Rozdział 1

Anna Przyborowska-Klimczak*

Prawnomiędzynarodowa ochrona grobów i cmentarzy jako obiektów dziedzictwa kulturalnego

Abstrakt: Groby i cmentarze stanowią świadectwo historii narodów i państw, materialne potwierdzenie ich tożsamości, religii, kultury i tradycji. Mają też często dużą wartość artystyczną. Potrzeba roztoczenia nad nimi ochrony jako nad obiektami dziedzictwa kulturalnego wynika zatem z przesłanek religijnych, patriotycznych, historycznych i artystycznych. Najpoważniejsze zagrożenia dla przetrwania dawnych grobów i cmentarzy, podobnie jak innych obiektów kulturalnych, dostrzegano początkowo głównie podczas działań wojennych, dlatego pierwsze akty prawne oraz apele prawników i uczonych dotyczyły ich ochrony podczas wojny. Należy jednak podkreślić, że utrata tych obiektów następuje też w czasie pokoju, wskutek ich niszczenia wraz z upływem czasu, oddziaływania czynników środowiskowych, destrukcyjnych działań człowieka. Nagrobki i nekropolie są chronione jako dobra kulturalne na podstawie Konwencji haskiej z 1954 r. i protokołów do tej Konwencji z 1954 r. i 1999 r. oraz jako elementy światowego dziedzictwa kulturalnego na podstawie Konwencji UNESCO z 1972 r. Są też umieszczone na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. Ich ochronę przewidziano w konwencjach dotyczących dziedzictwa architektonicznego, archeologicznego i podwodnego, a także pozostaje ona w bliskich związkach z ochroną dziedzictwa niematerialnego.

Słowa kluczowe: groby, cmentarze, dobra kulturalne, dziedzictwo kulturalne, dziedzictwo architektoniczne, dziedzictwo archeologiczne, dziedzictwo podwodne, dziedzictwo niematerialne, konwencje międzynarodowe

International Legal Protection of Graves and Cemeteries as Objects of Cultural Heritage

Abstract: Graves and cemeteries are evidence of the history of nations and states, material evidence confirmation of their identity, religion, culture and tradition. They also often have great artistic value. Therefore, the need to protect them as objects of cultural heritage results from religious, patriotic, historical and artistic premises. The most serious threats to the survival of former graves and cemeteries, as well as other cultural sites, were initially noticed mainly during military operations, therefore the first legal acts and appeals of lawyers and scientists concerned their protection during the war. However, it should be emphasized that the loss of these objects also occurs in times of peace, as a result of their destruction over time, the impact of environmental factors, and destructive human activities. Tombstones and necropolises are protected as cultural property under the 1954 Hague Convention and its protocols of 1954 and 1999 and as parts of the world cultural heritage under the 1972 UNESCO Convention. They are also included in the World Heritage List. Their protection is provided for in the conventions on architectural, archaeological and underwater heritage and is closely related to the protection of intangible heritage.

Keywords: graves, cemeteries, cultural goods, cultural heritage, architectural heritage, archaeological heritage, underwater heritage, intangible heritage, international conventions

1. Uwagi wprowadzające

Dawne groby i cmentarze zajmują szczególne miejsce wśród obiektów dziedzictwa kulturalnego podlegających międzynarodowej ochronie. Wynika to z ich doniosłej roli w dziejach narodów i państw, bowiem stanowią one nie tylko ważne świadectwo ich historii, ale są też istotnym elementem ich tożsamości, religii, kultury i tradycji, a także często odznaczają się wysoką wartością artystyczną jako dzieła sztuki. Przesłanki o charakterze religijnym, historycznym, patriotycznym i artystycznym sprawiają, że potrzeba zapewnienia ochrony grobów i cmentarzy wiąże się z ich znaczeniem dla światowego dziedzictwa kulturalnego, z przynależnością niektórych z nich do dziedzictwa archeologicznego, architektonicznego lub podwodnego, a także z ich bliskimi związkami z dziedzictwem niematerialnym. Początkowo uważano, że najpoważniejsze zagrożenia dla przetrwania obiektów dziedzictwa kulturalnego, również nekropolii i nagrobków, występują podczas działań wojennych, gdy na zniszczenie i grabież są narażone także budowle i dobra, które nie mają wpływu na pokonanie przeciwnika. Dopiero później uświadomiono sobie konieczność obejmowania ochroną tych obiektów również w czasach pokoju, bowiem ulegały one zniszczeniu wskutek upływu czasu, oddziaływania niekorzystnych czynników środowiskowych, a często też w wyniku destrukcyjnej działalności człowieka. Zrozumiano zatem, że utrata najcenniejszych obiektów dziedzictwa kulturalnego stanowi zubożenie ogólno­ludzkiego dorobku w dziedzinie kultury oraz bezpowrotną utratę cennych wytworów ludzkich umysłów i rąk. Zanim jednak opracowano i przyjęto na płaszczyźnie międzynarodowej dokumenty przewidujące ochronę m.in. grobów i cmentarzy, sprawy ich zachowania, przede wszystkim ze względów religijnych, były przedmiotem uregulowań prawnych niektórych państw. Na potrzebę zapewnienia ochrony obiektom o charakterze religijnym wskazywali też w swoich dziełach wybitni przedstawiciele nauki prawa narodów. We współczesnym prawie zwrócono uwagę na problemy dotyczące ochrony prawa do grobu, które ma zarówno charakter osobisty, jak i majątkowy oraz jest ściśle związane z prawem do pochowania zwłok1. Istotne kwestie prawne wiążą się także z ochroną dóbr osobistych osób zmarłych2.

2. Początki prawnej ochrony grobów i cmentarzy

Poszukując przyczyn obejmowania ochroną grobów i cmentarzy oraz prawnych źródeł tej ochrony, należy zwrócić uwagę na uregulowania prawa rzymskiego odnoszące się do statusu miejsc pochówku. W starożytnym Rzymie groby były bowiem traktowane jako res religiosa i obejmowano je ochroną jako miejsca uświęcone, obiekty znajdujące się we władaniu zmarłych, rzeczy wyłączone z obrotu prawnego. Znieważenie grobu (violatio sepulchri) było przestępstwem w świetle rzymskiego prawa publicznego3. Nie dotyczyło to jednak grobów osób, które uznawano za wrogów państwa rzymskiego. Potwierdzeniem tego stanowiska było zdanie zawarte w komentarzu Ulpiana do edyktu pretorskiego: "Grobowce wrogów nie są dla nas uświęcone, dlatego możemy zabierać z nich kamienie dla dowolnego wykorzystania"4. Należy jednak zaznaczyć, że określenie "wróg" - hostis, stosowano przede wszystkim wobec przeciwników Rzymu w wojnie sprawiedliwej (bellum iustum). Do takiego stosunku do grobów nieprzyjaciół odnoszono się jednak krytycznie już w epoce starożytności5. Liwiusz negatywnie oceniał działania wojsk Filipa Macedońskiego, podczas których zniszczone "zostały w kraju Ateńczyków wszystkie groby i pomniki, odsłonięto prochy wszystkich zmarłych, niczyich kości nie okrywa ziemia"6. Można też zauważyć, że nie niszczono grobów i miejsc kultu religijnego podczas wojen, które prowadziły ze sobą greckie miasta-państwa.

W epoce średniowiecza istotny wpływ na traktowanie miejsc pochówku zmarłych miała religia chrześcijańska. Cmentarze chrześcijańskie, które zaczęły powstawać w III w., były miejscami konsekrowanymi lub poświęconymi oraz chronionymi immunitetem, dlatego niekiedy stanowiły też miejsca schronienia dla osób na zasadzie prawa azylu7. Od VI w. cmentarze lokowano w pobliżu kościołów, w obrębie miast. W 1059 r. Sobór Rzymski uznał cmentarze za "pola święte" i nałożył klątwę na dokonujących ich bezczeszczenia. Od połowy XVIII stulecia zaczęto cmentarze przenosić poza granice miast i wsi, zakazując pochówku zmarłych w pobliżu kościołów8.

Należy jednak zauważyć, że lokalizacja, organizacja i zarządzanie cmentarzami oraz sposoby chowania zmarłych były zróżnicowane w kulturach i religiach różnych ludów i narodów9. W islamie ciało zmarłego po obmyciu i namaszczeniu olejami przez imama - przewodnika duchowego, oraz zawinięciu w całun jest składane do grobu ziemnego znajdującego się na mizarze (cmentarzu muzułmańskim). W hinduizmie ciała zmarłych są palone na stosie, najczęściej znajdującym się przy brzegu rzeki, ponieważ do niej są wrzucane prochy zmarłych. W buddyzmie istnieją różne tradycje pogrzebowe - ciała zmarłych są palone lub grzebane, a nauczyciele duchowi są chowani w niewielkich mauzoleach - stupach. W judaizmie ciało zmarłego, zawinięte w białą szatę, zwaną kitlem, jest zamykane w trumnie umieszczanej w grobie na cmentarzu (kirkucie) i powinno pozostawać w miejscu pochówku do zmartwychwstania. W wielu kulturach w celu upamiętnienia szczególnie zasłużonych osób budowano też groby symboliczne - kenotafy, w których nie znajdowały się ich cielesne szczątki10.

3. Ochrona grobów i cmentarzy w świetle poglądów przedstawicieli nauki prawa międzynarodowego

Poglądy dotyczące zachowania podczas wojen obiektów o charakterze religijnym były prezentowane przez orędowników ochrony dóbr kulturalnych. W połowie XVI w. do zachowania podczas wojny "przedmiotów kultu, zabytków literatury i szlachetnych artystów" (sacra, literarum et artificium nobilium monumenta)11 wzywał Jakub Przyłuski, który zdaniem Stanisława E. Nahlika może być uważany za "prekursora międzynarodowej ochrony zabytków"12.

Do spraw traktowania podczas wojny grobów znajdujących się na terytorium państwa będącego nieprzyjacielem odniósł się Hugo Grocjusz w swoim dziele O prawie wojny i pokoju13. W rozdziale XIX podjął rozważania na temat prawa pogrzebu, stwierdzając, że "grzebanie ciał umarłych należy do obowiązków nakazanych przez prawo narodów, wywodzące się z prawa pozytywnego"14. Wskazał też na odmienne uzasadnienia tego prawa występujące u różnych ludów i w różnych wyznaniach religijnych oraz zauważył, że pochowanie zmarłego jest nie tylko powinnością wobec człowieka, ale i obowiązkiem wobec ludzkości i natury ludzkiej. Na tej podstawie zauważył, że nie można odmawiać pogrzebu zarówno osobistym nieprzyjaciołom, jak i wrogom publicznym. Jednocześnie wspomniał, że w historii wojen znane są przykłady porzucania ciał ludzkich bez pogrzebu, ale zdarzało się to częściej w wojnach domowych niż w wojnach z innym państwem. Dodał też, że zdaniem wielu pisarzy z epoki starożytności można było z powodu odmowy pogrzebu wszcząć wojnę sprawiedliwą15.

