Obrona Społeczeństwa w XXI wieku. Pakiet 2 książki - Urszula Staśkiewicz

2. Podstawy teoretyczne i normatywne obronności

2.1. Wybrane aspekty teorii obronności państwa

2.1.1. Podstawowe terminy z zakresu obronności

Przystępując do rozważań dotyczących problematyki obronności, a szczególnie przygotowań obronnych społeczeństwa, zasadne jest zdefiniowanie na początku pojęć, którymi będzie się operować. Należy bowiem zwrócić uwagę, że obrona, obronność, obrona narodowa i obronność państwa - to terminy, które wydają się być synonimicznymi, lecz w rzeczywistości ich definicje są różne, tak jak jest różny ich zakres przedmiotowy.

Zgodnie ze "Słownikiem terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego" termin "obrona" (ang. defense) - to "rodzaj działań bojowych wojsk zawczasu planowanych i przygotowanych w oparciu o umocnienia terenowe, lub organizowany doraźnie, mający na celu przeciwdziałanie napaści nieprzyjaciela"1. T. Kotarbiński w "Traktacie o dobrej robocie" natomiast stwierdził, że obrona jest działaniem przeciwko natarciu: "Ten naciera, kto usiłuje spowodować zmianę niezgodną z celem przeciwnika; ten się zachowuje obronnie, kto usiłuje do tej zmiany nie dopuścić. [...] natarcie polega na czynie konstrukcyjnym lub destrukcyjnym, obrona - na czynie zachowawczym lub zapobiegawczym"2.

Pojęcie "obronność" jest definiowane przez słownik jako "[...] jedna z podstawowych dziedzin działalności państwa, mająca na celu przeciwdziałanie wszelkiego rodzaju zagrożeniom"3. Z kolei w Strategii obronności Rzeczypospolitej Polskiej "obronność" była określana jako "[...] dziedzina bezpieczeństwa narodowego, stanowiącą sumę wszystkich cywilnych i wojskowych przedsięwzięć mających na celu zapobieganie i przeciwstawienie się wszelkim potencjalnym zagrożeniom bezpieczeństwa państwa, zarówno militarnym, jak i pozamilitarnym, mogącym doprowadzić do kryzysu polityczno-militarnego"4. S. Koziej natomiast określił obronność jako "[...] zdolność państwa do przeciwstawiania się najniebezpieczniejszym zagrożeniom, jakimi są zagrożenia wojenne"5.

Kolejnym pojęciem jest "obrona narodowa" (ang. national defense), definiowana w cytowanym wcześniej słowniku jako "[...] działalność mająca na celu odpowiednie przygotowanie i wykorzystanie sił i środków będących do dyspozycji państwa dla przeciwdziałania wszelkiego rodzaju zagrożeniom zewnętrznym i wewnętrznym godzącym w interes narodowy"6. Warto w tym miejscu wspomnieć, że słownik z 1994 r. definiuje "obronę narodową" nieco inaczej - "[...] całokształt sił i środków (instytucji) społeczeństwa (narodu) oraz ich poczynania związane z przeciwdziałaniem zagrożeniom godzącym w interes narodowy"7.

Problematykę obrony narodowej poruszał w licznych pracach W. Kitler. W książce "Obrona cywilna (niemilitarna) w Polsce"8 wyraził przekonanie, że "[...] państwo jako instytucja polityczna i terytorialna forma organizacji (dosłownie - organizowania się) społeczeństwa, wykorzystując własne możliwości oraz korzyści płynące ze współpracy z innymi uczestnikami stosunków międzynarodowych, podejmuje działania we wszystkich sferach swojej aktywności dla ochrony i obrony interesów życiowych z całokształtu interesów bezpieczeństwa narodowego"9, a tę sferę aktywności państwa określił mianem "obrona narodowa". Natomiast w swojej rozprawie habilitacyjnej10, poruszając kwestię obrony narodowej, zaproponował następującą jej definicję:

szczególna forma aktywności państwa w obszarze bezpieczeństwa narodowego, która przesądza o trwałości państwa i społeczeństwa w obliczu różnorodnych (zewnętrznych i wewnętrznych) wyzwań i zagrożeń jego bezpieczeństwa; stanowi sumę wszystkich cywilnych i wojskowych poczynań państwa, z aktywnością natury międzynarodowej włącznie, na rzecz ochrony i obrony interesów życiowych z zakresu bezpieczeństwa narodowego; stanowi skoordynowany wewnętrznie zbiór elementów realizujących funkcje kierowania (polityczne i administracyjne) i wykonawcze (militarne i niemilitarne - cywilne), określony relacjami (sprzężeniami) i połączonych wspólną misją ochrony i obrony żywotnych interesów bezpieczeństwa narodowego; stanowi nadrzędną, wyższą formę aktywności państwa w obszarze bezpieczeństwa, w stosunku do innych szczegółowych form bezpieczeństwa narodowego11.

Kolejnym ważnym terminem jest "obronność państwa" (ang. defenses of the state). Słownikowa definicja tego pojęcia brzmi: "[...] dziedzina bezpieczeństwa państwa, dotycząca przeciwstawiania się zewnętrznym zagrożeniom polityczno-militarnym przy wykorzystaniu wszystkich dysponowanych przez państwo sił i środków (militarnych i niemilitarnych)"12. A. Tomaszewski natomiast przez pojęcie "obronność państwa" rozumie "[...] odpowiednio zorganizowane i przygotowane zasoby oraz podejmowane działania w kraju i na arenie międzynarodowej (w tym zawieranie układów i sojuszy) w celu uzyskania określonej zdolności do monitorowania zagrożeń, głównie zewnętrznych o charakterze militarnym, oraz skutecznego przeciwdziałania im"13.

Analizując problematykę definiowania pojęć z zakresu obronności, R. Lelito doszedł do następujących wniosków: "[...] Obrona oznacza w swym podstawowym znaczeniu działanie, czyli walczenie, bronienie, wzbranianie, przeciwstawianie się niebezpieczeństwom. Jest ona synonimem walki, czyli obroną defensywną, akcją obronną, oporem i przeciwdziałaniem. Z kolei obronność jest identyfikowana jako możliwość, zdolność i gotowość, a zatem przygotowanie do wcześniej zdefiniowanej obrony. Obronność oznacza zatem potrzebę oraz konieczność obrony podmiotu oraz jego zdobyczy w różnych sferach wobec pojawiających się zagrożeń. Jest stanem, a nie działaniem podmiotu, pozwalającym w sytuacjach niebezpiecznych na obronę jego ważnych interesów. W tym kontekście jako obronność państwa należy uznać przygotowanie państwa, jego struktur, a zwłaszcza armii do działalności obronnej ukierunkowanej na przeciwdziałanie zagrożeniom militarnym"14.

Następnym istotnym pojęciem z zakresu obronności jest "system obronny państwa" (ang. defensive system of the state). Określono go jako "[...] skoordynowany wewnętrznie zbiór elementów ludzkich, materiałowych i organizacyjnych zapewniających możliwości przeciwstawienia się zagrożeniom wojennym, zgodnie z celami i zamiarem obrony. Tworzą go podsystemy: militarny, niemilitarny oraz kierowania. Jego strukturę przedmiotową tworzą zadania realizowane przez poszczególne elementy i ogniwa we wszystkich sferach działalności w ramach przygotowań obronnych w czasie pokoju, a także w czasie zagrożenia i wojny"15.

Problematyka systemu obronnego państwa jest kwestią niezwykle złożoną, a także poruszaną przez wielu teoretyków i praktyków obronności. Jednym z nich jest K. Krakowski, który, analizując polski system obronny, stwierdził, że "[...] system obronny w teorii i praktyce jest identyfikowany jako zbiór elementów systemu funkcjonalnego państwa odpowiedzialnych za zapewnienie bezpieczeństwa przede wszystkim zewnętrznego. Cechami szczególnymi systemu obronnego jest jego: odpowiedzialność i powszechność, celowość, ciągłość, niejawność (skrytość), specjalizacja i współdziałanie"16. Powszechność - precyzuje K. Krakowski - przejawia się w powszechnym obowiązku obrony wynikającym zarówno z Konstytucji, jak i ustawy o powszechnym obowiązku obrony, a celowość systemu obronnego jest widoczna w jego ukierunkowaniu na monitorowanie, przeciwdziałanie i neutralizowanie zagrożeń. Z kolei ciągłość polega na działaniu podczas każdego ze stanów funkcjonowania państwa: stanu wojny, stanu klęski żywiołowej, stanu wyjątkowego i stanu normalnego. Niejawność odnosi się zaś do utajniania szczegółów planistycznych i organizacyjnych sfery obronnej. Specjalizacja jest natomiast rozumiana jako przydzielanie konkretnych zadań wyspecjalizowanym, do wykonywania tych konkretnych zadań, organom państwa (elementom systemu)17.

J. Wojnarowski, charakteryzując system (podsystem) obronny państwa [SOP], zwrócił uwagę, że powinien on pełnić trzy zasadnicze funkcje:

stanowić główny potencjał obronny (ludzki, materiałowy, finansowy); być środkiem wsparcia poczynań dyplomacji we wszystkich trzech stanach bezpieczeństwa państwa (pokoju, kryzysu i wojny); stanowić płaszczyznę integracji z pozostałymi podsystemami systemu bezpieczeństwa narodowego (ochronnym, społecznym i gospodarczym)18.

System obronny można także rozpatrywać w ujęciu organizacyjnym. I tak, "[...] w ujęciu organizacyjnym do systemu obronnego należy zaliczyć podsystem kierowania identyfikowany - jako system kierowania i dowodzenia (w czasie wojny - wojenny system dowodzenia), Siły Zbrojne RP - jako element wykonawczy i system pozamilitarny, który możemy identyfikować jako administrację rządową i samorządową, podmioty gospodarcze i społeczne oraz ogół obywateli realizujących zadania na rzecz obronności. Sprawność SOP jest determinowana harmonijnym współdziałaniem tworzących go podsystemów i systemów otoczenia go wspierających"19.

Niemniej należy pamiętać, że sam system obronny państwa nie wystarcza, aby zapewnić bezpieczeństwo. Niezwykle ważne są także inne czynniki, jak na przykład odpowiednie stosunki międzynarodowe (np. tworzenie układów lub sojuszy) i poziom rozwoju państwa, gdyż jak zauważa A. Tomaszewski, "[...] obronność funkcjonuje w określonym środowisku, które tworzą: sytuacja polityczno-militarna w otoczeniu oraz związane z nią zagrożenia, potencjał gospodarczy i terytorium państwa, a także jego powiązania polityczne i gospodarcze z innymi podmiotami międzynarodowymi. Są to podstawowe czynniki warunkujące zarówno potrzeby w zakresie obronności, jak i zdolności obronne państw"20.

System obronny państwa podlega ciągłym przeobrażeniom. Jest to istotna cecha tego systemu, gdyż musi on być zdolny do reagowania w zmieniającym się środowisku bezpieczeństwa.

Obecny stan wiedzy na temat obronności państwa kształtował się przez setki lat. Każda bitwa, każda wojna, powstawanie i upadki mocarstw były podstawą do analiz sposobów i metod obrony państwa. Pierwsze znane dzieło na ten temat powstało już w VI wieku p.n.e. Mimo tak bogatej wiedzy i doświadczenia wciąż nie wiemy jednak wszystkiego o obronie i obronności państwa, gdyż każde nowe zagrożenie zmusza do weryfikacji dotychczasowych metod działania. Być może okaże się, że dotychczasowe działania przy współczesnych zagrożeniach, związanych chociażby z rozwojem technologii, są nieadekwatne i należy zrewidować podejście do przedmiotowej problematyki.

2.1.2. Obronność jako dyscyplina naukowa

Problematyka obronności, bezpieczeństwa i wojny od wieków interesowała badaczy (przykładem takiego odwiecznego zainteresowania jest dzieło Sun Tzu Sztuka wojny21 powstałe w starożytnych Chinach), a zagadnienia z nią związane były poruszane przez przedstawicieli różnych nauk, m.in.: filozoficznych, socjologicznych, historycznych, politologicznych, ekonomicznych i wojskowych. Niewątpliwą przyczyną takiego zainteresowania jest fakt, że wojna od zawsze towarzyszyła człowiekowi, a sentencja Si vis pacem, para bellum22 jest wciąż aktualna. Ponadto, jak współcześnie zauważają polemolodzy, "[...] wojna okazuje się być koniecznym warunkiem utrzymania pokoju i zachowania bezpieczeństwa, jest etapem pośrednim w kształtowaniu celowościowo uwarunkowanej zgody i harmonii w każdej strukturze społecznej"23.

W 2011 r. w Polsce dostrzeżono wyjątkowość problematyki obronności i postanowiono uznać nauki o obronności za odrębną dyscyplinę naukową należącą do obszaru nauk społecznych24. Wcześniej problematyka ta mieściła się w naukach wojskowych (należących do obszaru nauk humanistycznych). Nauki o obronności stały się więc jedną z najnowszych dyscyplin naukowych w Polsce. Jednak, jak zauważył M. Lutostański, "[...] wraz z wprowadzeniem nowej klasyfikacji pojawiły się liczne kontrowersje. Dotyczyły one między innymi aspektu semantyczno-rzeczowego nauk o bezpieczeństwie i nauk o obronności"25. Z. Trejnis wspomniał zaś, że "[...] trudno jednoznacznie zdefiniować tożsamość poznawczą i metodologię nauk o bezpieczeństwie i nauk o obronności, a wielu badaczy zadaje sobie pytanie, czy to rozgraniczenie było potrzebne i ważne z jakichś innych powodów niż administracyjne?"26.

Zgodnie z informacją zamieszczoną w "Leksykonie obronności", "[...] nauki o obronności obejmują teoretyczne podstawy praktycznych rozwiązań w zakresie przygotowania i działania systemu obronnego w różnych warunkach i stanach jego funkcjonowania"27. Inny badacz - B. Szulc stwierdził zaś, że "[...] nauki o obronności obejmują problematykę obronną we wszystkich sferach konstytucyjnej egzystencji państwa i jego obywateli oraz wszelką działalność obronną w skali międzynarodowej. Ich celem jest identyfikowanie wszelkich zagrożeń i kreowanie wieloaspektowych działań narodowych i międzynarodowych systemów obronnych"28. Cytowany wcześniej W. Kitler uważa natomiast, że nauki o obronności:

to nauki o związkach zjawisk zachodzących w procesie zapewniania bezpieczeństwa militarnego państwa i podmiotów stosunków międzynarodowych; zajmują się organizacją i funkcjonowaniem państwa oraz organizacji międzynarodowych w dziedzinie obronnej i tworzonych przez nie systemów obronnych; stanowią dyscyplinę dotyczącą badań prawidłowości występujących w dziedzinie obronnej; są naukami, w których przedmiotem jest wiedza o organizacji państwa i jego działaniach w dziedzinie obronnej29.

Przedmiotem badań nauk o obronności, jak zauważa B. Pacek, "[...] są przygotowania obronne państwa i rozwój systemu obronnego państwa, w tym sił zbrojnych, a także organizacja i prowadzenie działań obronnych, operacji wojskowych, dowodzenia oraz szkolenia wojsk"30. Stwierdza on także, że przedmiotem badań tych nauk jest również teoria sztuki wojennej. Natomiast należy wspomnieć, że do 2011 r. problematyką wojen zajmowały się głównie dwie dyscypliny naukowe: stosunki międzynarodowe i nauki wojskowe.

Kwestię sztuki wojennej poruszał W. Lidwa, który uznał, że "[...] jako teoria i praktyka zbrojnych działań wojennych sztuka wojenna jawi się jako nauka, której podstawą badań jest problematyka przygotowania i prowadzenia walki zbrojnej. W drugim zaś znaczeniu postrzega się ją zwykle jako praktykę postępowania dowódców i wojsk w zakresie przygotowania i prowadzenia walki. Zbliżony podział dotyczy także podstawowych jej składowych: strategii, sztuki operacyjnej i taktyki"31. Analizowaniem sztuki wojennej (w tym konkretnym przypadku chodzi o jej składową, tj. strategię) zajmowali się także J. Marczak i J. Pawłowski, którzy zgodnie uznali, że "[...] ze wszystkich części sztuki wojennej, strategia jest dziedziną wiedzy i działalnością najtrudniejszą, a zarazem twórczą i niepowtarzalną, czyli mającą cechy sztuki. Te cechy strategii czynią ją dziedziną trudno dostępną"32.

Po 2011 r. jedną z najpilniejszych potrzeb w zakresie nauk o obronności i nauk o bezpieczeństwie stało się więc rozgraniczenie przedmiotów badań tych dyscyplin. Rozgraniczenia takiego dokonał m.in. B. Szulc. Wyniki przedstawiono w tabeli 2.

Tab. 2. Najpilniejsze potrzeby w zakresie nauk o obronności i nauk o bezpieczeństwie

Zakresy przedmiotowe badań

Nauki o bezpieczeństwie

Nauki o obronności

1. Aktualny stan różnego rodzaju bezpieczeństwa według przyjętych parametrów zmiennych

1. Zagrożenia w kontekście przygotowania przeciwdziałań

2. Aktualne zagrożenia poszczególnych rodzajów bezpieczeństwa

2. Możliwości przeciwstawienia się istniejącym wyzwaniom i zagrożeniom

3. Tendencje zmian następujących w poszczególnych stanach

3. Funkcjonowanie systemu obronnego i jego zmian

4. Czynniki wpływające na stan bezpieczeństwa w analizowanych obszarach

4. Formy i metody działania systemu obronnego

5. Możliwości zmian w obszarach bezpieczeństwa w aspekcie zmieniających się zagrożeń

5. Przebieg i możliwości zmian w procesie edukacji obronnej społeczeństwa

6. Poczucie bezpieczeństwa przez władze i obywateli

6. Nowe metody i narzędzia przeciwdziałania zagrożeniom

7. Wpływ zaspakajania potrzeb w zakresie bezpieczeństwa

7. Możliwości współdziałania elementów ochronno-obronnych w międzynarodowych stosunkach obronnych

Źródło: B. Szulc, Problemy metodologiczne nauk o bezpieczeństwie i nauk o obronności, w: Drogą bezpieczeństwa i obronności. Jubileusz 70-lecia urodzin profesora Czesława Jareckiego, red. B. Pączek, Wydawnictwo BP, Gdynia 2015, s. 283-284.

W 2018 r. miała miejsce duża reforma szkolnictwa wyższego - została przyjęta przez Sejm RP Ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce33. Na jej podstawie ustanowiono nowy podział dziedzin i dyscyplin naukowych34. Zgodnie z nowym rozporządzeniem nauki o obronności stały się częścią nauk o bezpieczeństwie, a nauki o bezpieczeństwie zostały w dziedzinie nauk społecznych. Mimo że omawiane rozporządzenie weszło w życie z dniem 1 października 2018 r., to jednak do końca kwietnia 2019 r. można było uzyskać stopień naukowy w naukach o obronności, gdyż zarówno ustawa z dnia 20 lipca 2018 r., jak i rozporządzenie z dnia 20 września 2018 r. przewidywały tzw. okres przejściowy.

Wspomniana reforma ma zarówno zwolenników, jak i przeciwników. Zważywszy, że obronność była jedną z najmłodszych dyscyplin naukowych w Polsce, możliwe, iż jej dorobek i odmienność od innych dyscyplin nie był wystarczający, aby w nowym systemie uznać ją za osobną dyscyplinę. Możliwe jest także, że nie dano jej wystarczająco dużo czasu, aby nauka ta wykazała swoją wyjątkowość, gdyż na wykazanie się odrębnością miała w polskim systemie szkolnictwa wyższego tylko 7 lat.

Reasumując, należy stwierdzić, że obronność jest specyficzną nauką, budzącą wiele kontrowersji zarówno pod względem jej zakresu przedmiotowego, jak i kwestii stworzenia z niej odrębnej dyscypliny naukowej. Niewątpliwie bezpieczeństwo i obronność, jako młode dyscypliny naukowe, musiały sprostać wyzwaniom przed nimi stojącym, odnaleźć swoją tożsamość i wykreować swoją odrębność. Obronność, jako odrębna dyscyplina, nie przetrwała jednak okresu próby.

Niewątpliwie zaś obronność jest jedną z najważniejszych dziedzin działalności państwa, której celem jest przeciwdziałanie wszelkiego rodzaju zagrożeniom. Bez stałego utrzymywania obronności państwa na wysokim poziomie, państwo stałoby się niezdolne do odparcia ataków.

2.2. Strategie bezpieczeństwa Polski w latach 1989-2017

2.2.1. Budowa samodzielności strategicznej Polski

Niniejszy rozdział dotyczy problematyki prowadzenia przez Polskę w latach 1989-2017 polityki bezpieczeństwa i obrony. Okres ten charakteryzuje się ogromnymi zmianami zarówno na arenie międzynarodowej, jak i w Polsce, a także zmianami w kwestii bezpieczeństwa państwa polskiego. Zmiany te wymuszały ciągłe modyfikowanie i dostosowywanie do aktualnej sytuacji systemu obronnego Polski, tak aby był zdolny do pełnienia swojej funkcji, a w związku z tym zmieniały się także dokumenty strategiczne dotyczące bezpieczeństwa i obrony Polski.

Kwestia transformacji Polski z państwa nieposiadającego własnej strategii w dziedzinie bezpieczeństwa (a wręcz, jak to określił S. Koziej, "[...] stanu ubezwłasnowolnienia"35)36 do państwa posiadającego samodzielność strategiczną oraz fakt zmiany sojusznika i przejścia z Układu Warszawskiego do NATO stały się podstawą do przeprowadzenia badań dotyczących historii tych przeobrażeń oraz możliwych przyszłych skutków związanych z prowadzoną aktualnie polityką bezpieczeństwa i obronności.

Do lat 90. ubiegłego wieku Polska nie miała w pełni własnej strategii bezpieczeństwa, w tym strategii obronności. Zmiana nadeszła w 1989 r., kiedy wybory parlamentarne zakończyły się zdecydowanym zwycięstwem opozycji solidarnościowej (kandydaci wspierani przez Komitet Obywatelski zdobyli wszystkie mandaty przeznaczone dla bezpartyjnych, a także objęli 99% miejsc w Senacie). W wyniku wyborów czerwcowych Polska stała się pierwszym państwem tzw. bloku wschodniego, w którym przedstawiciele opozycji demokratycznej uzyskali realny wpływ na sprawowanie władzy37. Tymi wyborami Polacy opowiedzieli się za samodzielnością. Wiązało się to także z przyszłym zerwaniem współpracy z Układem Warszawskim i koniecznością stworzenia własnej polityki bezpieczeństwa i obrony.

Pierwsze lata po wyborach w 1989 r. były więc dla Polski czasem dążenia do osiągnięcia samodzielności strategicznej, opierającej się na wyjściu z ubezwłasnowolnienia w ramach Układu Warszawskiego. Dążenia Polski miały także swoje odzwierciedlenia w budowaniu silniejszej pozycji w ramach struktur Sojuszu Północnoatlantyckiego i Unii Europejskiej. "[...] Głównym wyzwaniem w tym czasie - w pierwszej fazie kształtowania narodowej obronności - było zerwanie z mentalnością "operatora", czyli wykonawcy zadań strategicznych przychodzących z zewnątrz, i zainicjowanie budowy pełnowymiarowej, kreatywnej narodowej kultury strategicznej, opartej na interesach narodowych"38. Polska, chcąc zaistnieć na arenie międzynarodowej, musiała zacząć tworzyć własne prawo i własny system bezpieczeństwa, w tym także system obronny.

Pierwszym dokumentem charakteryzującym i strukturyzującym polski system obronny była Doktryna obronna Rzeczypospolitej Polskiej, przyjęta Uchwałą Komitetu Obrony Kraju z dnia 21 lutego 1990 r. w sprawie doktryny obronnej Rzeczypospolitej Polskiej39.

Doktryna określała nadrzędny cel Rzeczypospolitej Polskiej (zagwarantowanie najżywotniejszych interesów Narodu Polskiego), fundament doktryny (zabezpieczenie integralności terytorialnej kraju), podstawę bezpieczeństwa Narodu Polskiego (Siły Zbrojne), wskazywała na najistotniejsze zagrożenia (konflikt w Europie Środkowej, użycie broni jądrowej) oraz przypisywała zadania obronie cywilnej (w czasie pokoju i w czasie wojny), a także określała zadania administracji państwowej40.

Doktryna jednak już w momencie uchwalania był dokumentem nieprzystającym do aktualnej sytuacji Polski. Co prawda, nie wymuszała ona współpracy z Układem Warszawskim, lecz jej podstawowym założeniem był udział Polski w jego strukturach. Jak zauważył S. Koziej, "[...] Tempo zmian było jednak wówczas tak szybkie, że niemal w chwili przyjęcia stała się ona nieaktualna. Mało tego, już w toku prac nad doktryną było jasne, że przyjmuje się zbyt zachowawcze założenia, nie uwzględniając np. perspektywy nieuniknionego już wówczas rozpadu Układu Warszawskiego"41.

Podsumowując, należy podkreślić, że Doktryna obronna z 1990 r. była dokumentem okresu przejściowego, który nie miał szans na powodzenie już w momencie wejścia w życie. Założenia nie były bowiem wystarczająco nowoczesne dla zmieniającej się rzeczywistości.

Postanowiono więc stworzyć nową doktrynę bezpieczeństwa, a zadanie to przypisano międzyresortowemu zespołowi pod kierownictwem Jerzego Milewskiego, ówczesnego szefa Biura Bezpieczeństwa Narodowego. Komisja opracowała dwa dokumenty: "Założenia polskiej polityki bezpieczeństwa" oraz "Polityka bezpieczeństwa i strategii obronnej Rzeczypospolitej Polskiej". Obydwa dokumenty zostały przyjęte na posiedzeniu Komitetu Obrony Kraju w dniu 2 listopada 1992 r. Podsumowując te dwa dokumenty, można pokusić się o stwierdzenie, że była to "[...] pierwsza tak odważnie sformułowana polska myśl strategiczna, która wskazywała jakże istotne cele w dziedzinie bezpieczeństwa państwa - zarówno w wymiarze zewnętrznym, jak i wewnętrznym. W warunkach dynamicznych przeobrażeń politycznych, gospodarczych i społecznych lat dziewięćdziesiątych XX wieku, dokumenty te przetrwały aż do 2000 r., a ich niewątpliwym sukcesem było osiągnięcie podstawowego celu strategicznego w dziedzinie zapewnienia bezpieczeństwa państwa w ramach przynależności do struktur Sojuszu Północnoatlantyckiego"42.

Niewątpliwie do sukcesu tych dokumentów przyczynił się fakt, że bezpieczeństwo państwa nie było postrzegane w nich tylko w kontekście militarnym (oraz przez pryzmat konfliktu Wschodu z Zachodem), ale dotyczyło też kwestii politycznych, gospodarczych, ekologicznych, społecznych i etnicznych. Należy też dodać, że opisując możliwe konflikty, dokumenty te nie wskazywały jako główne zagrożenia konfliktów jądrowych i wojny globalnej, ale zagrożenia pozamilitarne oraz groźbę konfliktów zbrojnych o charakterze lokalnym i regionalnym. Zwalczanie wszelkich zagrożeń oparto na zwiększaniu znaczenia współpracy międzynarodowej i dążeniu do integracji z zachodnimi strukturami bezpieczeństwa. Zagrożenia wojenne miały zostać eliminowane za pomocą środków politycznych i dyplomatycznych. Jeśli żaden ze środków nie podołałby przeciwstawieniu się zagrożeniom, przewidywano udział siły militarnej o zasobach adekwatnych do skali zagrożenia. W przypadku natomiast zagrożeń na mniejszą skalę strategia obronna przewidywała rozwiązania samodzielne działaniami obronno-interwencyjnymi.

"Rewolucyjnym zapisem była także myśl o pełnej integracji z państwami ukształtowanych demokracji Europy Zachodniej i to we wszystkich sferach wymienionego bezpieczeństwa państwa. Podkreślono wręcz, że tylko poprzez szybkie i skuteczne włączenie Polski do procesu integracji zachodnioeuropejskiej (zarówno w sferze współpracy politycznej, militarnej, jak i gospodarczej) nasz kraj może nadrobić wieloletnie opóźnienia cywilizacyjne i stać się równorzędnym partnerem dla państw rozwiniętych Europy Zachodniej"43.

