wyniszczającej chorobie psychicznej. Chciałam udowodnić, że nadzieja istnieje. Bez tego bezpośredniego doświadczenia nie zdołałabym w pełni zrozumieć problemów związanych ze schizofrenią i jej stygmatyzacją. Mimo że jako społeczeństwo coraz swobodniej mówimy o depresji i lęku, ta konkretna diagnoza wciąż tak bardzo nas przeraża. Gdyby nie te przyjaźnie, nie umiałabym oddać sprawiedliwości historii Caroline ani przedstawić zawiłych niuansów psychozy dotykającej moich bohaterów.
Zmieniłam wszystkie imiona i nazwiska oraz pewne dane identyfikacyjne, ale opisane w tej książce sytuacje zostały potwierdzone przez tych, którzy cierpieli - czy to jako pacjenci, czy to jako członkowie ich rodzin. (Nie zmieniłam nazwisk lekarzy i innych pracowników ochrony zdrowia, przytaczając ich przemyślenia związane zarówno z długą historią Caroline, jak i z leczeniem schizofrenii w ogóle). Choć początkowo nie miałam takiego zamiaru, udało mi się stworzyć bezpieczną przestrzeń dla osób z doświadczeniem choroby psychicznej, dzięki czemu różni skrzywdzeni ludzie - leczeni zarówno instytucjonalnie, jak i na własną rękę - mogli wreszcie wygłosić swoją prawdę. Ci, których się ignoruje i omija na ulicy, bezdomni, którzy regularnie trafiają na oddziały i do tanich pokojów, w zasadzie nie są postrzegani jak ludzie i pozostaje im wałęsać się po ogrodzie duchów - w wewnętrznej przystani, gdzie mogą stłumić emocjonalny ból.
Bohaterkami tej książki są także siostry Caroline, które podzieliły się ze mną wstydliwymi i bolesnymi szczegółami, zawsze mając na względzie osoby mogące wyciągnąć z tej lektury jakąś korzyść. Poskładanie tej historii w całość zajęło mi lata, ponieważ każdy jej uczestnik patrzy na te traumatyczne wydarzenia z własnej perspektywy i wszystkich wiele one kosztowały. Schizofrenia to druzgocąca choroba. Chroniczna, przerażająca i izolująca.
Mam nadzieję, że ta książka pomoże bliskim osób ze schizofrenią dostrzec znaki ostrzegawcze, co być może pozwoli na szybką diagnozę i uniknięcie doświadczeń moich bohaterów. Jak pokazują wątek Caroline oraz osiemnaście innych migawek, nieleczona choroba potrafi doszczętnie zniszczyć wszystko, co składa się na dobre i spełnione życie. Wierzę, że nie musi tak być. Nie może.
A jeśli ten ambitny cel okaże się zbyt trudny do osiągnięcia, to przynajmniej mam szansę obalić kilka stereotypów i uprzedzeń, które uniemożliwiają nam ujrzenie w osobach ze schizofrenią inteligentnych, produktywnych, zaangażowanych, dowcipnych, pięknych, poetyckich, przenikliwych, opiekuńczych, odpowiedzialnych ludzi. I, co najważniejsze, zasługujących na miłość.
Nawet w latach sześćdziesiątych - dekadzie baby boomu, kiedy katolickie rodziny bywały ogromne - dziesięcioro dzieci wywoływało zdumienie. Do tego wszystkie pociechy doktora Arthura Evansa i jego żony Isabel urodziły się w ciągu dwunastu lat.
Rodzeństwo pamięta, jak tata, wychodząc co rano do pracy, żegnał mamę przy drzwiach niedbałym francuskim pocałunkiem, a pod koniec każdego dnia biegiem pokonywał pięć stopni prowadzących z przedpokoju do kuchni, żeby objąć ją od tyłu. Arthur wielbił żonę od dnia ślubu aż do swojej śmierci. Isabel miała zaś w sobie nieskończone pokłady miłości, z radością przechodziła od jednej ciąży do drugiej i witała każdego nowego członka rodziny w myśl zasady: im więcej, tym lepiej. Na kominku w salonie stało świadectwo miłości rodziców oprawione w ramkę z czystego srebra: czarno-białe zdjęcie dziesięciorga dzieci ustawionych w rzędzie niczym olśniewająca rodzina Trappów, jedno piękniejsze od drugiego.