Grocjusz zawarł w swojej pracy interesujące poglądy na temat rzeczy poświęconych kultowi zmarłych. Napisał bowiem, że podobnie jak w wypadku rzeczy świętych, które gdy zostaną zajęte przez nieprzyjaciela, tracą swój dotychczasowy charakter, także groby nie stanowią własności umarłych, lecz należą do narodu lub rodziny i jeśli znalazły się pod władzą nieprzyjaciela, to nie są dla niego obiektami kultu religijnego. Uważał zatem, że materiały, z których zbudowano groby, mogą być wykorzystywane w innych celach. Zaznaczył równocześnie, że "nie wolno znieważać ciał zmarłych, gdyż byłoby to naruszeniem prawa ludzi do pogrzebu"16, a zostało ono wprowadzone przez prawo narodów. Grocjusz wspominał też o potrzebie zachowania miary w pustoszeniu terytorium nieprzyjaciela, bowiem przedmiotów związanych z kultem religijnym i budowli wznoszonych dla uczczenia zmarłych "nie można znieważać bez pogardy dla uczuć ludzkich, jakkolwiek prawo narodów toleruje bezkarność wobec gniewu okazywanego względem takich rzeczy"17.

Bardziej jednoznaczne stanowisko, potępiające umyślne niszczenie budowli, które są chlubą ludzkości, a nie służą wzmocnieniu nieprzyjaciela, zajął szwajcarski prawnik Emmerich de Vattel. W swoim dziele Prawo narodów z 1758 r. zaliczył do takich budowli "świątynie, nagrobki, gmachy publiczne, wszelkie dzieła odznaczające się swym pięknem"18. Wyraźnie podkreślił, że "umyślne niszczenie gmachów publicznych, świątyń, nagrobków itp. jest więc potępione nawet przez powszechnie przyjęte prawo narodów, jako niemające znaczenia dla uprawnionego celu wojny"19.

W XIX w., po doświadczeniach związanych z wojnami napoleońskimi, podczas których zagrabiono lub zniszczono wiele cennych dóbr kulturalnych, ponownie zaczęto wskazywać na konieczność ich ochrony podczas działań wojennych oraz wyłączenia ich z zakresu stosowania prawa łupu wojennego. W 1819 r. Johann Ludwig Klüber w Nowoczesnym europejskim prawie narodów pisał o potrzebie ochrony przed zniszczeniem i grabieżą zabytków publicznych, przedmiotów z dziedziny literatury i sztuk oraz znajdujących się w zamkach i gmachach należących do władców, a także rzeczy służących do obrzędów religijnych20. Do ochrony podobnych obiektów o charakterze świeckim i religijnym wzywał też Henry Wheaton w wydanych w 1836 r. Elementach prawa narodów21. Jego stanowisko w zakresie ochrony tych obiektów znalazło odzwierciedlenie w przepisach Instrukcji dla dowództwa armii Stanów Zjednoczonych w polu z 24 kwietnia 1863 r.22

4. Początki ochrony grobów i cmentarzy w dokumentach międzynarodowych

Początki międzynarodowej ochrony dóbr kulturalnych wiąże się z przyjęciem w 1874 r., podczas konferencji w Brukseli, Międzynarodowej Deklaracji dotyczącej praw i zwyczajów wojennych23. Zawarto w niej postanowienia dotyczące zarówno ochrony zabytków historycznych, dzieł sztuki i obiektów poświęconych obrzędom religijnym oraz karania sprawców umyślnie niszczących i bezczeszczących takie dobra, jak i podejmowania w miarę możności wszelkich koniecznych środków w celu ich oszczędzania podczas bombardowań. Deklaracja nie uzyskała mocy prawnie wiążącej, ale miała wpływ na uregulowania przyjęte podczas konferencji kodyfikacyjnych w Hadze w 1899 i 1907 r.

W Regulaminie dołączonym do II Konwencji haskiej dotyczącej praw i zwyczajów wojny lądowej z 29 lipca 1899 r. przewidziano, że podczas działań wojennych państwa nie powinny zajmować, niszczyć lub umyślnie powodować szkód w obiektach poświęconych religii, sztuce, nauce i dobroczynności, niewykorzystywanych do celów wojskowych i odpowiednio oznaczonych24. Podobne uregulowania zostały zawarte w Regulaminie haskim z 18 października 1907 r., stanowiącym załącznik do IV Konwencji haskiej dotyczącej praw i zwyczajów wojny lądowej25. W art. 27 Regulaminu postanowiono, że w czasie oblężeń i bombardowań powinny być w miarę możności oszczędzone "świątynie, gmachy służące celom nauki, sztuki i dobroczynności, pomniki historyczne", jeśli nie służą one jednocześnie celom wojennym. Podobne wyliczenie chronionych obiektów zawarto w art. 56 Regulaminu, zakazującym ich zajmowania, niszczenia i rozmyślnej profanacji. Zasadę poszanowania gmachów o znaczeniu kulturalnym oraz identyczne z zamieszczonym w art. 27 Regulaminu określenie przedmiotu ochrony zawarto w art. 5 IX Konwencji w sprawie bombardowania przez morskie siły zbrojne w czasie wojny z 18 października 1907 r.26

Konwencje haskie stanowiły obszerną kodyfikację uregulowań dotyczących załatwiania sporów międzynarodowych i prawa wojennego, natomiast pierwszymi umowami międzynarodowymi, które w całości odnosiły się do ochrony dóbr kulturalnych były dwa traktaty przyjęte w tym samym dniu - 15 kwietnia 1935 r. - przez państwa amerykańskie: Traktat o ochronie instytucji artystycznych i naukowych oraz zabytków historycznych, nazywany od nazwiska jego inicjatora Paktem Roericha27, oraz Traktat o ochronie ruchomych dóbr o wartości historycznej, określany od miejsca jego przyjęcia w ramach Unii Panamerykańskiej Traktatem waszyngtońskim28. Przewidziana w nich ochrona określonych dóbr i obiektów obejmowała także czas pokoju.

Można zauważyć, że w wielu dokumentach posługiwano się w celu okreś­lenia przedmiotu ochrony pojęciem zabytków, bowiem dostrzegano w nich głównie walory historycznej pamiątki, symbolu przeszłości i przekazu kulturowo-historycznego (we Francji używano też określenia "pomnik narodowy", a w Anglii - "pomnik historyczny")29.

5. Groby i cmentarze jako dobra kulturalne podlegające międzynarodowej ochronie

Najważniejszą umową międzynarodową dotyczącą ochrony podczas konfliktów zbrojnych obiektów o charakterze kulturalnym jest Konwencja haska o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego z 14 maja 1954 r.30 W art. 1 Konwencji, zawierającym definicję przedmiotu ochrony, podkreślono, że dla celów ochrony nie ma istotnego znaczenia pochodzenie obiektu i jego status własnościowy, lecz jego indywidualne cechy. Chronione dobra ujęto w trzech grupach. Pierwszą z nich stanowią wszelkie dobra ruchome lub nieruchome o dużym znaczeniu dla dziedzictwa kulturalnego narodu. W uzupełniającym to ogólne określenie przykładowym wyliczeniu wymieniono m.in.: "zabytki architektury, sztuki lub historii, zarówno religijne jak świeckie; stanowiska archeologiczne; zespoły budowlane posiadające, jako takie, znaczenie historyczne lub artystyczne". Do drugiej grupy obiektów chronionych zaliczono pomieszczenia, w których przechowywane lub wystawiane są dobra ruchome zaliczone do poprzedniej grupy. Ostatnią grupę tworzą "ośrodki zabytkowe", będące miejscami, w których znajduje się znaczna liczba dóbr zaliczonych do dwóch poprzednich grup.

Zabytkowe groby można zatem objąć ochroną w ramach pierwszej grupy dóbr jako zabytki o charakterze religijnym, natomiast cmentarze, na których znajdują się takie groby, oraz kaplice cmentarne mogą być traktowane jako zespoły zabytkowe. Państwa-strony Konwencji decydują o objęciu ochroną dóbr, które odgrywają ważną rolę w ich narodowym dorobku kulturalnym. Zgodnie z art. 6 ust. 1 polskiej Ustawy z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami ustawowej opiece i ochronie podlegają, bez względu na stan zachowania, m.in.: cmentarze, miejsca i przedmioty upamiętniające wydarzenia historyczne lub działalność wybitnych osobistości oraz cmentarzyska i kurhany31.

Różne definicje dóbr kulturalnych oraz zestawienia chronionych obiektów zamieszczano także w innych dokumentach, przyjmowanych pod auspicjami Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury (UNESCO) oraz innych organizacji międzynarodowych, dostosowując je do zakresu i charakteru przewidzianej w nich ochrony32.

Jednym z takich dokumentów było Zalecenie UNESCO z 19 listopada 1968 r. dotyczące zabezpieczenia dóbr kulturalnych zagrożonych przez roboty publiczne i prywatne33. Do chronionych dóbr nieruchomych zaliczono: miejsca (ośrodki) archeologiczne, historyczne lub naukowe, budowle lub inne elementy o wartości historycznej, naukowej, artystycznej lub architektonicznej, o charakterze religijnym i świeckim, włączając grupy tradycyjnych budowli, historycznych dzielnic w obszarach miejskich i zabudowie wiejskiej, relikty dawnych cywilizacji o charakterze etnologicznym. W odniesieniu do dóbr ruchomych postanowiono, że ochronie podlegają dobra o znaczeniu kulturalnym znajdujące się lub znalezione w dobrach nieruchomych, ukryte w ziemi, znalezione w miejscach archeologicznych lub historycznych.

W przyjętym 10 lat później Zaleceniu UNESCO o ochronie ruchomych dóbr kulturalnych z 28 listopada 1978 r. posłużono się zestawieniem chronionych dóbr ruchomych, w którym umieszczono m.in. przedmioty pochodzące z badań i wykopalisk archeologicznych, prowadzonych zarówno na lądzie, jak i pod wodą, starożytności obejmujące narzędzia, wyroby garncarskie (ceramikę), monety, pieczęcie, biżuterię, broń i przedmioty znalezione w miejscach pochówku, w tym także mumie, fragmenty pochodzące z rozbiórki zabytków historycznych, pamiątki historyczne, dzieła sztuki34.