Strategia ustanowiła też system obronny Rzeczypospolitej Polskiej, utrzymywany w czasie pokoju i rozwijany na czas wojny oraz zagrożenia, który składał się z trzech elementów:

sił zbrojnych, pozamilitarnych ogniw obronnych, systemu kierowania obronnością.

Opisane dokumenty, przyjęte przez Komitet Obrony Kraju, były więc dla polskiej polityki obronnej przełomowe, a podsumowując lata 90. ubiegłego wieku, można stwierdzić, że droga Polski do ukształtowania samodzielności strategicznej nie była łatwa. Brakowało strategicznego myślenia wybiegającego w przyszłość. Barierą były także trudności z odejściem od dotychczasowych założeń i próba tworzenia nowych celów. Udało się jednak trudności te pokonać i Polska zaistniała w zachodnim systemie bezpieczeństwa, tworzonym przez niezwykle istotne na arenie międzynarodowej organizacje - Organizację Traktatu Północnoatlantyckiego oraz Unię Europejską.

2.2.2. Samodzielność strategiczna Polski na przełomie XX i XXI wieku

Kolejne dziesięciolecie przyniosło następne zmiany na arenie międzynarodowej. Pojawiła się więc potrzeba zaktualizowania dokumentów strategicznych dotyczących bezpieczeństwa i obronności. Opracowanie nowego dokumentu powierzono międzyresortowemu zespołowi pod kierownictwem ministra spraw zagranicznych. Opracowana przez zespół "Strategia bezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej" została przyjęta na posiedzeniu Rady Ministrów w dniu 4 stycznia 2000 r. Była to pierwsza w historii Polski strategia bezpieczeństwa, a jej sektorowe rozwinięcie w kwestiach obrony narodowej stanowiła "Strategia obronności Rzeczypospolitej Polskiej".

Dokument ten, mimo że w pewnym sensie przełomowy, miał jednak wiele słabości. Wątpliwości wzbudzał chociażby sam sposób jego legitymizacji. Nie posiadał on bowiem kontrasygnaty Prezydenta RP. Oficjalną podstawą działania międzyresortowego zespołu, powołanego do przygotowania projektu strategii bezpieczeństwa RP oraz przyjęcia strategii jedynie na forum rządu był zapis w Konstytucji o tym, że to Rada Ministrów zapewnia bezpieczeństwo zewnętrzne państwa.

Same prace nad dokumentem także budziły sprzeciw. Zarzuca się im brak debaty na temat wizji polskiego bezpieczeństwa i potrzeb dotyczących obronności. Nie prowadzono bowiem profesjonalnych konsultacji społecznych oraz nie dyskutowano nad problemem na forum parlamentu.

Dość szybko rozpoczęto więc prace nad nowymi dokumentami strategicznymi, zwłaszcza że oprócz kwestii formalnych związanych ze Strategią bezpieczeństwa RP, pojawiły się nowe okoliczności wymagające aktualizacji koncepcji bezpieczeństwa i obronności, m.in. przeobrażenia w NATO, zbliżające się przystąpienie do Unii Europejskiej oraz atak na Word Trade Center i konflikt afgański.

W 2000 r. powstała "Strategia obronności Rzeczypospolitej Polskiej". Poprzednie dokumenty dotyczące obronności były nazywane doktrynami, a zatem już sama nazwa wskazywała, że dokument ten znacząco różni się od wcześniejszych. Warto przytoczyć słowa S. Kozieja w tej sprawie: "[...] w tym względzie przyjęto podejście stosowane w państwach NATO, gdzie najwyższe koncepcje państwowe nazywa się strategiami, natomiast termin "doktryna" odnosi się do sfery bezpośrednio wykonawczej, w tym zwłaszcza wojskowej. Po raz pierwszy wprowadzono do formalnego obiegu pojęcie "strategia obronności", zastępując nim dotychczasowe pojęcie "strategia obronna". Obronność jest traktowana w tym dokumencie jako jedna z dziedzin bezpieczeństwa państwa, dotycząca przeciwstawiania się zewnętrznym zagrożeniom polityczno-militarnym przy wykorzystaniu wszystkich dysponowanych przez państwo sił i środków (militarnych i niemilitarnych). Tak rozumiana "strategia obronności" formułuje odpowiedzi na trzy główne rodzaje pytań: jakie są podstawowe uwarunkowania strategiczne obronności państwa, w tym jego interesy narodowe, cele strategiczne i warunki ich osiągania, jakie są optymalne koncepcje (sposoby) osiągania celów strategicznych oraz - jakie siły i środki powinno wydzielić państwo do realizacji tych koncepcji?"44.

Kolejnym nowym dokumentem była, przyjęta 22 lipca 2003 r. na posiedzeniu Rady Ministrów, a podpisana przez Prezydenta RP w dniu 8 września 2003 r., "Strategia bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej", przygotowana przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych przy współudziale wszystkich resortów.

W dokumencie położono główny nacisk na kształtowanie bezpieczeństwa międzynarodowego, a dopiero na drugim planie wskazano na krajowe potrzeby w zakresie wymagań bezpieczeństwa państwa.

Nowym elementem w Strategii bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej była "[...] Szczególna rola służb wywiadowczych w świetle charakteru nowych zagrożeń dla bezpieczeństwa państwa"45. Rola ta miała polegać na:

uzyskiwaniu, analizowaniu, przetwarzaniu i przekazywaniu właściwym organom informacji mogących mieć istotne znaczenie dla bezpieczeństwa i międzynarodowej pozycji RP oraz jej potencjału ekonomicznego i obronnego; rozpoznawaniu zagrożeń zewnętrznych godzących w bezpieczeństwo, obronność, niepodległość i nienaruszalność terytorium RP oraz przeciwdziałaniu im; rozpoznawaniu podmiotów pozarządowych prowadzących, inspirujących bądź finansujących międzynarodową działalność terrorystyczną, trudniących się przestępczością zorganizowaną lub mających ekstremistyczny charakter; rozpoznawaniu międzynarodowego obrotu bronią, amunicją i materiałami wybuchowymi, narkotykami oraz towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa, a także rozpoznawaniu międzynarodowego obrotu bronią masowej zagłady i zagrożeń związanych z rozprzestrzenianiem tej broni oraz środków jej przenoszenia; rozpoznawaniu i analizowaniu zagrożeń występujących w rejonach napięć, konfliktów i kryzysów międzynarodowych oraz podejmowaniu działań mających na celu eliminowanie tych zagrożeń46.

Mimo jednak nowego podejścia do problematyki bezpieczeństwa i obronności, szybko zmieniająca się rzeczywistość (zwiększone zagrożenie terrorystyczne, powstające cyberzagrożenia, wzrost znaczenia problematyki bezpieczeństwa pozamilitarnego) wymusiła wprowadzenie kolejnej nowelizacji strategii, a tym samym wejście w XXI wiek.

2.2.3. System obronny Polski w XXI wieku w świetle dokumentów strategicznych

Polska weszła w XXI wiek, będąc członkiem NATO i Unii Europejskiej. Sytuacja geopolityczna, a tym samym środowisko bezpieczeństwa znacznie się różniły od tych z końca XX wieku. W związku z tym uznano, że przyjęta w 2003 r. Strategia bezpieczeństwa narodowego nie jest adekwatna do sytuacji politycznej i powstałych zagrożeń oraz że "[...] nie spełnia kryteriów dojrzałej wykładni"47. Dlatego też należało zweryfikować kwestie bezpieczeństwa i obronności państwa.

W 2007 r. przyjęto więc nowy dokument - "Strategię bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej"48. Jej krytycy zauważają, że powstała w zbyt dużym pośpiechu i w atmosferze kryzysu politycznego, co miało wpływ na jej wartość merytoryczną49. Twórcy tej strategii zaznaczali jednak, że dokument "[...] jest wyrazem nowego podejścia do sprawy bezpieczeństwa narodowego przez określenie interesów narodowych i celów strategicznych w zgodzie z Konstytucją RP"50. Należy także dodać, że strategia była skorelowana ze strategiami sojuszniczymi - "Europejską strategią bezpieczeństwa" i "Koncepcją strategiczną NATO".

Charakterystyczną cechą Strategii bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej z 2007 r. jest zdefiniowanie podsystemu kierowania bezpieczeństwem narodowym. W pewnym sensie jest to nowy element zawarty w polskich strategiach. Warto jednak wspomnieć, że problematyka ta została szczegółowo określona już w Rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 27 kwietnia 2004 r. w sprawie przygotowania systemu kierowania bezpieczeństwem narodowym51. Głównymi celami strategicznymi, wymienionymi w tej strategii, są:

zapewnienie niepodległości i nienaruszalności terytorialnej Rzeczypospolitej Polskiej oraz suwerenności w decydowaniu o wewnętrznych sprawach życia narodu, jego organizacji oraz ustroju państwa, stworzenie warunków rozwoju cywilizacyjnego i gospodarczego, decydujących o możliwościach działania narodu i państwa; zapewnienie możliwości korzystania przez obywateli z konstytucyjnych wolności, praw człowieka i obywatela oraz stworzenie bezpiecznych warunków do godziwego życia obywateli i rozwoju całego narodu - w wymiarze materialnym i duchowym; zapewnienie możliwości aktywnego kształtowania stosunków w otoczeniu międzynarodowym i zdolności skutecznego działania przez obronę interesów narodowych i promowanie wizerunku wiarygodnego uczestnika stosunków międzynarodowych, a także realizacji zobowiązań sojuszniczych, stanowiących o wiarygodności Polski; zapewnienie bezpieczeństwa, ochrony i opieki nad obywatelami polskimi przebywającymi poza granicami kraju; promowanie polskiej gospodarki i wspieranie polskich przedsiębiorców oraz budowa prestiżu Polski w otoczeniu międzynarodowym; zapewnienie poczucia bezpieczeństwa prawnego obywateli Rzeczypospolitej Polskiej; ochronę duchowego i materialnego dziedzictwa narodowego (bogactw naturalnych, majątku indywidualnego obywateli i zbiorowego majątku narodowego) oraz zapewnienie możliwości jego bezpiecznego rozwijania we wszystkich sferach aktywności narodowej, w tym zwłaszcza ekonomicznej, społecznej i intelektualnej; ochronę środowiska naturalnego i ochronę przed skutkami klęsk żywiołowych, a także katastrof spowodowanych przez działalność człowieka; zapewnienie szerokiego dostępu do informacji, podniesienie poziomu edukacji narodowej oraz stworzenie silnego zaplecza naukowo-badawczego, połączonego z potencjałem wytwórczym, poprawiającym konkurencyjność gospodarki52.

Innym ważnym dokumentem strategicznym dotyczącym problematyki bezpieczeństwa i obronności jest "Strategia obronności Rzeczypospolitej Polskiej 2009 r. Strategia sektorowa do Strategii bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej" (dalej: Strategia obronności). Wskazuje ona zewnętrzne uwarunkowania obronności Rzeczypospolitej Polskiej (środowisko bezpieczeństwa międzynarodowego i uwarunkowania polityki bezpieczeństwa i obronnej), opisuje koncepcję obronności Rzeczypospolitej Polskiej (cele strategiczne w dziedzinie obronności, podstawowe założenia Strategii obronności RP, obronność państwa w czasie pokoju, reagowanie na zewnętrzne zagrożenie państwa, obronę przed agresją zbrojną), opisuje System obronny państwa (wymagania wobec systemu obronnego państwa, podsystem kierowania obronnością państwa, podsystem militarny - Siły Zbrojne RP oraz podsystem niemilitarny), określa rolę Sił Zbrojnych RP w systemie obronnym państwa (misje i zadania Sił Zbrojnych RP, poziom zdolności operacyjnych Sił Zbrojnych RP, strukturę organizacyjną Sił Zbrojnych RP, miejsce i rolę organów dowodzenia Sił Zbrojnych RP w podsystemie kierowania obronnością), charakteryzuje przygotowania obronne państwa (przygotowania podsystemu kierowania obronnością państwa, przygotowania podsystemu militarnego, przygotowania podsystemu niemilitarnego) i określa kierunki transformacji systemu obronnego państwa (transformacje podsystemu militarnego, transformacje podsystemu niemilitarnego)53.

Jednym z nowszych dokumentów strategicznych dotyczących bezpieczeństwa i obronności Polski jest "Strategia bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej" z 2014 r. Zatwierdził ją 5 listopada 2014 r. Prezydent RP Bronisław Komorowski na wniosek Prezesa Rady Ministrów54.

Przyjęcie nowej strategii bezpieczeństwa narodowego poprzedziły dwa ważne wydarzenia:

wdrożenie przez Radę Ministrów nowego systemu planowania i zarządzania długoterminowym rozwojem państwa (opartego na nowej kategorii dokumentów strategicznych); przeprowadzenie pierwszego kompleksowego Strategicznego przeglądu bezpieczeństwa narodowego.

Nowy system planowania i zarządzania długoterminowym rozwojem państwa został wprowadzony na podstawie Uchwały nr 67 Rady Ministrów z dnia 9 kwietnia 2013 r. w sprawie przyjęcia "Strategii rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej 2022"55. Na mocy tej uchwały z dniem 16 maja 2013 r. przestała obowiązywać Strategia obronności Rzeczypospolitej Polskiej. Strategia sektorowa do Strategii bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, przyjęta przez Radę Ministrów w dniu 23 grudnia 2009 r., oraz Strategia udziału Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej w operacjach międzynarodowych, przyjęta przez Radę Ministrów w dniu 13 stycznia 2009 r. Załącznikiem do uchwały była Strategia rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej 2022, zawierająca diagnozę systemu bezpieczeństwa narodowego, określająca wyzwania, trendy rozwojowe i wizję rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, cele strategii i kierunki interwencji, system realizacji strategii oraz ramy finansowe strategii.

Strategiczny przegląd bezpieczeństwa narodowego był pierwszym tak kompleksowym przeglądem bezpieczeństwa narodowego. Był on koordynowany przez Biuro Bezpieczeństwa Narodowego, z udziałem ekspertów z różnych dziedzin bezpieczeństwa, przedstawicieli administracji rządowej i samorządowej oraz organizacji pozarządowych. Rezultatem tych prac był niejawny raport Komisji pt.: "Strategiczny przegląd bezpieczeństwa narodowego", podsumowujący pracę czterech zespołów problemowych. Informacja o rezultatach przeglądu została przyjęta przez Radę Bezpieczeństwa Narodowego w listopadzie 2012 r. Jedną z rekomendacji wspomnianego raportu było opracowanie nowej strategii bezpieczeństwa narodowego, która zastąpiłaby dokument obowiązujący od 2007 r. Innym ważnym wynikiem Przeglądu była opublikowana w maju 2013 r. "Biała księga bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej"56. Treści zawarte w obu tych dokumentach wsparły opracowanie nowej strategii bezpieczeństwa narodowego57.

Strategia bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej z 2014 r. podkreśla istotną dla bezpieczeństwa Polski oraz dla bezpieczeństwa międzynarodowego współpracę organizacji międzynarodowych (ONZ) oraz ponadnarodowych (UE), a także niezwykle ważną rolę sojuszy (NATO). W strategii tej Polska deklaruje chęć zacieśniania współpracy z tymi instytucjami ("Rzeczpospolita Polska wspiera reformy państw Partnerstwa Wschodniego oraz opowiada się za ich ściślejszym powiązaniem z UE i NATO"58; "Polska jest wiarygodnym członkiem Organizacji Narodów Zjednoczonych, odpowiedzialnej za utrzymanie pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego oraz Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, istotnego elementu europejskiego systemu kooperatywnego bezpieczeństwa"59).

W omawianej strategii zostały określone interesy narodowe w dziedzinie bezpieczeństwa:

dysponowanie skutecznym, narodowym potencjałem bezpieczeństwa zapewniającym gotowość i zdolność do zapobiegania zagrożeniom, w tym odstraszania, obrony i ochrony przed nimi oraz likwidowania ich następstw; silna pozycja międzynarodowa Polski i członkostwo w wiarygodnych systemach bezpieczeństwa międzynarodowego; ochrona indywidualna i zbiorowa obywateli przed zagrożeniami dla ich życia i zdrowia oraz przed naruszeniem, utratą lub degradacją istotnych dla nich dóbr (materialnych i niematerialnych); zapewnienie swobody korzystania przez obywateli z wolności i praw, bez szkody dla bezpieczeństwa innych osób i bezpieczeństwa państwa oraz zapewnienie tożsamości narodowej i dziedzictwa kulturowego; zapewnienie trwałego i zrównoważonego rozwoju potencjału społecznego i gospodarczego państwa, ze szczególnym uwzględnieniem ochrony środowiska naturalnego oraz warunków życia i zdrowia ludności jako podstawy bytowania60.

Jako główne zagrożenia bezpieczeństwa międzynarodowego w tej strategii wymieniono:

podważanie wiarygodności porozumień rozbrojeniowych; porządki autorytarne w niektórych państwach; międzynarodowy terroryzm i zorganizowaną przestępczość; cyberprzestępczość, cyberterroryzm, cyberszpiegostwo i cyberkonflikty; wzrost zapotrzebowania na energię, żywność i wodę pitną; różne formy ekstremizmu o podłożu politycznym, religijnym, etnicznym, społeczno-ekonomicznym i innym61.

Novum w Strategii bezpieczeństwa narodowego RP z 2014 r. polega na systemowym podejściu do problematyki bezpieczeństwa. Nie występuje bowiem m.in. sztywny podział na problemy globalne i regionalne, lecz pojawiło się natomiast tzw. podejście systemowe, które "[...] pozwoliło na wyodrębnienie i wskazanie, odpowiedzialnych za realizację Strategii bezpieczeństwa narodowego, podmiotów związanych z bezpieczeństwem Polski: ministrów kierujących działaniami administracji rządowej, kierowników urzędów centralnych, wojewodów, organów samorządu terytorialnego i innych. Ponadto, po raz pierwszy Strategię bezpieczeństwa narodowego wpisano w tak kompleksowy system innych dokumentów strategicznych, przyjętych założeń długo- i średnioterminowych, będących efektem polskiej refleksji strategicznej. W efekcie otrzymujemy nowoczesną Strategię bezpieczeństwa narodowego, odpowiadającą współczesnym realiom i odzwierciedlającą radykalne zmiany, jakie zaszły w ostatnich latach w globalnym, regionalnym i lokalnym środowisku bezpieczeństwa"62.

Z najnowszych dokumentów dotyczących bezpieczeństwa i obronności Polski warto zwrócić uwagę na "Koncepcję obronną Rzeczypospolitej Polskiej" z 2017 r. (dalej: Koncepcja). Mimo że nie jest to dokument takiej rangi, jak Strategia obronności z 2009 r. (która "[...] jest dokumentem konkretyzującym oraz rozwijającym zapisy dotyczące obronności zawarte w Strategii bezpieczeństwa narodowego RP, przyjętej przez Radę Ministrów, a następnie zatwierdzonej przez Prezydenta RP w dniu 13 listopada 2007 r. Postanowienia niniejszej Strategii stanowią wytyczne dla dokumentów z dziedziny obronności tworzonych na niższych szczeblach"63) czy Strategia bezpieczeństwa narodowego RP z 2014 r., ponieważ Koncepcję tworzy MON, nie jest zatwierdzana przez Prezydenta RP. W związku z tym jest to dokument pełniący funkcję doradczą, m.in. do stworzenia nowej strategii. Niemniej jednak, Koncepcja zawiera interesujące wnioski ze Strategicznego przeglądu obronnego z 2016 r., a zawarta w niej ocena środowiska bezpieczeństwa Polski oraz ocena systemu obronnego Polski będzie niewątpliwie wpływać na kształtowanie systemu bezpieczeństwa i systemu obronnego Polski, czego dowodem była zapowiedź przygotowania w 2018 r. rekomendacji do nowej Strategii bezpieczeństwa narodowego64 oraz podpisania przez Prezydenta RP Andrzeja Dudę Strategii bezpieczeństwa narodowego Rzeczpospolitej Polskiej w 2020 r.65.

Zgodnie z Koncepcją, najważniejsze dla Polski pozostają Wojska Lądowe oraz Siły Powietrzne. Istotne też jest przywrócenie świadomości narodowej. Siły Zbrojne RP w 2032 r. mają być gotowe pod każdym względem na ewentualne zakłócenia pokoju w regionie, w tym posiadać nowoczesny sprzęt, wyszkolonych żołnierzy i mieć przećwiczone procedury działania66.

W ocenie MON "[...] wydarzenia ostatnich lat, takie jak agresja Federacji Rosyjskiej na Ukrainę, destabilizacja Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej czy kolejne zamachy terrorystyczne, pokazują rosnące zagrożenia dla Polski"67, a w poprzednich latach "[...] brakowało rzetelnej oceny geopolitycznej sytuacji naszego kraju, a także prognozy opartej na uważnej obserwacji trendów rozwijających się w otoczeniu. Skutkiem tego było błędne przeświadczenie, że ryzyko konfliktu zbrojnego w naszej części Europy jest minimalne, zagrożenia zaś należy upatrywać głównie wśród aktorów niepaństwowych"68.

Wspomniana opinia istotnie różni się od oceny środowiska bezpieczeństwa zawartej w Strategii obronności z 2009 r., w której zamieszczono informację, że "[...] w globalnym środowisku bezpieczeństwa utrzymuje się stan niskiego prawdopodobieństwa wybuchu konfliktu zbrojnego na dużą skalę przy jednocześnie obserwowanym wzroście możliwości wystąpienia konfliktów o charakterze lokalnym"69.

Inną różnicą między Strategią obronności z 2009 r. a Koncepcją jest kwestia podejścia do sojuszów. Zgodnie ze strategią "[...] członkostwo w Sojuszu Północnoatlantyckim i Unii Europejskiej oraz strategiczne partnerstwo ze Stanami Zjednoczonymi Ameryki są głównymi punktami odniesienia dla polskiej polityki zagranicznej i obronnej"70. "[...] W przypadku gdy rozwój kryzysu będzie zmierzał nieuchronnie do konfrontacji zbrojnej, na wniosek władz narodowych zostaną rozwinięte na terytorium Polski Sojusznicze Siły Wzmocnienia. W skład zgrupowania obronnego połączonych sił sojuszniczych wejdą również Siły Zbrojne RP. Zadaniem tego zgrupowania będzie przeciwdziałanie agresji, odparcie napaści zbrojnej oraz uniemożliwienie rozwinięcia działań ofensywnych"71. Natomiast w Koncepcji uznano, że "[...] podstawowym narzędziem zapewnienia bezpieczeństwa jej obywatelom pozostają Siły Zbrojne RP"72 i w 2032 r., "[...] po raz pierwszy we współczesnej historii Polski, będziemy dysponować efektywnym potencjałem odstraszania. Chcemy być zdolni do obrony Polski i, w razie potrzeby, niesienia pomocy sojusznikom. To jest nasz absolutny priorytet"73.

2.3. Przygotowania obronne w Polsce

2.3.1. Przygotowania obronne państwa - istota, dziedziny, zakres i zasady

Jednym z podstawowych obowiązków państwa polskiego jest zapewnienie bezpieczeństwa swoim obywatelom. Obowiązek ten wynika wprost z Konstytucji74. Niemniej jednak, zapewnienie bezpieczeństwa nie jest możliwe bez zapewnienia skutecznej obrony przed zagrożeniami zewnętrznymi. Na poziomie państwa taką obronę zapewniać ma skutecznie działający system obronny państwa (SOP). W Polsce system taki jest częścią składową zintegrowanego systemu bezpieczeństwa narodowego stworzonego i rozwijanego "[...] dla zapewnienia realizacji interesów narodowych i celów strategicznych w dziedzinie bezpieczeństwa"75.

Zgodnie ze Strategią bezpieczeństwa narodowego RP z 2014 r. "[...] celem przygotowania podsystemu obronnego jest utrzymanie i jakościowa transformacja potencjału bezpieczeństwa narodowego w dziedzinie obronnej, z uwzględnieniem pierwszoplanowej potrzeby posiadania zdolności niezbędnych do zapewnienia bezpośredniego bezpieczeństwa własnego narodu i obywateli oraz terytorium i struktur państwa"76. Polski system obronny państwa "[...] stanowi skoordynowany zbiór elementów kierowania i elementów wykonawczych, a także realizowanych przez nie funkcji i procesów oraz zachodzących między nimi relacji. SOP tworzą wszystkie siły i środki przeznaczone do realizacji zadań obronnych, odpowiednio do tych zadań zorganizowane, utrzymywane i przygotowywane. Organizacja i funkcjonowanie SOP są oparte na przepisach prawa powszechnie obowiązującego, a także na postanowieniach wynikających z umów i traktatów międzynarodowych, których Polska jest stroną"77.

Aby SOP skutecznie odgrywał swoją rolę, co oznacza także, że będzie zdolny do funkcjonowania w razie zewnętrznego zagrożenia bezpieczeństwa i w czasie wojny, niezbędne jest jego odpowiednie przygotowanie - tzw. przygotowanie obronne.

W niniejszym podrozdziale określono istotę przygotowań obronnych państwa, wskazano ich zakres oraz scharakteryzowano dziedziny, których dotyczy cały proces przygotowań obronnych, i zasady, które w tym procesie obowiązują.

Przygotowania obronne są definiowane jako część działalności państwa w dziedzinie obronnej, obejmująca całokształt przedsięwzięć planistycznych, organizacyjnych i rzeczowo-finansowych realizowanych przez organy administracji publicznej oraz inne organy i instytucje państwowe, a także przedsiębiorców i organizacje społeczne zapewniających przygotowanie systemu obronnego państwa do przeciwdziałania wszelkiego rodzaju zagrożeniom żywotnych interesów narodowych78. Celem przygotowań obronnych "[...] jest utrzymanie stałej gotowości obronnej i zapewnienie możliwości sprawnego osiągania jej wyższych stanów, jak również odpowiednie przygotowanie struktur organizacyjnych państwa i samych obywateli do sprawnego działania i przetrwania w warunkach nadzwyczajnych (kryzysowych i wojennych)"79.

M. Kuliczkowski i L. Sawicki twierdzą, że "[...] Przygotowania obronne państwa są realizowane w dwóch współzależnych obszarach (sferach): koncepcyjnym i realizacyjnym. Sfera koncepcyjna przejawia się w wypracowywaniu zasad, założeń i celów polityki obronnej (polityki bezpieczeństwa) - z jednej strony, a z drugiej - w konkretyzowaniu polityki obronnej pod postacią programów obronnych. Sfera realizacyjna przejawia się przede wszystkim w przekładaniu programów obronnych na wykonawcze plany obronne"80.

Przygotowania obronne dotyczą zarówno sfery militarnej, jak i niemilitarnej systemu obronnego państwa. W obszarze przygotowań obronnych podsystemu militarnego "[...] są realizowane przedsięwzięcia zmierzające do zwiększenia potencjału Sił Zbrojnych RP w ramach istniejących możliwości finansowych państwa, z akcentem na aspekty jakościowe"81, pozamilitarne przygotowania obronne zaś - to "[...] proces realizowany przez wszystkie niemilitarne podmioty systemu obronnego państwa, obejmujące całokształt przedsięwzięć planistycznych, organizacyjnych i rzeczowo-finansowych, mających na celu przygotowanie sił i środków oraz sposobów (procedur) działania tych podmiotów do zapewnienia przetrwania państwa i jego obywateli w razie wystąpienia zewnętrznego zagrożenia bezpieczeństwa i w czasie wojny"82.