Owszem, utrzymanie tak licznego potomstwa wymagało mnóstwa pieniędzy, a czas, który Isabel mogła poświęcić każdej z pociech, był na wagę złota. W dodatku dziesięcioro rodzeństwa lubiło się sprzeczać w równym stopniu co mniej liczne gromadki. Isabel miała jednak nadzieję, że małe różnice wieku między dziećmi przełożą się na nierozerwalne więzi w dorosłym życiu. Gwarny dom oznaczał czasem wesoły, kontrolowany chaos, a czasem zaciekłą rywalizację. To wszystko tworzyło typowy obraz dużej rodziny - buzie poplamione pomarańczowymi lodami na patyku, zawody w robieniu fikołków na trawie, rzucanie piłką i skakanie na dwóch skakankach na podjeździe. A także dziecięce bójki, podczas których pękały gipsowe ścianki.
Wielu zazdrościło im takiej rodziny. Arthur był szanowanym lekarzem, a Isabel zaangażowaną matką, która rzadko odmawiała swoim dzieciom nowych piłek futbolowych, wrotek czy kostiumów kąpielowych. Klan Evansów wydawał się zdrowy i szczęśliwy, a dzieci miały przed sobą wspaniałą przyszłość.
Caroline pamięta, że w pewne wakacje pod koniec lat sześćdziesiątych każdą chwilę spędzała na basenie za ich nowym domem w Pointe-Claire. Nosiła ciasny kostium kąpielowy w kolorze fuksji, który napinał się na jej wystającym brzuchu i wcinał w pupę. Była szczęśliwa i uśmiechnięta, mimo że Ian, jej dwa lata starszy brat, bywał bezlitosny wobec jej drobnych niedoskonałości. Gdy chodziła do czwartej klasy, zaczął przezywać ją Czołgiem i ten szyderczy przydomek sprawiał jej ogromną przykrość.
Żeby zrównoważyć docinki Iana, Isabel powiedziała córce, że jej niebieskie oczy pasują do koloru farby pokrywającej dno i boki betonowego basenu, oraz przypomniała jej, że doskonale pływa jak na swój wiek. Brat nadal dokuczał Caroline z powodu tuszy, lecz starała się nie zwracać na niego uwagi. Była promienną dziewięciolatką, zbyt zajętą zabawą i przytulaniem swojego rozczochranego cocker spaniela, by czymkolwiek się przejmować.
Tego lata ojciec zabierał ją na wystawy psów. Kochał zwierzęta równie mocno jak córka. W następne Boże Narodzenie wybrał Caroline do roli elfa w helikopterze mającym przywieźć świętego mikołaja na teren szpitala, którego był dyrektorem. Żadne z jej rodzeństwa nigdy nie leciało taką maszyną ani nie pomagało w rozdawaniu świątecznych prezentów chorym dzieciom. Takie okazje znaczyły dla Caroline bardzo dużo, bo Arthur rzadko wyróżniał którąkolwiek ze swoich pociech - w dodatku nieustanne docinki ze strony Iana zaczynały ją przygnębiać. Z tego, co pamięta Rosalind, rodzice, zwłaszcza matka, zdawali sobie sprawę, że Caroline potrzebuje trochę więcej uwagi niż inne dzieci. Gdy miała kilka lat, przezywano ją Bryczeską, ponieważ nieustannie trzymała się maminej nogi.