Pojęciem dóbr kulturalnych jako przedmiotem ochrony międzynarodowej posłużono się w Konwencji UNIDROIT o skradzionych lub nielegalnie wywiezionych dobrach kulturalnych z 24 czerwca 1995 r.35, sporządzonej przez Międzynarodowy Instytut Unifikacji Prawa Prywatnego. W myśl art. 2 dla celów Konwencji dobrami kulturalnymi są dobra, które ze względów religijnych lub świeckich mają znaczenie dla archeologii, prehistorii, historii, literatury i sztuki lub nauki i należą do jednej z kategorii wymienionych w Aneksie do Konwencji. W Aneksie wskazano 11 kategorii dóbr, obejmujących m.in. różnego rodzaju pamiątki historyczne, obiekty archeologiczne, fragmenty zabytków artystycznych, historycznych i archeologicznych, dzieła sztuki (malarskiej, rzeźbiarskiej, litograficznej, montaże artystyczne).

6. Ochrona grobów i cmentarzy jako obiektów światowego dziedzictwa kulturalnego

Bardzo istotną rolę w międzynarodowej ochronie zabytkowych grobów i cmentarzy odgrywa Konwencja UNESCO w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego z 16 listopada 1972 r.36 Podobnie jak w Konwencji z 1954 r. ochroną zostały objęte trzy kategorie obiektów dziedzictwa kulturalnego. Zgodnie z art. 1 Konwencji z 1972 r. do pierwszej kategorii obiektów, w stosunku do której użyto tradycyjnego określenia "zabytki", zaliczono "dzieła architektoniczne, dzieła monumentalnej rzeźby i malarstwa, elementy lub struktury o charakterze archeologicznym, napisy, jaskinie, zespoły osobliwości, które posiadają wyjątkową wartość uniwersalną z punktu widzenia historii, sztuki lub nauki". Drugą grupę stanowią zespoły budowli, a w jej skład wchodzą zespoły odosobnionych lub połączonych budowli, które ze względu na architekturę i jednorodność lub usytuowanie w pejzażu mają "wyjątkową wartość uniwersalną z punktu widzenia historii, sztuki lub nauki". Trzecią kategorię chronionych obiektów dziedzictwa kulturalnego określono jako miejsca (sites), które są dziełami człowieka lub połączonymi dziełami natury i człowieka oraz terenami obejmującymi stanowiska archeologiczne o wyjątkowej uniwersalnej wartości z punktu widzenia historycznego, estetycznego, etnologicznego lub antropologicznego37.

W odniesieniu do konwencyjnej definicji, groby o wyjątkowej, powszechnej wartości mogą być chronione w ramach pierwszej grupy obiektów, natomiast mające taką wartość cmentarze mogą zostać zakwalifikowane do dwóch pozostałych grup. W świetle preambuły Konwencji zasadnicze znaczenie w desygnowaniu obiektów chronionych ma ich "wartość wyjątkowa, która uzasadnia ich zachowanie jako elementu światowego dziedzictwa całej ludzkości". Międzynarodową ochroną są obejmowane obiekty, których zniszczenie stanowiłoby stratę dla dorobku całej ludzkości, zatem państwa, na których terytoriach znajdują się te obiekty, pełnią funkcje ich opiekunów i strażników, a społeczność międzynarodowa powinna współdziałać na rzecz ich zachowania.

Najbardziej rozpoznawalnym elementem ochrony ustanowionej w Konwencji jest Lista Światowego Dziedzictwa UNESCO oraz Lista Światowego Dziedzictwa w Zagrożeniu. Listy są prowadzone przez Komitet Dziedzictwa Światowego, na podstawie wniosków kierowanych przez państwa-strony Konwencji. Po 47. sesji Komitetu, która odbyła się w Paryżu w dniach 6-16 lipca 2025 r., na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO znajduje się 1248 obiektów (w tym 51 transgranicznych): 972 obiekty kulturalne, 235 naturalnych i 41 o charakterze mieszanym, zgłoszonych do wpisu przez 170 państw-stron Konwencji. Na drugiej Liście umieszczono 53 obiekty zagrożone.

Należy podkreślić, że na Liście Światowego Dziedzictwa figuruje ponad 40 cmentarzy i grobowców. Są wśród nich słynne obiekty w Egipcie: starożytny cmentarz Memphis (piramidy i grobowce) w Gizie, starożytny cmentarz w Dolinie Królów w Tebach oraz wczesnochrześcijańskie katakumby Abu Mena. Znajdują się na niej ponadto cmentarze we Włoszech: rozległe etruskie nekropolie w Cerveteri i Tarquini, starożytny skalny cmentarz w Pantalice na Sycylii, zespół podziemnych miejsc pochówku i nekropolii na Sardynii, cmentarz Campo Santo w Pizie. Na Listę wpisano także fenickie królewskie grobowce w Pafos na Cyprze. Wśród obiektów cmentarnych należy wspomnieć o cmentarzu przycerkiewnym Stari Ras w Serbii, późnośredniowiecznych cmentarzach z kamieniami nagrobnymi, tzw. stećkami, znajdujących się w Bośni i Hercegowinie, Serbii, Czarnogórze oraz Chorwacji, a także o Cmentarzu Nowodziewiczym w Moskwie. Umieszczono też na Liście największy cmentarz na świecie, mający powierzchnię 1500 ha - Wadi al-Salam - Dolinę Pokoju w Nadżafie w Iraku. Na cmentarzu tym znajduje się ponad 5 mln grobów, a pochówek trwa od 1400 lat38. Wpis na Listę uzyskał grobowiec tracki w Kazanlaku w Bułgarii oraz grobowiec Askii i cmentarz Gao w Mali. Słynne grobowce, wpisane na Listę, znajdują się też w Azji: cesarskie grobowce dynastii Ming w Pekinie, grobowce starożytnego królestwa Koguryo w Chinach i Pjongjangu w Korei Północnej. Na Liście umieszczono w 1999 r., razem z kompleksem kilku cerkwi, rumuński Wesoły Cmentarz - Cimitirul Vesel, zlokalizowany w Sapancie, w okręgu Marmarosz, w północnej części Rumunii. Znajdują się na nim unikalne, kolorowe, drewniane nagrobki ze scenkami z życia pochowanych w nich mieszkańców wioski, rymowanymi epitafiami i dowcipnymi tekstami dotyczącymi zmarłych. Państwa przedstawiają kolejne propozycje wpisów zabytkowych nekropolii na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO39.

Warto też zauważyć, że równocześnie z Konwencją przyjęto 16 listopada 1972 r. Zalecenie dotyczące ochrony, na płaszczyźnie krajowej, dziedzictwa kulturalnego i naturalnego40. Wskazano w nim takie same jak w Konwencji grupy obiektów chronionych, które jednak powinny odznaczać się "specjalną wartością", a nie "wyjątkową wartością uniwersalną". Różnica w określeniu wynika z tego, że Zalecenie dotyczy ochrony dziedzictwa na płaszczyźnie krajowej i może obejmować szerszy krąg obiektów, które zasługują na ochronę ze względu na ich znaczenie dla dorobku kulturalnego poszczególnych państw, ale nie mają powszechnej wartości w wymiarze światowym.

Definicja dziedzictwa kulturalnego charakteryzująca się bardzo szerokim zakresem przedmiotowym została zawarta w Konwencji ramowej w sprawie znaczenia dziedzictwa kulturalnego dla społeczeństwa z 27 października 2005 r., przyjętej pod auspicjami Rady Europy41. Zgodnie z postanowieniami art. 2 Konwencji dziedzictwo to stanowią zasoby odziedziczone z przeszłości, które identyfikują narody, niezależnie od tego, czyją są własnością, stanowiące formę utrwalenia i wyrazu nieustannie zmieniających się wartości, wierzeń, wiedzy i tradycji, obejmujące wszystkie aspekty środowiska wynikające z oddziaływania w czasie pomiędzy ludźmi i otoczeniem. Konwencja stanowi swoiste przesłanie Rady Europy dotyczące roli dziedzictwa kulturalnego, bowiem podkreślono w niej, że wspólne dziedzictwo Europy obejmuje wszystkie formy tego dziedzictwa na kontynencie, stanowiące wspólne zasoby pamięci, zrozumienia, tożsamości, spójności i kreatywności, a także idei, zasad i wartości pochodzących z doświadczenia gromadzonego w wyniku postępu i minionych konfliktów, które sprzyjają rozwojowi pokojowego i stabilnego społeczeństwa, opartego na poszanowaniu praw człowieka, demokracji i praworządności.

7. Groby i cmentarze jako obiekty dziedzictwa architektonicznego, archeologicznego i podwodnego

Prawnymi podstawami międzynarodowej ochrony grobów i cmentarzy są też dokumenty dotyczące określonych rodzajów dziedzictwa kulturalnego: archeologicznego, architektonicznego i podwodnego.

Pojęciem dziedzictwa archeologicznego posłużono się w przyjętej pod auspicjami Rady Europy Konwencji o ochronie dziedzictwa archeologicznego z 6 maja 1969 r.42 oraz w jej zrewidowanej wersji z 16 stycznia 1992 r.43. Zgodnie z art. 1 Konwencji z 1969 r. przedmiotem ochrony są wszelkie pozostałości i obiekty lub innego rodzaju ślady ludzkiej egzystencji, stanowiące świadectwo epok cywilizacji, dla których wykopaliska lub odkrycia stanowią podstawowe źródło informacji. W dokumencie z 1992 r. definicję uzupełniono wskazaniem atrybutów chronionych dóbr: 1) ich zachowanie oraz analiza umożliwia prześledzenie historii ludzkości i jej stosunku do środowiska naturalnego, 2) podstawowym źródłem informacji są w odniesieniu do nich wykopaliska, odkrycia i inne metody badań dziejów ludzkości, 3) znajdują się one na obszarach podlegających jurysdykcji państw-stron Konwencji. Zaznaczono, że dziedzictwo archeologiczne tworzą struktury, konstrukcje, zespoły budowli, eksploatowane miejsca, przedmioty ruchome i zabytki innego rodzaju, a także ich otoczenie znajdujące się na ziemi i pod wodą. Takie określenie obiektów chronionych odnosi się też do grobów i cmentarzy, które stanowią często przedmiot prac wykopaliskowych i badań archeologicznych44.