Ponieważ niniejsza publikacja dotyczy w szczególności niemilitarnej części przygotowań obronnych, warto wskazać zasady, które w nich obowiązują. Są to (za M. Kuliczkowskim i L. Sawickim):

Zasada powszechności pozamilitarnych przygotowań obronnych państwa - wynikająca z ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej; polega m.in. na istnieniu obowiązku obrony ojczyzny obejmującego wszystkich obywateli oraz na zobowiązaniu do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych niezbędnych dla realizowania zadań obronnych przez organy samorządu terytorialnego, przedsiębiorców i inne jednostki organizacyjne, organizacje społeczne, a także przez każdego obywatela. Zasada nadrzędności interesu narodowego podczas pozamilitarnych przygotowań obronnych państwa - polega na uznaniu priorytetu ochrony i obrony żywotnych interesów narodowych oraz podporządkowaniu mu wszelkich działań władz publicznych i innych podmiotów uczestniczących w procesie przygotowań obronnych państwa. Zasada nakładania zadań obronnych przez uprawnione organy administracji publicznej - polega na stawianiu zadań podmiotom uczestniczącym w procesie przygotowań obronnych państwa na podstawie decyzji administracyjnych wydawanych przez uprawniony organ administracji rządowej. Zasada ustalania priorytetów pozamilitarnych przygotowań obronnych państwa - polega na skonfrontowaniu potrzeb z możliwościami. W myśl tej zasady należy określić cele przygotowań obronnych, potrzeby, których zaspokojenie jest niezbędne do ich osiągnięcia, oraz możliwości finansowe budżetu państwa. Następnie zaś należy obrać cele priorytetowe, których sfinansowanie jest najważniejsze. Zasada celowości pozamilitarnych przygotowań obronnych państwa - oznacza ona, że każde zadanie obronne, planowane w ramach przygotowań obronnych państwa, powinno być poddane wnikliwej analizie i ocenie z punktu widzenia jego celowości. Zasada efektywności pozamilitarnych przygotowań obronnych państwa - oznacza ona, że siły i środki wykorzystywane w procesie przygotowań obronnych powinny być używane w sposób gwarantujący uzyskanie efektów adekwatnych do poniesionych nakładów. Zasada ta polega na optymalnym doborze sił i środków oraz sposobów działania. Zasada ciągłości i elastyczności pozamilitarnych przygotowań obronnych państwa - wyrażająca się ciągłością działania podmiotów systemu obronnego państwa w procesie przygotowań obronnych oraz gotowością do stałego doskonalenia i dostosowywania działań do pojawiających się zagrożeń. Zasada zachowania tajemnicy pozamilitarnych przygotowań obronnych państwa - polega na uznaniu informacji o potencjale obronnym państwa za niejawne i powinna być realizowana przez racjonalne ograniczenie dostępu osób do dokumentów planistyczno-organizacyjnych istotnych dla przygotowań obronnych państwa83.

Przedstawione definicje, opisy, wyjaśnienia i zasady ukazują jak szeroki zakres działań i jak wiele dziedzin obejmują przygotowania obronne. W celu zobrazowania jak wiele obszarów jest objętych przygotowaniami obronnymi oraz ich usystematyzowania, dokonano podziału przygotowań obronnych na konkretne dziedziny. Podział tych dziedzin dokonany przez M. Kuliczkowskiego przedstawiono w tabeli 384.

Tab. 3. Dziedziny przygotowań obronnych

Lp.

Dziedzina

Opis

1

Polityczno--strategiczna

obejmuje działania państwa w obszarze polityki obronnej, których zasadniczym celem jest zapewnienie suwerenności państwa i warunków niezakłóconego funkcjonowania podmiotów i jego systemu politycznego w sytuacji wystąpienia wszelkiego rodzaju zagrożeń zewnętrznych i wewnętrznych bezpieczeństwa oraz w czasie wojny

2

Militarna

działania państwa w obszarze militarnych przygotowań obronnych, których zasadniczym celem jest gotowość do obrony terytorium i niepodległości Polski oraz sojuszników, eliminacja zagrożeń o charakterze zbrojnym, a także przeciwdziałanie ewentualnym niekorzystnym zmianom równowagi wojskowej w regionie - dotyczy Sił Zbrojnych RP

3

Planowania i organizacji

obejmuje działania państwa w obszarze przygotowań obronnych, których istotą jest ustalanie zadań obronnych i sposobów ich wykonywania w formie planów operacyjnych i programów obronnych oraz właściwa organizacja sił i optymalne użycie środków, a także skoordynowana realizacja działań umożliwiająca wykonanie przedmiotowych zadań obronnych w razie zewnętrznego zagrożenia bezpieczeństwa państwa i w czasie wojny

4

Gospodarczo--obronna

obejmuje działania państwa w obszarze przygotowań obronnych, których zasadniczym celem jest zapewnienie warunków gospodarczych, niezbędnych do sprawnego działania państwa w celu skutecznego przeciwstawiania się wszelkiego rodzaju zagrożeniom zewnętrznym i wewnętrznym

5

Społeczna

obejmuje działania państwa w obszarze przygotowań obronnych, których zasadniczym celem jest zapewnienie warunków do życia obywateli w sytuacji zagrożeń oraz stworzenie podstaw egzystencjalnych do przetrwania społeczeństwa, w tym zabezpieczenie mienia i dobytku osób poszkodowanych i wymagających szczególnej troski w sytuacji wystąpienia wszelkiego rodzaju zagrożeń zewnętrznych i wewnętrznych bezpieczeństwa oraz w czasie wojny

6

Edukacyjna

obejmuje działania państwa w obszarze przygotowań obronnych, których zasadniczym celem jest kształtowanie świadomości obronnej społeczeństwa przez przygotowanie osób do realizacji zadań obronnych i ochrony ludności oraz kształtowanie umiejętności współdziałania organów i jednostek organizacyjnych w realizacji zadań związanych z przygotowaniem elementów systemu obronnego państwa do działania podczas podwyższania poziomu gotowości obronnej i w czasie wojny

Źródło: M. Kuliczkowski, L. Sawicki, op.cit., s. 40.

Trochę inny podział został zaproponowany przez S. Wojnarowską--Szpuchę i J. Wojnarowskiego. Podział ten został zaprezentowany w tabeli 4.

Tab. 4. Dziedziny objęte przygotowaniami obronnymi państwa

Lp.

Dziedzina

Opis

1

Polityczno--strategiczna

jest procesem obejmującym różnorodne działania państwa w obszarze przygotowań obronnych, których zasadniczym celem jest zapewnienie suwerenności politycznej państwa i warunków niezakłóconego funkcjonowania podmiotów jego systemu politycznego w sytuacji wystąpienia wszelkiego rodzaju zagrożeń zewnętrznych i wewnętrznych bezpieczeństwa i w czasie wojny

2

Gospodarczo--obronna

jest procesem obejmującym różnorodne działania państwa w obszarze przygotowań obronnych, których zasadniczym celem jest zapewnienie warunków gospodarczych niezbędnych do sprawnego działania państwa w celu skutecznego przeciwstawienia się wszelkiego rodzaju zagrożeniom zewnętrznym i wewnętrznym

3

Społeczna

jest procesem obejmującym różnorodne działania państwa w obszarze przygotowań obronnych, których zasadniczym celem jest stworzenie warunków do przetrwania społeczeństwa, w tym osób wymagających szczególnej troski, w sytuacji wystąpienia wszelkiego rodzaju zagrożeń zewnętrznych i wewnętrznych bezpieczeństwa i w czasie wojny

Źródło: S. Wojnarowska-Szpucha, J. Wojnarowski, System - podsystem obronny państwa i świadczenia na jego rzecz, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2014, s. 39.

Tabele 3 i 4 ukazują, że przygotowania obronne nie są jedynie sprawą wojska. Już dawno bowiem znawcy problematyki bezpieczeństwa i obronności dostrzegli, że same aspekty militarne nie są w stanie zapewnić odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa narodowego85. Dlatego też, aby skutecznie przeciwdziałać wszelkiego rodzaju zagrożeniom, należy wykorzystywać wszystkie siły i środki, którymi dysponuje państwo (zarówno militarne, jak i niemilitarne). Jak zauważył K. Gąsiorek, "[...] Państwo, broniąc się przed agresją, powinno oprócz wojsk operacyjnych przygotować i wykorzystać do obrony takie środki, jak:

wojska obrony terytorialnej, walory obronne i przygotowanie obronne własnego terytorium, społeczeństwo obronnie przygotowane do wsparcia sił zbrojnych oraz prowadzenia obrony, działania nieregularne w masowej skali"86.

Przygotowania obronne - zarówno militarne, jak i niemilitarne - są bardzo ważne dla istnienia systemu obronnego państwa. Istotę przygotowania obrony państwa niezwykle trafnie ujął S. Pstrokoński: "[...] Bezpieczeństwa Polski nie należy planować na miarę szczęśliwych przypadków. Nie można go uzależniać od znanych doktryn ani określonych porozumień lub nieporozumień, ani przejściowej koniunktury. Musi ono pod każdym względem spoczywać na podstawach trwałych. [...] Kluczowe zatem zagadnienie polskiej strategii obronnej polega na określeniu tych trwałych podstaw - wiarygodnych środków obrony, koniecznych i właściwych dla zapewnienia skutecznej obrony, w sytuacji najbardziej niekorzystnego zagrożenia bezpieczeństwa narodowego"87.

Jak zauważył K. Krakowski, "[...] istota przygotowań obronnych polega na strukturalnie zorganizowanym, zaplanowanym i zaprogramowanym wykonaniu wszelkich prawnie ustalonych przedsięwzięć prowadzących do umacniania obronności, której stan charakteryzuje się stopniem zdolności poszczególnych elementów systemu obronnego do realizacji polityki bezpieczeństwa"88. Domeną przygotowań obronnych jest natomiast, jak zauważył W. Kitler, "[...] przygotowanie wszystkich sił i środków pozostających w dyspozycji państwa do sprawnego wykonywania zadań w warunkach zewnętrznego zagrożenia bezpieczeństwa państwa i wojny"89.

Należy dodać, że problematyki przygotowań obronnych nie powinno się rozpatrywać bez wyjaśnienia kwestii zadań i potrzeb obronnych, stanowią one bowiem podstawę przygotowań obronnych90. Trzeba jednak zaznaczyć, że samo zdefiniowanie pojęć "zadania obronne" i "potrzeby obronne" stanowi pewną trudność, ponieważ, jak zauważa W. Kitler, "[...] polskie ustawodawstwo zaniedbuje kwestie definicyjne w dziedzinie obronnej"91. Część terminów jest rozmaicie określana w różnych aktach prawnych, a odmienności te wynikają ze specyfiki danego dokumentu, jego zakresu przedmiotowego i rodzaju regulacji.

W ustawie z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej92 wyrażenie "zadania obronne" pojawia się trzy razy (w art. 6 ust. 2 pkt 10, w art. 20 ust. 2 pkt 1 oraz w art. 20 ust. 2 pkt 6). W wielu innych artykułach natomiast (chociażby w art. 2, art. 4 ust. 2 pkt 3, art. 6 ust. 2 pkt 1) ustawa wspomina o "[...] zadaniach wykonywanych w ramach powszechnego obowiązku obrony". Ustawodawca, w osobnych miejscach, wspominając o "zadaniach wykonywanych w ramach powszechnego obowiązku obrony" i "zadaniach obronnych", spowodował, że nie do końca jest pewne, czy można je utożsamiać. Dopiero w rozporządzeniach, czyli aktach niższego rzędu, zadania wykonywane w ramach powszechnego obowiązku obrony są definiowane jako "zadania obronne":

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 czerwca 2004 r. w sprawie warunków i trybu planowania i finansowania zadań wykonywanych w ramach przygotowań obronnych państwa przez organy administracji rządowej i organy samorządu terytorialnego:

"§ 1. Rozporządzenie określa:

1) warunki i tryb planowania zadań wykonywanych w ramach przygotowań obronnych państwa, zwanych dalej "zadaniami obronnymi", przez organy administracji rządowej i organy samorządu terytorialnego"93;

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13 stycznia 2004 r. w sprawie kontroli wykonywania zadań obronnych:

"§ 1.1. Rozporządzenie określa:

1) zakres prowadzenia przez organy administracji rządowej i samorządu terytorialnego kontroli wykonywania zadań w ramach powszechnego obowiązku obrony, zwanych dalej "zadaniami obronnymi", planowanych i realizowanych przez jednostki organizacyjne i przedsiębiorców, zwanej dalej "kontrolą""94.

W. Kitler, analizując problematykę pojęcia zadań obronnych, zaproponował definiowanie ich jako "[...] część zadań z zakresu bezpieczeństwa narodowego, skonkretyzowane przedsięwzięcia realizowane przez Siły Zbrojne RP, organy władzy wykonawczej oraz inne organy i instytucje państwowe, przedsiębiorców, organizacje społeczne oraz poszczególnych obywateli, związane z: przygotowaniem państwa do sprawnego działania i przetrwania w warunkach zewnętrznego zagrożenia bezpieczeństwa państwa, kryzysu i wojny; realizacją określonych przedsięwzięć operacyjnych w tych warunkach, a także usuwaniem konsekwencji po zażegnaniu zagrożenia z przywróceniem stanu normalnego funkcjonowania państwa włącznie"95.

Inne zaś pojęcie - potrzeby obronne, "[...] będziemy rozumieć jako tę część potrzeb z zakresu bezpieczeństwa narodowego, dotyczącą oczekiwanych stanów zasobów ludzkich, materialno-energetycznych, finansowych, informacyjnych oraz zdolności usługowych, niezbędną do utrzymania sprawności SOP i realizacji zadań obronnych, w czasie pokoju, w warunkach zagrożenia bezpieczeństwa narodowego i w czasie wojny, a także w trakcie usuwania skutków po zażegnaniu zagrożenia, zmierzających do przywrócenia stanu normalnego funkcjonowania państwa"96.

Do zadań obronnych systemu bezpieczeństwa narodowego należą (według podziału dokonanego przez M. Kuliczkowskiego97):

Zadania obronne w sferze (dziedzinie) kierowania obronnością państwa. Zadania obronne militarne. Zadania obronne niemilitarne.

Zadania obronne realizowane w ramach przygotowań obronnych - to "[...] konkretne przedsięwzięcia planowane dla organów władzy wykonawczej oraz innych organów i instytucji państwowych, przedsiębiorców, organizacji społecznych oraz poszczególnych obywateli, związane z: przygotowaniem państwa do sprawnego działania i przetrwania w warunkach zewnętrznego zagrożenia bezpieczeństwa państwa, kryzysu i wojny"98.

Poznawszy więc dziedziny i istotę przygotowań obronnych oraz zadania i potrzeby obronne, a także zasady pozamilitarnych przygotowań obronnych, można wskazać zakres, jaki obejmują pozamilitarne przygotowania obronne. Jak określili M. Kuliczkowski i L. Sawicki, zakres ten obejmuje:

planowanie obronne, w tym planowanie operacyjne oraz programowanie obronne; przygotowanie systemu kierowania bezpieczeństwem narodowym, w tym obroną państwa; utrzymanie stałej gotowości obronnej państwa oraz tworzenie warunków do jej podwyższania, w tym organizowanie systemu stałych dyżurów; mobilizację gospodarki, w tym zadania wykonywane na rzecz Sił Zbrojnych RP i wojsk sojuszniczych (HNS); tworzenie i utrzymywanie rezerw strategicznych; przygotowanie transportu i infrastruktury transportowej kraju na potrzeby obronne; przygotowanie oraz wykorzystywanie podmiotów leczniczych na potrzeby obronne państwa; przygotowanie i wykorzystanie systemów łączności na potrzeby obronne państwa; przygotowania do militaryzacji jednostek organizacyjnych wykonujących zadania obronne; przygotowania do prowadzenia szczególnej ochrony obiektów; organizowanie szkolenia obronnego; kontrolę wykonywania zadań obronnych99.

2.3.2. Przygotowania obronne w Polsce - regulacje prawne

Przygotowania obronne państwa wymagają wykonywania przez zobowiązane podmioty zadań obronnych określonych w ustawach oraz rozporządzeniach wykonawczych do tych ustaw. Ważniejsze akty prawne, które dotyczą przygotowań obronnych w Polsce, wskazano poniżej:

Ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej100, Ustawa z dnia 14 grudnia 1995 r. o urzędzie Ministra Obrony Narodowej101, Ustawa z dnia 25 maja 2001 r. o przebudowie i modernizacji technicznej oraz finansowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej102, Ustawa z dnia 23 sierpnia 2001 r. o organizowaniu zadań na rzecz obronności realizowanych przez przedsiębiorców103, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13 stycznia 2004 r. w sprawie ogólnych zasad wykonywania zadań w ramach powszechnego obowiązku obrony104, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13 stycznia 2004 r. w sprawie kontroli wykonywania zadań obronnych105, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 czerwca 2004 r. w sprawie warunków i trybu planowania i finansowania zadań wykonywanych w ramach przygotowań obronnych państwa realizowanych przez organy administracji rządowej i organy samorządu terytorialnego106.

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej jest najważniejszym aktem prawnym - ustawą zasadniczą określającą ustrój państwa oraz katalog zasad, na których opiera się system polityczny, gospodarczy i społeczny państwa. Jest również kartą praw i obowiązków obywatelskich, a także określa zakres przedmiotowy oraz właściwość poszczególnych organów władzy i administracji publicznej.

W wielu artykułach Konstytucji poruszono zagadnienia związane z obronnością, w tym z przygotowaniami obronnymi. Niezwykle istotne dla problematyki obronności są zawarte w Konstytucji regulacje dotyczące obrony Ojczyzny i służby wojskowej, obowiązków obywateli, roli sił zbrojnych, stosownych kompetencji organów kierowniczych państwa oraz stanów nadzwyczajnych.

Kwestia obowiązku obrony Ojczyzny została zawarta w rozdziale II Konstytucji. Zgodnie z art. 82 obowiązkiem obywatela polskiego jest wierność Rzeczypospolitej Polskiej oraz troska o dobro wspólne, art. 84 zobowiązuje do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym podatków, określonych w ustawie, natomiast art. 85 wyraża wprost, że obowiązkiem obywatela polskiego jest obrona Ojczyzny (art. 85 ust. 1), a zakres służby wojskowej określać ma ustawa (art. 85 ust. 2)107.

Rozwiązania prawne określające wprost kompetencje organów państwa oraz ich obowiązki związane z obronnością (w tym z przygotowaniami obronnymi) ustrojodawca zamieścił w rozdziale IV (dotyczącym kompetencji Sejmu i Senatu), V (dotyczącym Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej) i VI (Rada Ministrów i administracja rządowa).

Konstytucja wskazuje, że Sejm i Senat zajmują szczególną rolę w procesie tworzenia podstaw bezpieczeństwa narodowego. Parlament pełni bowiem cztery funkcje: ustrojodawczą (zmiana ustroju), ustawodawczą (prawo, ustawy), kreacyjną i kontrolną. Ponieważ Konstytucja w wielu kwestiach związanych z obronnością nie wskazuje na konkretne rozwiązania, tylko odsyła do ustaw, to Sejm i Senat są zobowiązani do ustanowienia regulacji mających bezpośredni wpływ na proces przygotowań obronnych. Sejm sprawuje też kontrolę nad działalnością Rady Ministrów (art. 95 ust. 2) oraz powołuje komisje (komisje stałe i komisje nadzwyczajne - na podstawie art. 110, komisje śledcze - na podstawie art. 111) będące instrumentem kontrolnym, których przedmiotem badania mogą być sprawy obronności. Należy wspomnieć również, że to Sejm decyduje o stanie wojny i o zawarciu pokoju (art. 116 ust. 1.), natomiast "[...] ustrojodawca ustanowił też przepis swoiście ubezpieczający proces decyzyjny, uruchamiany w szczególnie trudnych okolicznościach zagrożenia wojennego, zgodnie z którym, jeżeli Sejm nie może zebrać się na posiedzeniu, to o stanie wojny postanawia Prezydent RP (art 116 ust. 2)"108.

Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej "[...] jest najwyższym przedstawicielem Rzeczypospolitej Polskiej i gwarantem ciągłości władzy państwowej. Prezydent Rzeczypospolitej czuwa nad przestrzeganiem Konstytucji, stoi na straży suwerenności i bezpieczeństwa państwa oraz nienaruszalności i niepodzielności jego terytorium"109. Aby Prezydent RP mógł wypełniać swoje obowiązki, Konstytucja nadała mu także zwierzchnictwo nad Siłami Zbrojnymi110, których obowiązki są zbliżone do obowiązków Prezydenta RP111.

Kolejnym organem unormowanym w Konstytucji i mającym wpływ na kształt przygotowań obronnych państwa jest Rada Ministrów. Rada Ministrów prowadzi bowiem politykę wewnętrzną i zagraniczną Rzeczypospolitej Polskiej (art. 146 ust. 1), do niej należą sprawy polityki państwa niezastrzeżone dla innych organów państwowych i samorządu terytorialnego (art. 146 ust. 2). Rada Ministrów kieruje administracją rządową (art. 146 ust. 3), a w zakresie i na zasadach określonych w Konstytucji i ustawach Rada Ministrów w szczególności: zapewnia wykonanie ustaw, wydaje rozporządzenia, koordynuje i kontroluje prace organów administracji rządowej, chroni interesy Skarbu Państwa, uchwala projekt budżetu państwa, kieruje wykonaniem budżetu państwa oraz uchwala zamknięcie rachunków państwowych i sprawozdanie z wykonania budżetu, zapewnia bezpieczeństwo wewnętrzne państwa oraz porządek publiczny, zapewnia bezpieczeństwo zewnętrzne państwa, sprawuje ogólne kierownictwo w dziedzinie stosunków z innymi państwami i organizacjami międzynarodowymi, zawiera umowy międzynarodowe wymagające ratyfikacji oraz zatwierdza i wypowiada inne umowy międzynarodowe, sprawuje ogólne kierownictwo w dziedzinie obronności kraju oraz określa corocznie liczbę obywateli powoływanych do czynnej służby wojskowej, określa organizację i tryb swojej pracy (art. 146 ust. 4 pkt 1-12).

Uprawnienia Rady Ministrów w kwestii przygotowań obronnych oznaczają m.in., że wydaje ona akty wykonawcze dotyczące przygotowań obronnych (decyduje, jak w praktyce będzie wyglądać realizacja obowiązków nałożonych przez ustawy) oraz posiada uprawnienia kierownicze wobec ministra obrony narodowej (premier może kontrolować ministra obrony narodowej). Uchwalając projekt budżetu, Rada Ministrów ma realny wpływ na kwoty przeznaczane na obronność, a decydując o liczbie obywateli powoływanych do czynnej służby wojskowej112, wpływa także na poziom przygotowania obronnego obywateli i sił zbrojnych.

Z problematyką bezpieczeństwa narodowego i obronności państwa są związane również regulacje konstytucyjne dotyczące stanów nadzwyczajnych zawarte w rozdziale XI ustawy zasadniczej. Zgodnie z art. 228 ust. 1 "[...] w sytuacjach szczególnych zagrożeń, jeżeli zwykłe środki konstytucyjne są niewystarczające, może zostać wprowadzony odpowiedni stan nadzwyczajny: stan wojenny, stan wyjątkowy lub stan klęski żywiołowej"113. Stan wojenny i stan wyjątkowy wprowadza Prezydent RP na wniosek Rady Ministrów (art. 229, art. 230 ust. 1).

Kolejnym aktem prawnym niezwykle istotnym dla kwestii przygotowań obronnych, którego rangę dla kwestii obronności państwa wskazuje zwyczajowe określanie go jako konstytucja obronności, jest ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej114. Jak twierdzi M. Kuliczkowski, "[...] Ustawa ta w sposób systemowy precyzuje obszary przygotowań obronnych państwa, określając podstawowe zadania i organy je realizujące, a także wskazuje miejsce i rolę przedsiębiorców i innych jednostek organizacyjnych, organizacji społecznych oraz każdego obywatela w systemie tych przygotowań"115. Na uwagę zasługuje fakt, iż do tej ustawy zostało stworzonych ponad 900 aktów wykonawczych.

Następną istotną dla kwestii przygotowań obronnych ustawą jest ustawa z dnia 14 grudnia 1995 r. o urzędzie Ministra Obrony Narodowej116. Jest ona istotna ze względu na kompetencje, jakie zostały przyznane w dziedzinie obronności Ministrowi Obrony Narodowej. W ustawie tej określono bowiem, że "[...] Minister Obrony Narodowej kieruje działem administracji rządowej obrona narodowa oraz jest organem, za którego pośrednictwem Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej sprawuje w czasie pokoju zwierzchnictwo nad Siłami Zbrojnymi Rzeczypospolitej Polskiej"117. W art. 2 określono zakresy zadań Ministra Obrony Narodowej, które obejmują:

kierowanie w czasie pokoju całokształtem działalności Sił Zbrojnych; przygotowywanie założeń obronnych państwa, w tym propozycji dotyczących rozwoju i struktury Sił Zbrojnych;

2a) formowanie, przeformowywanie i rozformowywanie jednostek wojskowych oraz nadawanie im etatów;

realizowanie generalnych założeń, decyzji i wytycznych Rady Ministrów w zakresie obrony państwa i koordynowanie realizacji wynikających z nich zadań; sprawowanie, w zakresie powierzonym przez Radę Ministrów, ogólnego nadzoru nad realizacją zadań obronnych przez organy administracji rządowej, organy jednostek samorządu terytorialnego, instytucje państwowe, przedsiębiorców i inne podmioty; sprawowanie ogólnego kierownictwa w sprawach wykonywania powszechnego obowiązku obrony; kierowanie administracją rezerw osobowych dla celów powszechnego obowiązku obrony;

6a) ogólne koordynowanie działań w zakresie ochrony informacji niejawnych w dziale obrony narodowej;

określanie celów, kierunków i zadań szkolnictwa wojskowego; kierowanie sprawami kadrowymi Sił Zbrojnych; kierowanie wykonywaniem obowiązku służby wojskowej, wychowywaniem żołnierzy oraz sprawami zaspokajania ich potrzeb socjalno-bytowych; kierowanie sprawami zaspokajania potrzeb materiałowych, technicznych i finansowych Sił Zbrojnych; kierowanie sprawami pracowniczymi w resorcie obrony narodowej; realizowanie decyzji Rady Ministrów w zakresie udziału Rzeczypospolitej Polskiej w wojskowych przedsięwzięciach organizacji międzynarodowych oraz w zakresie wywiązywania się z zobowiązań militarnych, wynikających z umów międzynarodowych; zawieranie umów międzynarodowych wynikających z decyzji Rady Ministrów, dotyczących udziału polskich kontyngentów wojskowych w międzynarodowych misjach pokojowych i akcjach humanitarnych oraz ćwiczeń wojskowych prowadzonych wspólnie z innymi państwami lub organizacjami międzynarodowymi; tworzenie, ustalanie organizacji i kierowanie działalnością przedstawicielstw wojskowych za granicą; utrzymywanie kontaktów z resortami obrony innych państw oraz z wojskowymi organizacjami międzynarodowymi;

15a) realizowanie celów oraz zobowiązań sojuszniczych wynikających z udziału Rzeczypospolitej Polskiej w Programie inwestycji Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego w dziedzinie bezpieczeństwa (NSIP), zwanym dalej "Programem NSIP";

kierowanie gospodarką finansową resortu obrony narodowej; reprezentowanie Skarbu Państwa w stosunku do mienia znajdującego się w posiadaniu jednostek organizacyjnych resortu obrony narodowej, a także wykonywanie określonych w ustawach czynności w stosunku do państwowych jednostek budżetowych i form gospodarki pozabudżetowej, działających w resorcie obrony narodowej; kierowanie działalnością gospodarczą w Siłach Zbrojnych; (uchylony). wykonywanie czynności określonych w ustawach w stosunku do szkół wojskowych, wojskowych jednostek badawczo-rozwojowych, przedsiębiorstw państwowych, dla których jest organem założycielskim, wojskowych zakładów opieki zdrowotnej, agencji i fundacji; kierowanie terenowymi organami wykonawczymi w sprawach operacyjno-obronnych i rządowej administracji niezespolonej; współdziałanie z innymi organami państwowymi, organami samorządu terytorialnego i organizacjami społecznymi;

22a) zawieranie i obsługa umów offsetowych, do których stosuje się przepisy ustawy z dnia 26 czerwca 2014 r. o niektórych umowach zawieranych w związku z realizacją zamówień o podstawowym znaczeniu dla bezpieczeństwa państwa118;

wykonywanie innych zadań wynikających z ustaw i innych przepisów119.

Należy również wspomnieć, że na mocy art. 4 wspomnianej ustawy Minister Obrony Narodowej sprawuje, bezpośrednio lub przy pomocy wyznaczonego sekretarza stanu lub podsekretarza stanu, nadzór nad:

gospodarką finansową; realizacją polityki kadrowej i personalnej; działalnością kontrolną; działalnością obsługi prawnej; realizacją polityki obronnej; kontaktami międzynarodowymi; planowaniem, programowaniem i koordynacją pozamilitarnych przygotowań obronnych; realizacją na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej zadań inwestycyjnych określonych w Programie NSIP; działalnością duszpasterstw wojskowych120.

