Obrzęk naczynioruchowy (angioedema, AE) należy do stanów zagrożenia życia. Charakterystycznym objawem choroby jest występujące napadowo, nawracające, ograniczone i niesymetryczne obrzmienie luźnej tkanki łącznej w warstwie podskórnej twarzy i kończyn lub obrzmienie warstwy podśluzówkowej górnych dróg oddechowych i przewodu pokarmowego. Obrzęk może być zlokalizowany w różnych częściach ciała. Najczęstszą lokalizacją obrzęku są okolice oczodołów, usta, język, kończyny, okolice genitaliów i ściana jelit. Może on występować w jednym miejscu lub w wielu lokalizacjach jednocześnie. Często współistnieje z pokrzywką.
Obrzęk naczynioruchowy został po raz pierwszy opisany w 1586 roku przez włoskiego naukowca z Mantui Marcello Donati (1538-1602). Opis dotyczył młodego pacjenta z obrzękiem ust i twarzy oraz zmianami na skórze o typie żywoczerwonej pokrzywki [1].
Pojedyncze przypadki pacjentów z izolowanym obrzękiem naczynioruchowym lub obrzękiem współistniejącym z pokrzywką opisali: w 1777 roku Franz Anton Mai (1742-1814), w 1843 roku Robert James Graves (1796-1853) i w 1876 roku John Laws Milton (1820-1898) [2].
W 1882 roku niemiecki lekarz Heinrich Irenaeus Quincke pracujący w Klinice Uniwersytetu w Kolonii (Christian-Albrechts-Universität zu Kiel) opisał serię przypadków pacjentów z ostrym, ograniczonym (bez pokrzywki) obrzękiem naczynioruchowym. Z nazwiskiem tego lekarza wiąże się ciągle aktualna nazwa choroby - obrzęk Quinckego, obowiązująca w wielu krajach, szczególnie jeśli obrzęk dotyczy twarzy i warg [3].
Drugą nazwę - obrzęk angioneurotyczny - zaproponował w 1885 roku Paul Strubing, sugerując potencjalny związek między układem nerwowym i występowaniem objawów obrzęku [4]. Sześć lat później, tj. w 1888 roku, sir Wiliam Osler (1849-1919), nazywany ojcem współczesnej medycyny, opisał pięć przypadków wrodzonego obrzęku naczynioruchowego w jednej rodzinie, w tym jeden przypadek śmiertelny [5].
W latach 1909-1933 publikowano liczne opisy rodzinnych przypadków obrzęku. W 1909 roku Bulloch zwrócił uwagę na pewną angielską rodzinę, analizując 7 jej pokoleń - 49 członków rodziny zgłaszało różne objawy obrzęku, a 12 zmarło z powodu obrzęku krtani [6].
Interesujący opis 181 przypadków rodzinnego obrzęku naczynioruchowego występującego w 21 rodzinach przedstawili w roku 1929 Dunlap i Lemon [7]. W 1933 roku Cockayne w podręczniku genetyki skóry opublikował pierwsze dane dotyczące możliwości diagnozowania tego schorzenia [8].
W kolejnych latach pierwszej połowy XX wieku nie odnotowano zbyt wielu doniesień, w tym opisów przypadków i możliwości terapeutycznych obrzęku naczynioruchowego. Ponowne zainteresowanie tą chorobą wiąże się z odkryciem w 1961 roku przez zespół patologów pod kierownictwem Irwina H. Lepowa z Case Western Reserve University w Cleveland (USA) naturalnie występującego w surowicy krwi inhibitora pierwszej składowej układu dopełniacza, nazwanego inhibitorem C1 esterazy (C1 esterase inhibitor, C1-INH) [9].