Definicja dziedzictwa architektonicznego została zawarta w przygotowanej pod auspicjami Rady Europy Konwencji o ochronie dziedzictwa architektonicznego Europy, przyjętej 3 października 1985 r.45 Nawiązuje ona do definicji dziedzictwa kulturalnego w Konwencji UNESCO z 1972 r., wskazując podobne trzy kategorie obiektów: 1) zabytki, do których zaliczono: budowle i struktury o wyraźnym znaczeniu historycznym, archeologicznym, artystycznym, naukowym, społecznym i technicznym, włączając ich instalacje i armatury, będące integralną częścią budowli; 2) zespoły budowli, obejmujące jednorodne grupy miejskich i wiejskich budowli o wyraźnym znaczeniu historycznym, artystycznym, archeologicznym, naukowym, społecznym lub technicznym, które są wystarczająco spójne z topograficznymi formami określonych układów; 3) miejsca, które tworzą połączone dzieła człowieka i przyrody, będące obszarami częściowo zabudowanymi oraz wystarczająco charakterystycznymi i jednorodnymi, by mogły być topograficznie określone, mające wyraźne znaczenie historyczne, archeologiczne, artystyczne, naukowe, społeczne lub techniczne. W definicji nie zastosowano kryterium czasu powstania obiektów i sformułowano ją w sposób umożliwiający państwom uwzględnianie ich krajowych przepisów przy roztaczaniu opieki nad dziedzictwem architektonicznym. Zabytkowe nagrobki i kaplice grobowe, a także cmentarze są obiektami dziedzictwa architektonicznego46.

Na forum UNESCO przyjęto Konwencję o ochronie podwodnego dziedzictwa kulturalnego z 2 listopada 2001 r.47 Zgodnie z definicją, zawartą w art. 1 ust. 1 Konwencji, podwodne dziedzictwo kulturalne oznacza wszelkie ślady ludzkiej egzystencji mające charakter kulturalny, historyczny lub archeo­logiczny, które były częściowo lub całkowicie pod wodą, okresowo lub stale, przez co najmniej 100 lat. Obiektami podlegającymi konwencyjnej ochronie są: 1) miejsca, struktury, budowle, wytwory pracy człowieka i pozostałości (szczątki) ludzkie wraz z ich archeologicznym i naturalnym kontekstem (otoczeniem); 2) statki, samoloty, inne pojazdy lub ich części, ich ładunek lub inna zawartość wraz z ich archeologicznym i naturalnym otoczeniem; 3) przedmioty o prehistorycznym charakterze. W morzach i oceanach znajduje się jeszcze wiele wraków łodzi i statków morskich, a także pozostałości statków powietrznych, które są też miejscami wiecznego spoczynku ich załóg i pasażerów. Podwodnym cmentarzem jest również Morze Bałtyckie, bowiem na jego dnie spoczęły podczas wojny ciała około 23 tys. osób z trzech zatopionych statków: "Cap Arcona", "Wilhelm Gustloff" i "Goya".

W niektórych miejscach na dnie mórz celowo tworzy się podwodne cmentarze będące miejscami pochówku osób, które były miłośnikami morza. U wybrzeży Florydy powstała w 2007 r. Cmentarna Rafa Neptuna, zwana także Atlantycką Rafą Cmentarną. Na obszarze dna morskiego o powierzchni około 60 tys. m kw. znajdują się kamienne nagrobki, w których nurkowie umieścili spopielone szczątki zmarłych. W nekropolię została też wkomponowana sztuczna rafa koralowa48.

8. Ochrona grobów i cmentarzy a ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturalnego

Analizując miejsce ochrony grobów i cmentarzy w międzynarodowej ochronie dziedzictwa kulturalnego, warto zwrócić uwagę na związki tej ochrony z niematerialnym dziedzictwem kulturalnym. Definicja tego dziedzictwa została zawarta w art. 2 Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 17 października 2003 r.49 Oznacza ono zwyczaje, przedstawienia (wyobrażenia), formy wyrazu, wiedzę, umiejętności oraz instrumenty, przedmioty, wytwory człowieka i związane z nimi przestrzenie kulturalne, które wspólnoty, grupy i w niektórych wypadkach także jednostki uznają za część swojego kulturowego dziedzictwa50. Dziedzictwo to jest przekazywane z pokolenia na pokolenie oraz stale przekształcane przez wspólnoty i grupy w odpowiedzi na ich związki ze środowiskiem, obcowanie z przyrodą i ich historią, zapewniając im poczucie tożsamości i ciągłości, przyczyniając się do poszanowania różnorodności kulturalnej i ludzkiej kreatywności51. Podkreślono, że dla celów Konwencji uznanie za dziedzictwo kulturowe dotyczy tylko takiego dziedzictwa, które pozostaje w zgodzie z istniejącymi instrumentami ochrony praw człowieka oraz wymaganiami wzajemnego poszanowania między wspólnotami, grupami i jednostkami, a także zasadą zrównoważonego rozwoju. Należy zauważyć, że są to dodatkowe kryteria definicyjne, niełatwe do spełnienia i oceny52. W przykładowym zestawieniu wskazano, że dziedzictwo to przejawia się w ustnych tradycjach i formach wyrazu, włączając język jako nośnik dziedzictwa kulturalnego, sztukach scenicznych, zwyczajach społecznych, obrządkach i uroczystościach, wiedzy i zwyczajach dotyczących przyrody i wszechświata, umiejętnościach związanych z tradycyjnym rzemiosłem.

Dziedzictwem niematerialnym są też obyczaje, tradycyjne obrzędy i uroczystości związane ze śmiercią i pochówkiem. Do ustnych tradycji i przekazów można zaliczyć lamenty pogrzebowe, które stanowią znaną we wszystkich kulturach formę wyrażenia bólu w związku ze śmiercią, mającego postać płaczu, zawodzenia, jęków (można zauważyć, że w niektórych kulturach w podobny sposób żegnano rekrutów odchodzących na długi czas do wojska). Wiąże się to też ze znanym już w kulturze biblijnych narodów zawodem lub rolą płaczki (zwanej też łzawicą lub chłostką), która była wynajmowana w celu okazywania rozpaczy i opłakiwania zmarłego przed uroczystościami pogrzebowymi i w czasie tych ceremonii. Rolę tę pełniły zwykle starsze kobiety, które układały i komponowały pieśni żałobne53.

Muzyka, pieśni i obrzędy żałobne oraz obchody Dnia Zmarłych zostały wpisane na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego, ustanowioną na podstawie art. 16 Konwencji z 2003 r. W 2009 r. na Liście umieszczono tradycyjne rumuńskie pieśni doina, liryczne pieśni ludowe, improwizowane i śpiewane spontanicznie m.in. podczas czuwania przy zmarłym. Wpisem z 2013 r. związanym z kultem zmarłych jest też sztuka đ?n ca tai tu - muzyka i pieśni południowego Wietnamu, w których wykonawcy wyrażają uczucia i emocje za pomocą improwizacji, grając na różnych instrumentach: lutniach w kształcie księżyca i gruszki, dwustrunowych skrzypcach, szesnastostrunowej cytrze, perkusji i bambusowym flecie. Na Listę w 2013 r. wpisano taniec isukuti społeczności Isukha i Idakho w zachodniej Kenii, wykonywany m.in. podczas uroczystości pogrzebowych. Muzyka do tańca jest grana na trzech bębnach różnej wielkości, rogu antylopy i metalowych grzechotkach. Starsi przedstawiciele społeczności nie mają następców, którym przekazaliby wiedzę i umiejętności związane z tańcem, dlatego został on też umieszczony na Liście dziedzictwa wymagającego pilnej ochrony. W 2008 r. na Listę reprezentatywną zostały wpisane obchody Dnia Zmarłych (La Dia de los Muertos) w Meksyku. Uroczystości odbywają się pod koniec października i na początku listopada. Zgodnie z dawnymi wierzeniami polegają na przygotowaniu powrotu zmarłych na ziemię. Sporządzane są dla nich specjalne potrawy, a przy drodze prowadzącej z cmentarza do domu są układane płatki kwiatów, świece i drobne dary. Z różnych materiałów (papieru, cukru, czekolady) są wytwarzane czaszki (calvera) będące symbolem święta, a w wielu miejscach umieszcza się wizerunki spersonifikowanej śmierci La Catrina, w postaci szkieletów ubranych w kolonialne stroje54. W 2016 r. na Listę reprezentatywną wpisano tradycję związaną z wypiekaniem i dzieleniem się podczas pogrzebów specjalnym chlebem (lavash, katyrma, jupka, yufka), która jest kultywowana przez społeczności Azerbejdżanu, Iranu, Kazachstanu, Kirgistanu i Turcji. Zgodnie z tą tradycją chleb ma chronić zmarłego czekającego na boski werdykt oraz ma mu zapewnić lepsze życie w zaświatach.

9. Uwagi końcowe

Podsumowując rozważania dotyczące prawnomiędzynarodowej ochrony grobów i cmentarzy, należy podkreślić, że zaliczane są one do tzw. przestrzeni sepulkralnej (łac. sepulcralis - grobowy, nagrobny, cmentarny), związanej ze śmiercią, obrzędami pogrzebowymi, miejscami pochówku, różnymi przejawami kultu zmarłych, a jej charakter wynika z uwarunkowań historycznych, religijnych, kulturowych i społecznych55. Do tej przestrzeni oprócz grobów i cmentarzy zalicza się: kaplice grobowe, miejsca kaźni, mogiły zbiorowe, a także groby symboliczne, lapidaria, wystawy muzealne i muzea poświęcone obyczajom pogrzebowym i miejsca, w których rozgrywają się wydarzenia związane z tematyką śmierci. Można tu wspomnieć o Muzeum Pochówku w Wiedniu, utworzonym w 1967 r. (było to pierwsze tego rodzaju muzeum, ale podobne powstały już w Holandii i Hiszpanii), w którym zgromadzono trumny, urny, tablice nagrobne, pojazdy i karawany pogrzebowe, atelier fotograficzne dla zmarłych, pośmiertne zdjęcia56. W Polsce, w skansenie w Dobczycach można zwiedzać dom kultu pochówkowego, gdzie zgromadzono przedmioty związane z dawnymi obrzędami pogrzebowymi: ponadstuletni karawan, katafalk z lichtarzami, czarne szaty liturgiczne, żałobne chorągwie.