Ustawa z dnia 14 grudnia 1995 r. o urzędzie Ministra Obrony Narodowej określa m.in.: także zakres działania Szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, który jest organem pomocniczym Ministra Obrony Narodowej w kierowaniu działalnością Sił Zbrojnych w czasie pokoju121. Do jego zadań należy m.in.: planowanie strategicznego użycia Sił Zbrojnych; programowanie wieloletniego rozwoju Sił Zbrojnych; nadzorowanie ogólnej i operacyjnej działalności Sił Zbrojnych, w tym w szczególności planowania operacyjnego, gotowości mobilizacyjnej i bojowej, szkolenia oraz rozwoju organizacyjno-technicznego Sił Zbrojnych; planowanie przygotowania Ministerstwa do funkcjonowania na stanowiskach kierowania w czasie zagrożenia bezpieczeństwa państwa i wojny; przygotowanie i utrzymanie stanowisk kierowania w rejonach rozwinięcia zapasowych stanowisk kierowania obroną państwa dla Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, Prezesa Rady Ministrów oraz ministrów i centralnych organów administracji rządowej wskazanych przez Prezesa Rady Ministrów122.

Omawiając kwestie regulacji prawnych odnoszących się do przygotowań obronnych w Polsce, nie sposób pominąć Ustawy z dnia 25 maja 2001 r. o przebudowie i modernizacji technicznej oraz finansowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej w latach 2001-2006123. Ustawa ta "[...] określa kierunki przebudowy i modernizacji technicznej Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej [...] oraz źródła i wydatki na finansowanie Sił Zbrojnych. Celem ustawy jest zapewnienie warunków do stopniowego osiągania przez Siły Zbrojne pełnej interoperacyjności w ramach Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego oraz standardów pozostałych państw członków tej organizacji w zakresie uzbrojenia, wyposażenia, mobilności i możliwości prowadzenia działań wojskowych w każdych warunkach"124.

Ustawa ta, wraz z aktami wykonawczymi do niej i zmieniającymi ją, stanowi efekt polityki zmierzającej do poprawy stanu polskiej armii. Z zamierzeniami ustawy wiążą się też inne dokumenty, np. Wieloletni plan finansowy państwa na lata 2017-2020125, zwany WPFP126. Odniesienie dla celów WPFP na lata 2017-2020 stanowi Strategia na rzecz odpowiedzialnego rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.), przyjęta uchwałą Rady Ministrów w dniu 14 lutego 2017 r.127.

Poziom finansowania wydatków obronnych - zgodnie z założeniami WPFP - ma być powiązany ze wzrostem nominalnym PKB - "Poziom wykorzystania tych środków zobrazowany będzie m.in. poprzez, monitorowaną w ujęciu rocznym, wartość relacji wskaźnika potencjału bojowego do jego poziomu z roku poprzedniego (wartość niemianowana), określającą możliwości bojowe Sił Zbrojnych RP na podstawie potencjału bojowego sprzętu wojskowego zdolnego do wykonywania uderzeń. Prognozuje się, że w latach 2017-2020 relacja ta wyniesie: 0,998 w 2017 r., 1,009 w 2018 r., 1,014 w 2019 r. oraz 1,036 w 2020 r. Wraz z modernizacją armii będzie budowany innowacyjny potencjał polskiego przemysłu obronnego"128.

Innym aktem prawnym dotyczącym przygotowań obronnych jest ustawa z dnia 23 sierpnia 2001 r. o organizowaniu zadań na rzecz obronności realizowanych przez przedsiębiorców. Ustawa ta określa zasady organizowania zadań na rzecz obronności państwa realizowanych przez przedsiębiorców wykonujących działalność gospodarczą na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (w tym przez przedsiębiorców o szczególnym znaczeniu gospodarczo-obronnym), organy administracji rządowej właściwe w zakresie organizowania oraz sprawowania nadzoru nad realizacją zadań na rzecz obronności państwa i zasady finansowania zadań na rzecz obronności państwa129.

Zgodnie z art. 2. omawianej ustawy do zadań przedsiębiorców na rzecz obronności państwa należą w szczególności przedsięwzięcia w zakresie:

mobilizacji gospodarki, militaryzacji, planowania operacyjnego, szkolenia obronnego, wynikającym z obowiązków państwa-gospodarza, obejmujące przedsięwzięcia związane z udzieleniem wsparcia przybywającym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej wojskom sojuszniczym.

Ustawa definiuje także pojęcie "przedsiębiorca o szczególnym znaczeniu gospodarczo-obronnym". Art 3. wskazuje, że jest to przedsiębiorca realizujący zadania na rzecz obronności państwa, którego terenem działania jest obszar większy niż jedno województwo lub którego przedmiotem wykonywanej działalności gospodarczej jest:

eksploatacja lotnisk i portów morskich, kolportaż, nadawanie programów radiowych i telewizyjnych, produkcja, transport i magazynowanie produktów naftowych, produkcja, remont lub modernizacja uzbrojenia i sprzętu wojskowego, realizacja obrotu specjalnego, transport, usługi pocztowe, usługi telekomunikacyjne, wytwarzanie, dystrybucja i przesyłanie gazu ziemnego, paliw płynnych oraz energii elektrycznej130.

Zadania na rzecz obronności państwa - zgodnie z ustawą - są nakładane na przedsiębiorcę w drodze decyzji administracyjnej. Wykonywanie zadań następuje na podstawie umowy zawartej z przedsiębiorcą przez organ, który wydał decyzję nakładającą obowiązek ich realizacji, i jest finansowane z budżetu państwa, natomiast prace związane z prowadzeniem przygotowań do realizacji zadań na rzecz obronności i bezpieczeństwa zewnętrznego państwa, mające charakter planistyczny, są finansowane ze środków własnych przedsiębiorcy131.

Następnym aktem prawnym dotyczącym przedmiotowego zagadnienia jest Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13 stycznia 2004 r. w sprawie ogólnych zasad wykonywania zadań w ramach powszechnego obowiązku obrony132. Należy bowiem mieć na względzie fakt, że "[...] podstawę przygotowań obronnych stanowią zadania i potrzeby obronne"133. Dlatego też, analizując kwestie regulacji prawnych dotyczących przygotowań obronnych w Polsce, zasadne jest omówienie aktów wykonawczych dotyczących realizacji zadań obronnych.

Wspomniane rozporządzenie określa ogólne zasady wykonywania zadań w ramach powszechnego obowiązku obrony, zwanych dalej zadaniami obronnymi, przez ministrów, wojewodów, marszałków województw, starostów oraz wójtów, burmistrzów i prezydentów miast, zwanych dalej organami administracji publicznej, a także przedsiębiorców i inne jednostki organizacyjne oraz organizacje społeczne, obejmujące:

tworzenie warunków organizacyjnych i technicznych planowania i realizacji zadań obronnych; koordynowanie planowania i realizacji zadań obronnych w ramach działów administracji rządowej i w województwach; współdziałanie organów administracji publicznej, przedsiębiorców, innych jednostek organizacyjnych oraz organizacji społecznych w planowaniu i realizacji zadań obronnych; zapewnianie warunków przekazywania informacji i decyzji dotyczących planowania i realizacji zadań obronnych134.

Zgodnie z § 2 w wykonywaniu zadań obronnych organy administracji publicznej, przedsiębiorcy i kierownicy innych jednostek organizacyjnych oraz władze organizacji społecznych uwzględniają potrzeby obrony państwa, obejmujące w szczególności:

utrzymywanie, przebudowę i modernizację systemu obronnego państwa, w tym Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej; przygotowanie podległych i nadzorowanych jednostek organizacyjnych do wykonywania nałożonych na nie zadań obronnych podczas podwyższania gotowości obronnej państwa; przygotowanie ludności i warunków jej ochrony na wypadek wojny, a także ochrony mienia szczególnie cennego dla dziedzictwa narodowego135.

Kolejnym rozporządzeniem dotyczącym realizacji zadań obronnych stworzonym na podstawie ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej jest Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13 stycznia 2004 r. w sprawie kontroli wykonywania zadań obronnych136. "Rozporządzenie określa:

zakres prowadzenia przez organy administracji rządowej i samorządu terytorialnego kontroli wykonywania zadań w ramach powszechnego obowiązku obrony, zwanych dalej "zadaniami obronnymi", planowanych i realizowanych przez jednostki organizacyjne i przedsiębiorców, zwanej dalej "kontrolą"; sposób prowadzenia kontroli"137.

Wspomniane kontrole - zgodnie z § 4 rozporządzenia - prowadzi się w celu sprawdzenia prawidłowości wykonywania zadań obronnych oraz określenia stanu przygotowań obronnych w państwie138.

Następnym rozporządzeniem, mającym wpływ na kształt przygotowań obronnych, jest Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 czerwca 2004 r. w sprawie warunków i trybu planowania i finansowania zadań wykonywanych w ramach przygotowań obronnych państwa realizowanych przez organy administracji rządowej i organy samorządu terytorialnego139. Rozporządzenie to, podobnie jak rozporządzenia opisane wcześniej, powstało na podstawie ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej140. "Rozporządzenie określa:

warunki i tryb planowania zadań wykonywanych w ramach przygotowań obronnych państwa, zwanych dalej "zadaniami obronnymi", przez organy administracji rządowej i organy samorządu terytorialnego; warunki i tryb finansowania zadań obronnych; sposób nakładania zadań obronnych oraz właściwość organów w tych sprawach"141.

Zgodnie z tym rozporządzeniem co dwa lata sporządza się (na sześcioletni okres planistyczny):

Program pozamilitarnych przygotowań obronnych Rzeczypospolitej Polskiej; dokument ten wykonuje Minister Obrony Narodowej w uzgodnieniu z właściwymi ministrami, centralnymi organami administracji rządowej i kierownikami jednostek organizacyjnych oraz z wojewodami; Program doskonalenia obrony cywilnej; dokument ten wykonuje Szef Obrony Cywilnej Kraju w uzgodnieniu z ministrem właściwym do spraw wewnętrznych oraz z wojewodami; programy pozamilitarnych przygotowań obronnych; programy doskonalenia obrony cywilnej województw; dokumenty te wykonują szefowie obrony cywilnej województw w uzgodnieniu z ministrem właściwym do spraw wewnętrznych, po zaopiniowaniu przez Szefa Obrony Cywilnej Kraju142.

W programach wymienionych w § 9 ust. 1 pkt 1 i 3 ujmuje się:

wymagania wobec pozamilitarnych przygotowań obronnych na sześcioletni okres obowiązywania programu; przedsięwzięcia rzeczowo-finansowe w zakresie utrzymywania i doskonalenia struktur pozamilitarnych systemu obronnego państwa, dotyczące: przygotowania stanowisk kierowania, określonych w odrębnych przepisach, realizacji celów Sił Zbrojnych przez ministrów, centralne organy administracji rządowej, wojewodów i kierowników jednostek organizacyjnych, podległych lub nadzorowanych przez Prezesa Rady Ministrów albo ministrów, realizacji zadań wynikających z obowiązków państwa-gospodarza, przygotowania do objęcia militaryzacją jednostek organizacyjnych wykonujących zadania szczególnie ważne dla obronności lub bezpieczeństwa państwa, gromadzenia i utrzymania sprzętu przeznaczonego na potrzeby jednostek zmilitaryzowanych, budowy i utrzymania infrastruktury transportowej o znaczeniu obronnym, przygotowania środków transportu na potrzeby Sił Zbrojnych oraz jednostek zmilitaryzowanych, przygotowania systemów łączności na potrzeby obronne, rozbudowy i utrzymania systemów alarmowania i powiadamiania, budowy i utrzymania środków wykrywania i analizy skażeń oraz zakażeń, budowy i utrzymania awaryjnych ujęć wody pitnej, szczególnej ochrony obiektów ważnych dla bezpieczeństwa i obronności państwa, ochrony zabytków szczególnie cennych dla dziedzictwa narodowego, szkolenia obronnego, kontroli wykonywania zadań obronnych; projektowane nakłady na pozamilitarne przygotowania obronne w ciągu sześcioletniego okresu obowiązywania programu, według planowanych przedsięwzięć oraz według części, działów i rozdziałów budżetu państwa143.

Należy zwrócić uwagę, że wymienione w punkcie drugim przedsięwzięcia rzeczowo-finansowe są przedsięwzięciami obejmującymi tytułowe przygotowania obronne.

Opisane w niniejszej części akty prawne stanowią ramy przygotowań obronnych w Polsce. Niemniej jednak, należy pamiętać, że szczegółowych regulacji dotyczących kwestii przygotowań obronnych jest aktualnie w polskim systemie prawnym kilkaset. Obejmują one nie tylko ustawy i rozporządzenia, ale także ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz akty prawa miejscowego.

2.3.3. Przygotowania obronne w administracji publicznej

Administracja publiczna jest traktowana jako zespół czynności oraz przedsięwzięć wykonawczych i organizatorskich, prowadzonych w celu realizacji interesu publicznego przez różne instytucje, podmioty i organy w określonych prawem formach144. W Polsce możemy wyróżnić odnośnie do zasady administrację państwową145, rządową oraz samorządową.

Organami administracji publicznej, zgodnie z regulacjami zamieszczonymi w art. 20 ust. 2 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym146, są naczelne i centralne organy administracji państwowej, terenowe organy administracji rządowej, organy jednostek samorządu terytorialnego oraz inne organy w zakresie, w jakim zostały powołane z mocy prawa do załatwiania spraw z zakresu administracji publicznej147.

Określenie organów naczelnych zamieszczono w Kodeksie postępowania administracyjnego148 (należy jednak pamiętać, że określenia te zostały stworzone na potrzeby ustawy i nie stanowią powszechnej definicji organów naczelnych). Wskazuje się w nim, iż organami naczelnymi są:

w stosunku do organów administracji rządowej, organów jednostek samorządu terytorialnego, z wyjątkiem samorządowych kolegiów odwoławczych oraz organów państwowych i samorządowych jednostek organizacyjnych - Prezes Rady Ministrów lub właściwi ministrowie; w stosunku do organów państwowych innych niż określone wyżej - odpowiednie organy o ogólnokrajowym zasięgu działania; w stosunku do organów organizacji społecznych - naczelne organy tych organizacji, a w razie braku takiego organu - Prezes Rady Ministrów lub właściwi ministrowie sprawujący zwierzchni nadzór nad ich działalnością149.

Uznaje się więc, że organy naczelne są organami zwierzchnimi wobec innych organów oraz ponoszą odpowiedzialność konstytucyjną i polityczną. Naczelne organy administracji stanowią w Polsce: Prezydent RP, Rada Ministrów, Prezes Rady Ministrów i ministrowie.

Organy centralne administracji państwowej, zgodnie ze wskazaniami konstytucyjnymi, to organy, których zakres desygnatów obejmuje m.in. centralne organy administracji publicznej. Z kolei centralne organy administracji publicznej, zgodnie z nauką prawa administracyjnego - to organy wyodrębniane za pomocą kryterium terytorialnego zakresu działania, które w ich przypadku obejmuje cały kraj, a w wyjątkowych przypadkach wykracza poza te ramy (np. Ministerstwo Spraw Zagranicznych)150.

Organy centralne administracji państwowej (zgodnie z regulacjami konstytucyjnymi151 dającymi ustawodawcy względną swobodę kształtowania ustroju administracji, czyli w szczególności powoływania w ramach działów administracji organów centralnych) działają na podstawie ustaw, statutów nadawanych przez Prezesa Rady Ministrów w drodze rozporządzenia oraz regulaminów organizacyjnych nadawanych przez kierownika urzędu w drodze zarządzenia (m.in. na podstawie Ustawy z dnia 1 marca 2002 r. o zmianach w organizacji i funkcjonowaniu centralnych organów administracji rządowej i jednostek im podporządkowanych oraz o zmianie niektórych ustaw152 i Rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 25 listopada 1998 r. w sprawie określenia wykazu instytucji i jednostek organizacyjnych podległych lub podporządkowanych właściwym ministrom i centralnym organom administracji rządowej, wojewodom i innym terenowym organom administracji rządowej albo przez nich nadzorowanych, przekazywanych określonym jednostkom samorządu terytorialnego153).

Administracją rządową kieruje Rada Ministrów154, zaś zakres działania ministra kierującego działem administracji rządowej określają ustawy155. Administracja rządowa w Polsce dzieli się na:

administrację rządową centralną, obejmującą też niezespoloną administrację rządową w województwie; administrację rządową terenową (wojewódzką), obejmującą w każdym województwie urząd wojewódzki oraz zespoloną administrację rządową w województwie (inspekcje i straże), na której czele stoi wojewoda.

Na szczeblu wojewódzkim terenową administracją rządową kieruje wojewoda, który jest jednocześnie przedstawicielem Rady Ministrów w województwie, organem nadzoru nad jednostkami samorządu terytorialnego (pod względem legalności) i reprezentantem Skarbu Państwa w zakresie określonym w odrębnych ustawach156.

Terenową administrację rządową na terenie województwa sprawują:

wojewoda; działający pod nadzorem wojewody kierownicy zespolonych służb, inspekcji i straży; działający pod zwierzchnictwem starosty kierownicy powiatowych służb, inspekcji i straży, wykonujący zadania i kompetencje określone w ustawach; organy innych samorządów, jeżeli wykonanie zadań administracji następuje na podstawie ustawy lub porozumienia157.

Administracja samorządowa występuje na szczeblu:

województwa (marszałek województwa, zarząd województwa), powiatu (starosta, zarząd powiatu158), gminy (wójt, burmistrz, prezydent miasta).

Zadania i kompetencję organów naczelnych administracji publicznej w dziedzinie przygotowań obronnych scharakteryzowano we wcześniejszej części pracy. Niniejsza część pracy dotyczy głównie organów terenowych i ich roli w przygotowaniach obronnych w Polsce. Zostaną w niej przedstawione wyniki analiz aktów prawnych dotyczących działań wojewody, samorządu województwa, marszałka województwa, zarządu powiatu, starosty (prezydenta miasta na prawach powiatu) i wójta (burmistrza, prezydenta miasta), które określają szczególnie:

Ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej159, Ustawa z dnia 23 stycznia 2009 r. o wojewodzie i administracji rządowej w województwie160, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13 stycznia 2004 r. w sprawie kontroli wykonywania zadań obronnych161, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 kwietnia 2004 r. w sprawie przygotowania systemu kierowania bezpieczeństwem narodowym162, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 czerwca 2004 r. w sprawie warunków i trybu planowania i finansowania zadań wykonywanych w ramach przygotowań obronnych państwa przez organy administracji rządowej i organy samorządu terytorialnego163, Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 5 czerwca 2007 r. w sprawie stanowisk pracy związanych z obronnością kraju w administracji publicznej164, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 czerwca 2012 r. w sprawie warunków i sposobu przygotowania oraz wykorzystania podmiotów leczniczych na potrzeby obronne państwa oraz właściwości organów w tych sprawach165, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 8 października 2015 r. w sprawie szkolenia obronnego166.

Zadania wojewody w zakresie obronności zostały wskazane w ustawie z dnia 23 stycznia 2009 r. o wojewodzie i administracji rządowej w województwie. Zgodnie z art. 22 ust. 4 "[...] wojewoda wykonuje i koordynuje zadania w zakresie obronności i bezpieczeństwa państwa oraz zarządzania kryzysowego, wynikające z odrębnych ustaw"167. Jedną z istotnych ustaw precyzujących zadania wojewody jest ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej. Zgodnie z art. 20 ust. 1-2 tejże ustawy: "[...] 1. Kierowanie sprawami obronności w województwie należy do wojewody. 2. Wojewoda w ramach kierowania, o którym mowa w ust. 1, wykonuje zadania w zakresie i na zasadach określonych w ustawach, a w szczególności:

określa szczegółowe kierunki działania dla kierowników zespolonych służb, inspekcji i straży, organów administracji niezespolonej oraz jednostek samorządu terytorialnego w zakresie realizacji zadań obronnych; kieruje realizacją przedsięwzięć związanych z podwyższaniem gotowości obronnej państwa wykonywanych przez marszałków województw, starostów, wójtów lub burmistrzów (prezydentów miast), przedsiębiorców oraz inne jednostki organizacyjne i organizacje społeczne mające swoją siedzibę na terenie województwa; koordynuje przedsięwzięcia niezbędne dla zabezpieczenia mobilizacji jednostek wojskowych i wykonywania świadczeń na rzecz obrony; kieruje realizacją przedsięwzięć związanych z przygotowaniem stanowisk kierowania dla organów terenowych; organizuje wykorzystanie miejscowych sił i środków na potrzeby obronności państwa i obszaru województwa, w tym ochrony ludności oraz dóbr materialnych i kultury przed środkami rażenia, jak również niesienia pomocy poszkodowanym; kontroluje i ocenia wykonywanie zadań obronnych przez organy, podmioty, jednostki organizacyjne i organizacje, o których mowa w pkt 1 i 2; organizuje edukację społeczeństwa dotyczącą przygotowania obronnego oraz prowadzi szkolenia i ćwiczenia obronne"168.

Wojewodowie są także terenowymi organami obrony cywilnej169 (są nimi również starostowie, wójtowie lub burmistrzowie bądź prezydenci miast)170, organizują oraz sprawują nadzór nad wykonywaniem zadań na rzecz obronności państwa przez przedsiębiorców wobec spółek, w których Skarb Państwa posiada mniej niż 50% udziałów lub akcji (z wyłączeniem przedsiębiorców o szczególnym znaczeniu gospodarczo-obronnym)171, przygotowują dla siebie główne oraz zapasowe stanowiska kierowania bezpieczeństwem narodowym172 (w celu zapewnienia ciągłości podejmowania decyzji i wykonywania zadań związanych z kierowaniem bezpieczeństwem narodowym w czasie pokoju w razie wewnętrznego lub zewnętrznego zagrożenia bezpieczeństwa narodowego, w tym w razie wystąpienia działań terrorystycznych lub innych szczególnych zdarzeń, a także w czasie wojny173), uzgadniają lokalizację zapasowych miejsc pracy z podległymi im kierownikami zespolonych służb, inspekcji i straży oraz z organami administracji niezespolonej i organami wykonawczymi samorządu terytorialnego174, koordynują wykonywaniem zadań związanych z podwyższaniem gotowości obronnej państwa w województwie175, sporządzają (w uzgodnieniu z Ministrem Obrony Narodowej oraz ministrami właściwymi do spraw administracji publicznej i spraw wewnętrznych) plan operacyjny funkcjonowania województwa176, organizują zadania związane z przygotowaniem oraz wykorzystaniem podmiotów leczniczych na potrzeby obronne państwa177, uczestniczą w szkoleniach obronnych, a także organizują szkolenia obronne na terenie województw (zajęcia teoretyczne oraz gry i treningi realizowane w cyklu rocznym, ćwiczenia wojewódzkie służące sprawdzeniu przyjętych w województwie rozwiązań w ramach przygotowań obronnych oraz doskonaleniu procedur kierowania wybranymi obszarami przygotowań obronnych, ćwiczenia kompleksowe - służące wszechstronnemu zgrywaniu systemu obronnego państwa w województwie)178, kontroluje (kontrole problemowe oraz doraźne) wykonywanie zadań obronnych179.

Zadania z zakresu przygotowań obronnych realizuje także samorząd województwa, gdyż na podstawie art. 14 ust. 1 pkt 13 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa do samorządu należy m.in. wykonywanie zadań w zakresie obronności. "[...] Na uwadze należy mieć jednak, iż większość zadań w tym zakresie została zarezerwowana dla wojewody jako organu administracji rządowej w województwie. Jedną z nielicznych kompetencji, które realizują wszyscy członkowie zarządu województwa, jest zarządzanie, planowanie, organizowanie oraz prowadzenie problemowych i doraźnych kontroli odpowiednio do zakresu swojej właściwości rzeczowej i miejscowej180. Kontrola jest więc prowadzona w stosunku do urzędów marszałków województw, jednostek organizacyjnych podległych lub nadzorowanych przez zarząd województwa oraz jednostek organizacyjnych, dla których jest on organem założycielskim"181.

Marszałek województwa ma także wyznaczone zadania z zakresu przygotowań obronnych. Do zadań takich należy opracowanie planu operacyjnego funkcjonowania urzędu marszałkowskiego182, uczestniczenie w szkoleniach obronnych i wyższych kursach obronnych183, organizowanie w samorządzie województwa zajęć teoretycznych oraz gier i treningów realizowanych w cyklu rocznym, a także samorządowych ćwiczeń wojewódzkich (służących sprawdzeniu przyjętych rozwiązań w ramach przygotowań obronnych oraz doskonaleniu procedur kierowania wybranymi obszarami przygotowań obronnych)184. Do obowiązków marszałka województwa z zakresu przygotowań obronnych należy również przygotowanie podmiotów leczniczych na potrzeby obronne państwa (w odniesieniu do podmiotów leczniczych utworzonych przez daną jednostkę samorządu terytorialnego)185.

Inne zadania i kompetencje przypadają powiatowi. Jak zauważył K. Gąsiorek, "[...] Szczególną rolę w zakresie bezpieczeństwa odgrywa powiat, który jako najniższy szczebel administracji zespolonej i niezespolonej, jednocześnie odgrywa rolę podstawowego szczebla reagowania kryzysowego. Powiat ze względu na swoją powierzchnię (około 800 km2) i zasoby, jakimi dysponuje, zapewnia krótki czas reagowania w obliczu każdego zagrożenia - militarnego i niemilitarnego i powinien stanowić podstawę terytorialną budowy cywilno-wojskowych struktur lokalnego bezpieczeństwa, koncentrującą i wyzyskującą potencjał ludzki i materiałowy w obronie tej "małej ojczyzny""186.

Zgodnie z ustawą z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym do obowiązków powiatu należy m.in. wykonywanie zadań publicznych o charakterze ponadgminnym w zakresie obronności187 (w tym przygotowań obronnych).

Szczególna rola w wykonywaniu zadań związanych z przygotowaniem obronnym w powiecie przypada staroście. Starosta (ewentualnie prezydent miasta na prawach powiatu) ma za zadanie (w uzgodnieniu z wojewodą) opracować plany operacyjne funkcjonowania powiatu (ewentualnie miasta na prawach powiatu)188, przygotować dla siebie główne stanowisko kierowania189, przygotować podmioty lecznicze (dla których jest organem założycielskim) na potrzeby obronne państwa190 oraz organizować cykliczne szkolenia obronne191.

Kolejnym organem samorządu terytorialnego jest gmina - podstawowa jednostka samorządu terytorialnego, która wykonuje wszystkie zadania samorządu terytorialnego niezastrzeżone dla innych jednostek192. Organami gminy są rada gminy i wójt (burmistrz, prezydent miasta)193, a organem wykonawczym - wójt (burmistrz, prezydent miasta)194.

Na podstawie art. 25 ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej organ wykonawczy gminy jest zobowiązany do wykonania czynności związanych z realizacją powszechnego obowiązku obrony oraz do współdziałania z organami wojskowymi. Ten sam artykuł obliguje instytucje państwowe, przedsiębiorców i inne jednostki organizacyjne oraz organizacje społeczne do współdziałania z wójtami (burmistrzami, prezydentami miast) w zakresie administracji rezerw osobowych dla celów powszechnego obowiązku obrony oraz do wykonywania związanych z tym czynności195.

Przepisy ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej ustanowiły także, że organ wykonawczy gminy pełni służbę szefa obrony cywilnej gminy196, co w kontekście przygotowań obronnych w administracji oznacza, że wójt (burmistrz, prezydent miasta) koordynuje przygotowania do realizacji przedsięwzięć obrony cywilnej (może m.in. tworzyć formacje obrony cywilnej197).

Organy wykonawcze gminy są również zobowiązane do sporządzania (w uzgodnieniu z wojewodą) planów operacyjnych funkcjonowania gmin (gmin o statusie miasta lub - w szczególnym przypadku - Planu operacyjnego funkcjonowania miasta stołecznego Warszawy)198, do przygotowania dla siebie głównego stanowiska kierowania199 oraz do organizowania, nakładania, nadzorowania i uruchamiania realizacji zadań związanych z przygotowaniem podmiotów leczniczych, dla których jest organem założycielskim, na potrzeby obronne państwa200 i organizowania szkoleń obronnych201.

Rozdział III

5. Rozwiązania zwiększające poziom przygotowania obronnego społeczeństwa polskiego

5.1. Geneza i cel przygotowań obronnych społeczeństwa

Rozpatrując kwestie rozwiązań podwyższających poziom przygotowania obronnego społeczeństwa polskiego, należy zacząć od odpowiedzi na dwa zasadnicze pytania:

Dlaczego powinno się przygotować obronnie społeczeństwo? Do czego należy przygotowywać społeczeństwo (w kontekście organizowania przygotowań obronnych)?