W tym samym roku amerykański badacz Nathaniel Landerman przedstawił Amerykańskiej Akademii Alergii i Immunologii (American Academy of Allergy and Immunology) swoje obserwacje dotyczące grupy pacjentów z wrodzonym obrzękiem naczynioruchowym hospitalizowanych w Walter Reed Army Hospital w Waszyngtonie. Dane te, zawierające informacje uzyskane od pacjentów z wywiadu, objawy kliniczne i diagnostykę różnicową, opublikował w 1962 roku w prestiżowym czasopiśmie "Journal of Allergy" [10]. Landerman, nazywany pionierem alergologii, powiązał odkrycia z badań podstawowych z danymi klinicznymi i zaproponował kryteria umożliwiające różnicowanie obrzęków w zależności od czynników wywołujących obrzęk, tj. różnicowanie obrzęku alergicznego i obrzęku niealergicznego [10].
Współpraca Landermana z naukowcami z Harvard Medical School w Bostonie i Case Western Reserve University w Cleveland (F. Rosen, V. Donaldson, I. Lepow, O. Ratnoff) istotnie wpłynęła na postęp w badaniach nad patomechanizmem i diagnostyką tego schorzenia [11, 12]. Zwrócono uwagę, że u niektórych pacjentów stężenia inhibitora C1 były prawidłowe, a niekiedy nawet podwyższone, natomiast jego aktywność była obniżona. Badania te pozwoliły wyodrębnić dwa klinicznie podobne podtypy wrodzonego obrzęku naczynioruchowego - typ I i typ II [13, 14]. W 1972 roku Caldwell i wsp. opisali pierwszy przypadek nabytego obrzęku naczynioruchowego u pacjenta z chorobą układową - mięsakiem limfatycznym [15]. Nadal jednak, mimo intensywnych badań naukowych nad patomechanizmem obrzęku naczynioruchowego, nie uzyskiwano jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, które mediatory odpowiadają za pojawianie się klinicznych objawów obrzęku, zarówno wrodzonego, jak i nabytego.
Jedenaście lat później, w 1983 roku, Allen P. Kaplan i wsp. ze State University of New York na podstawie badań doświadczalnych wykazali, że mediatory odpowiedzialne za zwiększoną przepuszczalność naczyniową i obrzęk tkanek należą głównie do kinin osoczowych i biorą udział w procesie aktywacji układu kontaktu [16].
Kolejne publikacje, z lat 80. XX wieku, zwracają uwagę na wzrost liczby przypadków pacjentów z nabytym obrzękiem naczynioruchowym, zarówno o typie autoimmunologicznym, jak i indukowanym lekami, głównie inhibitorami enzymu konwertującego angiotensynę [17-20]. W 1998 roku w czasopiśmie "Lancet" została opublikowana praca, w której podkreślono istotną rolę bradykininy jako głównego mediatora odpowiedzialnego za obrzęk tkanek we wrodzonym obrzęku naczynioruchowym [21].
W 2000 roku opisano nową postać wrodzonego obrzęku naczynioruchowego - typ III, z prawidłowym stężeniem i aktywnością inhibitora C1, ale z mutacją czynnika XII, którą zapoczątkowują prawdopodobnie estrogeny [22, 23]. Rozpoczęła się era badań genetycznych w rodzinach pacjentów z wrodzonym obrzękiem naczynioruchowym i identyfikacja nowych mutacji, nie tylko czynnika XII, lecz także inhibitora tkankowego aktywatora plazminogenu i angiopoetyny [24-26]. Problemem klinicznym są nadal pacjenci z nabytym obrzękiem naczynioruchowym, których liczba wzrasta. Patomechanizm tej patologii jest nadal dyskusyjny.
Piśmiennictwo
1. World Digital Library: On Medicine - De medicina. http://www.wdl.org/en/item/11618/ (dostęp: 4.11.2015).
2. Reshef A., Kidon M., Leibovitch I.: The story of angioedema; from Quincke to bradykinin. Clinical Reviews in Allergy & Immunology. 2016; 51: 121-139.