W ostatnim dziesięcioleciu minionego stulecia pojawił się nowy termin "tanatoturystyka" (od imienia greckiego boga śmierci Tanatosa), w języku angielskim używa się też określenia dark tourism (ciemna, ponura, mroczna turystyka)57. Jest to turystyka do miejsc związanych ze śmiercią (takich jak miejsca publicznej lub masowej śmierci), miejsc i pomników upamiętniających zmarłych, muzeów eksponujących narzędzia służące do zabijania, miejsc inscenizacji i symulacji śmierci. Budzi ona kontrowersje, ale jako cele tej turystyki wskazuje się cele poznawcze, etniczne (chęć odnalezienia korzeni swoich i swojej rodziny), edukacyjno-wychowawcze, a nawet rekreacyjne. Zabytkowe cmentarze pełnią funkcje komemoratywne oraz są swoistymi galeriami sztuki sepulkralnej58.

Przestrzeń sepulkralna jest chętnie odwiedzana przez turystów. Paryski cmentarz P?re-Lachaise odwiedza rocznie ponad 800 tys. osób, żydowski cmentarz w dzielnicy Josefov w Pradze - około 670 tys., Green Wood w Nowym Jorku - około 500 tys., Campo Santo w Pizie - 210 tys., a cmentarz Highgate w Londynie - około 100 tys.59

Warto też przytoczyć fragment Instrukcji Komisji Episkopatu do spraw Sztuki Kościelnej z 1987 r.: "We wszystkich kulturach świata i na przestrzeni całych dziejów ludzkości cmentarze, groby i miejsca grzebania zmarłych były i są otaczane szczególnym pietyzmem, właściwym dla danej kultury i stanu cywilizacji narodu. Pietyzm ten ma swój własny wyraz, zasadność i formę w chrześcijaństwie. [...] Niejednokrotnie cmentarze, jak i poszczególne mogiły powstały w wyniku zdarzeń historycznych. Dziś są ich historycznymi pamiątkami i świadectwami. [...] Wiele cmentarzy, pomników nagrobnych i poszczególnych mogił uległo lub ulega bezpowrotnej zagładzie przez utratę właścicieli lub opiekunów, przez źle pojęte prace modernizacyjne oraz przez brak stałej opieki nad grobami, grobowcami i cmentarzami opuszczonymi. Zniszczeń dokonuje także czas, ludzki wandalizm, kradzieże elementów nagrobkowych, włamania do grobowców i bezczeszczenie pojedynczych mogił oraz brak należytej konserwacji"60.

Należy również dbać o zachowanie cmentarzy, nagrobków zabytkowych i historycznych innych wyznań i narodowości, bo stanowi to świadectwo szacunku dla każdego człowieka i ludzkiej tolerancji. Sprzyja także budowaniu porozumienia międzyludzkiego i międzynarodowego oraz może przyczynić się do ochrony znajdujących się poza granicami państwa cmentarzy, na których spoczywają jego obywatele61.

Pojęcie dziedzictwa kulturalnego jest nie tylko prostym uogólnieniem wcześniej przyjmowanych pojęć i efektem poszerzenia zakresu ochrony, ale stanowi też pewną nadrzędną ideę wynikającą ze świadomości, że należy chronić to, co otrzymaliśmy od poprzednich pokoleń, by móc przekazać naszym następcom62. Groby i cmentarze są ważnymi obiektami dziedzictwa kulturalnego i historycznego państw, najtrwalszymi i najbardziej oczywistymi dowodami ich dziejów. Są cennymi obiektami dziedzictwa światowego, ale też ważnymi elementami tożsamości narodowej. W tym kontekście często przywoływane słowa: "Ojczyzna to ziemia i groby. Narody, tracąc pamięć, tracą życie" (przypisywane francuskiemu marszałkowi Ferdynandowi Fochowi, a wyrażone też przez Cypriana Kamila Norwida), które zapisano na drewnianej tabliczce na terenie jednej z najsłynniejszych polskich nekropolii - Starego Cmentarza na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem, zawierają bardzo głęboką treść i zachowują aktualność.

Dalsza część w wersji pełnej

Rozdział 1. Anna Przyborowska-Klimczak. Prawnomiędzynarodowa ochrona grobów i cmentarzy jako obiektów dziedzictwa kulturalnego

* Profesor doktor habilitowany, Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie; ORCID ID: https://orcid.org/0000-0002-9670-4103.

1 Interesującą analizę prawa do grobu przedstawili J. Sobczak i M. Gołda-Sobczak, Prawo do grobu jako problem kulturowy i prawny, "Zeszyty Naukowe KUL" 2018, nr 1, s. 197-219.

2 Obszerne studium dotyczące tych zagadnień stanowi monografia J. Mazurkiewicza, Ochrona dóbr osobistych zmarłego w prawie polskim, Wrocław 2010.

3 Szczegółowe rozważania na ten temat przedstawił M. Jońca, Przestępstwo znieważenia grobu w rzymskim prawie karnym, Lublin 2013.

4 Cyt. za: ibidem, s. 392.

5 I. Leraczyk, Ius belli et pacis w republikańskim Rzymie, Lublin 2018, s. 112.

6 Cyt. za: M. Jońca, Przestępstwo znieważenia..., s. 402.

7 S. Tanaś, Cmentarz jako przedmiot zainteresowań geografii turyzmu, "Turyzm" 2004, t. 14, nr 2, s. 74.

8 Ibidem, s. 75.

9 Hasło Grób [w:] Obyczaje, języki, ludy świata. Encyklopedia PWN, Warszawa 2007, s. 274-275.

10 Szerzej na temat przygotowań do pochówku zmarłych oraz różnych jego form - zob. P. Urbańczyk, Trudna historia zwłok, t. 1: "Wrócisz do ziemi", Toruń 2020, s. 165-274.

11 J. Przyłuski, Leges seu Statuta ac Privilegia Regni Poloniae omnia, Kraków 1553; fragment w j. polskim - zob. S. E. Nahlik, Międzynarodowa ochrona dóbr kulturalnych. Zbiór tekstów, "Biblioteka Muzealnictwa i Ochrony Zabytków" 1962, seria B, t. 4, s. 93-94 .

12 S. E. Nahlik, Grabież dzieł sztuki. Rodowód zbrodni międzynarodowej, Wrocław-Kraków 1958, s. 108.

13 H. Grotius, Trzy księgi o prawie wojny i pokoju, w których znajdują wyjaśnienie prawo natury i prawo narodów, a także główne zasady prawa publicznego, t. 1 i 2, wstęp i tłum. z j. łacińskiego R. Bierzanek, Warszawa 1957.

14 Ibidem, t. 2, s. 35.

15 Ibidem, s. 42.

16 Ibidem, s. 277-278.

17 Ibidem, s. 376.

18 E. de Vattel, Prawo narodów, czyli zasady prawa naturalnego zastosowane do postępowania i spraw narodów i monarchów, t. 2, tłum. B. Winiarski, Warszawa 1958, s. 170.

19 Ibidem, s. 174.

20 J. L. Klüber, Droit des gens moderne de l'Europe, Stuttgart 1819, cyt. za: S. E. Nahlik, Międzynarodowa ochrona..., s. 106.

21 H. Wheaton, Elements of International Law, Philadelphia 1836, cyt. za: Classics of International Law. Elements of International Law, ed. J.B. Scott, Oxford-London 1936, s. 362-363.

22 Tekst Instrukcji - zob. S. E. Nahlik, Międzynarodowa ochrona..., s. 107-108.

23 Project of an International Declaration concerning the Laws and Customs of War, Brussels, 27 August 1874 [w:] The Laws of Armed Conflicts. A collection of Conventions, Resolutions and Other Documents, ed. D. Schindler, J. Toman, Dordrecht 1988, s. 24-34.

24 Regulamin dotyczący praw i zwyczajów wojny na lądzie, Haga, 29 lipca 1899 r. [w:] Międzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych. Dokumenty, oprac. P. K. Marszałek, Warszawa 2019, s. 23-30.

25 Regulamin dotyczący praw i zwyczajów wojny lądowej, Haga, 18 października 1907 r. [w:] Międzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych..., s. 36-43.

26 Konwencja o bombardowaniu przez morskie siły zbrojne w czasie wojny (IX Konwencja haska), Haga, 18 października 1907 r. [w:] Międzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych..., s. 57-59.

27 Treaty on the Protection of Artistic and Scientific Institutions and Historic Monuments, Washington, 15 April 1935 [w:] International Protection of the Environment. Treaties and Related Documents, ed. B. Rüster, B. Simma, New York 1977, s. 7126-7128, oraz League of Nations Treaty Series 1936, vol. 167, no. 3874, s. 289-294.

28 Treaty on the Protection of Movable Property of Historic Value, Washington, 15 April 1935 [w:] International Legislation: A Collection of the Texts of Multipartite International Instruments of General Interest beginning with the Covenant of the League of Nations, vol. VII: 1935-1937, ed. M. O. Hudson et al., Washington 1941, s. 59-63.

29 J. Z. Łoziński, Zabytek - pomnik historyczny, pamiątka narodowa, dzieło sztuki [w:] Dzieło sztuki i zabytek, "Biblioteka Muzealnictwa i Ochrony Zabytków" 1976, seria B, t. 43, s. 17-19.

30 Dz. U. z 1957 r. nr 46, poz. 212.

31 Dz. U. z 2003 r. nr 162, poz. 1568; t. jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 710 ze zm.

32 Szerzej na ten temat - zob. A. Przyborowska-Klimczak, Les notions des "biens culturels" et du "patrimoine culturel mondial" dans le droit international, "Polish Yearbook of International Law" 1989-1990, vol. XVIII, s. 47-72.

33 Recommendation concerning the Preservation of Cultural Property Endangered by Public or Private Works, 19 November 1968, Records of the General Conference, Fifteenth Session, Paris, 15 October to 20 November 1968, Resolutions, s. 139-145.

34 Recommendation for the Protection of Movable Cultural Property, 28 November 1978, Records of General Conference, Twentieth Session, Paris, 24 October to 28 November 1978, vol. I: Resolutions, Annex I, s. 11-17.

35 UNIDROIT Convention on Stolen or Illegally Exported Cultural Objects, 24 June 1995 [w:] Cultural Heritage Statutes, Leicester 2004 (Second Edition), s. 27-32; tekst w j. polskim - zob. W. Kowalski, Konwencja UNIDROIT o skradzionych lub nielegalnie wywiezionych dobrach kultury, "Studia i Materiały PISM", Warszawa 1996.