Jako matka Isabel nie miała sobie równych. Nawet pod nieobecność własnych latorośli umiała zabawić olbrzymią liczbę dzieci gromadzących się w jej domu lub nad basenem na podwórku. (Byłam jednym z nich). Uczyła pływania, baletu wodnego, robienia na drutach i rysowania. Nieustannie coś piekła i pobłażliwie podchodziła do chaosu panującego wokół: porozrzucanych wszędzie mokrych ręczników i wrzasków dobiegających z basenu. Miała swoje zasady i angażowała dzieci do pomocy przy zmywaniu naczyń, praniu i słaniu łóżek, lecz nie były one przytłaczające. "Nie dręczyła nas" - wspomina Peggy. Przy stole w jadalni zawsze znalazło się miejsce dla dziecka z sąsiedztwa, bo Isabel i tak gotowała dla całej armii.
Podobnie jak pozostałe cztery siostry Caroline miała mnóstwo koleżanek i kolegów, wszędzie jeździła rowerem, latem uwielbiała skakać do basenu z trampoliny, a zimą jeździć na nartach, łyżwach i sankach - zwyczajne i bezproblemowe dorastanie na przedmieściach.
Pięciu przystojnych braci Caroline zajmowało się grą w piłkę, trenowaniem zapasów, przeróżnymi zawodami i zdobywaniem pucharów, a wśród uczniów szkół z okolicy słynęli z potężnej postury i nieustępliwości. Podczas niedzielnych obiadów, gdy chłopcy jeszcze mieszkali w domu, raczyli rodzinę opowieściami o swoich potyczkach na macie albo błotnistych boiskach: ponownie przeżywali zdobyte gole, genialne podania i bohaterskie blokowanie przeciwników. Dwaj bracia Caroline byli gwiazdami sportu i grali w drużynach uniwersyteckich. Poza tym do tych przystojniaków nieustannie lgnęły dziewczyny, a Isabel przyjmowała je z otwartymi ramionami.
Z całego rodzeństwa to Caroline wydawała się najsubtelniejsza, miała najlepsze poczucie humoru, najwięcej empatii. Była zupełnie pozbawiona przebiegłości i wyrachowania. Oddawała swoje lody psom, przystawała, żeby porozmawiać z bezpańskimi kotami. Zapominała wyjąć zatyczek do nosa po pływaniu, a potem się śmiała, gdy na jej skórze godzinami było widać ich ślady. Piekła ciasteczka dla listonosza i własnoręcznie robiła kartki na Dzień Matki, głowiąc się nad treścią życzeń. Zawsze patrzyła ludziom prosto w oczy, a jej jasnoniebieskie tęczówki w odpowiednim świetle wydawały się wręcz nie z tego świata.
Uwielbiała książki i pisanie, pragnęła być aktorką, lecz marzyła także o pracy w opiece zdrowotnej - chciała pójść w ślady ojca. Caroline zawsze towarzyszył zniewalający, zaraźliwy śmiech, który zjednywał jej przyjaciół. Była nieskomplikowana, miła i łatwo wybaczała innym. Długo nie żywiła urazy nawet do gnębiącego ją Iana.
Jednak z upływem czasu docinki brata stawały się dla Caroline coraz większym źródłem niepokoju. Ian, przystojny blondyn, muskularny zawodnik futbolu amerykańskiego i medalista mistrzostw zapaśniczych, nieustannie dokuczał jej z powodu tuszy. Pulchniejsza niż rodzeństwo była w tym dziesięcioosobowym gronie najłatwiejszą ofiarą. Brat odpuszczał jej w szkole, bo nie szło mu najlepiej na lekcjach, lecz w domu siostra stawała się jego workiem treningowym. Rosalind jest przekonana, że okrutne zachowanie Iana mogło wynikać z problemów z nauką, zwłaszcza z czytaniem. Odreagowywał stres, dręcząc młodszą siostrę. Peggy także doświadczała przykrości z jego strony, lecz ulubioną ofiarą brata była Caroline.