3. Quincke H.: Uber akutes umschriebenes Hautödem. Monatsschrift für Praktische Dermatologie. 1882; 1: 160-169.
4. Strübing P.: Uber akutes (angioneurotisches) Ödem. Zeitschrift für Klinische Medizin. 1885; 9: 381.
5. Osler W.: Hereditary angio-neurotic oedema. American Journal of Medical Science. 1888; 95: 362.
6. Bulloch W.: Angioneurotic oedema, the treasury of the human inheritance. Eugenics Laboratory Memoirs. 1909; 9: 38.
7. Dunlap H.F., Lemon W.S.: The hereditary type of angioneurotic edema. American Journal of Medical Science. 1929; 177: 259-273.
8. Cockayne E.A.: Inherited abnormalities of the skin and its appendages. Oxford University Press, Oxford 1933: 371-375.
9. Pensky J., Levy L.R., Lepow I.H.: Partial purification of a serum inhibitor C1-esterase. Journal of Biological Chemistry. 1961; 236: 1674-1679.
10. Landerman N.: Hereditary angioneurotic edema: I. Case reports and review of the literature. Journal of Allergy. 1962; 33: 316-329.
11. Donaldson V.H., Evans R.R.: A biochemical abnormality in hereditary angioneurotic edema: absence of serum inhibitor C1-esterase. American Journal of Medicine. 1963; 35: 37-44.
12. Donaldson V.H., Rosen F.S.: Action of complement in hereditary angioneurotic edema: the role of inhibitor C1-esterase. Journal of Clinical Investigation. 1964; 43: 2204-2213.
13. Rosen F.S., Pensky J., Donaldson V.H. i wsp.: Hereditary angioneurotic edema: two genetic variants. Science. 1965; 148: 957-958.
14. Rosen F.S., Alper C.A., Pensky J. i wsp.: Genetically determined heterogeneity of the C1 esterase inhibitor in patients with hereditary angioneurotic edema. Journal of Clinical Investigation. 1971; 50: 2143-2149.
15. Caldwell J.R., Ruddy S., Schur P.H. i wsp.: Acquired C1-inhibitor deficiency in lymphosarcoma. Clinical Immunology and Immunopathology. 1972; 1: 39-52.
16. Fields T., Ghebrehiwet B., Kaplan A.P.: Kinin formation in hereditary angioedema plasma: evidence against kinin derivation from C2 and in support of "spontaneous" formation of bradykinin. Journal of Allergy and Clinical Immunology. 1983; 72: 54-60.
17. Geha R.S., Quinti I., Austen K.F. i wsp.: Acquired C1-inhibitor deficiency associated with antiidiotypic antibody to monoclonal immunoglobulins. New England Journal of Medicine. 1985; 312: 534-540.
18. Alsenz J., Bork K., Loos M.: Autoantibody-mediated acquired deficiency of C1 inhibitor. New England Journal of Medicine.1987; 316: 1360-1366.
19. Jett G.K.: Captopril-induced angioedema. Annals of Emergency Medicine. 1984; 13: 489-490.
20. Israili Z.H., Hall D.: Cough and angioneurotic edema associated with angiotensin converting-enzyme inhibitor therapy. Annals of Internal Medicine. 1992; 117: 234-243.
21. Nussberger J., Cugno M., Amstutz C. i wsp.: Plasma bradykinin in angio-oedema. Lancet. 1998; 351: 1693-1697.
22. Bork K., Barnstedt S., Koch P. i wsp.: Hereditary angioedema with normal C1-inhibitor activity in women. Lancet. 2000; 356: 213-217.
23. Cichon S., Martin L., Hennies H. i wsp.: Increased activity of coagulation factor XII (Hageman factor) causes hereditary angioedema type III. American Journal of Human Genetics. 2006; 79: 1098-1104.
24. Bork K., Wulff K., Witzke G. i wsp.: Hereditary angioedema with normal C1-INH with versus without specific FXII gene mutations. Allergy. 2015; 70: 1004-1012.
25. Bork K., Wulff K., Steinmuller-Magin L. i wsp.: Hereditary angioedema with a mutation in the plasminogen gene. Allergy. 2018; 73: 442-450.
26. Germenis A.E., Margaglione M., Pesquero J. i wsp.: International consensus on the use of genetics in the management of hereditary angioedema. Journal of Allergy and Clinical Immunology: In Practice. 2019.