36 Dz. U. z 1976 r. nr 32, poz. 190, załącznik.

37 Szerzej na ten temat - zob. A. Przyborowska-Klimczak, Pojęcie "dziedzictwa kulturalnego" w prawie międzynarodowym, "Sprawy Międzynarodowe" 1990, nr 4, s. 101-114.

38 P. Urbańczyk, Trudna historia..., s. 207.

39 Jedną z propozycji jest wpisanie na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO cmentarza żydowskiego w Łodzi, największej żydowskiej nekropolii w Europie, mieszczącego się przy ul. Brackiej. Na cmentarzu pochowano około 160 tys. osób. Kirkut został założony w 1892 r. na obszarze ponad 40 ha, a w 1898 r. otwarto monumentalny dom przedpogrzebowy. Cmentarz jest ogrodzony murem z cegieł ze wspaniałymi bramami, a wśród form nagrobnych znajdują się różnorodne macewy, grobowce rodzinne, mauzolea, obeliski i sarkofagi, które często stanowią dzieła sztuki kamieniarskiej i kowalskiej. Przy głównej alei stoi zbudowane w 1902 r. okazałe mauzoleum Izraela Poznańskiego, jednego z trzech łódzkich "królów bawełny", multimilionera i filantropa.

40 Recommendation concerning the Protection, at National Level, of the Cultural and Natural Heritage, 16 November 1972, Records of the General Conference, Seventeenth Session, Paris, 17 October to 21 November 1972, vol. 1, Resolutions. Recommendations, s. 146-154.

41 Framework Convention on the Value of Cultural Heritage for the Society, Faro, 27 October 2005, Council of Europe Treaty Series - CETS nr 199.

42 European Convention on the Protection of the Archaeological Heritage, London, 6 May 1969, ETS nr 066.

43 Dz. U. z 1996 r. nr 120, poz. 564.

44 Zdaniem Przemysława Urbańczyka znajdujące się w grobach szczątki ludzkie są cennym źródłem wiedzy w badaniach archeologicznych, antropologicznych, historycznych, biologicznych, medycznych, kryminologicznych. Zob. P. Urbańczyk, Trudna historia..., s. 300-302.

45 Dz. U. z 2012 r., poz. 210.

46 W orzeczeniu z 5 marca 1971 r. II CR 686/213 Sąd Najwyższy stwierdził, że nagrobek mający cechy artystyczne przejawiające się w inwencji twórczej, samodzielności i oryginalności opracowania, jest utworem architektonicznym, który ma przymiot utworu w rozumieniu prawa autorskiego. Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Cywilna (OSNC) 1971, nr 12, poz. 213.

47 Convention on the Protection of the Underwater Cultural Heritage, Paris, 2 November 2001, Records of the General Conference, 31st Session, Paris, 15 October to 3 November 2001, vol. 1, Resolutions, Paris 2002, s. 50-61; "International Legal Materials" 2002, vol. 41, no. 1, s. 405-406.

48 P. Urbańczyk, Trudna historia..., s. 283.

49 Dz. U. z 2011 r. nr 172, poz. 1018.

50 W piśmiennictwie naukowym, w niektórych aktach prawnych oraz w tłumaczeniach na język polski dokumentów międzynarodowych w odniesieniu do dóbr i dziedzictwa używa się obecnie często określenia "kulturowe", zamiast wcześniej stosowanego przymiotnika "kulturalne". Można jednak uznać, że oba te określenia są poprawne i mogą być stosowane zamiennie, zwłaszcza że w innych językach nie występuje tego rodzaju rozróżnienie.

51 Zob. J. Blake, Commentary on the UNESCO 2003 Convention on the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Leicester 2006, s. 30-39.

52 Zdaniem R. Kurina te dodatkowe kryteria trzeba uznać za bardzo wysokie, a nawet za mało realistyczne i wygórowane wymagania - zob. R. Kurin, Safeguarding Intangible Cultural Heritage in the 2003 UNESCO Convention: a critical appraisal, "Museum International" 2004, vol. 56, no. 1/2, s. 70.

53 Interesujące rozważania na temat zwyczajów pogrzebowych w prawie rzymskim przedstawił M. Kuryłowicz, Rzymskie prawo oraz zwyczaje grobowe i pogrzebowe, Lublin 2020, s. 125-159.

54 Opisy i fotografie dotyczące wpisów na Listę reprezentatywną dziedzictwa są zawarte w publikacji albumowej K. Dylewskiej, Skarby kultury UNESCO. Lista Dziedzictwa Niematerialnego, Warszawa 2015.

55 A. Stasiak, S. Tanaś, Przestrzeń sepulkralna w turystyce, "Turystyka i Hotelarstwo" 2005, nr 8, s. 10.

56 Podczas tzw. nocy muzeów Muzeum Pochówku jest w Wiedniu jedną z największych atrakcji, oferujących m.in. przymiarkę do wiecznego spoczynku w trumnie.

57 S. Tanaś, Tanatoturystyka - kontrowersyjne oblicze turystyki kulturowej, "Peregrinus Cracoviensis" 2006, z. 17, s. 85-100.

58 Szerzej na temat prawnych aspektów sztuki sepulkralnej - zob. R. Kaczmarczyk, Sztuka cmentarna - zagadnienia prawne [w:] Prawo wobec kultury i sztuki, red. J. Sobczak, K. Chałubińska-Jentkiewicz, K. Kakareko, Warszawa 2018, s. 301-311.

59 S. Tanaś, Znaczenie przestrzeni śmierci w turystyce kulturowej, "Turyzm" 2006, t. 16, z. 2, s. 149.

60 Ochrona cmentarzy. Instrukcja Komisji Episkopatu do spraw Sztuki Kościelnej, 1987 [w:] Dokumenty duszpastersko-liturgiczne Episkopatu Polski 1966-1993, oprac. ks. C. Krakowiak, ks. L. Adamowicz, Lublin 1994, s. 343-348.

61 Takimi cmentarzami dla Polaków są: Cmentarz Łyczakowski we Lwowie, wileńska Rossa, cmentarz na Monte Cassino, P?re-Lachaise w Paryżu, cmentarz Les Champeaux w Montmorency pod Paryżem, cmentarz Montmartre w Paryżu, polskie cmentarze wojenne w Miednoje, Katyniu, Bykowni, Charkowie.

62 M. Frigo, Cultural property v. cultural heritage: A "battle of concepts" in international law?, "International Review of the Red Cross" 2004, vol. 86, no. 854, s. 369.

Wstęp

aby ich groby były szanowane, należycie utrzymane i oznaczone w sposób umożliwiający zawsze ich odnalezienie

Konwencje o ochronie ofiar wojny, Genewa, 12 sierpnia 1949 r.

Ostatnie lata, obfitujące w uroczystości towarzyszące obchodom setnej rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości, skłaniają badaczy reprezentujących różne dziedziny nauki - od historii, przez prawo, po sztuki plastyczne - do refleksji nad zagadnieniami odnoszącymi się do toczonych zmagań. W ten nurt pragną wpisać się także przedstawione poniżej rozważania, poświęcone międzynarodowym aspektom prawnej ochrony grobów i cmentarzy wojennych oraz ich realizacji w praktyce. Zachowanie i poszanowanie grobów poległych i zmarłych w wyniku działań wojennych stanowi przedmiot zainteresowania prawa międzynarodowego i krajowego. Sprawy utrzymywania oraz zapewniania - bądź niezapewniania - takim obiektom należytej opieki podejmują media. Kwestie te bywają też podłożem międzypaństwowych sporów i polemik1, gdyż groby wojenne stanowią niezwykle ważny segment prowadzonej przez władze wielu państw polityki pamięci2, wywierającej wpływ na idee mające potencjał inspirowania kolejnych pokoleń.

Od chwili, gdy zagadnienia pochówków i grobów wojennych zaczęły wkraczać w sferę zainteresowań humanitarnych współczesnego państwa, stały się przedmiotem międzynarodowych i wewnątrzkrajowych unormowań prawnych. Przyjęte przez Rzeczpospolitą Polską rozwiązania legislacyjne służące ich ochronie wynikają z postanowień umów międzynarodowych wielostronnych z zakresu międzynarodowego prawa humanitarnego konfliktów zbrojnych3 oraz międzynarodowego prawa ochrony dziedzictwa kultury4. Ponadto do realizacji określonych obowiązków zastosowanie mają regulacje zawartych przez Polskę umów dwustronnych dotyczących ochrony grobów wojennych5. Należy mieć też na uwadze, że w razie zaistnienia i trwania konfliktu zbrojnego konkretne zadania wynikające z przepisów konwencji genewskich wykonuje organizacja Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża6 z siedzibą w Genewie wraz z biurami krajowych stowarzyszeń Czerwonego Krzyża7. Także siły zbrojne państw członkowskich Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego biorące udział w toczących się walkach zobowiązane są stosować właściwe w tym zakresie normy obronne8.

Na niniejsze opracowanie składa się zbiór rozpraw poświęconych zagadnieniu ochrony grobów wojennych, postrzeganego tu przede wszystkim w perspektywie unormowań prawa międzynarodowego, nawiązujący do opublikowanego wcześniej wyboru dokumentów9 - instrumentarium użytecznego w praktyce politycznej oraz w pracy administracji - będącego owocem rozpoczętych w latach ubiegłych badań źródłowych nad tą problematyką. Podstawowym celem obecnie prezentowanego tomu jest wypełnienie kolejnej luki badawczej przez uwydatnienie skali i doniosłości unormowań zawartych w obowiązujących aktach prawa międzynarodowego, uznawanych za fundamentalne dla zapewnienia efektywnej ochrony i opieki mogiłom wojennym. Nikłe odzwierciedlenie podniesionych tu istotnych kwestii lub jedynie ich marginalna reprezentacja w pracach z obszarów prawa międzynarodowego, historii czy kulturoznawczych stało się czynnikiem mobilizującym do stworzenia tej szczególnej, pionierskiej monografii. Stanowi ona rezultat wnikliwości badawczej autorów, w gronie których znajdują się eksperci z zakresu prawa międzynarodowego - wykładowcy o bogatym dorobku naukowym, członkowie Stowarzyszenia Prawa Międzynarodowego (ILA), ICOM Polska, Polskiego Komitetu Narodowego ICOMOS, Komisji Upowszechniania Międzynarodowego Prawa Humanitarnego przy Zarządzie Głównym PCK, pracownicy Wojskowego Centrum Edukacji Obywatelskiej oraz reprezentujący administrację praktycy.

