Przedmowa
Monografia ta jest zwieńczeniem wieloletniej pracy nad tematyką zbrodni międzynarodowych i międzynarodowego sądownictwa karnego. Obroniona w 2009 r. praca doktorska na temat zbrodni ludobójstwa w międzynarodowym prawie karnym była impulsem do podjęcia prac nad zrozumieniem struktury innych zbrodni międzynarodowych, w tym zbrodni agresji (uprzednio: zbrodni przeciwko pokojowi). Zbrodnia agresji może będzie częścią Statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego jako zbrodnia zamieszczona w art. 8 bis tego Statutu. Należy też odnieść się do użycia siły przez państwo (np. w ramach samoobrony, interwencji humanitarnych, odpowiedzialności za ochronę), czy określić wreszcie, jakie warunki muszą być spełnione, by uznać użycie siły przez państwo za zbrodnię agresji. Podkreślany będzie charakterystyczny dla tej zbrodni niedookreślony i ograniczony charakter. Na agresję zostały nałożone ograniczenia wynikające z potrzeby uwzględnienia charakteru, skali, wagi i ciężaru zbrodni agresji, by móc wyeliminować incydenty mniejszej wagi, jak np. incydenty graniczne.
Opracowanie ma na celu zarysowanie problematyki związanej z agresją i zbrodnią agresji. W celach porównawczych uwzględniona zostanie problematyka interwencji humanitarnych oraz innych zbrodni międzynarodowych. Praca przedstawia genezę zbrodni agresji, powstanie kolejnych konwencji międzynarodowych i Statutów Międzynarodowych Trybunałów odnoszących się do agresji i zbrodni agresji, by osądzać zbrodniarzy za popełnione zbrodnie międzynarodowe. Nie da się uniknąć porównań między zbrodniami międzynarodowymi. Między definicjami zbrodni ze Statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego i prawa krajowego odnoszącymi się do tej tematyki zachodzą subtelne różnice; zbrodnie te różnią się poszczególnymi elementami, jednak często brak jest konsensusu między państwami, chociażby tylko co do nazewnictwa tych zbrodni w odniesieniu do konkretnego stanu faktycznego. Katalog zbrodni międzynarodowych w Statucie MTK wydaje się być stabilny i trwały. Nie oznacza to jednak, że nie są prowadzone prace nad kolejnymi zmianami w Statucie MTK. Trzeba by uzasadnić związek nowych zbrodni z prawem międzynarodowym publicznym i międzynarodowym karnym. W trakcie prac nad zbrodnią agresji poruszano tematykę samoobrony, interwencji humanitarnych, odpowiedzialności za ochronę, zakazu i powstrzymywania się od użycia różnych rodzajów broni. Stworzona definicja agresji będzie stosowana w środowisku międzynarodowym, w którym muszą być brane pod uwagę m.in. właśnie te powyższe zagadnienia. Przyjęta na konferencji w Kampali definicja zbrodni agresji i warunki jej wykonywania pozostawiają miejsce dla interpretacji tego przepisu. Trudno się nie zgodzić, że prawo międzynarodowe karne bądź karne międzynarodowe dopiero się tworzą, a część ogólna tego prawa jest in statu nascendi. Kolejne orzeczenia wydawane przez trybunały międzynarodowe, sądy krajowe, doktryna i poglądy przedstawicieli nauk społecznych wpłyną na jego rozwój.
Literatura polska odnosiła się już do problematyki prawa karnego międzynarodowego lub prawa międzynarodowego karnego. Odrębna analiza kategorii zbrodni międzynarodowych czy definicji takich zbrodni, kwalifikacji kolektywnych, orzecznictwa sądów krajowych, proceduralnych aspektów postępowań sądowych przekraczają zakreślone ramy tej pracy; zostały one już przedstawione w innych wspomnianych wyżej publikacjach. Zagadnienia te nie stanowią głównego przedmiotu rozważań w tej monografii. Wybrane akty prawne zostały zamieszczone na końcu tego opracowania.
Autorka chciałaby podziękować profesorom z Polski i z zagranicy, których cenne uwagi wzbogaciły tę publikację.
Zagadnienia wstępne
Agresja to pojęcie wieloznaczne. Pojęcie agresji w międzynarodowym prawie publicznym związane jest z pojęciem ataku zbrojnego na inne państwo, a spowodowanie (wszczęcie) wojny przez przywódcę państwa - ze zbrodnią przeciwko pokojowi. Współczesność wydaje się pozwalać na podjęcie próby doprecyzowania tych pojęć, które do tej pory wydawały się być dalekie od zdefiniowania czy dookreślenia.