Mimo to nikt nie traktował zachowania Iana zbyt poważnie. Zwłaszcza Isabel zbywała je jako zwyczajną rywalizację między rodzeństwem. Jak mogła rozsądzać wszystkie kłótnie o telefon, prysznic, trampolinę, wyjazdy do centrum handlowego, dostęp do żelazka, nowe buty do biegania, pralkę, akcesoria do włosów albo sprzęt sportowy, skoro miała niekończącą się listę innych spraw do załatwienia? Spory wśród dzieci postrzegała jako normalny element życia w każdym domu, nie tylko rodzin tak wielkich jak jej własna. Czasami jednak interweniowała, wymierzając Ianowi policzek w nadziei, że dzięki temu syn zmądrzeje. Zdarzało jej się też stosować ostry język, przede wszystkim w stosunku do synów. "Przestań zachowywać się jak dupek" - mówiła do nich nieraz. Isabel w pojedynkę opiekowała się dziesięcioma osobami - jedenastoma, jeśli liczyć Arthura - i wychodziła z założenia, że pewnego dnia wszystkie jej dzieci dorosną, a wyboje dzieciństwa odejdą w zapomnienie.
Gdy jej latorośle wkroczyły w wiek nastoletni, przeważnie im odpuszczała. Traktowała ich eksperymenty z seksem, narkotykami i alkoholem jako element okresu dojrzewania, typowe testowanie granic. Rzecz jasna, cała dziesiątka doceniała wyrozumiałość matki w tych kwestiach. Isabel tymczasem przymykała oczy i trzymała kciuki z nadzieją, że jej nastoletnie dzieci okażą się rozsądne. Może postanowiła porzucić ciężar rygorystycznej dyscypliny, by skupić się na ważniejszych wartościach, takich jak akceptacja i tolerancja, oraz na bardziej przyziemnych sprawach - zakupach, gotowaniu oraz nieustannym wożeniu wszystkich z miejsca na miejsce.
Gdy gromadka Isabel dorastała, wyodrębniły się wśród niej dwie grupy: pięcioro najstarszych chłopców i dziewcząt znalazło się w jednej, a pięcioro najmłodszych w drugiej. Rosalind była o rok starsza od Caroline, a Peggy o trzy lata młodsza. Razem trafiły do drugiej grupy. Gdy w 1971 roku Caroline zaczęła szkołę średnią, rodzeństwo z pierwszej piątki studiowało w centrum Montrealu bądź w Nowym Brunszwiku albo mieszkało w Albercie lub w Kolumbii Brytyjskiej. Rodzice zaczynali już sobie wyobrażać życie po dzieciach, mimo że pięcioro wciąż z nimi mieszkało. Nie było tajemnicą, że Arthur marzył o wytchnieniu od rodzicielstwa oraz obowiązków kariery lekarskiej. Isabel wraz z mężem wprost nie mogli się doczekać, żeby spakować walizki i znów zostać zakochaną parą Kanadyjczyków spędzających zimę na Florydzie. Ojciec pragnął całej uwagi Isabel dla siebie i dzieci zdawały sobie z tego sprawę.
- Tata był niezwykle inteligentny - wspomina Rosalind. - Nigdy nie potrzebowaliśmy encyklopedii, bo znał odpowiedź na każde nasze pytanie. Edukacja u jezuitów sprawiła, że biła od niego aura autorytetu i elitaryzmu, lecz wolny czas spędzał, wędkując lub polując ze szpitalnymi konserwatorami. Zawsze lepiej się czuł w towarzystwie robotników niż lekarzy.
Praca pochłaniała go jednak do tego stopnia, że brakowało mu czasu na odpoczynek, a po powrocie do domu nie miał już siły na budowanie głębszych relacji z dziećmi. Często relaksował się w salonie po napiętym dniu, wypijając parę mocnych drinków i rozmawiając z Isabel. Peggy sądzi, że tata powoli zabijał się alkoholem, lecz podobnie robili inni ojcowie z tamtej epoki, którzy w południe pili martini, a kolację też zaczynali od trunku. Isabel co wieczór z radością malowała usta szminką i wypijała z mężem drinka, mając nadzieję, że jego troski roztopią się razem z kostkami lodu w kryształowej szklance.