Aby uzyskać odpowiedzi na te pytania, Autorka postanowiła dotrzeć do źródeł istnienia państwa i posłużyła się teoriami dotyczącymi powstawania i istnienia państw. Szczególnie pomocne okazało się podejście zwane liberalizmem. Jak opisał te poglądy J. Czaputowicz, "[...] Liberalizm koncentruje się na relacjach państwo - społeczeństwo. Centralne miejsce zajmuje w nim polityka wewnętrzna, indywidualne prawa jednostek oraz zapewnienie własności prywatnej"1. Korzeni liberalnych stosunków należy doszukiwać się w epoce oświecenia - wtedy tworzyli Thomas Hobbes, John Locke i Jean Jacques Rousseau - uznani za twórców teorii powstania państwa jako umowy społecznej.

Teoria umowy społecznej zakłada, że państwo jest rezultatem umowy pomiędzy członkami społeczeństwa lub między społeczeństwem a władzą. Zgodnie z tą teorią, w celu zapewnienia sobie bezpieczeństwa ludzie stworzyli państwo. Celem istnienia państwa jest więc zapewnienie bezpieczeństwa społeczeństwu je tworzącemu.

Mimo że państwo zobligowane jest do zapewnienia bezpieczeństwa oraz posiada odpowiednie ku temu narzędzia, nie zawsze jednak ten obowiązek, będący jednocześnie priorytetową potrzebą społeczną, wypełnia. W literaturze wyróżnia się kilka negatywnych przykładów działalności państwa, które są zarazem przyczyną niezaspokajania potrzeb obywateli w takim stopniu, w jakim społeczeństwo tego oczekuje. Wyróżniono m.in. takie przyczyny, jak:

instytucjonalna niewydolność państwa, zanik odpowiedzialności państwa wobec obywateli2.

Należy także mieć na uwadze, że potrzeby społeczne, w tym właśnie potrzeba bezpieczeństwa, zgodnie z definicją A. Lisowskiego, to powszechnie występujące potrzeby, których zaspokojenie jest możliwe wyłącznie dzięki istnieniu instytucji społecznych3. Instytucje społeczne mogą być zarówno instytucjami państwowymi, jak i prywatnymi.

Zgodnie z tymi definicjami i rozważaniami na temat obowiązków państwa wobec tworzącego go społeczeństwa zasadne jest uznanie, że - mimo iż państwo zobligowane jest do zapewnienia bezpieczeństwa - samo nie jest jednak w stanie takiego bezpieczeństwa zapewnić.

Rozważania na temat możliwości (i ich braku) samego państwa do zaspokojenia potrzeby bezpieczeństwa społeczeństwu są zgodne ze stanem wiedzy nauk o bezpieczeństwie. Warto zacytować W. Kitlera, który stwierdził, że: "[...] Obrona narodowa jest nie tylko organizacją, ale przede wszystkim działaniem, które wyzyskuje wszelkie możliwe atuty narodu (państwa) i powiązania międzynarodowe do osiągania stojących przed nią celów"4, a "[...] strategia obrony narodowej jest sztuką scalania czynników siły narodowej w całość jak najprzydatniejszą dla osiągania zamierzonego celu albo inaczej - włączania do całości wszystkich niezbędnych elementów"5.

Także inni badacze problematyki obronności i kwestii przygotowań obronnych społeczeństwa stwierdzają, że społeczeństwo stanowi istotną siłę wpływającą na poziom obrony narodowej. Podczas swoich dociekań Autorka spotkała się między innymi z takimi opiniami:

"Organizacja obrony narodowej wymaga nieodzownie całkowitej mobilizacji i zużycia wszystkich sił narodu zarówno na froncie wewnętrznym, jak i zewnętrznym" (W. Sikorski)6; "Państwo, broniąc się przed agresją, powinno, oprócz wojsk operacyjnych, przygotować i wykorzystać do obrony takie środki, jak: wojska obrony terytorialnej, walory obronne i przygotowanie obronne własnego terytorium, społeczeństwo obronnie przygotowane do wsparcia sił zbrojnych oraz prowadzenia obrony, działania nieregularne w masowej skali" (K. Gąsiorek)7; "Racjonalność działań całego społeczeństwa polega właśnie na stałej trosce i walce o wzrost wszystkich elementów tworzących siłę narodową" (J. Marczak i J. Pawłowski)8.

Dlaczego zatem powinno się przygotować obronnie społeczeństwo? W celu odpowiedzi na to pytanie odniesiono się do definicji takich pojęć, jak państwo oraz społeczeństwo. Państwo bowiem - to forma organizacji społeczeństwa, natomiast społeczeństwo, zgodnie z definicją słownikową, to "[...] ogólnie rzecz biorąc, grupa osób, które mają wspólną kulturę, zajmują określony obszar terytorialny oraz mają poczucie przynależności do zjednoczonej i odrębnej całości"9.

Reasumując, należy więc stwierdzić, że społeczeństwo należy przygotowywać pod względem obronnym, aby było w stanie wesprzeć państwo w obronie, a tym samym w uzyskaniu i utrzymaniu oczekiwanego poziomu bezpieczeństwa. Ważnym powodem jest również fakt, że aby państwo mogło przetrwać, musi także przetrwać społeczeństwo, a wraz z nim jego kultura. Dlatego właśnie należy przygotowywać obronnie społeczeństwo.

Kolejnym ważnym pytaniem, na które odpowiedź ułatwia znalezienie rozwiązań zwiększających poziom przygotowania obronnego społeczeństwa polskiego, jest: do czego należy przygotowywać społeczeństwo (w kontekście organizowania przygotowań obronnych)? W tym miejscu zasadna wydała się odpowiedź: do przeżycia i podjęcia wysiłku obrony państwa.

W toku prowadzonych rozważań zasadne byłoby jeszcze udzielenie odpowiedzi na pytanie: co powinno być celem przygotowań obronnych społeczeństwa? Szukając odpowiedzi na nie, uznano, że celem przygotowań obronnych społeczeństwa jest utrzymanie przy życiu członków społeczeństwa oraz przetrwanie kultury danego społeczeństwa (rozumianej jako całokształt duchowego i materialnego dorobku społeczeństwa10).

5.2. Model przygotowań obronnych społeczeństwa

Ze względu na cel przygotowań obronnych wyodrębniono 30 cech, którymi powinno się charakteryzować społeczeństwo uznane za przygotowane pod względem obronnym. Cechy te dodatkowo podzielono na grupę istotną na etapie przeżycia w sytuacji zagrożenia (np. w nagłym wybuchu) oraz na grupę, która jest niezbędna do funkcjonowania w przedłużającej się sytuacji zagrożenia bezpieczeństwa państwa oraz wojny. Następnym etapem było pogrupowanie cech w większe zbiory. Zbiory te nazwano zmiennymi. Wyróżniono sześć zmiennych: powszechny obowiązek służby wojskowej, edukacja obronna, tworzenie i usprawnianie obrony cywilnej kraju (OCK), przygotowanie gospodarstw domowych, przygotowanie organizacji pozarządowych, przygotowanie ośrodków kultury i ośrodków kultu religijnego.

Informacje w tabeli 11 ukazują wyróżnione cechy, etap (przeżycie lub funkcjonowanie) oraz przypisane zmienne (przypisaną zmienną), które są szczególnie odpowiedzialne za wykształcenie danej cechy.

Tab. 11. Cechy społeczeństwa przygotowanego pod względem obronnym

Lp.

Cecha

Nazwa etapu

Zmienna - szerszy zbiór cech

1

Możliwość ratowania życia ludzkiego (wiedza, umiejętności i zasoby)

przeżycie

przygotowanie gospodarstw domowych, edukacja tworzenie i usprawnianie OCK, przygotowanie organizacji pozarządowych

2

Możliwość gaszenia pożarów (wiedza, umiejętności i zasoby)

przeżycie

przygotowanie gospodarstw domowych, edukacja tworzenie i usprawnianie OCK

3

Możliwość szybkiej ewakuacji ludzi i zwierząt (wiedza, umiejętności)

przeżycie

edukacja, tworzenie i usprawnianie OCK

4

Możliwość otrzymywania i rozpoznawania komunikatów alarmowych

przeżycie

edukacja, tworzenie i usprawnianie OCK

5

Możliwość fizycznej obrony (wiedza, umiejętności i zasoby)

przeżycie

powszechny obowiązek służby wojskowej, edukacja, przygotowanie organizacji pozarządowych

6

Umiejętność przeciwdziałania panice

przeżycie

edukacja

7

Możliwość zabezpieczenia ciała przed skażeniami (wiedza, umiejętności i zasoby)

przeżycie

przygotowanie gospodarstw domowych, edukacja

8

Dostęp do schronów

przeżycie

tworzenie i usprawnianie OCK

9

Umiejętność podporządkowania się odpowiednim służbom w chwili zagrożenia

przeżycie

powszechny obowiązek służby wojskowej, edukacja

10

Możliwość ratowania dóbr (wiedza, umiejętności i zasoby)

funkcjonowanie

przygotowanie gospodarstw domowych, edukacja

11

Możliwość leczenia rannych i chorych (nie tylko pierwsza pomoc)

funkcjonowanie

tworzenie i usprawnianie OCK, przygotowanie organizacji pozarządowych

12

Zaopatrzenie w leki - nie tylko te do pierwszej pomocy

funkcjonowanie

przygotowanie gospodarstw domowych, edukacja

13

Dostęp do źródeł wody

funkcjonowanie

tworzenie i usprawnianie OCK

14

Posiadanie zapasów wody

funkcjonowanie

przygotowanie gospodarstw domowych, edukacja

15

Posiadanie zapasów ubrań

funkcjonowanie

przygotowanie gospodarstw domowych, edukacja

16

Posiadanie zapasów jedzenia

funkcjonowanie

przygotowanie gospodarstw domowych, edukacja

17

Posiadanie awaryjnego zasilania (zapasy energii)

funkcjonowanie

przygotowanie gospodarstw domowych, edukacja

18

Możliwość przetrwania w warunkach ograniczonego dostępu do dóbr

funkcjonowanie

przygotowanie gospodarstw domowych, edukacja

19

Umiejętność działania w grupie (chęci, umiejętności i zasoby)

funkcjonowanie

przygotowanie organizacji pozarządowych, powszechny obowiązek służby wojskowej, przygotowanie ośrodków kultury i ośrodków kultu religijnego

20

Umiejętność rozpoznawania zagrożeń

funkcjonowanie

edukacja, tworzenie i usprawnianie OCK

21

Odpowiednie zahartowanie organizmu potrzebne do przeżycia w trudnych warunkach

funkcjonowanie

powszechny obowiązek służby wojskowej

22

Silne morale

funkcjonowanie

przygotowanie organizacji pozarządowych, przygotowanie ośrodków kultury i ośrodków kultu religijnego

23

Chęć obrony ojczyzny

funkcjonowanie

przygotowanie ośrodków kultury i ośrodków kultu religijnego, edukacja

24

Przygotowanie psychologiczne

funkcjonowanie

przygotowanie ośrodków kultury i ośrodków kultu religijnego, edukacja

25

Znajomość powszechnej samoobrony i ochrony cywilnej

funkcjonowanie

edukacja, tworzenie i usprawnianie OCK

26

Znajomość źródeł promieniowania jądrowego i skutków tego promieniowania

funkcjonowanie

edukacja

27

Możliwość zabezpieczenia żywności i wody przed skażeniami (wiedza, umiejętności i zasoby)

funkcjonowanie

przygotowanie gospodarstw domowych, edukacja

28

Możliwość grzebania zmarłych

funkcjonowanie

tworzenie i usprawnianie OCK

29

Możliwość transportu w bezpieczne miejsce

funkcjonowanie

przygotowanie gospodarstw domowych, tworzenie i usprawnianie OCK

30

Zachowanie tożsamości narodowej i kultury

funkcjonowanie

przygotowanie ośrodków kultury i ośrodków kultu religijnego, edukacja

Źródło: opracowanie własne.

Na podstawie danych z tabeli 11 stworzono model przygotowań obronnych przedstawiono na schemacie 5.

Schem. 5. Model przygotowań obronnych

Źródło: opracowanie własne.

W zaprezentowanym modelu na okręgu oznaczono zmienne, które według Autorki stanowią elementy ogólnie pojętych przygotowań obronnych społeczeństwa. Pojedyncze zmienne tworzą całość, dzięki której, po uzyskaniu oczekiwanych celów w każdej ze zmiennych, można uznać, że dane społeczeństwo jest przygotowane pod względem obronnym. To znaczy, że uzyska się oczekiwane w społeczeństwie postawy, zachowania i umiejętności niezbędne do przeżycia (przetrwania) i funkcjonowania w warunkach bezpośredniego zagrożenia bezpieczeństwa państwa oraz w czasie wojny, a także do podjęcia trudu obrony państwa.

Wyróżniono sześć zmiennych, a od każdego z elementów odchodzą strzałki wskazujące na instytucje, które - według Autorki - powinny być odpowiedzialne za daną aktywność (element). Ponieważ model jest ogólny, nie wskazywano, które konkretnie instytucje mają być odpowiedzialne za dany element, a jedynie wymieniono, za jakie działy administracji rządowej te instytucje miałyby być odpowiedzialne:

powszechny obowiązek służby wojskowej - ministerstwo odpowiadające za kwestie obrony narodowej; edukacja - ministerstwo odpowiadające za kwestie edukacji i szkolnictwa na różnych szczeblach edukacji; tworzenie i usprawnianie OCK - instytucje związane z obroną cywilną kraju, ministerstwo odpowiedzialne za działanie i funkcjonowanie OCK w danym państwie; przygotowanie gospodarstw domowych - ministerstwo odpowiedzialne za kwestie związane z rolnictwem i gospodarstwami rolnymi, ministerstwo odpowiedzialne za sprawy wewnętrzne danego państwa; przygotowanie organizacji pozarządowych - instytucje związane z obroną cywilną kraju, ministerstwo odpowiedzialne za działanie i funkcjonowanie OCK w danym państwie, ministerstwo odpowiadające za kwestie obrony narodowej, ministerstwo odpowiedzialne za sprawy wewnętrzne danego państwa; przygotowanie ośrodków kultury i ośrodków kultu religijnego - ministerstwo odpowiadające za kwestie kultury danego społeczeństwa, związki wyznaniowe.

5.3. Zmienne wpływające na poziom przygotowań obronnych społeczeństwa polskiego

5.3.1. Powszechny obowiązek służby wojskowej

Zgodnie z Konstytucją "[...] Rzeczpospolita Polska jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli"11, zaś "[...] Siły Zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej służą ochronie niepodległości państwa i niepodzielności jego terytorium oraz zapewnieniu bezpieczeństwa i nienaruszalności jego granic"12.

Powszechny obowiązek służby wojskowej wynika natomiast wprost z ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej: "[...] Obrona Ojczyzny jest sprawą i obowiązkiem wszystkich obywateli Rzeczypospolitej Polskiej"13, "Na straży suwerenności i niepodległości Narodu Polskiego oraz jego bezpieczeństwa i pokoju stoją Siły Zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej, zwane dalej "Siłami Zbrojnymi""14.

Z kolei "Powszechnemu obowiązkowi obrony podlegają wszyscy obywatele polscy zdolni ze względu na wiek i stan zdrowia do wykonywania tego obowiązku. Obywatel polski będący równocześnie obywatelem innego państwa nie podlega powszechnemu obowiązkowi obrony, jeżeli stale zamieszkuje poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W ramach powszechnego obowiązku obrony obywatele polscy są obowiązani do: 1) pełnienia służby wojskowej, 2) wykonywania obowiązków wynikających z nadanych przydziałów kryzysowych i przydziałów mobilizacyjnych, 3) świadczenia pracy w ramach pracowniczych przydziałów mobilizacyjnych, 4) pełnienia służby w obronie cywilnej, 5) odbywania edukacji dla bezpieczeństwa, 6) uczestniczenia w samoobronie ludności, 7) odbywania ćwiczeń w jednostkach przewidzianych do militaryzacji i pełnienia służby w jednostkach zmilitaryzowanych, 8) wykonywania świadczeń na rzecz obrony - na zasadach i w zakresie określonych w ustawie. Przeznaczanie do służby zastępczej, kierowanie do jej odbywania oraz odbywanie służby zastępczej następuje na zasadach określonych w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o służbie zastępczej15. Ochotnicze spełnianie zadań w ramach powszechnego obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej jest prawem wszystkich obywateli polskich"16.

Państwo polskie jest więc uprawnione do powołania do służby wojskowej swoich obywateli. Zgodnie ze wspomnianą ustawą, mężczyźni, którzy w danym roku kalendarzowym kończą 19 lat życia, są obowiązani stawić się, w określonym terminie i miejscu, do kwalifikacji wojskowej17, zaś "[...] osoby uznane za zdolne do czynnej służby wojskowej i podlegające obowiązkowi odbycia zasadniczej służby wojskowej wojskowy komendant uzupełnień przeznacza do służby, uwzględniając potrzeby Sił Zbrojnych, orzeczenie właściwej komisji lekarskiej oraz stosownie do potrzeb orzeczenie psychologiczne, kwalifikacje zawodowe, a także, w miarę możliwości, życzenia tych osób"18.

Należy wspomnieć, że zgodnie z polskim prawem także kobiety mogą być poddane obowiązkowi stawienia się do kwalifikacji wojskowej. Zgodnie z ustawą z dnia 21 listopada 1967 r.: "[...] Kobiety posiadające kwalifikacje przydatne do czynnej służby wojskowej oraz kobiety pobierające naukę w celu uzyskania tych kwalifikacji, które w danym roku szkolnym lub akademickim kończą naukę albo będące studentkami lub absolwentkami szkół wyższych, mogą być poddane obowiązkowi stawienia się do kwalifikacji wojskowej, poczynając od dnia 1 stycznia roku kalendarzowego, w którym kończą 19 lat życia. Za wspomniane kwalifikacje uznaje się wykształcenie lub kwalifikacje zawodowe wymagane do wykonywania zawodów medycznych, weterynaryjnych, morskich oraz lotniczych, a także zawodów: psychologów, rehabilitantów, radiologów, diagnostyków laboratoryjnych, informatyków, teleinformatyków, nawigatorów oraz tłumaczy. W razie wprowadzenia obowiązku stawienia się do kwalifikacji wojskowej kobiet:

dyrektorzy wspomnianych szkół przesyłają wojskowemu komendantowi uzupełnień, właściwemu ze względu na siedzibę szkoły, imienny wykaz kobiet, które kończą naukę w danym roku kalendarzowym; wojskowy komendant uzupełnień, właściwy ze względu na siedzibę szkoły, przesyła wojskowym komendantom uzupełnień, właściwym ze względu na miejsce pobytu stałego kobiet lub miejsce ich czasowego pobytu trwającego ponad trzy miesiące, imienne wykazy kobiet, podlegających obowiązkowi stawienia się do kwalifikacji wojskowej"19.

Należy jednak zwrócić uwagę na fakt, że w 2009 r. na mocy ustawy z dnia 9 stycznia 2009 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz o zmianie niektórych innych ustaw20, zawieszono obowiązkową służbę wojskową i rozpoczęto modernizację całej armii: w 2010 r. powstały Narodowe Siły Rezerwowe (NSR)21, w 2014 r. zmodernizowano system dowodzenia (m.in. wprowadzono dwa główne połączone dowództwa rodzajów sił zbrojnych zamiast czterech odrębnych, a Sztab Generalny WP zmieniono z organu dowodzenia na ośrodek planowania strategicznego i projektowania rozwoju sił zbrojnych22), a w 2016 r. wprowadzono w życie koncepcję Wojsk Obrony Terytorialnej. Zwiększono także wydatki na zbrojenie, co jest częścią Planu technicznej modernizacji Sił Zbrojnych na lata 2013-202223.

Wojsko Polskie składało się w tym czasie z pięciu rodzajów Sił Zbrojnych (Wojska Lądowe, Siły Powietrzne, Marynarka Wojenna, Wojska Specjalne, Wojska Obrony Terytorialnej), w których łącznie służyło ponad 100 tysięcy żołnierzy zawodowych (nastąpił wzrost liczby żołnierzy z 96 tysięcy w 2015 roku do 106 tysięcy w roku 2017).

W celu ukazania jak różni się współczesna polska armia od armii z lat ubiegłych zamieszczono tabelę 12, w której zawarto informację, ilu żołnierzy (zawodowych i służby zasadniczej) liczyła polska armia w wybranych latach.

Tab. 12. Liczebność polskiej armii na przełomie XX i XXI wieku

Wyszczególnienie

Rok

1990

1995

2000

2005

2010

Liczebność wojska (żołnierze zawodowi + służba zasadnicza)

91 750

+ 169 150

88 600

+ 129 660

84 327

+ 102 380

77 903

+ 59 900

99 170

+ 0

Suma

260 900

218 260

186 707

137 803

99 170

Źródło: Gdzie zaczyna się wojsko..., https://gdziewojsko.wordpress.com/armieswiata/liczebnosc-wojska-polskiego/ [dostęp: 2.12.2019 r.].

5.3.2. Edukacja młodzieży

Jak zauważył W. Kitler, wychowanie i edukacja młodego pokolenia, w tym kształtowanie postaw patriotyczno-obronnych oraz jednoznacznie negujących zachowania i działania wrogie wobec bezpieczeństwa powszechnego, to jedno z wyzwań, którym należy sprostać, aby móc kompleksowo zaspokajać potrzeby w zakresie bezpieczeństwa powszechnego (będącego częścią bezpieczeństwa narodowego).

Obecnie jednak w Polsce zarówno w szkołach nadzorowanych przez Ministerstwo Edukacji Narodowej, jak i nadzorowanych przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego nie prowadzi się obowiązkowych zajęć z przygotowania obronnego. W 2011 r. przedmiot przysposobienie obronne został zastąpiony przez przedmiot edukacja dla bezpieczeństwa. Zdaniem Autorki, przedmiot edukacja dla bezpieczeństwa w niewystarczający sposób edukuje młodych ludzi pod względem obronnym. Zakres programowy tego przedmiotu obejmuje bowiem głównie zachowania podczas nagłych wypadków (np. drogowych), a nie uczy zachowania podczas wojny. Natomiast na uczelniach wyższych takiej edukacji w ogóle nie ma w obowiązkowym programie.

5.3.3. Tworzenie i usprawnianie OCK

Obrona cywilna jest definiowana jako "[...] organizacja (ogniwo ochronne podsystemu niemilitarnego w systemie obronności) funkcjonująca na podstawie powszechnie obowiązującego prawa w Rzeczypospolitej Polskiej, której celem jest ochrona ludności, zakładów pracy i urządzeń użyteczności publicznej, dóbr kultury, ratowanie i udzielanie pomocy poszkodowanym w czasie wojny i klęsk żywiołowych"24.

Kwestię definiowania pojęcia "obrona cywilna" poruszał w swoich rozważaniach naukowych W. Kitler. Zgodnie z jego analizami, rozpatrując termin "obrona cywilna", należy mieć na uwadze fakt, że składa się on z dwóch pojęć: "obrona" i "cywilna". "[...] Obrona jest synonimem walki (akcja obronna, opór, ruch oporu, odpór, przeciwstawianie się, przeciwdziałanie). Może być też zamiennie używana z: osłanianiem, strażą, samoobroną, przedmurzem, przedpolem, buforem, zapobieganiem, profilaktyką, prewencją i przeciwdziałaniem. Obrona (defense, defence) odwołuje się więc nie tylko do czynności przeciwnych atakowi, lecz także do tych, które go znacznie wyprzedzają (ochrona, osłona, przeciwdziałanie). Stanowi także środek i narzędzie tegoż działania. Jest sposobem osiągania celu, niekoniecznie w walce o zbrojnych charakterze"25. Natomiast cywil "[...] oznacza osobę niewojskową, lecz także nieduchowną, a bywa, że też niebędącą w straży więziennej"26.

Termin "obrona cywilna" według W. Kitlera może więc oznaczać "[...] opór ludności cywilnej, a inaczej - walkę cywilną; ochronę niemilitarną; ochronę ludności cywilnej (niewojskowej); przeciwstawianie się niebezpieczeństwom przez ludność niewojskową; pomoc i samopomoc realizowaną w środowisku społecznym; samoobronę społeczną; siły cywilne - niewojskowe do walki obronnej"27.

W terminologii międzynarodowej pojęcie "obrona cywilna" pojawiło się formalnie w 1958 r. wraz z powstaniem Międzynarodowej Organizacji Obrony Cywilnej - organizacji współpracującej z narodowymi organizacjami obrony cywilnej, której celem jest "[...] usprawnienie funkcjonowania struktur ratownictwa medycznego, obrony cywilnej i ochrony ludności oraz dążenie pośród państw zrzeszonych do propagowania oraz wzmacniania więzi, wymiany informacji i doświadczeń w tym zakresie"28.

W prawie międzynarodowym pojęcie "obrony cywilnej" zostało umocowanie w Protokole dodatkowym I do konwencji genewskich z 12 sierpnia 1949 r., podpisanym 8 czerwca 1977 r. W art. 61 tego protokołu zdefiniowano, czym jest obrona cywilna, a także określono zakres stosowania tego pojęcia:

"[...] W rozumieniu [...] protokołu: określenie "obrona cywilna" oznacza wypełnianie wszystkich lub niektórych zadań humanitarnych wymienionych niżej, mających na celu ochronę ludności cywilnej przed niebezpieczeństwami wynikającymi z działań zbrojnych lub klęsk żywiołowych, i przezwyciężanie ich bezpośrednich następstw, jak też zapewnienie warunków koniecznych do przetrwania. Są to następujące zadania:

służba ostrzegawcza; ewakuacja; przygotowanie i organizowanie schronów; obsługa środków zaciemnienia; ratownictwo; służby medyczne, włączając w to pierwszą pomoc oraz opiekę religijną; walka z pożarami; wykrywanie i oznaczanie stref niebezpiecznych; odkażanie i inne podobne działania ochronne; dostarczanie doraźnych pomieszczeń i zaopatrzenia; doraźna pomoc dla przywrócenia i utrzymania porządku w strefach dotkniętych klęskami; doraźne przywrócenie działania niezbędnych służb użyteczności publicznej; doraźne grzebanie zmarłych; pomoc w ratowaniu dóbr niezbędnych dla przetrwania; dodatkowe rodzaje działalności, niezbędne dla wypełnienia któregoś z zadań wyżej wymienionych, w tym planowanie i prace organizacyjne"29.

Pierwszym polskim aktem prawnym dotyczącym obrony cywilnej była uchwała nr 111/73 Rady Ministrów z dnia 18 maja 1973 r. w sprawie obrony cywilnej30.

Funkcjonujące obecnie w polskim prawie pojęcie obrony cywilnej zostało zdefiniowane w ustawie z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej: "[...] Obrona cywilna ma na celu ochronę ludności, zakładów pracy i urządzeń użyteczności publicznej, dóbr kultury, ratowanie i udzielanie pomocy poszkodowanym w czasie wojny oraz współdziałanie w zwalczaniu klęsk żywiołowych i zagrożeń środowiska oraz usuwaniu ich skutków"31.

Kwestie obrony cywilnej są uregulowane w polskim systemie prawnym w kilku aktach normatywnych. Oto najistotniejsze z nich:

Ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej, Dz.U. 1967, nr 44, poz. 220 z późn. zm. Ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym, Dz.U. 2007, nr 89, poz. 590 z późn. zm. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 września 1993 r. w sprawie powszechnej samoobrony ludności, Dz.U. 1993, nr 91, poz. 421. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 25 czerwca 2002 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Szefa Obrony Cywilnej Kraju, szefów obrony cywilnej województw, powiatów i gmin, Dz.U. 2002, nr 96, poz. 850. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 26 września 2002 r. w sprawie odbywania służby w obronie cywilnej, Dz.U. 2002, nr 169, poz. 1391 z późn. zm. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 czerwca 2004 r. w sprawie warunków i trybu planowania i finansowania zadań wykonywanych w ramach przygotowań obronnych państwa przez organy administracji rządowej i organy samorządu terytorialnego, Dz.U. 2004, nr 152, poz. 1599 z późn. zm. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 3 sierpnia 2004 r. w sprawie świadczeń rzeczowych na rzecz obrony w czasie pokoju, Dz.U. 2004, nr 181, poz. 1872 z późn. zm. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 5 października 2004 r. w sprawie świadczeń osobistych na rzecz obrony w czasie pokoju, Dz.U. 2004, nr 229, poz. 2307 z późn. zm. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 stycznia 2013 r. w sprawie systemów wykrywania skażeń i powiadamiania o ich wystąpieniu oraz właściwości organów w tych sprawach, Dz.U. 2013, poz. 96.