M. Flemming zwrócił uwagę, że "prawo karne zna szereg definicji wojny. Można przyjąć, że wojna to walka zbrojna, trwająca dłużej i angażująca odpowiedzialność rządów państw uczestniczących". J. Sawicki, T. Cyprian stwierdzili, że "Wojna jest odwieczną instytucją i, jak daleko sięga ludzka pamięć, rodziny, plemiona, szczepy, narody, państwa, a wreszcie bloki państw walczyły ze sobą i pokój na świecie był raczej wyjątkiem, oddechem między jedną a drugą wojną niż regułą". Dążenia do wyeliminowania wojny stały się przedmiotem zainteresowania na szerszą skalę dopiero po I wojnie światowej. Próby ograniczenia wojen ujętych w pewne reguły znane były dużo wcześniej, co zostanie przedstawione w I rozdziale niniejszej dysertacji.
Reguły prawa międzynarodowego publicznego stanowiące o zakazie agresji są regułami pierwszego rzędu. Reguły prawa międzynarodowego publicznego odnoszące się do odpowiedzialności państw są normami drugiego rzędu. Z reguł pierwszego rzędu wywodzą się reguły drugiego rzędu. Ważkie reguły zachowania dla społeczności międzynarodowej znajdują potwierdzenie w systemie odpowiedzialności państwa. Przekształcenie reguł prawa międzynarodowego publicznego w przepisy prawa karnego międzynarodowego daje możliwość pociągnięcia do odpowiedzialności karnej osób popełniających zbrodnię agresji. Punktem odniesienia łączącym pojęcie agresji z międzynarodowym prawem publicznym i karnym niech będzie stwierdzenie MTW, że to nie państwa jako abstrakcyjne twory, lecz jednostki (działające dla państwa) ponoszą odpowiedzialność karną za agresję.
Do standardów zachowań należy zakaz agresji i ludobójstwa. Zasady te są dla całej społeczności międzynarodowej niederogowalne. Obowiązek zapobiegania ludobójstwu prowadzi do zakazu popełniania zbrodni ludobójstwa. W sprawie Furundżija, MTKJ poszedł dalej, stwierdzając, iż zgodnie z prawem humanitarnym odpowiedzialność państwa może skutkować odpowiedzialnością urzędników popełniających przestępstwo torturowania lub może skutkować odpowiedzialnością za zaniechanie zapobieganiu popełniania takich przestępstw, lub może skutkować ukaraniem sprawców tego przestępstwa. Warto powtórzyć, że naruszenie tych zasad prowadzi do odpowiedzialności karnej jednostek. Jeżeli RB potwierdzi naruszenie KNZ przez państwo, w wyniku czego zostałaby popełniona agresja, to zbrodnia agresji popełniana jest przez odpowiedzialną za popełnienie tej zbrodni jednostkę. Byłoby to zgodne z projektem definicji zbrodni agresji dla MTK. Można zatem powiedzieć, że biorąc pod uwagę agresję i zbrodnię agresji, zobowiązania i obowiązki państw przekładałyby się na zobowiązania i obowiązki jednostek. Dzięki temu zasady odnoszące się do odrębnych zagadnień (odpowiedzialności państwa i odpowiedzialności jednostek) osiągają punkt wspólny, realizując wspólne wartości przyświecające wspomnianym regułom i normom.
Międzynarodowe prawo publiczne definiuje zatem agresję jako użycie siły zbrojnej przez państwo przeciwko drugiemu państwu jako atak jednego państwa na drugie, przy założeniu, że katalog czynów tych jest otwarty. Pojęcie "agresja" należy odróżnić od pojęcia "wojna napastnicza". Pojęcie "wojna napastnicza" jest zbliżone do pojęcia "agresja", jednak pojęcie "agresja" jest pojęciem szerszym, bo dotyczy nie tylko wojen napastniczych, ale i działań stanowiących zagrożenie lub naruszenie pokoju międzynarodowego, które nie stanowią wojny międzynarodowej. Znajduje to potwierdzenie w przepisach KNZ.
R.L. Gri?ths stwierdził, że "użycie siły przez państwo stanowi w tej samej mierze część międzynarodowego prawa karnego, co międzynarodowego prawa publicznego". Ponadto, rozważania dotyczące zdefiniowania zbrodni agresji odnieść należy do użycia i nieużycia siły, co jest pomocne przy ustalaniu, kiedy zostały wypełnione elementy zbrodni agresji. Uwzględnia się okoliczności, których spełnienie nie prowadzi do popełnienia zbrodni agresji.