We wrześniu 1974 roku Caroline miała szesnaście lat i chodziła do dziesiątej klasy. Rok szkolny zaczęła opalona, umięśniona i zwinna jak pływaczka synchroniczna dzięki codziennym rygorystycznym treningom akrobatycznym w basenie za domem. Ian wyjechał z prowincji, by studiować na wschodnim wybrzeżu Kanady, i w domu zrobiło się spokojniej. Caroline każdego ranka wsiadała do szkolnego autobusu, nie mogąc się doczekać, co przyniesie dzień. Wybrano ją do rady uczniowskiej, grała w drużynie koszykówki na pozycji obrońcy i miała kilkanaście koleżanek.
Tamtego roku Caroline dostała obsesji na punkcie dwóch starszych chłopaków, których znała z Liceum St. Vincent: Darrena Fultona i Joeya Cartwrighta. Podkochiwanie się w chłopakach jest oczywiście czymś zupełnie normalnym, lecz upór, z jakim Caroline twierdziła, że obaj odwzajemniają jej uczucia, wydawał się Rosalind dziwny. Jak utrzymywała siostra, Darren zapraszał ją nawet na randki. Darren i Joey, lubiani i przystojni, cieszyli się powodzeniem wśród równie popularnych dziewczyn i u żadnego z tych chłopaków Caroline nie miała szans. Peggy i Rosalind zarzuciły jej kłamstwo: jak mogła opowiadać takie niestworzone rzeczy! Była to jednak tylko mała skaza na wyjątkowo dobrym roku, więc Rosalind, najbliższa wiekiem siostra Caroline i osoba najbardziej przez nią podziwiana, tę wątpliwość zignorowała, bo rozpraszało ją zamieszanie towarzyszące zakończeniu jedenastej klasy.
W 1974 roku to Caroline rozpoczęła ostatnią klasę liceum i dziewczyna miała wielką nadzieję na kontynuację sukcesów. Tym razem jednak nie dostała się do drużyny koszykarskiej, choć należała do składu od czterech lat. Matka zapewniała ją, że wiele osób spotyka podobny los. "Takie jest życie".
Zaraz jednak nastąpił kolejny cios: nie została wybrana do grona uczniów dyżurujących na korytarzach podczas przerw, a to traktowano jako dowód uznania dla wybitnych jedenastoklasistów. Caroline, rok wcześniej wiceprzewodnicząca samorządu uczniowskiego, bardzo liczyła na to wyróżnienie. Podczas powrotu autobusem do domu starała się ukryć łzy.
Brak codziennych treningów z drużyną koszykarską sprawił, że dziewczyna powoli przybierała na wadze. Gdy Ian przyjechał do domu na Boże Narodzenie, wrócił do dawnych zwyczajów i zaczął dawać siostrze do zrozumienia, że wygląda okropnie. Poza tym miała problemy z cerą. "A kto ich nie ma?" - skwitowała Isabel, co jednak nie bardzo pocieszyło córkę.
W kolejnych tygodniach Caroline wyraźnie opuściła się w nauce. Pojawiły się trudności z koncentracją, a odrabianie lekcji stało się wręcz niemożliwe, lecz ukrywała te problemy. Dopiero wyniki okresowe ujawniły, że jej oceny z dwóch przedmiotów pogorszyły się o pięćdziesiąt procent, a w pozostałych ujawniły się duże zaległości, nawet jej ulubiony angielski nie wypadł dobrze. Choć nigdy nie należała do celujących uczniów, dotychczas nie miała aż takich problemów. Isabel widywała już wzloty i upadki swoich dzieci, więc także tym razem nie robiła córce awantur. Na wywiadówkach, gdy nauczyciele wyrażali obawy w związku z pogarszającymi się stopniami Caroline i jej rozkojarzeniem, Isabel zbywała je wzruszeniem ramion. "Nic jej nie będzie. Po prostu szuka swojej drogi" - mówiła. "Czy ci sami nauczyciele nie martwili się przypadkiem o Iana?" - pytała. A przecież dostał się na studia.
W marcu Caroline zachorowała na mononukleozę. Spędziła kilka tygodni w izolacji domowej, zbyt zmęczona, żeby się uczyć. Pojawił się plus tej sytuacji: miała matkę tylko dla siebie. Jej oceny jednak znowu się pogorszyły.