Zadaniem prezentowanych dociekań jest też uwidocznienie konieczności dążenia do uzyskania większej spójności obecnie obowiązujących krajowych aktów normatywnych, gwarantujących ochronę grobom i cmentarzom wojennym, z normami podpisanych przez Polskę umów wielostronnych oraz bilateralnych w tym zakresie. Analiza podejmowanych w ostatnich dziesięcioleciach działań legislacyjnych upoważnia do stwierdzenia, że nawet podstawowe zadania Biura Informacji i Poszukiwań PCK czy Sił Zbrojnych RP, istotne nie tylko w sytuacji konfliktu zbrojnego, ale także po jego ustaniu, wciąż nie znajdują miejsca stosownego do ich rangi10. Do 2016 r. jedynie par. 2 ust. 2 rozporządzenia ministra spraw wewnętrznych z dnia 23 października 1936 r.11 obligował wojewodę do podejmowania określonych działań "w porozumieniu z odnośnymi władzami wojskowymi"12. Rzadko jednak znajdowało to zastosowanie w praktyce.

Prowadzone przez autorów analizy historyczno-prawne uwzględniają aktualne realia, nie stronią od refleksji na temat zapewnienia warunków niezbędnych do podejmowania bieżących wyzwań, jakie stają przed polskim ustawodawcą, wskazując na wymóg wprowadzenia zmian w prawie krajowym, skutkujących jego harmonizacją z normami prawa międzynarodowego13. Zdecydowanie podkreślają istotną dla ochrony zabytkowych mogił wojennych rolę prawa ochrony dziedzictwa kultury. Kierują przy tym uwagę Czytelnika ku kwestiom rzadko podejmowanym przez badaczy, takim jak dziedzictwo niematerialne (np. ceremonie towarzyszące pochówkom wojennym) oraz ochrona dziedzictwa podwodnego zapewniająca ochronę i opiekę miejscom spoczynku, jakimi są wraki zatopionych podczas II wojny światowej okrętów14, a także samolotów wojskowych. Co więcej, naświetlają słabo dotąd rozpoznaną problematykę norm zwyczajowego międzynarodowego prawa humanitarnego, funkcjonujących niezależnie od położenia geograficznego i bez względu na charakter konfliktu zbrojnego. Zwracają również uwagę na - jak się zdaje bagatelizowane przez ustawodawcę - konsekwencje unormowań przyjętych w umowach bilateralnych zawartych przez Rzecz­pospolitą Polską. Tym­czasem nawet tak zdawałoby się nieskomplikowane sprawy, jak zmiana wystroju, dokonanie ekshumacji czy przeniesienia grobów obywateli państw-stron przywoływanych międzyrządowych porozumień, wymagają każdorazowo przeprowadzenia wspólnych szczegółowych uzgodnień, co może nastręczać wiele problemów. W przypadku nieistniejącego już Związku Radzieckiego takie umowy zostały zawarte m.in. z Białorusią, Litwą, Łotwą, Kirgistanem, Ukrainą, Rosją... Ale jakże często umyka uwadze choćby prosty fakt, że w okresie po II wojnie światowej, w trakcie tworzenia na polskich ziemiach cmentarzy żołnierzy Armii Czerwonej nie grupowano grobów poległych żołnierzy rekrutujących się z terenu byłych republik ZSRR zgodnie z przynależnością narodową. Obecnie ewentualne podjęcie prób zapewniania opieki zgodnie z takim kryterium - mających zaspokoić aspiracje poszczególnych państw-stron umów bilateralnych - mogłoby w perspektywie przynieść skutek (co najmniej!) w postaci wprowadzenia dysonansu w scenerii danego cmentarza czy (potencjalnie!) stania się zarzewiem poważnych konfliktów międzynarodowych15.

W monografii uwzględniono ponadto kwestie dotyczące historii urządzania pochówków poległych i zmarłych w trakcie konfliktu zbrojnego, jak też procedur sprecyzowanych w dokumentach NATO oraz wydanych na ich podstawie wewnętrznych przepisów obowiązujących w Siłach Zbrojnych RP. Przedstawiono misję i działania wobec chorych, rannych bądź jeńców wojennych, do podjęcia których zobligowana jest na mocy konwencji genewskich z 1949 r. organizacja Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża. Na przykładzie PCK ukazano bieżącą aktywność funkcjonującego w jego strukturach krajowego Biura Informacji i Poszukiwań w zakresie identyfikacji oraz udzielania informacji osobom poszukującym miejsc pochówku członków swoich rodzin, zaginionych podczas działań wojennych. Uwypuklono potrzebę upowszechnienia wiedzy o skali zadań nałożonych na Biuro przez międzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych, o liczbie aktualnie prowadzonych przez nie prac poszukiwawczych czy o zasadności uczestnictwa jego przedstawicieli w procesie ekshumacji szczątków z grobów wojennych.

W dociekaniach odnoszących się do obszernego kontekstu między­narodowej ochrony mogił wojennych nie sposób pominąć wątku unormowań związanych z zadaniami stojącymi aktualnie przed administracją publiczną w Polsce. Dlatego też opracowaniom naukowym towarzyszą dwa rozdziały autorstwa pracowników administracji rządowej, mających wieloletnią praktykę w prowadzeniu czynności urzędowych16 związanych z opieką nad wojennymi mogiłami. Kierują one uwagę na problemy, z jakimi boryka się administracja, podejmująca starania o zapewnienie ochrony cmentarzom wojennym, w tym także stanowiącym obiekty o charakterze zabytkowym17. Zawarte w tekstach spostrzeżenia i refleksje, mające źródło w osobistym doświadczeniu, są interesującym dopełnieniem poprzedzających je rozważań. Przybliżając istotę wykonywanej zawodowo pracy, ilustrują zarówno niedostatki przyjętych krajowych rozwiązań legislacyjnych, jak i potrzeby aparatu administracyjnego, których zaspokojenie usprawniłoby wypełnianie ustawowych obowiązków. Zwracają zarazem uwagę na konieczność dołożenia starań w celu wykreowania w Polsce systemowej ochrony takich obiektów.

Należy w tym miejscu nadmienić, że zgodnie z obowiązującymi przepisami w Rzeczypospolitej Polskiej "groby i cmentarze wojenne pozostają pod opieką Państwa"18, lecz kompetencje w zakresie zapewniania im ochrony i opieki zostały rozproszone. Przysługują one zarówno ministrowi właściwemu do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego19, właściwym miejscowo wojewodom20, jak i prezesowi Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu21. Do sprawowania bezpośredniego nadzoru nad stanem grobów zobowiązane zostały gminy22, które na podstawie zawartego z wojewodą fakultatywnego porozumienia mogą także (odpłatnie lub nieodpłatnie) wziąć na siebie obowiązek ich utrzymywania23. Co więcej, kompetencje do zawierania w tym zakresie porozumień posiada również wskazany wyżej minister. Może on powierzyć utrzymywanie grobów i cmentarzy wojennych fundacjom, stowarzyszeniom i instytucjom społecznym24. W stosunku do obiektów wpisanych do rejestru zabytków obligatoryjne zadania wykonują natomiast - stanowiące część działającej pod zwierzchnictwem wojewody administracji zespolonej - właściwe służby konserwatorskie25.

Obszary prawa będące przedmiotem badań oraz ich znaczenie dla ochrony cmentarzy wojennych autorzy ukazują, opierając się na rozległej bazie źródłowej i pokaźnym zestawie starannie wyselekcjonowanej literatury naukowej, w tym obcojęzycznej. Przywoływane w poszczególnych rozdziałach akty prawne, dokumenty, monografie, artykuły naukowe i inne po skompletowaniu i usystematyzowaniu zostały ostatecznie ujęte w spisie, umieszczonym na końcu tomu.

Monografia nie tylko szeroko naświetla prawnomiędzynarodowe aspekty ochrony grobów wojennych w Polsce. Wskazuje także wielorakie, często niezwykle złożone problemy realizacji tej opieki w skali kraju, inspirując do poszukiwania nowych rozwiązań oraz poddając sugestie formalne. W szerokiej perspektywie nawiązuje do argumentów wciąż aktualnego dyskursu na temat ochrony wojennych cmentarzy żołnierzy Armii Czerwonej na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

W zamierzeniach ma ona poszerzać wiedzę merytoryczną Czytelnika, skłaniać do stawiania dalszych pytań oraz do dyskusji. Prowokować do refleksji nad rzeczywistością, w której mimo zasadniczych regulacji przyjętych ponad 90 lat temu26 obowiązujące prawo krajowe nadal nie tworzy kompleksowej wizji ochrony takich obiektów.

Jolanta Mikołajczyk*

Przypisy

Wstęp

1 Nieodległy w czasie przykład mogą stanowić problemy, jakie pojawiały się przy okazji rekonstrukcji cmentarza Orląt Lwowskich na Cmentarzu Łyczakowskim, wynikające z odmiennych wizji utrwalenia pamięci o pochowanych tam poległych. Zob. A. Przewoźnik, Cmentarz Orląt Lwowskich. Czy koniec sporu?, "Przeszłość i Pamięć" 1997, nr 3, s. 4-6; J. Mikołajczyk, Obrońcy Lwowa - przestrzeń w świadomości pokoleń dwudziestolecia międzywojennego [w:] Polityka historyczna w literaturze polskiej, red. M. Piechota, K. Stępnik, Lublin 2012 ("Obrazy Kultury Polskiej"). Różnorodne trudności towarzyszyły również powstawaniu cmentarzy Ofiar Totalitaryzmu, tzw. cmentarzy katyńskich. Ale bywa, że państwa nie ograniczają się do sporów i polemik... Planowe niszczenie przez wojska Federacji Rosyjskiej cmentarzy wojennych na terytorium Ukrainy, np. w Czernihowie, Charkowie-Piatichatkach, czy dokonane na polecenie władz białoruskich zrównanie z ziemią cmentarza żołnierzy AK w Mikuliszkach na Białorusi, można obserwować w trakcie toczącego się obecnie konfliktu Rosji z Ukrainą. Zob. Cmentarz żołnierzy polskich AK w Mikuliszkach zniszczony. MSZ: to bezprecedensowy akt bestialstwa, Polsatnews.pl, 5.07.2022, https://www.polsatnews.pl/wiadomosc/2022-07-05/cmentarz-polskich-zolnierzy-ak-w-mikuliszkach-zniszczony-msz-to-bezprecedensowy-akt-bestialstwa/, dostęp: 30 VII 2025.