Zgodnie z tymi unormowaniami prawnymi, obrona cywilna jest elementem systemu obronnego kraju i stanowi kompleks przedsięwzięć o charakterze planistycznym, organizacyjnym, szkoleniowym, inwestycyjnym, materiałowo-technicznym i zaopatrzeniowym.

Centralnym organem administracji rządowej w sprawach obrony cywilnej jest Szef Obrony Cywilnej Kraju, który podlega Ministrowi Spraw Wewnętrznych i Administracji na mocy Rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 13 grudnia 2017 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji32. Warto wspomnieć, że do 1996 r. obrona cywilna w Polsce podlegała Ministerstwu Obrony Narodowej33, lecz liczne negatywne opinie dotyczące obrony cywilnej (m.in. zarzuty zbytniego uwojskowienia i podporządkowania celom militarnym) skłoniły MON do przekazania kwestii związanych z obroną cywilną ministrowi spraw wewnętrznych34.

Zakres działania Szefa Obrony Cywilnej Kraju, zgodnie z Ustawą z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej, obejmuje:

przygotowywanie projektów założeń i zasad działania obrony cywilnej; ustalanie ogólnych zasad realizacji zadań obrony cywilnej; koordynowanie określonych przedsięwzięć i sprawowanie kontroli realizacji przez organy administracji rządowej i organy samorządu terytorialnego zadań obrony cywilnej; sprawowanie nadzoru nad odbywaniem zasadniczej służby w obronie cywilnej35.

Oprócz centralnego organu obrony cywilnej funkcjonują także organy terenowe, którymi są: wojewodowie, starostowie, wójtowie i burmistrzowie (prezydenci miast). Do ich zadań należy "[...] kierowanie oraz koordynowanie przygotowań i realizacji przedsięwzięć obrony cywilnej przez instytucje państwowe, przedsiębiorców i inne jednostki organizacyjne oraz organizacje społeczne działające na ich terenie"36.

Nie tylko jednak instytucje państwowe należą do systemu obrony cywilnej w Polsce. Jest ona bowiem zespolona ze wszystkimi szczeblami administracji państwowej i samorządowej, podmiotami gospodarczymi (niezależnie od osobowości prawnej), organizacjami społecznymi oraz z całym społeczeństwem. Ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej zobowiązuje polskich obywateli - w ramach powszechnego obowiązku obrony - [...] do pełnienia służby w obronie cywilnej"37.

Główne zadania obrony cywilnej przypadają na czas wojny i polegają na:

organizowaniu ewakuacji ludności, zaciemnianiu i wygaszaniu oświetlenia; organizowaniu i prowadzeniu akcji ratunkowych, udzielaniu pomocy medycznej poszkodowanym; organizowaniu pomieszczeń i zaopatrzenia dla poszkodowanej ludności; zaopatrywaniu ludności w sprzęt i środki ochrony indywidualnej; prowadzeniu likwidacji skażeń i zakażeń; pomaganiu w przywracaniu i utrzymaniu porządku w strefach dotkniętych klęskami; pomaganiu w budowie i odbudowie awaryjnych ujęć wody pitnej; pomaganiu w ratowaniu żywności i innych dóbr niezbędnych do przetrwania; udzielaniu doraźnej pomocy w grzebaniu zmarłych38.

Niemniej jednak obrona cywilna funkcjonuje nie tylko w czasie wojny. W czasie pokoju także odgrywa ważną rolę w ochronie ludności. Do zadań obrony cywilnej w czasie pokoju należą:

planowanie przedsięwzięć w zakresie ochrony przed skutkami działań zbrojnych zarówno ludności, jak i zakładów pracy i urządzeń użyteczności publicznej oraz dóbr kultury; wykrywanie zagrożeń i stwarzanie warunków do ostrzegania i alarmowania ludności; przygotowanie schronów i ukryć dla ludności oraz utrzymanie ich w gotowości do użycia; gromadzenie i przechowywanie indywidualnych środków ochronnych dla formacji obrony cywilnej i ludności; wyposażenie formacji obrony cywilnej w specjalistyczny sprzęt ratowniczy, przyrządy i aparaturę do wykrywania różnego rodzaju zagrożeń, systematyczne szkolenie w zakresie obrony cywilnej:kadr kierowniczych administracji rządowej i samorządowej, formacji OC, ludności w ramach powszechnej samoobrony;współdziałanie w zwalczaniu klęsk żywiołowych i zagrożeń środowiska oraz usuwanie ich skutków39.

Znając zadania i cele, jakie powinna realizować obrona cywilna, postanowiono sprawdzić, czy obrona cywilna w Polsce działa należycie. W tym celu posłużono się Oceną przygotowań w zakresie ochrony ludności i obrony cywilnej w Polsce za 2017 rok40. Raport ten opracowano w Biurze ds. Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej Komendy Głównej Państwowej Straży Pożarnej. Zgodnie z oceną dużym problemem w realizacji zadań nałożonych na OCK są wieloletnie zaniedbania w systemie obrony cywilnej funkcjonującym w Polsce. Główny problem stanowią braki w regulacjach prawnych oraz niewystarczające środki finansowe przekazywane na OCK. Jak stwierdzono: "[...] Sposób i poziom finansowania obszaru obrony cywilnej nie zapewnia sprawnego funkcjonowania i uniemożliwia wyposażenie formacji obrony cywilnej w niezbędny sprzęt i jego wymianę"41.

Do najważniejszych informacji zawartych w omawianym raporcie należą:

W ramach działań na rzecz zwiększenia odporności administracji państwowej na skutki zagrożeń, w obszarze ochrony ludności i obrony cywilnej zasadna jest budowa Centralnej Bazy Magazynowej, której intencją utworzenia jest zapewnienie wsparcia ludności cywilnej w warunkach do przeżycia zarówno w sytuacjach kryzysowych, klęsk żywiołowych, jak i podczas zagrożeń militarnych, a także stworzenie centrum logistycznego, które mogłoby być uruchamiane również podczas organizowania międzynarodowych akcji pomocy humanitarnej czy akcji pomocy ratowniczej. Zasadne jest utworzenie Krajowego Centrum Szkolenia Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej, dzięki czemu pozwoli to na przygotowanie kadr posiadających oczekiwany poziom wiedzy, ujednolicenie zakresu wiedzy i jej rozwój w tym obszarze, a także sprawowanie nadzoru nad procesem szkolenia. W ramach projektowanych działań nowelizacyjnych w zakresie obrony cywilnej należy zapewnić Szefowi Obrony Cywilnej Kraju wpływ na przydzielane środki finansowe na realizację programów doskonalenia obrony cywilnej. Niezbędne jest podjęcie prac zmierzających do wydania przepisów prawnych określających zasady planowania punktów likwidacji skażeń, rodzajów punktów i zasad ich funkcjonowania. Należy kontynuować zadania związane z realizacją postanowień uchwały nr 8 Rady Ministrów z dnia 14 lutego 2014 r. w sprawie przyjęcia Strategii na rzecz odpowiedzialnego rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.), w której został ujęty projekt technicznej modernizacji radiowego, analogowego systemu alarmowania i powiadamiania ludności przy wykorzystaniu elektronicznych i elektrycznych (mechanicznych) syren alarmowych. Uporządkowania formalno-prawnego wymaga nadawanie przydziałów organizacyjno-mobilizacyjnych na komendantów formacji oraz ubezpieczania członków formacji obrony cywilnej podczas udziału w akcjach związanych ze stanem klęski żywiołowej. Powołanie przez właściwego ministra zespołu, który podejmie prace nad opracowaniem aktu prawnego oraz przepisów wykonawczych umożliwiających w sposób szczegółowy realizowanie zagadnienia dotyczącego zasad zapewnienia funkcjonowania publicznych urządzeń zaopatrzenia w wodę w warunkach "specjalnych". Na dzień 31 grudnia 2017 r. wykorzystano środki budżetowe na realizację zadań obrony cywilnej w województwach w wysokości 21 431 tys. zł. W 2017 r. nastąpił znaczny spadek wydatków na obronę cywilną w województwach w stosunku do 2016 r. o kwotę w wysokości 708 tys. zł, a w porównaniu do 2015 r. - aż o kwotę w wysokości 1147 tys. zł. Ponieważ środki budżetowe przeznaczone na obronę cywilną są coraz mniejsze, wymagają zwiększenia w celu zapewnienia sprawnego realizowania zadań w tym obszarze42.

Jak wynika z analizowanej oceny, przygotowania w zakresie ochrony ludności i obrony cywilnej w Polsce są na niewystarczającym poziomie. Plusem jednak jest fakt, że problem został dostrzeżony i są planowane istotne zmiany w regulacjach prawnych dotyczących obrony cywilnej kraju43.

Także Ministerstwo Obrony Narodowej dostrzegło zaistniałe problemy. W Strategii rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego RP 2022 w części 2.4.5 znajduje się następujący zapis: "[...] Istotnym obszarem bezpieczeństwa narodowego jest obrona cywilna, ukierunkowana na ochronę ludności, zakładów pracy i urządzeń użyteczności publicznej, dóbr kultury, ratowanie i udzielania pomocy poszkodowanym w czasie wojny. Dotychczasowe rozwiązania w tym obszarze nie były adekwatne do współczesnych zagrożeń, a regulacje prawne niespójne i niewyczerpujące wszystkich obszarów zadaniowych. Przepisy jednoznacznie nie określają zadań obrony cywilnej realizowanych w czasie pokoju, ograniczając się wyłącznie do działalności planistycznej, organizacyjnej, szkoleniowej i upowszechniającej wiedzę dotyczącą tej problematyki. [...] Główne działania: wprowadzenie rozwiązań zmierzających do utrzymania ciągłości odpowiedzialności za ochronę ludności w każdej sytuacji, w tym w stanie wojny; precyzyjne uregulowanie działań obrony cywilnej oraz wprowadzenie nowych rozwiązań w tym obszarze wymaga przygotowania stosownych zmian legislacyjnych. Należy opracować akt prawny, który uporządkuje kompetencje i zadania wszystkich organów administracji publicznej, instytucji publicznych, organizacji społecznych oraz innych podmiotów zobowiązanych do realizacji zadań z zakresu obrony cywilnej"44.

5.3.4. Przygotowanie gospodarstw domowych

Przygotowanie gospodarstw domowych w prowadzonych badaniach było rozumiane jako przygotowanie gospodarstw do zadań związanych z szeroko pojętą aprowizacją, tj. zadbanie o bezpieczeństwo żywnościowe kraju i rozpoczęcie w czasie pokoju zaopatrywania ludności na czas wojny w artykuły pierwszej potrzeby niezbędne do przetrwania oraz funkcjonowania.

Obecnie, w świecie supermarketów, sklepów całodobowych oraz sklepów internetowych zanika wśród ludzi potrzeba tworzenia i utrzymywania zapasów produktów pierwszej potrzeby. Wielkim szokiem dla społeczeństwa polskiego było wprowadzenie ograniczenia handlu w niedzielę45, w którego wyniku ludzie zostali zmuszeni do tworzenia wcześniej zapasów na ten dzień, a nie byli do tego przyzwyczajeni. Warto wspomnieć, że w 2016 r. Rząd Republiki Federalnej Niemiec przyjął projekt nowego programu obrony cywilnej, który zakłada m.in., że mieszkańcy kraju powinni mieć zapasy żywności i wody na 10 dni (na wypadek wystąpienia sytuacji kryzysowych)46.

W Polsce nie ma takiego przepisu, a społeczeństwo nie jest uczone tworzenia zapasów. Przeciwnicy wprowadzania takich regulacji twierdzą, iż jest to niepotrzebne straszenie obywateli przy jednoczesnym braku w Polsce zagrożeń występujących w innych państwach47.

Zważywszy jednak na problematykę niniejszej książki, zasadne jest zwrócenie uwagi, że przygotowanie gospodarstw domowych na czas kryzysu oraz wojny jest nieodzownym elementem przygotowań obronnych społeczeństwa. W związku z tym należałoby wprowadzić zmiany natury prawnej, organizacyjnej oraz edukacyjnej, tak aby społeczeństwo umiało oraz chciało przygotowywać swoje gospodarstwa na różne okoliczności. Tworzenie zapasów nie wiąże się z dodatkowymi kosztami w perspektywie długoterminowej, lecz wymusza jedynie wygospodarowanie dodatkowego miejsca w mieszkaniu czy domu na przechowywanie wcześniej zrobionych zakupów.

Przykładem odpowiedniego pod względem prawnym przygotowania gospodarstw domowych można podać regulacje w okresie dwudziestolecia wojennego w Polsce. W ramach przygotowań obronnych społeczeństwa postanowiono wówczas zadbać m.in. o bezpieczeństwo żywnościowe kraju i rozpocząć w czasie pokoju zaopatrywanie ludności na czas wojny w artykuły pierwszej potrzeby oraz przygotować gospodarstwa indywidualne i związki producenckie do realizacji zadań związanych z szeroko pojętą aprowizacją.

5.3.5. Przygotowanie organizacji pozarządowych

Organizacje pozarządowe, szeroko definiując, to wszystkie podmioty, których działalność nie jest nastawiona na osiąganie zysku i które nie są organami lub jednostkami podległymi administracji publicznej. Samo pojęcie "organizacja", w instytucjonalnym rozumieniu, jest definiowane jako "[...] celowa grupa społeczna, dysponująca, określonymi środkami, która funkcjonuje według pewnych reguł i zasad, współpracująca ze sobą, by osiągnąć określony cel. Istotą organizacji jest świadomość zasad, reguł, misji, celów oraz synergia (dopasowanie, wspomaganie działań innych)"48.

Tworzenie organizacji pozarządowych jest sposobem społeczeństwa na walkę z zagrożeniami. Jak określiła to A. Skrabacz, "[...] Można wskazać, że:

naturalną reakcją człowieka na zagrożenie jest umiejętność samoobrony; poziom bezpieczeństwa znacznie wzrasta, gdy ludzie nie działają indywidualnie, lecz stowarzyszają się, a samoobrona przyjmuje postać zorganizowaną; w stowarzyszeniach człowiek nie tylko wzmacnia potrzebę bezpieczeństwa, ale także realizuje potrzebę przynależności, samorealizacji, służby dla dobra innych"49.

W Polsce jest zarejestrowanych 86 tys. organizacji pozarządowych, a działa aktywnie około 70 tys.50. W latach 1997-2012 liczba działających stowarzyszeń, fundacji, społecznych podmiotów wyznaniowych, organizacji samorządu gospodarczego, zawodowego i pracodawców zwiększyła się trzykrotnie51, a w 2016 r. poziom aktywności Polaków w organizacjach obywatelskich był najwyższy od 1998 r.52. Z badań przeprowadzonych w 2016 r.53 wynika, iż 37% dorosłych Polaków działa w jakiejś organizacji o charakterze obywatelskim, a nie więcej niż co szósty respondent (16%) deklaruje, że poświęca swój wolny czas na działalność społeczną w jednej tego typu organizacji, co dwunasty (8%) działa w dwóch organizacjach, a co ósmy (13%) - w trzech lub więcej54.

Wiele organizacji pozarządowych zaspokaja potrzebę zwiększenia poczucia bezpieczeństwa wśród Polaków. Są to w głównej mierze tzw. organizacje proobronne oraz paramilitarne, np. Związek Harcerstwa Polskiego, Związek Harcerstwa Rzeczpospolitej, Polski Czerwony Krzyż, różnego rodzaju stowarzyszenia strzeleckie i organizacje związane z uprawianiem sportów. Organizacje pozarządowe są więc m.in. inicjatywą oddolną podwyższającą poziom przygotowania obronnego społeczeństwa polskiego. Jak zauważył G. Nowik, "[...] stowarzyszenia społeczne, a szczególnie związki młodzieży i stowarzyszenia o charakterze paramilitarnym odgrywają ogromną rolę w dziedzinie wychowania obywatelskiego, kształtowania patriotycznych postaw i przysposobienia wojskowego przedpoborowych, a także utrzymywania wysokiej sprawności rezerw osobowych wojska"55.

Analiza działań organizacji pozarządowych wykazała, że stanowią one istotny element w systemie przygotowań obronnych społeczeństwa polskiego. Wyniki prowadzonych badań pokazują jednak, że potencjał, jaki stanowią, nie jest wystarczająco wykorzystywany. W toku prowadzonych dociekań dostrzeżono, że współpraca pomiędzy organizacjami pozarządowymi a wojskiem oraz administracją jest niewystarczająca, a liczba osób zrzeszonych w organizacjach proobronnych, w których nabywa się umiejętności i wiedzę istotną z punktu widzenia przygotowania obronnego społeczeństwa, jest mniejsza w porównaniu z liczbą członków takich organizacji w państwach, które są uznawane przez dużą część badaczy problematyki obronności za odpowiednio przygotowujące obywateli na czas kryzysu oraz wojny. Na przykład w Szwecji na 9 mln obywateli 600 tys. jest zrzeszonych w 24 organizacjach obronnych, a 100 tys. należy do Ochotniczych Oddziałów Obrony Kraju56.

Także wsparcie organizacji pozarządowych przez państwo jest niewystarczające. Jak wskazuje raport Instytutu Sobieskiego, "[...] od kilku lat kwota przyznawanych dotacji na realizację projektów zgłoszonych do MON przez organizacje pozarządowe utrzymuje się na poziomie około 8 mln zł. Warto zaznaczyć, że zgodnie z informacjami podanymi w Wykazie organizacji pozarządowych, które wykonały w 2013 r. zadania publiczne zlecone przez Ministerstwo Obrony Narodowej, na łączną sumę 8 530 376,50 zł, rozdysponowaną między różnego rodzaju organizacje, stowarzyszenia paramilitarne otrzymały jedynie 28 500 zł. Oznacza to, że MON praktycznie nie wspierał finansowo, przynajmniej do 2013 r., organizacji paramilitarnych, które w efekcie mogły liczyć jedynie na wsparcie finansowe życzliwych samorządów, sponsorów oraz - w kwestii materialnej, infrastrukturalnej i szkoleniowej - jednostek wojskowych [...], a poza utworzeniem Federacji Organizacji Proobronnych oraz dopuszczeniem możliwości wejścia do systemu szkolenia przygotowującego do służby wojskowej (przy czym trudno ocenić praktyczne możliwości zrealizowania takiego zamysłu) MON nie podjął żadnych poważniejszych decyzji w sprawie organizacji paramilitarnych"57.

Pomimo jednak wielu braków (dostatecznych regulacji prawnych, dofinansowania na odpowiednim poziomie, zinstytucjonalizowanej współpracy), kwestia odpowiedniego przygotowania społeczeństwa do realizacji zadań obronnych w ostatnich latach stała się istotna nie tylko dla instytucji odpowiedzialnych za bezpieczeństwo państwa, ale także sami obywatele zaczęli dostrzegać taką potrzebę. Dlatego też postanowiono m.in. zacieśniać współpracę jednostek wojskowych z organizacjami młodzieżowymi i proobronnymi, a liczba członków organizacji pozarządowych zajmujących się szeroko rozumianym przygotowaniem obronnym wzrasta.

5.3.6. Przygotowanie ośrodków kultury i ośrodków kultu religijnego

Rozpatrując kwestię przygotowań obronnych, nie można pominąć aspektu przygotowania ośrodków kultury oraz ośrodków kultu religijnego. Ośrodki te stanowią istotne miejsce wychowania, budowania tożsamości oraz tworzenia więzi społecznych. Mogą więc kreować w społeczeństwie cechy istotne dla obronności państwa.

Społeczeństwo jest, ogólnie rzecz biorąc, grupą "[...] osób, które mają wspólną kulturę, zajmują określony obszar terytorialny oraz mają poczucie przynależności do zjednoczonej i odrębnej całości"58. Bez ośrodków kultury i ośrodków kultu religijnego trudno byłoby uzyskać zjednoczone społeczeństwo i zbudować wspólną tożsamość, która tworzyłaby silne więzi z państwem i wywoływałaby chęć przygotowywania się pod względem obronnym dla dobra ogółu. To właśnie w takich ośrodkach społeczeństwo uczy się patriotyzmu oraz zasad moralnych będących podstawą silnych morale niezbędnych w czasie walki zbrojnej.

Jak ważna jest rola ośrodków kultu religijnego w kształtowaniu postaw społecznych, wskazują badania R. Zaparta, który zauważył, że "[...] odzyskanie i utrwalanie niepodległości w II Rzeczypospolitej nie mogło odbywać się bez udziału Kościoła rzymskokatolickiego, który wspierał naród polski w dążeniu do wolności i niezależności. Trudny i gwałtowny okres kształtowania się granic, budowania zrębów władzy publicznej, formowania warunków ekonomicznych, tworzenia się partii politycznych oraz instytucji centralnych i lokalnych wymagał wsparcia identyfikującego się z niepodległą Rzecząpospolitą duchowieństwa"59.

Kościół odegrał także istotną rolę w przygotowaniach obronnych społeczeństwa polskiego przed wybuchem II wojny światowej. R. Zapart wskazuje, że "[...] Od połowy lat 30. można było zaobserwować przyspieszony proces budowania silnych więzi pomiędzy państwem a Kościołem, które w ujęciu rządzących miały sprzyjać jednoczeniu społeczeństwa w obliczu narastającego zagrożenia zewnętrznego, poszerzeniu bazy politycznej i dalszemu legitymizowaniu sprawowanej władzy"60, a "[...] w kwietniu 1939 r., w obliczu realnego zagrożenia wybuchem konfliktu wojennego, biskupi polscy wydali do wiernych odezwę, w której wzywali rodaków do wsparcia struktur państwowych w przygotowaniach do militarnego starcia z Niemcami [...]. Na kilka dni przed wybuchem wojny, 27 sierpnia 1939 r., parafianie z Siedliska-Boguszy w powiecie dębickim usłyszeli z ambony z ust proboszcza ks. Wojciecha Bukowca konkretne wskazówki: wobec bardzo napiętej sytuacji międzynarodowej należy zachować spokój i zupełnie zaufać Bogu, który nad nami czuwa i bez którego nic się nie dzieje. Trzeba być ostrożnym przed włóczęgami i nieprzyjaciółmi ładu (dywersja). Koniecznie trzeba oczyścić sumienie z grzechów, a zwłaszcza zmobilizowani do wojska"61.

Kościół wspierał także wiernych podczas wojny. Stolica Apostolska nadała duchownym specjalne uprawnienia czasu wojny ułatwiające pracę w sytuacji ciągłego zagrożenia. Obejmowały one m.in.:

Możliwość udzielenia rozgrzeszenia od wszelkiego rodzaju cenzur i kar kościelnych. Udzielanie w czasie nalotów, bitwy lub po niej oraz in periculo mortis ogólnej absolucji wraz z możliwością udzielenia tak przygotowanym penitentom wiatyku. Możliwość odprawiania przez kapłana nawet do trzech mszy św. dziennie. Skrócenie postu eucharystycznego. Używanie do liturgii miejsc innych niż kościoły lub kaplice, o ile są one godne i stosownie przygotowane. Możliwość celebrowania mszy św. innymi paramentami liturgicznymi niż standardowe (np. szklanymi lub glinianymi), używania chleba pszennego zamiast hostii, celebrowania z pamięci przy zachowaniu wszystkich istotnych części liturgii62.

Nie można także pominąć kwestii budowania terenowych struktur konspiracyjnych dzięki księżom. To znajomość lokalnych społeczności i budowane przez lata sieci kontaktów umożliwiały bowiem włączanie do współpracy kolejnych osób.

Ośrodki kultury i ośrodki kultu religijnego są także miejscami dającymi wsparcie psychologiczne społeczeństwu przygotowującemu się do wojny, społeczeństwu walczącemu oraz odbudowującemu swoje państwo po konflikcie. Ośrodki te przez swoją działalność dają nadzieję na poprawę sytuacji, ukazują sens walki o wolność i niepodległość oraz jednoczą ludzi, ucząc współpracy i troski o siebie nawzajem.

Bardzo często ośrodki takie oferują, poza wsparciem psychologicznym, także wsparcie materialne. Jak zauważył R. Zapart, analizując działalność Kościoła rzymskokatolickiego w Polsce, "[...] Wybuch światowego konfliktu, a następnie okupacja kraju postawiła w dramatycznej sytuacji materialnej wielu obywateli korzystających dotychczas z różnych form pomocy. Dochodził do tego brak zainteresowania egzystencjonalnymi potrzebami mieszkańców podbitego kraju. Powyższe okoliczności wymuszały na funkcjonujących podczas okupacji pozarządowych podmiotach podjęcie nowych lub rozszerzenie wykonywanych przed wojną zadań społecznych. Priorytetem stało się zorganizowanie, a następnie prowadzenie działalności charytatywnej. W pierwszym okresie ciężar świadczenia pomocy spadł na instytucje kościelne, Polski Czerwony Krzyż, a następnie na działającą za niemiecką akceptacją Radę Główną Opiekuńczą. W zdecydowanie ograniczonym zakresie oraz później udzielały jej struktury Polskiego Państwa Podziemnego"63.

5.4. Przygotowania obronne społeczeństwa polskiego w opinii ekspertów

Poszukując rozwiązań podwyższających poziom przygotowania obronnego społeczeństwa polskiego, postanowiono zbadać opinię ekspertów na temat różnych aspektów przygotowań obronnych społeczeństwa polskiego. W tym celu wybrano siedmiu znawców tej problematyki (teoretyków i praktyków). Dobór próby był, oczywiście, celowy. Respondentów wyłoniono spośród pracowników naukowych Akademii Sztuki Wojennej.

Narzędziem badawczym był kwestionariusz do samodzielnego wypełniania, przesyłany e-mailem, po uprzednim poinformowaniu respondenta o zamiarze wysłania takiego kwestionariusza. Rozesłano kwestionariusze do siedmiu osób. Odpowiedzieli wszyscy respondenci.

Kwestionariusz składał się z 16 pytań poprzedzonych informacją o samym badaniu, osobie go przeprowadzającej oraz o jego celach. W pytaniach były zawarte instrukcje dotyczące wypełniania (na przykład, prośby o uzasadnienie odpowiedzi przy wybraniu określonych odpowiedzi oraz instrukcje dotyczące dozwolonych sposobów wskazania odpowiedzi).

W badaniach zrezygnowano z tzw. metryczki (osobnej części kwestionariusza dotyczącej cech osobistych respondenta, np. wieku i płci), gdyż z samej definicji wywiadu eksperckiego wynika, iż są to osoby, które posiadają wiedzę w danym temacie i są znane w swoim środowisku naukowym oraz powinny być znane badaczowi chcącemu w sposób profesjonalny podejść do analizowania wybranej problematyki. Dodatkowo należy mieć na uwadze, iż metryczka jest zazwyczaj stosowana w badaniu sondażowym, prowadzonym na dużej grupie respondentów anonimowych, a jej celem jest scharakteryzowanie oraz podzielenie na grupy respondentów i znalezienie zmiennych wpływających na takie, a nie inne udzielanie odpowiedzi w badaniach (a często wiek lub płeć jest taką zmienną). Uznano więc, że metryczka w przeprowadzonym badaniu eksperckim jest zbędna.

Pierwsze pytanie brzmiało: czy według Pani (Pana) opinii należy przygotowywać obronnie społeczeństwo? Wszyscy eksperci odpowiedzieli, że tak. Podobnie zgodnie eksperci odpowiedzieli na pytanie 5, które brzmiało: jak ogólnie ocenia Pani (Pan) poziom pozamilitarnych przygotowań obronnych społeczeństwa polskiego w XXI wieku? Eksperci ocenili go negatywnie - uznali, że poziom jest niewystarczający, a wręcz, że trudno jest mówić o jakimkolwiek poziomie. Uznano też, że w porównaniu z poziomem pozamilitarnych przygotowań obronnych społeczeństwa polskiego w okresie Polski Ludowej (pytanie 7), to teraz ten poziom jest niższy.

Pytając jednak o przygotowania obronne społeczeństwa polskiego oraz o poziom tych przygotowań, uznano za zasadne sprawdzić, czy odpowiadając na pytania wszyscy eksperci tak samo definiują (w podobny sposób postrzegają) pojęcie przygotowań obronnych społeczeństwa64. W tym celu zadano pytanie 2, tj.: czym według Pani (Pana) opinii są przygotowania obronne społeczeństwa?, pytanie 3: jakie powinny być cele i przedsięwzięcia w tym zakresie?, pytanie 4: osiągnięcie jakich umiejętności, zachowań lub postaw w społeczeństwie powinno być priorytetowym celem państwa w procesie przygotowywania obronnie społeczeństwa? oraz pytanie 16: jakie według Pani (Pana) opinii zadania obronne powinny być realizowane przez społeczeństwo polskie, innymi słowy do czego powinno być ono przygotowywane?