Pod koniec roku szkolnego w St. Vincent jedyną przyjemnością Caroline było zajadanie się lodami i czekoladowymi ciastkami. Prowadziło to do jeszcze większego przygnębienia, bo dziewczyna wciąż przybierała na wadze. W ostatnim miesiącu liceum mierząca metr sześćdziesiąt Caroline ważyła prawie siedemdziesiąt trzy kilogramy. Modne były wówczas dzwony z wysokim stanem; jej para miała ręcznie haftowane żółte i różowe stokrotki. Ten fason nie pasował nikomu, a tym bardziej Caroline. Robiła, co mogła, żeby upodobnić się do rówieśników: nosiła spodnie do frędzlowatych bluzek w stylu boho z olbrzymimi rozszerzanymi rękawami, wkładała skrzypiące drewniane chodaki. Mimo to w towarzystwie pięknych sióstr czuła się gorsza, a w szkole pozostawała niewidzialna wśród popularnych dziewczyn - tych, z którymi naprawdę chciały się umawiać obiekty jej westchnień.
Pochłanianie całych kartonów lodów w piątkowe wieczory stało się dla Caroline regularnym substytutem spotkań towarzyskich. Okazało się to błędnym kołem: im bardziej się izolowała, tym mniej koleżanek do niej dzwoniło. A wtedy jeszcze bardziej potrzebowała czterolitrowych opakowań lodów z syropem klonowym i orzechami.
Jedna z jej licealnych koleżanek pamięta, że Caroline odrzucała w tym okresie wszystkie zaproszenia, poczynając od bożonarodzeniowych kuligów, a kończąc na wieczornym zjeżdżaniu na sankach na miejscowym polu golfowym i imprezach w sali gimnastycznej. Mononukleoza była dobrym usprawiedliwieniem, ale nawet gdy Caroline wyzdrowiała, nie zjawiała się, choć obiecywała, że przyjdzie. W końcu koleżanki przestały ją zapraszać.
Sama Caroline zaczęła się uważać za czarną owcę w rodzinie zdobywców nagród. Czuła, że w prawdziwym świecie brakuje miejsca na jej marzenia o wystawach psów i poezji, jednoosobowe treningi pływania synchronicznego w basenie za domem, robienie na drutach, tworzenie makram dla roślin czy spędzanie czasu z mamą. Może najtrudniejsze było jednak to, że nie miała bliskiej przyjaciółki. Czuła się osamotniona w gwarnym domu i niewidzialna wśród dwóch tysięcy uczniów liceum. Nie mogła się wyróżnić choćby w drobny sposób, przez co była zagubiona. Gdzie się podziała dziewczyna, która grała w drużynie koszykarskiej, smarowała sobie nogi sosem do spaghetti podczas szkolnego tygodnia integracyjnego i opowiadała prześmieszne dowcipy na lekcjach francuskiego u pana Hakima? Caroline wylegiwała się bezczynnie na górnej pryczy piętrowego łóżka albo czesała psy, zamartwiając się, że jest zbyt mało warta, aby mieć jakiekolwiek życie towarzyskie.
Na domiar złego w maju tego katastrofalnego roku nikt nie zaprosił jej na bal maturalny, co stało się dla niej zwieńczeniem wszystkich rozczarowań. Tydzień przed tą imprezą Isabel namówiła jednego z kolegów swoich synów, żeby poszedł na nią z Caroline, a Arthur zapłacił nawet za wypożyczenie mu smokingu. Ponieważ nie było limuzyny, funkcję szofera pełnił jeden z braci. Rosalind nie spała całą noc, szyjąc siostrze piękną landrynkoworóżową suknię z bufiastymi rękawami i sznurowanym gorsetem. Tego wieczoru bliscy Caroline ruszyli jej na pomoc i dziewczyna przynajmniej przez parę chwil czuła, że ktoś ją dostrzega.