MTW ograniczył swoją wypowiedź odnoszącą się do zbrodni agresji do słów "najpoważniejsza międzynarodowa zbrodnia", co oznaczało w zasadzie, że należą do niej wszystkie zbrodnie wojenne, jak stwierdził H.T. King. Znajduje to potwierdzenie w umieszczeniu zbrodni agresji ze znaczkiem bis art. 8 StMTK za zbrodniami wojennymi (zbrodnie wojenne). W świetle międzynarodowego prawa publicznego, agresja jest skierowana przeciwko państwu. Zgodnie z międzynarodowym prawem karnym zbrodnia agresji to czyny popełniane przez państwo, za które odpowiadać będą jednostki, przy założeniu, że katalog tych czynów jest zamknięty. Dzięki przyjęciu tego ostatniego założenia możliwe będzie stosowanie wszystkich zasad międzynarodowego prawa karnego przyjętych w Statucie MTK. Na mocy definicji zbrodni agresji zamieszczonych w Statucie MTK, sprawcami są państwo (agresor sensu largo) i jednostka (osoba fizyczna) (agresor sensu stricto). W takim przypadku jednostka także mogłaby popełnić czyn agresji. Definicja została przyjęta jedynie na potrzeby tego trybunału, nie ma zatem charakteru uniwersalnego.
Wszczęcie wojny agresywnej to element zbrodni międzynarodowej, która jest najcięższą zbrodnią międzynarodową różniącą się tym od innych zbrodni wojennych, że "zawiera w sobie całe skumulowane zło". Zdaniem W. A. Schabasa, "czyny [zbrodni przeciwko pokojowi - dop. D.D.], co do których były wątpliwości, gdzie zostały popełnione, osiągnęły szczyt w piramidzie zła".
Pojęcie "zbrodnia przeciwko pokojowi" może być zastąpione przez pojęcie "zbrodnia agresji". Pojęcie "zbrodnia przeciwko pokojowi" pojawiło się w latach 40. i 50. ubiegłego wieku i było wtedy w powszechnym użytku. Pojęcie zbrodni agresji zaczęło funkcjonować od 1994 r.
Jak stwierdził L. May, katalogi przestępstw zamieszczonych w Statutach MTW i w Statucie MTK można by uznać za tożsame. Terminy "zbrodnia przeciwko pokojowi" i "zbrodnia agresji" byłyby zatem dla tego autora synonimami. Biorąc jednak pod uwagę sformułowanie użyte w wyroku MTW, zgodnie z którym "A war of aggression constitutes a crime against the peace, for which there is responsibility under international law" i prace przygotowawcze związane z tworzeniem Statutu MTW, dojść by można do wniosku, że pojęcie "zbrodnia przeciwko pokojowi" ma szerszy zakres od drugiego rozważanego pojęcia. Zwrócić uwagę należy, iż wbrew niektórym pierwotnym założeniom (np. B. Eccera), współcześnie mówić można o odrębnym ukształtowaniu się zbrodni przeciwko pokojowi i zbrodni przeciwko ludzkości oraz zbrodni ludobójstwa, zwłaszcza uwzględniając Statut MTK.
Tematyka rozdziałów I-II stanowi wprowadzenie do rozważań na temat zbrodni agresji. Rozdział pierwszy nie będzie związany z oceną wydarzeń politycznych na przełomie dziejów; podjęta została w nim natomiast próba odpowiedzi na pytanie, jakie warunki, z prawnego punktu widzenia, powinny być spełnione, by wojnę można zakwalifikować do wojen sprawiedliwych/nieagresywnych w celu uznania użycia siły zbrojnej w obliczu prawa międzynarodowego publicznego za zgodne albo niezgodne z prawem. W rozdziale drugim przedstawione zostały akty prawa międzynarodowego związane z tematyką tej pracy. Rozdział III dotyczy samoobrony, a IV zaś zajmuje się innymi przypadkami użycia siły. Rozdział V poświęcony jest zbrodni agresji zdefiniowanej w StMTK, natomiast w rozdziale VI omówione zostały rozwiązania przyjęte w prawie polskim w zestawieniu z definicją zbrodni agresji i warunków stosowania tej definicji w StMTK.
Ze względu na rozmiary pracy opierać się ona mogła głównie na doktrynie, orzecznictwie Międzynarodowych Trybunałów oraz aktach prawnych, czyniąc niekiedy odniesienia do konkretnych zdarzeń w stosunkach międzynarodowych. Nie są w niej natomiast analizowane przykłady zaistniałych w przeszłości naruszeń międzynarodowego prawa publicznego i karnego, co będzie zapewne tematem innej dysertacji.