Z otrzymanych odpowiedzi wyciągnięto wnioski, że w znaczeniu ogólnym pojęcie te definiowane jest przez ekspertów podobnie, różnice natomiast pojawiały się w momencie precyzowania odpowiedzi, gdyż eksperci przykładali wagę do różnych spraw. Należy jednak zaznaczyć, że odpowiedzi różnych ekspertów nie wykluczały się wzajemnie, a jedynie rozszerzały zakres przedmiotowy pojęcia przygotowań obronnych społeczeństwa, zakres umiejętności, które miałyby być nabywane podczas procesu przygotowań obronnych społeczeństwa oraz zwiększały liczbę celów, które w tym procesie należałoby osiągać.

Część ekspertów skupiła się na kształtowaniu woli obronnej i postaw proobronnych oraz na przygotowaniu do przetrwania (ewakuacja, pomoc poszkodowanym, ochrona mienia, dóbr, płodów rolnych, zwierząt) i działania w obronie państwa w razie zagrożenia jego suwerenności, nienaruszalności granic i integralności terytorialnej. Niektórzy wspominali także o przygotowaniu na współczesne zagrożenia i wskazywali na potrzebę edukacji w zakresie nabywania umiejętności selekcjonowania informacji oraz ochrony informacji w czasie wojny informacyjnej. Część ekspertów zwracała także uwagę na obowiązki społeczeństwa względem państwa i na potrzebę rozpowszechniania wiedzy z zakresu obowiązków i roli ludności w systemie obronnym.

Przystępując do pytań dotyczących praktycznych rozwiązań w procesie organizowania przygotowań obronnych społeczeństwa polskiego, zadano pytania o postulaty, które powinny zostać uwzględnione przy planowaniu koncepcji przygotowania obronnego społeczeństwa polskiego (pytanie 15) oraz o funkcję, jaką w procesie przygotowań obronnych społeczeństwa polskiego powinny pełnić: obrona cywilna kraju (pytanie 14), organizacje pozarządowe (pytanie 13), administracja publiczna (pytanie 12) i siły zbrojne (pytanie 11).

Według części ekspertów siły zbrojne w procesie przygotowań obronnych społeczeństwa polskiego powinny pełnić funkcję wspomagającą i wspierającą. Powinny współpracować w zakresie organizowania szkoleń (m.in. przez użyczanie miejsc i narzędzi do szkoleń, udzielanie pomocy merytorycznej) z organizacjami pozarządowymi i administracją oraz dawać wzór i inicjować do działania. Jeden z ekspertów uznał jednak, że powinna to być funkcja nadzorcza oraz instruktorsko-opiekuńcza.

Administracja publiczna w procesie przygotowań obronnych społeczeństwa polskiego, zgodnie z odpowiedziami respondentów, powinna pełnić funkcję zasadniczą (wręcz wiodącą). A więc być inicjatorem i animatorem, dawać wsparcie inicjatywom społecznym, a nade wszystko kreować przedsięwzięcia na rzecz przygotowania obronnego społeczeństwa. Powinna także współpracować z wojskiem i organizacjami pozarządowymi.

Jeśli chodzi o funkcję organizacji pozarządowych, to odpowiedzi dzieliły się na dwie grupy. Pierwsza grupa ekspertów uważała, że organizacje pozarządowe są ważne, ale ich rola powinna zostać tylko na poziomie wspierającym (wspomagającym), druga grupa natomiast - że to właśnie na tych organizacjach powinna spoczywać odpowiedzialność za szkolenia i propagowanie postaw proobronnych i że to właśnie organizacje pozarządowe są zobligowane do wykonywania zadań, których nie jest w stanie zrealizować administracja.

Odpowiedzi na pytania dotyczące funkcji obrony cywilnej kraju były najbardziej rozbieżne. Część ekspertów uznała, że aktualna funkcja jest odpowiednia i że OCK powinna koncentrować się na zadaniach statutowych. Inna grupa odpowiedziała, że funkcja ta powinna być po prostu zgodna z prawem międzynarodowym. Część respondentów wyraziła opinię, że w procesie przygotowań obronnych społeczeństwa polskiego OCK powinna pełnić funkcję zasadniczą i należałoby ją traktować jako jeden z bardzo ważnych elementów systemu obronnego państwa, a szef OCK powinien zostać usytuowany w Ministerstwie Obrony Narodowej lub międzyresortowo.

Zakończenie

Przestępstwem jest (...) nie przygotowywać się do wojny.

Przygotowanie na wszystkie ewentualności jest powodem do dumy.

Sun Tzu1

Zasadniczym elementem systemu bezpieczeństwa narodowego, ukierunkowanym na przeciwdziałanie zagrożeniom polityczno-militarnym, jest system obronny państwa. Zarówno struktura systemu, jak i relacje zachodzące pomiędzy poszczególnymi jego elementami w zasadniczy sposób wpływają na określenie kierunków i priorytetów przygotowań obronnych oraz poziom ich finansowania z budżetu państwa. W obecnym stanie prawno-organizacyjnym i funkcjonalnym przygotowania obronne w Polsce są prowadzone przez wszystkie podmioty systemu obronnego państwa, a wykonywane w ramach tych przygotowań zadania obronne tworzą strukturę przedmiotową tego systemu.

System obronny państwa składa się z wielu elementów, które, współdziałając, zapewniają trwanie państwa w sytuacji pojawienia się zewnętrznego zagrożenia bezpieczeństwa oraz wojny. Aby system ten działał prawidłowo, niezbędne jest jego odpowiednie przygotowanie pod względem obronnym. Przygotowania obronne są definiowane jako część działalności państwa w dziedzinie obronnej, obejmująca całokształt przedsięwzięć planistycznych, organizacyjnych i rzeczowo-finansowych realizowanych przez organy administracji publicznej oraz inne organy i instytucje państwowe, a także przez przedsiębiorców i organizacje społeczne zapewniających przygotowanie systemu obronnego państwa do przeciwdziałania wszelkiego rodzaju zagrożeniom żywotnych interesów narodowych2. Należy podkreślić, że przygotowania obronne państwa są działaniem złożonym, a związane z tym nakłady finansowe i materiałowe są pokrywane w czasie pokoju z budżetu państwa, efekty tych przygotowań będą natomiast widoczne dopiero w okresie zagrożenia bezpieczeństwa państwa i w czasie wojny.

Przygotowania obronne można podzielić na militarne i pozamilitarne. Problematyka poruszona w niniejszej książce dotyczy pozamilitarnej części przygotowań obronnych, a szczególnie kwestii przygotowań obronnych społeczeństwa polskiego.

Należy zauważyć, że celem istnienia państwa jest zapewnienie bezpieczeństwa społeczeństwu je tworzącemu, społeczeństwo natomiast jest zobligowane do obrony państwa. Tylko społeczeństwo przygotowane obronnie będzie w stanie ten obowiązek wypełnić.

Podczas prowadzonych rozważań dowiedziono, że należy zachęcać społeczeństwo polskie do podwyższenia poziomu przygotowania obronnego, aby wykształcić umiejętności oraz wzory zachowań przydatne w czasie zagrożenia bezpieczeństwa państwa, kryzysu oraz wojny. Należy, na przykład, uczyć udzielania pierwszej pomocy przedmedycznej, walki i obrony oraz tworzenia i utrzymywania zapasów podstawowych środków umożliwiających przetrwanie i funkcjonowanie w trudnym okresie. W tym celu należy szczególnie prowadzić edukację obronną oraz rozwijać proobronne organizacje pozarządowe. Uznano także, że przygotowanie obronne społeczeństwa nie byłoby wystarczające bez odpowiedniego przygotowania ośrodków kultury oraz ośrodków kultu religijnego. Ośrodki takie powinny być świadome swojej roli w procesie tych przygotowań, tak aby ją odgrywały możliwie najlepiej.

Edukacja obronna jest podstawowym elementem niezbędnym do uzyskania i utrzymania wysokiego poziomu przygotowania obronnego społeczeństwa. Od zawsze była ona w większym lub w mniejszym stopniu częścią procesu wychowania polskiej młodzieży. W czasach II Rzeczypospolitej kwestia obronności była traktowana przez władze i społeczeństwo bardzo poważnie. Społeczeństwo było wychowywane w duchu patriotyzmu, prawo zaś nakładało na obywateli liczne obowiązki obronne, administracja natomiast dochowywała staranności, aby obowiązki te były należycie wypełniane. Osoby cywilne starano się możliwie najlepiej przygotować do przewidywanej wojny. Zaangażowanie społeczeństwa w sprawy obronne było wyjątkowo duże.

W okresie Polski Ludowej edukacja obronna była prowadzona wielotorowo. Jej celem było wychowanie patriotyczno-obronne obywateli zgodnie z ideologią władz. W tamtym okresie istniało wiele różnych organizacji oraz instytucji pośrednio lub bezpośrednio uczestniczących w systemie kształcenia, a edukacja obronna była prowadzona zarówno w szkołach, jak i w pozaszkolnych ośrodkach kształcenia i wychowania.

Szczególne kontrowersje wzbudzała edukacja obronna prowadzona przez Powszechną Organizację "Służba Polsce". K. Lesiakowski, analizując tę jedną z ważniejszych organizacji tamtego okresu, zauważył, że "[...] swoiste upaństwowienie młodzieży polskiej, którego podstawę stanowiła ustawa z lutego 1948 r., było przedsięwzięciem bez precedensu wśród wszystkich krajów pod dominacją ZSRR"3.

Zmuszanie obywateli do uczestniczenia w tej formie edukacji obronnej i usilne promowanie ideologii władz przynosiło raczej skutek odwrotny do zamierzonego. Szerzona na szeroką skalę propaganda nie przekonywała Polaków do potrzeby przygotowania obronnego, które faktycznie miało być przygotowaniem do obrony ZSRR.

Oczywiście, szerzenia propagandy i ideologii ZSRR nie należy uznawać za słuszne. Pomimo jednak kontrowersji związanych z formą i zakresem programowym edukacji obronnej prowadzonej w Polsce w latach 1944-1989 (obejmującą, oprócz zajęć praktycznych, także zajęcia ideowopolityczne), to kwestię samej edukacji obronnej (nauka zachowania w czasie pojawienia się sytuacji kryzysowych, rozpoznawanie znaczenia sygnałów nadawanych przez syreny alarmowe i zapoznawanie uczniów z podstawami posługiwania się bronią) nie możemy całkiem negować i krytykować zasadności oraz potrzeby prowadzenia takich zajęć. Podczas edukacji obronnej nabywało się bowiem umiejętności, które także w dzisiejszych czasach powinni posiadać obywatele.

Należy także mieć na uwadze, że był to okres po dwóch wielkich wojnach, który zamiast być czasem odbudowy i odprężenia, był czasem tzw. zimnej wojny - napięcia oraz rywalizacji ideologicznej, politycznej i militarnej pomiędzy tzw. blokiem wschodnim a blokiem zachodnim. Panował wyścig zbrojeń, istniało zagrożenie atakiem nuklearnym i pojawiało się wiele konfliktów (m.in. blokada Berlina, wojna koreańska, kryzys kubański, wojna w Wietnamie, radziecka interwencja w Afganistanie) mogących rozszerzyć się na inne państwa i wpłynąć na bezpieczeństwo polskich obywateli.

W wyniku prowadzonej edukacji obronnej władze Polski Ludowej przygotowywały obywateli na wypadek wybuchu kolejnej wojny oraz umacniały siły bloku wschodniego. Budowanie gotowości obronnej było jednym z głównych celów działania władz, które uwidoczniło się zaraz po II wojnie. W latach 1945-1947 na podstawie ustawodawstwa z okresu międzywojennego władze wydały 16 własnych ustaw i rozporządzeń dotyczących kwestii obronności4.

Przełom lat 80. i 90. ubiegłego wieku - to czas upadku komunizmu i rozpadu ZSRR. Upadek systemu bipolarnego, wzrost roli NATO oraz powstanie i intensywny rozwój Unii Europejskiej zmniejszyły ryzyko wybuchu kolejnej wojny. Obywatele nie musieli już walczyć o sprawy niezwykle istotne dla całego narodu, takie jak wolność czy demokracja, oraz przygotowywać się na wypadek zaistnienia konfliktu zbrojnego. Młodzież zaś mogła skupić się na prywatnych problemach i indywidualnym rozwoju5.

Jak jednak zauważył J. Marczak, winę za brak zainteresowania sprawami obronności w społeczeństwie polskim ponoszą także politycy, którzy w oficjalnych komunikatach głoszą, że Polsce nic nie grozi i nie ma potrzeby przygotowywać się na stan kryzysu lub wojny, czym zniechęcają społeczeństwo do zwiększania swoich umiejętności obronnych6. Edukacja obronna została zmarginalizowana. Jak wskazują dane: do 1986 r. przedmiot przysposobienie obronne prowadzono przez 38-76 godzin rocznie w szkołach podstawowych, 38-76 godzin w zasadniczych szkołach zawodowych i 144-172 godziny w liceach i technikach. W 2001 r. prowadzono ten przedmiot tylko w I i II klasie szkół ponadgimnazjalnych i przeznaczano na niego 1 godzinę tygodniowo, tj. 76 godzin w ciągu dwóch lat.

W ostatnich latach nastąpił przełom i coraz więcej praktyków oraz teoretyków problematyki obronności dostrzega potrzebę podniesienia poziomu edukacji obronnej młodzieży. Także sami obywatele są zainteresowani rozwijaniem wiedzy oraz praktyki w zakresie obronności. Powstaje coraz więcej klas mundurowych, wzrasta liczba członków klubów strzeleckich, a państwo przeznacza coraz więcej pieniędzy na działalność edukacyjną w zakresie obronności.

Przeprowadzone w 2017 r. badania CBOS ujawniły, że Polacy odczuwają potrzebę zwiększenia bezpieczeństwa całego kraju. Zgodnie z wynikami badań Polacy "[...] wyrażają poparcie dla takich inicjatyw kierownictwa ministerstwa [Ministerstwa Obrony Narodowej - przyp. aut.], jak zwiększenie liczebności armii oraz wzrost wydatków na modernizację techniczną. Zgodnie z przekazanymi przez resort [obrony narodowej - przyp. aut.] danymi CBOS, poparcie dla zwiększenia finansowania obrony kraju miało wyrazić prawie 75% respondentów"7.

Poczucie zagrożenia osobistego, potrzeba zapewnienia bezpieczeństwa oraz potrzeba zwiększenia potencjału obronnego państwa są widoczne także w wynikach badań przeprowadzonych przez Instytut Badań Rynkowych i Społecznych w 2016 r. Zgodnie z danymi, 50% Polaków jest za przywróceniem obowiązkowej zasadniczej służby wojskowej8, co wiąże się ze zwiększeniem umiejętności obronnych poszczególnych osób oraz z poczuciem zwiększenia bezpieczeństwa państwa9.

Wiele organizacji pozarządowych zaspokaja potrzebę zwiększenia poczucia bezpieczeństwa wśród Polaków. Są to w głównej mierze tzw. organizacje proobronne oraz paramilitarne, np. Związek Harcerstwa Polskiego, Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej, Polski Czerwony Krzyż, różnego rodzaju stowarzyszenia strzeleckie i organizacje związane z uprawianiem sportów. Organizacje pozarządowe - to grupy, których członkowie nabywają umiejętności, jakich nie uczą się podczas edukacji szkolnej. Są to takie umiejętności, jak na przykład: umiejętność walki, przetrwania w trudnych warunkach, umiejętność praktycznego udzielenia pierwszej pomocy przedmedycznej.

Wiele państw dostrzegło rolę organizacji pozarządowych w procesie przygotowań obronnych społeczeństw. Państwa te inwestują w rozwój paramilitarnych i proobronnych organizacji pozarządowych, dzięki czemu kształtują w społeczeństwie wzory, zachowania, umiejętności i postawy oczekiwane oraz potrzebne podczas bezpośredniego zagrożenia bezpieczeństwa państwa i w czasie wojny.

Podsumowując, należy stwierdzić, że na poziom przygotowań obronnych społeczeństwa wpływają w szczególności działania władz, które mogą motywować społeczeństwo i wspierać inicjatywy mające na celu zwiększenie umiejętności obronnych Polaków. Dlatego tak ważne są odpowiednie regulacje prawne i rozwiązania organizacyjne.

Przygotowania obronne w Polsce są prowadzone zgodnie z obowiązującym systemem aktów prawnych i normatywnych, który wpisuje się w konstytucyjny porządek prawny Rzeczypospolitej Polskiej. Podczas tych przygotowań są podejmowane określone decyzje na podstawie obowiązującego prawa przez organy właściwe w tym zakresie. W procesie podejmowania tych decyzji należy dążyć do uzyskania kompromisu określonych celów przygotowań obronnych z możliwościami finansowymi budżetu państwa.

Na podstawie przeprowadzonych analiz stanu prawnego obowiązującego w obszarze przygotowań obronnych państwa należy stwierdzić, że obowiązujące akty prawne stanowią właściwą organizacyjno-prawną podstawę tych przygotowań. Dostrzega się jednak częściową dezaktualizację niektórych rozwiązań, utratę czytelności wielokrotnie nowelizowanych aktów prawnych oraz rozproszenia zagadnień dotyczących problematyki obronnej w wielu aktach prawnych.

Dostosowując się do zmiennej sytuacji geopolitycznej, a także ucząc się samodzielnie kreować przyszłość państwa, Polska wielokrotnie w latach 1989-2017 modernizowała swój system bezpieczeństwa i obronności. Analiza dokumentów strategicznych dotyczących bezpieczeństwa i obronności Polski, której wyniki zostały opisane w niniejszej monografii, wskazuje, jak trudno jest przygotować adekwatny, wartościowy merytorycznie i długoterminowy dokument dotyczący tak ważnych kwestii, jak bezpieczeństwo i obronność państwa.

Zważywszy, że od przygotowań obronnych zależy funkcjonowanie systemu obronnego państwa w sytuacji zagrożenia, problematyka przygotowań obronnych jest niezwykle złożona i ważna dla kwestii bezpieczeństwa państwa. Trudności związane z badaniem tego obszaru niezwykle trafnie ujął W. Kitler: "[...] Obrona narodowa, jako zasadnicza dziedzina bezpieczeństwa narodowego, jest procesem dynamicznym i zmiennym, a co za tym idzie wymaga ciągłego doskonalenia i nieustannej wymiany poglądów w gronie praktyków i teoretyków problemu. Ta sama zasada dotyczy również przygotowań obronnych i związanych z nimi zadań i potrzeb obronnych"10.

Podsumowując rozważania nad problematyką przygotowań obronnych społeczeństwa polskiego, należy pamiętać, że stanowią one rozległy obszar poznania i istnieje wiele zmiennych wpływających na uzyskanie oczekiwanych w społeczeństwie postaw, zachowań oraz umiejętności. Należy także mieć na uwadze, że we wciąż zmieniającym się środowisku bezpieczeństwa istotne jest odpowiednie przygotowanie wszystkich elementów systemu obronnego państwa, a bez odpowiednio przygotowanego obronnie społeczeństwa polski system obronny nie będzie w pełni wykorzystywał swojego potencjału.

Bibliografia

1. Akty prawne i dokumenty

Biała księga bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2013. Decyzja nr 401/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 2 grudnia 2009 r. w sprawie przedsięwzięć zapewniających realizację procesu tworzenia Narodowych Sił Rezerwowych, niepublikowana, Dz.Urz. MON 2009, nr 24. Decyzja nr 67/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 14 lutego 2008 r. w sprawie przedsięwzięć organizacyjnych zapewniających sprawną realizację procesu profesjonalizacji Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, niepublikowana, Dz.Urz. MON 2008, nr 6. Dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 lutego 1938 r. o poruczeniu spraw aprowizacyjnych Ministrowi Rolnictwa i Reform Rolnych, Dz.U. 1938, nr 13, poz. 89. Dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 9 kwietnia 1936 r., o Funduszu Obrony Narodowej, Dz.U. 1936, nr 28, poz. 225. Dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 7 maja 1936 r. o ulgach podatkowych dla nabywców pojazdów mechanicznych, Dz.U. 1936, nr 39, poz. 294. Dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 3 grudnia 1935 r. o premiowaniu pojazdów mechanicznych, Dz.U. 1935, nr 88, poz. 546. Dekret z dnia 16 stycznia 1946 r. o powszechnym obowiązku wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego, Dz.U. 1946, nr 31, poz. 195. Dekret z dnia 7 lutego 1919 r. o fundacjach i o zatwierdzaniu darowizn i zapisów, Dz.Pr.P.P. 1919, nr 15, poz. 215 z późn. zm. Doktryna obronna Rzeczypospolitej Polskiej, uchwalona uchwałą Komitetu Obrony Kraju z dnia 21 lutego 1990 r. w sprawie doktryny obronnej Rzeczypospolitej Polskiej, M.P. 1990, nr 9, poz. 66. Gelberg L., Prawo międzynarodowe i historia dyplomatyczna. Wybór dokumentów, t. II, Warszawa 1958. Instrukcja tymczasowa z dnia 29 sierpnia 1939 r. w sprawie określenia warunków i sposobu wypłaty wynagrodzenia za przedmioty świadczeń rzeczowych, pobrane w czasie mobilizacji, wojny lub gdy wymaga tego interes obrony Państwa, stwierdzony uchwałą Rady Ministrów, M.P. 1939, nr 201, poz. 487. Załącznik nr 3 do instrukcji Ministra Skarbu z dnia 29 sierpnia 1939 r. N.G.M. 1843/4/Mob. Karta Narodów Zjednoczonych, podpisana 26 czerwca 1945 r. w San Francisco, Dz.U. 1947, nr 23, poz. 90. Koncepcja obronna Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2017. Koncepcja strategiczna NATO, przyjęta przez przedstawicieli państw-członków Sojuszu na posiedzeniu Rady Północnoatlantyckiej 23 i 24 kwietnia 1999 r. Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z dnia 22 lipca 1952 r., Dz.U. 1952, nr 33 poz. 232. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., Dz.U. 1997, nr 78, poz. 483. Obwieszczenie Ministra Spraw Wojskowych z dnia 10 sierpnia 1937 r. w sprawie wysokości premii w okresie budżetowym 1937/38 dla posiadaczy pojazdów mechanicznych zarejestrowanych po dniu 3 grudnia 1935 r. oraz w sprawie szczegółowych warunków technicznych uzasadniających premiowanie, M.P. 1937, nr 189, poz. 314. Odezwa do naczelnych organizacji terenowych Światowego Związku Polaków z Zagranicy, w: AAN, sygn. 2/322/0/-/11445, Akcja zbiórkowa na Fundusz Obrony Narodowej i subskrypcja na Pożyczkę Obrony Przeciwlotniczej za granicą - udział organizacji polskich i żydowskich.Korespondencja, raporty, notatki, rezolucje, t. II. Orędzie Rady Regencyjnej w przedmiocie przekazania naczelnego dowództwa wojsk polskich brygadjerowi Józefowi Piłsudskiemu, Dz.Pr.P.P. 1918, nr 17, poz. 38. Orędzie Rady Regencyjnej w przedmiocie rozwiązania Rady Regencyjnej i przekazania Najwyższej Władzy Państwowej naczelnemu dowódcy wojsk polskich Józefowi Piłsudskiemu, Dz.Pr.P.P. 1918, nr 17, poz. 39. Oświadczenie rządowe z 20 kwietnia 1923 r. w przedmiocie uznania granic wschodnich Rzeczypospolitej, Dz.U. 1923, nr 49, poz. 333. Polityka bezpieczeństwa i strategii obronnej Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1992. Protokół dodatkowy do konwencji genewskich z 12 sierpnia 1949 r., dotyczący ochrony ofiar międzynarodowych konfliktów zbrojnych (protokół I), Genewa, 8 czerwca 1977 r., Dz.U. 1992, nr 41, poz. 175. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 7 lutego 2012 r. w sprawie ramowych planów nauczania w szkołach publicznych, Dz.U. 2012, poz. 204. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 28 sierpnia 2009 r. w sprawie sposobu realizacji edukacji dla bezpieczeństwa, Dz.U. 2009, nr 139, poz. 1131. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 9 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków prowadzenia działalności innowacyjnej i eksperymentalnej przez publiczne szkoły i placówki, Dz.U. 2002, nr 56, poz. 506. Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 8 sierpnia 2011 r. w sprawie obszarów wiedzy, dziedzin nauki i sztuki oraz dyscyplin naukowych i artystycznych, Dz.U. 2011, nr 179, poz. 1065. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 7 kwietnia 1939 r., wydane w porozumieniu z Ministrami: Spraw Wojskowych, Spraw Wewnętrznych i Skarbu, o samopomocy rolnej, Dz.U. 1939, nr 32, poz. 209. Rozporządzenie Ministra Skarbu z dnia 18 lipca 1936 r. w sprawie wykonania dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 7 maja 1936 r. o ulgach podatkowych dla nabywców pojazdów mechanicznych, Dz.U. 1936, nr 58, poz. 430. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 11 czerwca 2008 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie odbywania służby w obronie cywilnej, Dz.U. 2008, nr 108, poz. 698. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 26 września 2002 r. w sprawie odbywania służby w obronie cywilnej, Dz.U. 2002, nr 169, poz. 1391. Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 25 listopada 1998 r. w sprawie określenia wykazu instytucji i jednostek organizacyjnych podległych lub podporządkowanych właściwym ministrom i centralnym organom administracji rządowej, wojewodom i innym terenowym organom administracji rządowej albo przez nich nadzorowanych, przekazywanych określonym jednostkom samorządu terytorialnego, Dz.U. 1998, nr 147, poz. 965. Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 13 grudnia 2017 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, Dz.U. 2017, poz. 2326. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 26 sierpnia 1927 r. o rzeczowych świadczeniach wojennych, Dz.U. 1927, nr 79, poz. 687. Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. o rzeczowych świadczeniach wojennych, Dz.U. 1934, nr 95, poz. 859. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 stycznia 2013 r. w sprawie systemów wykrywania skażeń i powiadamiania o ich wystąpieniu oraz właściwości organów w tych sprawach, Dz.U. 2013, poz. 96. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13 stycznia 2004 r. w sprawie kontroli wykonywania zadań obronnych, Dz.U. 2004, nr 16, poz. 151. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13 stycznia 2004 r. w sprawie ogólnych zasad wykonywania zadań w ramach powszechnego obowiązku obrony, Dz.U. 2004, nr 16, poz. 152. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 8 kwietnia 1936 r. o uznaniu stowarzyszenia Związek Harcerstwa Polskiego za stowarzyszenie wyższej użyteczności, Dz.U. 1936, nr 28, poz. 228. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 kwietnia 2004 r. w sprawie przygotowania systemu kierowania bezpieczeństwem narodowym, Dz.U. 2004, nr 98, poz. 978. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 czerwca 2004 r. w sprawie warunków i trybu planowania i finansowania zadań wykonywanych w ramach przygotowań obronnych państwa przez organy administracji rządowej i organy samorządu terytorialnego, Dz.U. 2004, nr 152, poz. 1599. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 25 czerwca 2002 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Szefa Obrony Cywilnej Kraju, szefów obrony cywilnej województw, powiatów i gmin, Dz.U. 2002, nr 96, poz. 850. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 czerwca 2012 r. w sprawie warunków i sposobu przygotowania oraz wykorzystania podmiotów leczniczych na potrzeby obronne państwa oraz właściwości organów w tych sprawach, Dz.U. 2012, poz. 741. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 9 lipca 1996 r. w sprawie nadania statutu Ministerstwu Obrony Narodowej, Dz.U. 1996, nr 88, poz. 399. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 3 sierpnia 2004 r. w sprawie świadczeń rzeczowych na rzecz obrony w czasie pokoju, Dz.U. 2004, nr 181, poz. 1872. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 3 września 1938 r. o określeniu terminu wejścia w życie przepisów art. 56 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. o rzeczowych świadczeniach wojennych, Dz.U. 1938, nr 69, poz. 502. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 21 września 2004 r. w sprawie gotowości obronnej państwa, Dz.U. 2004, nr 219, poz. 2218. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 września 1993 r. w sprawie powszechnej samoobrony ludności, Dz.U. 1993, nr 91, poz. 421. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 5 października 2004 r. w sprawie świadczeń osobistych na rzecz obrony w czasie pokoju, Dz.U. 2004, nr 229, poz. 2307 z późn. zm. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 8 października 2015 r. w sprawie szkolenia obronnego, Dz.U. 2015, poz. 1829. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1946 r. o uznaniu Towarzystwa Przyjaciół Żołnierza za stowarzyszenie wyższej użyteczności i rozwiązaniu stowarzyszenia Polski Biały Krzyż, Dz.U. 1947, nr 2, poz. 6. Sprawozdanie stenograficzne z 153 posiedzenia Senatu Rzeczypospolitej z dnia 11 marca 1927 r., Biblioteka Sejmowa, sygn. RPII/1/153. Strategia bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2003. Strategia bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2007. Strategia bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2014. Strategia bezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2000. Strategia na rzecz odpowiedzialnego rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.), Warszawa 2017. Strategia obronności Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2000. Strategia obronności Rzeczypospolitej Polskiej. Strategia sektorowa do Strategii bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2009. Strategia rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego RP 2022 (przyjęta uchwałą Rady Ministrów z dnia 9 kwietnia 2013 r.), Warszawa 2013. Uchwała Centralnej Komisji do spraw Stopni i Tytułów z dnia 28 stycznia 2011 r., zmieniająca uchwałę w sprawie określenia dziedzin nauki i dziedzin sztuki oraz dyscyplin naukowych i artystycznych, M.P. 2011, nr 14, poz. 149. Uchwała nr 8 Rady Ministrów z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie przyjęcia Strategii na rzecz odpowiedzialnego rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.), M.P. 2017, poz. 260. Uchwała nr 67 Rady Ministrów z dnia 9 kwietnia 2013 r. w sprawie przyjęcia "Strategii rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej 2022", M.P. 2013, poz. 377. Uchwała nr 111 Rady Ministrów z dnia 18 maja 1973 r. w sprawie obrony cywilnej, Dz.Rozk. MON 1973, nr 15 i 16. Ustawa o administracji rządowej w województwie. Komentarz, red. P. Chmielnicki, Wydawnictwo LexisNexis Polska, Warszawa 2007. Ustawa z dnia 9 stycznia 2009 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz o zmianie niektórych innych ustaw, Dz.U. 2009, nr 22, poz. 120. Ustawa z dnia 10 stycznia 2018 r. o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni, Dz.U. 2018, poz. 305. Ustawa z dnia 23 stycznia 2009 r. o wojewodzie i administracji rządowej w województwie, Dz.U. 2009, nr 31, poz. 206. Ustawa z dnia 30 stycznia 1959 r. o powszechnym obowiązku wojskowym, Dz.U. 1959, nr 14, poz. 75. Ustawa z dnia 4 lutego 1950 r. o powszechnym obowiązku wojskowym, Dz.U. 1950, nr 6, poz. 46. Ustawa z dnia 25 lutego 1948 r. o powszechnym obowiązku przysposobienia zawodowego, wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego młodzieży oraz o organizacji spraw kultury fizycznej i sportu, Dz.U. 1948, nr 12, poz. 90. Ustawa z dnia 1 marca 2002 r. o zmianach w organizacji i funkcjonowaniu centralnych organów administracji rządowej i jednostek im podporządkowanych oraz o zmianie niektórych ustaw, Dz.U. 2002, nr 25, poz. 253. Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, Dz.U. 1990, nr 16, poz. 95. Ustawa z dnia 30 marca 1939 r. o powszechnym obowiązku świadczeń rzeczowych, Dz.U. 1939, nr 30, poz. 200. Ustawa z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o przebudowie i modernizacji technicznej oraz finansowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej w latach 2001-2006, Dz.U. 2004, nr 107, poz. 1136. Ustawa z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim, Dz.U. 2012, poz. 161 z późn. zm. Ustawa z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach, Dz.U. 1984, nr 21, poz. 97. Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach, Dz.U. 1989, nr 20, poz. 104. Ustawa z dnia 9 kwietnia 1938 r. o powszechnym obowiązku wojskowym, Dz.U. 1938, nr 25, poz. 220. Ustawa z dnia 11 kwietnia 1919 r. o rzeczowych świadczeniach wojennych, Dz.Pr.P.P. 1919, nr 32, poz. 264. Ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, Dz.U. 2003, nr 96, poz. 873. Ustawa z dnia 24 kwietnia 2014 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. 2014, poz. 773. Ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym, Dz.U. 2007, nr 89, poz. 590. Ustawa z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym, Dz.U. 1995, nr 74, poz. 368. Ustawa z dnia 25 maja 2001 r. o przebudowie i modernizacji technicznej oraz finansowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej w latach 2001-2006, Dz.U. 2001, nr 76, poz. 804 z późn. zm. Ustawa z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym, Dz.U. 1998, nr 91, poz. 578. Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, Dz.U. 1960, nr 30, poz. 168. Ustawa z dnia 23 sierpnia 2001 r. o organizowaniu zadań na rzecz obronności realizowanych przez przedsiębiorców, Dz.U. 2001, nr 122, poz. 1320. Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, Dz.U. 1997, nr 123, poz. 776. Ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej, Dz.U. 1967, nr 44, poz. 220 z późn. zm. Ustawa z dnia 14 grudnia 1995 r. o urzędzie Ministra Obrony Narodowej, Dz.U. 1996, nr 10, poz. 56. Wieloletni plan finansowy państwa na lata 2017-2020, Warszawa 2017. Założenia polskiej polityki bezpieczeństwa, Warszawa 1992. Zarządzenie Ministra Obrony Narodowej z dnia 23 listopada 1970 r. w sprawie objęcia przysposobieniem obronnym młodzieży uczęszczającej do szkół niebędących szkołami średnimi, M.P. 1970, nr 40, poz. 305. Zarządzenie Ministra Oświaty z dnia 23 lutego 1966 r. w sprawie programu przysposobienia obronnego w szkołach średnich podległych Ministrowi Oświaty, Dz.Urz.Min.Ośw. 1966, nr 3, poz. 31. Zarządzenie Ministra Oświaty z dnia 9 sierpnia 1952 r. w sprawie organizacji przysposobienia wojskowego w szkołach podległych Ministerstwu Oświaty, Dz.Urz.Min.Ośw. 1952, nr 12, poz. 99. Zarządzenie Ministra Oświaty i Szkolnictwa Wyższego z dnia 10 grudnia 1970 r. w sprawie przysposobienia obronnego młodzieży szkolnej, Dz.Urz. MOiSzW 1970, nr B-12, poz. 96. Zarządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych oraz Ministra Obrony Narodowej z dnia 14 marca 1947 r. w sprawie powołania organów przysposobienia rolniczego i wojskowego młodzieży wiejskiej, Dz.Urz. Min.R.iR.R. 1947, nr 3, poz. 26. Zarządzenie Ministrów Obrony Narodowej oraz Kultury i Sztuki z dnia 17 lipca 1984 r. w sprawie przekształcenia Wojskowej Szkoły Muzycznej II stopnia w Gdańsku w Wojskowe Liceum Muzyczne, Dz.Rozk. MON 1984, poz. 54. Zarządzenie Ministrów Oświaty i Wychowania oraz Obrony Narodowej z dnia 10 kwietnia 1985 r. w sprawie liceów wojskowych, Dz.Rozk. MON 1985, poz. 26. Zarządzenie nr 18/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 23 czerwca 2016 r. w sprawie przyjęcia programu współpracy Ministra Obrony Narodowej z organizacjami pozarządowymi oraz innymi podmiotami w 2016 r. Załącznik: Program współpracy Ministra Obrony Narodowej z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie w 2016 r., Dz.Urz. MON 2016, poz. 113. Zarządzenie nr 234 Prezesa Rady Ministrów z dnia 29 sierpnia 1956 r. w sprawie właściwości organów państwowych upoważnionych do dalszego prowadzenia i realizacji spraw majątkowych byłej Powszechnej Organizacji "Służba Polsce", M.P. 1956, nr 72, poz. 866.