Na balu wskrzesiła energiczną wersję swojego dawnego ja, tę stronę swojej osobowości, która zniknęła na początku września. Sandra, przyjaciółka z czasów drużyny koszykarskiej, wspomina, że Caroline była "gwiazdą imprezy": wirowała na parkiecie jak Tina Turner. (Nawet ponad czterdzieści lat później wciąż krążą opowieści o nieprzewidywalnym zachowaniu Caroline tamtej nocy - dawni znajomi próbują wskazać moment, w którym ich urocza koleżanka przestała być sobą).
W dzieciństwie i na początku okresu dojrzewania Caroline jako jedyna z rodzeństwa zabiegała o uwagę otoczenia, lecz dopiero po ukończeniu szkoły średniej naprawdę poczuła, że nic nie znaczy, wciśnięta między dwie piękne jasnowłose siostry z bogatym życiem towarzyskim i świetnymi wynikami w nauce. Gdy Caroline potrzebowała rozmowy, telefon dzwonił nie do niej, lecz do Rosalind lub młodszej Peggy. Ani jedna, ani druga nie zmagały się z takimi trudnościami jak ich siostra - obie wyróżniały się urodą i wysportowaną sylwetką. Peggy brylowała wśród rówieśników, uwielbiana nawet przez starszych chłopaków. Tymczasem śliczna Rosalind osiągała doskonałe wyniki w naukach ścisłych, co budziło w ojcu nadzieje, że to ona pójdzie w jego ślady i zrobi karierę medyczną. Sharon, trzecia siostra, już uczyła się na pielęgniarkę, a Lorraine miała smykałkę do interesów. Dwaj starsi bracia byli zaręczeni, co dla Caroline stanowiło najpewniejszą oznakę szczęścia i sukcesu. Czuła, że tylko ona nie pasuje do tego obrazka.
Żaden punkt na liście licealnych niepowodzeń Caroline nie stanowił powodu do niepokoju, lecz ich nagromadzenie okazało się znakiem ostrzegawczym, którego nikt nie zauważył. Gdy Arthur wyrażał obawy związane z sytuacją córki, Isabel uparcie twierdziła, że Caroline to tylko dziecko i ma przed sobą całe życie; jeszcze wszystko jej się poukłada. Doktor Evans chciał, by jego dzieci zdobyły zawody w takich dziedzinach jak medycyna i prawo, lecz żona miała bardziej pragmatyczne podejście. Sama Isabel była pewna siebie, szczęśliwa i wielkoduszna. Dawniej, podczas zamorskiej służby wojskowej, pracowała jako asystentka lekarza, a po powrocie do domu została operatorką dziurkarki do wprowadzania danych na papierową taśmę. Porzuciła myśl o karierze pielęgniarki, by dbać o rodzinę - i o męża. Jako tradycjonalistka do szpiku kości wierzyła, że w życiu kobiety miłość jest ważniejsza niż praca, i chciała takiego samego losu dla swoich córek: zdrowych, pełnych miłości związków, śmiechu i towarzystwa, które przetrwają wszystko. Isabel bezgranicznie wierzyła we wszystkie swoje dzieci, lecz najbardziej fanatyczne oddanie rezerwowała dla męża.
Arthur był wybitnie uzdolnionym chłopcem, który w dzieciństwie samotnie zmagał się z trudami rozwodu rodziców. Może Isabel sądziła, że w porównaniu z jego doświadczeniami problemy Caroline nie są aż tak poważne. Pierwsza żona jego ojca zmarła, urodziwszy dwoje dzieci, i choć ojciec kolejny raz się ożenił (Arthur był dzieckiem z ponownego małżeństwa), nie zaznał szczęścia w nowym związku. Rozwiódł się z drugą żoną, gdy ciężko zachorowała na nerki i nie mogła dłużej wychowywać syna, a tym bardziej pasierbów. Matka postanowiła wrócić do swojego rodzinnego Holyoke w Massachusetts, Arthura zaś wysłano do francuskojęzycznej Szkoły z Internatem imienia Świętego Jana de Brébeufa w Montrealu. Chłopiec bardzo cierpiał z powodu rozłąki ze zrozpaczoną mamą oraz z przebywającymi w Toronto ojcem i przyrodnim rodzeństwem.