2 Być może bardziej uprawnione byłoby w tym miejscu użycie sformułowania "polityka wobec pamięci", zawierającego sugestię konstruowania pamięci i projektowania wizji przeszłości przez politykę. Zob. Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. M. Saryusz-Wolska, R. Traba, Warszawa 2014, s. 619.

3 Należą do nich: IV Konwencja dotycząca praw i zwyczajów wojny lądowej, sporządzona w Hadze dnia 18 października 1907 r., oraz Regulamin dotyczący praw i zwyczajów wojny lądowej, Dz. U. z 1927 r. nr 21, poz. 161; Konwencje o ochronie ofiar wojny, Genewa, 12 sierpnia 1949 r., Dz. U. z 1956 r. nr 38, poz. 171, załącznik ze zm.; Protokoły dodatkowe do Konwencji genewskich z 12 sierpnia 1949 r.: dotyczący ochrony ofiar międzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokół I) oraz dotyczący ochrony ofiar niemiędzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokół II), Genewa, 8 czerwca 1977 r., Dz. U. z 1992 r. nr 41, poz. 175, załącznik.

4 Konwencja o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego wraz z regulaminem wykonawczym do tej Konwencji oraz Protokół o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego, Haga, 14 maja 1954 r., Dz. U. z 1957 r. nr 46, poz. 212, załącznik; Drugi Protokół do Konwencji o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego, podpisanej w Hadze dnia 14 maja 1954 r., Haga, 26 marca 1999 r., Dz. U. z 2012 r., poz. 248.

5 Umowy bilateralne, podpisywane od lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku, w różnym zakresie regulują kwestie ochrony i opieki nad cmentarzami wojennymi. Obok umów zawierających szczegółowe unormowania znaleźć można też takie, których treść jedynie marginalnie odnosi się do tego zagadnienia, jak umowy o przyjaźni i współpracy (np. z Litwą, Turcją) lub współpracy kulturalnej i naukowej (z Gruzją).

6 Powołanie Centralnego Biura Informacji przez Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża przewidziano w art. 123 Konwencji o traktowaniu jeńców wojennych (III konwencja genewska). Art. 122 Konwencji nakłada na każdą ze stron konfliktu obowiązek utworzenia - funkcjonującego w kontakcie z nim - własnego, krajowego biura informacji.

7 W krajach islamu zadania takie pełnią biura stowarzyszeń Czerwonego Półksiężyca.

8 Wskazać tu należy normę NO-02-A053:2004 "Działania wojenne. Procedury pochówku poległych i zmarłych". W mniejszym zakresie istotna z punktu widzenia późniejszej identyfikacji osoby pochowanej jest NO-02-A020:2010 "Procedury postępowania z jeńcami, zdobytym wyposażeniem i dokumentami przeciwnika" (tutaj nieanalizowana). Normy te znajdują swe odzwierciedlenie w treści aktualnie obowiązującej w Siłach Zbrojnych RP Doktryny logistycznej D-4(B) oraz w tekstach regulaminów wojskowych.

9 Ochrona grobów i cmentarzy wojennych w Polsce. Wybór dokumentów, wprowadzenie i oprac. J. Mikołajczyk, Kraków 2017.

10 Zarówno w Ustawie z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny (Dz. U. z 2025 r., poz. 825), jak też w Ustawie z dnia 16 listopada 1964 r. o Polskim Czerwonym Krzyżu (Dz. U. z 2019 r., poz. 179) brak jakichkolwiek odniesień do współpracy tych podmiotów (również z administracją rządową), nawet w tak newralgicznej kwestii, jaką jest organizowanie pochówków w razie konfliktu zbrojnego.

11 Zob. par. 2 Rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 października 1936 r. wydanego w porozumieniu z Ministrami Spraw Wojskowych i Opieki Społecznej w sprawie wykonania ustawy z dnia 28 marca 1933 r. o grobach i cmentarzach wojennych, Dz. U. z 1936 r. nr 85, poz. 595. Rozporządzenie to uchylił art. 2 pkt 7 Ustawy z dnia 29 kwietnia 2016 r. o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. z 2016 r., poz. 749.

12 Zgodnie z par. 2 ust. 1 tego rozporządzenia do zadań tych należały: "a) sprawy ekshumacji i przeniesienia zwłok z cmentarza lub grobu wojennego na inny cmentarz lub do innego grobu wojennego, b) udzielanie pozwoleń na remont lub budowę grobowców, na wznoszenie pomników, na wykonywanie robót ziemnych i innych urządzeń na cmentarzach wojennych oraz zatwierdzanie projektów budowy pomników i projektów innych urządzeń, [...] d) sprawy dotyczące ogólnego zarządu cmentarzy wojennych a w szczególności sprawy związane z ewidencją, remontem i utrzymaniem grobów i cmentarzy wojennych oraz sprawy związane z uregulowaniem własności gruntów zajętych pod cmentarze wojenne".

13 Przykład wskazujący na potrzebę takiej harmonizacji może stanowić choćby procedowany w 2021 r. projekt nowelizacji Ustawy z dnia 28 marca 1933 r. o grobach i cmentarzach wojennych, Dz. U. z 2018 r., poz. 2337 [dalej: ustawa o grobach i cmentarzach wojennych]. Zob. projekt ustawy - Przepisy wprowadzające ustawę o cmentarzach i chowaniu zmarłych, RCL, druk nr UD277 z 28 IX 2021 r.

14 Szerzej: D. R. Bugajski, Podwodne dziedzictwo kultury [w:] Ochrona dóbr kultury w sytuacjach kryzysowych i konfliktach zbrojnych, t. 1, red. K. Góralczyk, M. Szuniewicz-Stępień, Gdynia 2022, s. 122 i nast. Autor, przywołując przykład odkrytego przez prywatną polską ekspedycję nurkową w 2014 r. wraku ORP "Kujawiak" u wybrzeży Malty (Morze Śródziemne), podkreśla, że Marynarka Wojenna RP utraciła w trakcie II wojny światowej 25 okrętów (w tym sześć poza polskimi obszarami morskimi) oraz wiele okrętów flotylli rzecznych.

15 Należy zauważyć, że przypadki dewastacji czy bezczeszczenia cmentarzy "radzieckich" były w ubiegłych latach przedmiotem interwencji kierowanych do ministra spraw zagranicznych nie tylko przez Federację Rosyjską, lecz również Armenię, Białoruś i Kazachstan. Zob. J. Mazurkiewicz, Niepożądani czerwonoarmiści, ignorowani niemieccy antyfaszyści i honorowani esesmani. O statusie prawnym i realiach grobów oraz cmentarzy wojennych radzieckich i niemieckich w Polsce [w:] Non omnis moriar: osobiste i majątkowe aspekty prawne śmierci człowieka. Zagadnienia wybrane, red. J. Gołaczyński, J. Mazurkiewicz, J. Turłukowski, D. Karkut, Wrocław 2015, s. 633-634.

16 Pierwszy z tekstów, poświęcony ochronie grobów i cmentarzy wojennych jako obiektów zabytkowych, wykorzystuje przykład obiektów zlokalizowanych na obszarze województwa małopolskiego. Drugi - o charakterze eseju - stanowi refleksję nad kwestiami mającymi związek z uwarunkowaniami, jakie towarzyszą działaniom podejmowanym na obszarze województwa mazowieckiego.

17 Do obiektów wymagających szczególnej ochrony i opieki należy na obszarze województwa małopolskiego m.in. wyróżniony w 2016 r. Znakiem Dziedzictwa Europejskiego cmentarz wojenny z okresu I wojny światowej nr 123 Łużna-Pustki. O obowiązkach nałożonych na administrację, związanych z utrzymaniem uhonorowanego obiektu, traktuje zwłaszcza art. 7 ust. 1 lit. c Decyzji Parlamentu Europejskiego i Rady 1194/2011/UE z 16 listopada 2011 r. ustanawiającej działanie Unii Europejskiej na rzecz Znaku Dziedzictwa Europejskiego, Dz. Urz. UE L 303 z 22.11.2011.

18 Zob. art. 6 ust. 1 ustawy o grobach i cmentarzach wojennych.

19 Przy czym zachowane zostają uprawnienia przysługujące Kościołom i innym związkom wyznaniowym oraz wójtom (burmistrzom, prezydentom miast) na podstawie Ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych, Dz. U. z 2024 r., poz. 576 ze zm.

20 Art. 5 i 5a ustawy o grobach i cmentarzach wojennych.

21 Art. 4 ustawy o grobach i cmentarzach wojennych. Zob. też przepisy Ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Dz. U. z 2023 r., poz. 102. [dalej: ustawa o IPN]. Prezes IPN wykonując swe obowiązki poza granicami kraju, jest zobowiązany do współpracy z ministrem właściwym do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego oraz ministrem spraw zagranicznych (art. 53a ust. 3, art. 53j oraz 53k pkt 4, pkt 5 lit. a oraz lit. c-d ustawy o IPN). Natomiast unormowanie kwestii związanych z tworzeniem przez IPN Bazy Materiału Genetycznego powierzono ministrowi właściwemu do spraw zdrowia (art. 53g ustawy o IPN). Zob. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 19 grudnia 2016 r. w sprawie sposobu pobierania materiału genetycznego oraz warunków i sposobów jego przechowywania, Dz. U. z 2016 r., poz. 2179.

22 Zob. art. 7 ustawy o grobach i cmentarzach wojennych.

23 Art. 6 ust. 3 ustawy o grobach i cmentarzach wojennych. Jeśli jednostka samorządu terytorialnego (obok gminy może to być powiat lub województwo samorządowe) nie wyrazi chęci nieodpłatnego przejęcia powierzonego zadania, wojewoda zawierając stosowne porozumienie, przekazuje jej jednocześnie odpowiednie fundusze przeznaczone na realizację wskazanych obowiązków.

24 Art. 6 ust. 4 ustawy o grobach i cmentarzach wojennych.

25 Na mocy ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, Dz. U. z 2024 r., poz. 1292 ze zm.

26 Do 2016 r. prócz ustawy o grobach i cmentarzach wojennych z 1933 r. obowiązywało jedynie rozporządzenie wydane na podstawie jej art. 8. Zob. przyp. nr 11.

* Doktor nauk humanistycznych, Wyższa Szkoła Administracji Publicznej w Kielcach, Małopolski Urząd Wojewódzki w Krakowie; ORCID ID: https://orcid.org/0000-0002-7577-2318.