W latach trzydziestych rozwód rodziców był rzadkością wśród katolickich par, więc Arthur czuł się stygmatyzowany w prowadzonej przez jezuitów szkole. Poza tym w przeciwieństwie do innych uczniów nie miał dokąd jeździć na weekendy. Pewnego razu zaprosił go do siebie szkolny kolega, Pierre Trudeau, i tak zaczęła się ich przyjaźń, która trwała całe życie. Arthur, wtedy już w pełni dwujęzyczny, przeważnie wypełniał puste chwile długimi godzinami namiętnego zdobywania wiedzy, dzięki czemu ukończył szkołę z wyróżnieniem.
Poszedł na studia medyczne i został uznanym lekarzem. Jego upór został nagrodzony intratną posadą dyrektora wykonawczego jednego ze szpitali rejonowych w Montrealu - wyraz uznania dla jego etyki pracy, inteligencji i wysokich kwalifikacji medycznych. Arthur wierzył jednak, że największym darem od losu było znalezienie Isabel i ślub z nią. Isabel rozpierała duma; podziwiała męża i sposób, w jaki przezwyciężył swoje niedoskonałe wychowanie. Wiedziała, że pragnie zapomnieć o nieszczęśliwym, samotnym dzieciństwie, zakładając dużą rodzinę, i podporządkowała się temu. Tak liczne potomstwo miało sprawić, że Arthur już nigdy nie będzie sam. On z kolei bardzo doceniał Isabel jako matkę ich dziesięciorga dzieci - jej wrodzona opiekuńczość wydawała mu się tajemnicza i zarazem wspaniała. Sam nie miał bliskiej relacji z matką z powodu jej przewlekłej choroby, a wychowali go księża i uczeni.
Po latach Rosalind poznała pewien szczegół z przeszłości ojca, który okazał się wymowny, jeśli wziąć pod uwagę późniejsze losy Caroline. Arthur początkowo odwołał ślub z Isabel kilka tygodni przed terminem. Nabrał wątpliwości, ponieważ okazało się, że pod koniec lat czterdziestych, rok przed uroczystością, Marilyn, jego starsza przyrodnia siostra, zmagała się z zaburzeniem afektywnym dwubiegunowym, może nawet ze schizofrenią, i przeżyła załamanie. Uznana za "obłąkaną", spędziła dużo czasu w pewnej zamkniętej instytucji w Toronto. Śmierć i rozwód odcisnęły ślad także na niej. Jej choroba była pilnie strzeżoną i wstydliwą tajemnicą rodzinną. Choć nauka nie dowiodła jeszcze dziedziczności tego zaburzenia, Arthur martwił się, że to, co przewróciło do góry nogami życie jego przyrodniej siostry, może przejść na następne pokolenie. "Sprowadzanie na ten świat dzieci byłoby błędem" - oznajmił narzeczonej. Isabel prychnęła. "Na dobre i na złe" - powiedziała.
W ciepły czerwcowy wieczór 1975 roku Caroline świętowała ukończenie Liceum St. Vincent wśród tłumu koleżanek i kolegów ubranych w togi i birety. Brązowe kombi jej ojca ósmy raz wjechało powoli na boisko futbolowe, które raz w roku zmieniało się w prowizoryczny parking, a następnie rodzice Caroline weszli do sali gimnastycznej, by usiąść pod koszami do koszykówki, wentylatorami sufitowymi oraz sznurami chorągiewek z bibuły i z dumą celebrować sukces swojego ósmego dziecka. Może myśleli: "Jeszcze tylko dwoje" - Kevin i Peggy, najmłodsza córka. Caroline zakręciła długie jasne włosy, a gdy na podium wyczytano jej imię i nazwisko, przeszła po scenie, kołysząc się w białych szpilkach siostry. Przez chwilę promieniała obietnicą, że jeszcze wszystko jest możliwe.