2. Raporty i komunikaty z badań

Adamiak P., Charycka B., Gumkowska M., Kondycja sektora organizacji pozarządowych 2015. Raport z badań, Stowarzyszenie Klon/Jawor, Warszawa 2016. Aktywność Polaków w organizacjach obywatelskich, "Komunikat z Badań CBOS" 2016, nr 13. Cybulska A., Opinie o bezpieczeństwie i zagrożeniu przestępczością, "Komunikat z Badań CBOS" 2016, nr 61. Siellawa-Kolbowska K.E. (red.), Łada A., Ćwiek-Karpowicz J., Edukacja obywatelska w Niemczech i Polsce. Streszczenie raportu z badań, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2008. Przygotowanie systemu ochrony ludności przed klęskami żywiołowymi oraz sytuacjami kryzysowymi. Informacja o wynikach kontroli, Najwyższa Izba Kontroli, Warszawa 2013. Wstępne wyniki badania społecznej i ekonomicznej kondycji organizacji trzeciego sektora w 2012 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2014.

3. Słowniki, leksykony, broszury i encyklopedie

Co każdy obywatel o powszechnej obronności wiedzieć powinien i co dla niej czynić, Wydawnictwo MON, Warszawa 1968. Encyklopedja wychowawcza, red. J.T. Lubomirski, Warszawa 1881-1923. Encyklopedja wychowania, red. S. Łempicki, Warszawa 1937-1939. Kaczmarek J., Łepkowski W., Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego, AON, Warszawa 2002. Leksykon obronności. Polska i Europa, red. M. Huzarski, J. Wołejszo, Wydawnictwo Bellona, Centrum Europejskie Natolin, Warszawa 2014. Leksykon PWN. Pedagogika, red. B. Milerski, B. Śliwerski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000. Leksykon wiedzy wojskowej, red. M. Laprus, Warszawa 1979. Mała encyklopedia wojskowa, t. I-III, Wydawnictwo MON, Warszawa 1967-1971. Okoń W., Nowy słownik pedagogiczny, Wydawnictwo Akademickie "Żak", Warszawa 1998. Politologia. Przewodnik encyklopedyczny, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008. Słownik podstawowych terminów dotyczących bezpieczeństwa państwa, AON, Warszawa 1994. Słownik socjologii i nauk społecznych, red. G. Marshall, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004. Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego, AON, Warszawa 2008. Wielka encyklopedia PWN, t. 15, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2003.

4. Wydawnictwa zwarte i artykuły

Bagiński H., U podstaw organizacji Wojska Polskiego 1908-1914, Warszawa 1935. Balcerowicz B., Obrona państwa średniego, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 1996. Bernaś-Kostynowicz A., Społeczeństwo polskie w wojnie obronnej 1939. Współdziałanie ludności cywilnej z wojskiem w okresie zagrożenia i działań wojennych, Wydawnictwo MON, Warszawa 1988. Bierzanek R., Sprawa Gdańska w polityce wielkich mocarstw zachodnich w okresie konferencji pokojowej 1919 r., "Przegląd Zachodni" 1956, nr 3. Bodnar A., Decyzje polityczne. Elementy teorii, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1985. Bonusiak W., Historia Polski (1944-1989), Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów 2007. Brzoza Cz., Sowa A.L., Historia Polski 1918-1945, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2006. Codogni P., Wybory czerwcowe 1989 roku. U progu przemiany ustrojowej, Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa 2012. Czaputowicz J., Teorie stosunków międzynarodowych. Krytyka i systematyzacja, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008. Drużyny Bartoszowe 1908-1914, Lwów 1939. Fukuyama F., Zaufanie. Kapitał społeczny a droga do dobrobytu, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997. Galata S., Podstawy zarządzania nowoczesną organizacją. Ekonomia, kultura, bezpieczeństwo, etyka, Wydawnictwo Difin, Warszawa 2007. Gaul J., Na tajnym froncie. Działalność informacyjno-wywiadowcza polskich organizacji niepodległościowych w latach 1914-1918, Warszawa 2001. Gąsiorek K., Zewnętrzne i wewnętrzne uwarunkowania przygotowań obronnych państwa, w: Przygotowania obronne państwa w systemie obronnym Rzeczypospolitej Polskiej. Teoria i praktyka. Materiały z seminarium naukowego zorganizowanego 8 czerwca 2010 roku w Wydziale Bezpieczeństwa Narodowego AON, red. M. Kuliczkowski, "Zeszyt Problemowy" 2011, nr 1 (65). Havel V., O obronie w czasach pokoju, "Rzeczpospolita" 1996, 18 listopada, nr 268. Huczek M., Organizacje pozarządowe wspierające lokalną i regionalną przedsiębiorczość, w: Z problematyki ekonomii i zarządzania, red. A. Iwasiewicz, "Państwo i Społeczeństwo" 2011, nr 2. Ignatowicz A., Przygotowanie obronne społeczeństwa w Polsce (1921-1939), Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2010. Izdebski H., Kulesza M., Administracja publiczna. Zagadnienia ogólne, Wydawnictwo LIBER, Warszawa 2004. Jemioło T., Edukacja obronna w świetle strategii bezpieczeństwa, w: Patriotyzm, obronność, bezpieczeństwo, red. E.A. Wesołowska, A. Szerauc, Szkoła Wyższa im. Pawła Włodkowica w Płocku, AON, Warszawa 2002. Józefiak A., Szwedzkie ochotnicze organizacje obronne, "Informator Oddziału Współpracy ze Społeczeństwem Departamentu Społeczno-Wychowawczego MON" 1999, nr 10. Kaliński J., Historia gospodarcza XIX i XX w., wydanie II zmienione, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2008. Kanarski L., Koter M., Loranty K., Mazurek M., Skrabacz A., Urych I., Koncepcja programowo-organizacyjna włączenia klas wojskowych szkół ponadgimnazjalnych do procesu szkolenia rezerw osobowych Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, w: Klasy mundurowe. Od teorii do dobrych praktyk, red. A. Skrabacz, I. Urych, L. Kanarski, AON, Warszawa 2016. Kardas J., Edukacja obronna w Polsce, Departament Społeczno-Wychowawczy MON, Warszawa 1999. Kitler W., Bezpieczeństwo narodowe RP. Podstawowe kategorie. Uwarunkowania. System, AON, Warszawa 2011. Kitler W., Obrona cywilna (niemilitarna) w Polsce, Departament Wychowania i Promocji Obronności MON, Warszawa 2002. Kitler W., Obrona narodowa III RP. Pojęcie, organizacja, system. Rozprawa habilitacyjna, "Zeszyty Naukowe AON", Dodatek, Warszawa 2002. Kitler W., Obrona narodowa w wybranych państwach demokratycznych, AON, Warszawa 2001. Kitler W., Podstawy teoretyczne przygotowań obronnych państwa w kontekście zadań i potrzeb obronnych, w: Przygotowania obronne państwa w systemie obronnym Rzeczypospolitej Polskiej. Teoria i praktyka. Materiały z seminarium naukowego zorganizowanego 8 czerwca 2010 roku w Wydziale Bezpieczeństwa Narodowego AON, red. M. Kuliczkowski, "Zeszyt Problemowy" 2011, nr 1 (65). Kitler W., Transdyscyplinarność badań w naukach o bezpieczeństwie i naukach o obronności, w: Metodologiczne i dydaktyczne aspekty bezpieczeństwa narodowego, red. W. Kitler, T. Kośmider, Wydawnictwo Difin, Warszawa 2015. Kłos P., Edukacja dla bezpieczeństwa jako element przygotowania obronnego młodzieży, w: Współczesne wyzwania obronności, red. J. Walczak, C. Sochala, Stowarzyszenie Ruch Wspólnot Obronnych, Wyszków 2013. Komorowski K., Blaski i cienie bezpieczeństwa i obronności III RP, w: Obronność państwa. Strategie oraz systemy bezpieczeństwa i obronności, red. Z. Trejnis, M. Marciniak, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2016. Konopka L., Fryc M., Reforma kierowania i dowodzenia Siłami Zbrojnymi Rzeczypospolitej Polskiej, "Kwartalnik Bellona" 2014, nr 3. Korycki S., Regulacje konstytucyjne w zakresie bezpieczeństwa i obronności Rzeczypospolitej Polskiej, w: Patriotyzm, obronność, bezpieczeństwo, red. E.A. Wesołowska, A. Szerauc, Szkoła Wyższa im. Pawła Włodkowica w Płocku, AON, Warszawa 2002. Kotarbiński T., Traktat o dobrej robocie, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1969. Koziej S., Koncepcja wspólnego bezpieczeństwa w Europie a obronność Polski, w: Wystarczalność obronna, red. P. Sienkiewicz, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 1996. Koziej S., Obronność Polski w warunkach samodzielności strategicznej lat 90. XX wieku, "Bezpieczeństwo Narodowe" 2012, nr 1 (21). Koziej S., Podstawowe założenia Polskiej polityki obronnej, w: Wystarczalność obronna, red. P. Sienkiewicz, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 1996. Krakowski K., Dydaktyczne aspekty przygotowania obronnego wybranych grup i podmiotów systemu bezpieczeństwa państwa, w: Współczesne dylematy dydaktyki obronnej, red. K. Krakowski, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2015. Krakowski K., Ogólne implikacje przygotowania systemu obronnego państwa, w: Obronność Polski w XXI wieku, red. Z. Leśniewski, P.R. Ostolski, M. Palczewska, Akademia Sztuki Wojennej, Warszawa 2017. Kryściak T., Uczeń-patriota. Kształcenie postaw proobronnych uczniów liceów wojskowych, w: Szkoła Rycerska, korpusy kadetów, ogólnokształcące licea wojskowe, klasy mundurowe, red. R. Depczyński, Wydawnictwo SOWA, Warszawa 2013. Kuliczkowski M., Pozamilitarne przygotowania obronne w Polsce. Próba systematyzacji procesualnych oraz funkcjonalnych aspektów przygotowań, AON, Warszawa 2016. Kuliczkowski M., Przygotowania obronne państwa w systemie bezpieczeństwa narodowego RP. Podział i charakterystyka zadań obronnych, "Zeszyty Naukowe AON" 2013, nr 4 (93). Kuliczkowski M., Przygotowania obronne w Polsce. Uwarunkowania formalnoprawne, dylematy pojęciowe i próba systematyzacji, AON, Warszawa 2013. Kuliczkowski M., Sawicki L., Pozamilitarne przygotowania obronne w Polsce. Podręcznik, Akademia Sztuki Wojennej, Warszawa 2020. Kulisz M., Analiza procesu planowania strategicznego bezpieczeństwa Polski w latach 1990-2007, "Doctrina. Studia Społeczno-Polityczne" 2008, nr 5. Kunikowski J., Wiedza obronna. Wybrane problemy edukacji dla bezpieczeństwa, Departament Społeczno-Wychowawczy MON, Agencja Wydawnicza "Egros", Warszawa 2000. Kunikowski J., Współczesne przygotowanie obronne, w: Przygotowanie obronne społeczeństwa, red. J. Kunikowski, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa 2001. Kupiecki R., Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego, Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa 2016. Kupiecki R., Strategia bezpieczeństwa narodowego RP 2014 jako instrument polityki państwa. Uwarunkowania zewnętrzne i aspekty procesowe, "Bezpieczeństwo Narodowe" 2015, nr 1 (33). Kurzynowski A., Polityka społeczna, Szkoła Główna Handlowa, Warszawa 2006. Kwiatkowski E., Postęp gospodarczy Polski, Warszawa 1926. Leczyk M., Druga Rzeczpospolita 1918-1939. Społeczeństwo, gospodarka, kultura, polityka, Wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 2006. Legucka A., Główne założenia Strategii bezpieczeństwa narodowego RP 2014, w: Strategie bezpieczeństwa narodowego RP. Pierwsze 25 lat, red. R. Kupiecki, Wojskowe Centrum Edukacji Obywatelskiej, Warszawa 2015. Lelito R., Identyfikacja obronności państwa, w: Obronność Polski w XXI wieku, red. Z. Leśniewski, P.R. Ostolski, M. Palczewska, Akademia Sztuki Wojennej, Warszawa 2017. Lesiakowski K., Powszechna Organizacja "Służba Polsce" (1948-1955). Powstanie, działalność, likwidacja, t. 1, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2008. Lidwa W., Dylematy taktyki, Wydawnictwo Menedżerskie PTM, Warszawa 2013. Lisowski A., Potrzeby społeczne i ich diagnozowanie, w: Polityka społeczna, red. A. Kurzynowski, Szkoła Główna Handlowa, Warszawa 2006. Lithuanian Defence System: Facts and Trends, Ministry of National Defence of the Republic of Lithuania, 2017. Lutostański M., O dylematach polskiej klasyfikacji nauk w zakresie bezpieczeństwa - wybrane problemy, w: Postęp w inżynierii bezpieczeństwa, red. K.A. Skibniewska, M. Lutostański, Wydawnictwo UWM, Olsztyn 2015. Marczak J., Pawłowski J., O obronie militarnej Polski przełomu XX-XXI wieku, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa 1995. Marczak J., Strategia powszechnej obrony narodowej, w: Przygotowanie obronne społeczeństwa, red. J. Kunikowski, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa 2001. Maslow A., Motywacja i osobowość, Wydawnictwo PAX, Warszawa 1990. Moch N., Zadania i kompetencje terenowych organów administracji publicznej w dziedzinie obronności, w: Prawo obronne Rzeczypospolitej Polskiej w zarysie, red. M. Czuryk, W. Kitler, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Menedżerskiej w Warszawie, Warszawa 2014. Nałęcz T., Polska Organizacja Wojskowa 1914-1918, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1984. Nowakowska-Krystman A. Determinanty sukcesu systemu obronnego państwa w świetle teorii zasobowej, AON, Warszawa 2014. Nowik G., Edukacja obronna w stowarzyszeniach społecznych, w: Przygotowanie obronne społeczeństwa, red. J. Kunikowski, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa 2001. Obrona narodowa w tworzeniu bezpieczeństwa III RP. Podręcznik dla studentek i studentów, red. R. Jakubczak, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa 2003. Pacek B., Nauki o obronności i nauki o bezpieczeństwie w badaniach techniki i technologii obronnych, "Kwartalnik Bellona" 2014, nr 3. Palczewska M., Wojna a system obronny państwa - ujęcie polemologiczne, w: Obronność Polski w XXI wieku, red. Z. Leśniewski, P.R. Ostolski, M. Palczewska, Akademia Sztuki Wojennej, Warszawa 2017. Paździoch D., Klasa wojskowa jako innowacja pedagogiczna w praktyce edukacyjnej szkoły ponadgimnazjalnej, w: Klasy mundurowe. Od teorii do dobrych praktyk, red. A. Skrabacz, I. Urych, L. Kanarski, AON, Warszawa 2016. Pieczywok A., Problemy i wyzwania stojące przed edukacją dla bezpieczeństwa w dobie tworzenia systemu bezpieczeństwa narodowego, w: System bezpieczeństwa narodowego RP. Wybrane problemy, red. W. Kitler, K. Drabik, I. Szostek, AON, Warszawa 2014. Pieczywok A., Wybrane problemy z zakresu edukacji dla bezpieczeństwa. Konteksty, zagrożenia, wyzwania, AON, Warszawa 2011. Podlewski S., Wierni Bogu i Ojczyźnie. Duchowieństwo katolickie w walce o niepodległość Polski w II wojnie światowej, Wydawnictwo "Novum", Warszawa 1985. Polak A., Krakowski K., Obronność jako dyscyplina naukowa, AON, Warszawa 2015. Polak B., Podstawy teorii kształcenia, Szczecińska Szkoła Wyższa Collegium Balticum, Szczecin 2013. Prawo obronne w Rzeczypospolitej Polskiej w zarysie, red. M. Czuryk, W. Kitler, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Menedżerskiej w Warszawie, Warszawa 2014. Prońko J., Edukacja obronna młodzieży szkolnej i akademickiej, w: Edukacja obronna społeczeństwa, red. B. Wiśniewski, W. Fehler, Wydawnictwo Niepaństwowej Wyższej Szkoły Pedagogicznej, Białystok 2006. Pstrokoński S., Podstawy bezpieczeństwa Polski, Jerozolima 1944. Putnam, R.D., Samotna gra w kręgle. Upadek i odrodzenie wspólnot lokalnych w Stanach Zjednoczonych, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2008. Rodziewicz D., Obowiązek świadczeń wojennych w systemie obronnym Polski w latach 1919-1939, Wydawnictwo Napoleon V, Oświęcim 2017. Rzeczowe świadczenia wojenne, w: Budownictwo wojskowe 1918-1935, t. 2, Warszawa 1936. Salamucha A., Definicje wychowania w literaturze pedagogicznej, "Roczniki Nauk Społecznych KUL" 2004, z. 2. Sikorski W., Przyszła wojna, Wydawnictwo MON, Warszawa 1984. Skrabacz A., Ochrona ludności w Polsce w XXI wieku. Wyzwania, uwarunkowania, perspektywy, Tarnów 2006. Skrabacz A., Organizacje pozarządowe wobec wyzwań i zagrożeń bezpieczeństwa narodowego Polski w XXI wieku, Departament Wychowania i Promocji Obronności MON, Warszawa 2006. Skrabacz A., Teresiak K., Udział organizacji pozarządowych w realizacji misji i celów obrony narodowej Polski, AON, Warszawa 2005. Sokołowski W., Organizacja narodu na czas wojny. Mobilizacja ekonomiczna, "Bellona" 1929, t. XXXIII, z. 3. Soloch P., Żurawski vel Grajewski P., Dryblak Ł., Organizacje proobronne w systemie bezpieczeństwa państwa. Charakterystyki wybranych armii państw europejskich na tle armii polskiej. Raport, Instytut Sobieskiego, Warszawa 2015. Stachiewicz W., Kilka uwag o przygotowaniu narodu do wojny, "Bellona" 1921, z. 2. Stańczyk J., Współczesne pojmowanie bezpieczeństwa, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 1996. Starzyński R., Zarys nauki o organizacji sił zbrojnych, Wojskowy Instytut Naukowo--Wydawniczy, Warszawa 1930. Stępień R., Współczesne problemy edukacji obronnej, w: Przygotowanie obronne społeczeństwa, red. J. Kunikowski, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa 2001. Suwart J., Zarys obrony cywilnej w Polsce w latach 1920-1996, AON, Warszawa 2003. System bezpieczeństwa narodowego RP. Wybrane problemy, red. W. Kitler, K. Drabik, I. Szostek, AON, Warszawa 2014. Szpyra R., Bezpieczeństwo militarne państwa, AON, Warszawa 2012. Sztompka P., Socjologia. Analiza społeczeństwa, Wydawnictwo Znak, Kraków 2012. Szulc B., Metodologiczne i edukacyjne wyznaczniki nauk o obronności, AON, Warszawa 2013. Szulc B., Problemy metodologiczne nauk o bezpieczeństwie i nauk o obronności, w: Drogą bezpieczeństwa i obronności. Jubileusz 70-lecia urodzin profesora Czesława Jareckiego, red. B. Pączek, Wydawnictwo BP, Gdynia 2015. Tomaszewski A., Obronność w teorii i praktyce, w: Obronność jako dyscyplina naukowa, red. A. Polak, K. Krakowski, AON, Warszawa 2015. Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół" w Polsce Południowo-Wschodniej. Tradycja i współczesność, red. J. Motyka, G. Klebowicz, Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Przemyślu, Przemyśl 2015. Trejnis Z., Spory wokół tożsamości nauk o obronności, w: Obronność państwa. Strategie oraz systemy bezpieczeństwa i obronności, red. Z. Trejnis, M. Marciniak, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2016. Wiśniewska M., Związek Strzelecki 1910-1939, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2010. Wojciszko M., Problematyka obronności w projektach konstytucji III RP, "Zeszyty Naukowe AON" 2008, nr 2. Wojnarowska-Szpucha S., Wojnarowski J., System - podsystem obronny państwa i świadczenia na jego rzecz, AON, Warszawa 2014. Wojnarowski J., Model podsystemu obronnego państwa w systemie bezpieczeństwa narodowego, w: System bezpieczeństwa narodowego RP. Wybrane problemy, red. W. Kitler, K. Drabik, I. Szostek, AON, Warszawa 2014. Wojnarowski J., System obronności państwa, AON, Warszawa 2005. Wójcik W., Podstawowe uregulowania formalnoprawne związane z powstawaniem klas mundurowych, w: Klasy mundurowe. Od teorii do dobrych praktyk, red. A. Skrabacz, I. Urych, L. Kanarski, AON, Warszawa 2016. Wróblewska T., Założone i rzeczywiste funkcje wychowania obronnego w szkołach podległych Komisji Edukacji Narodowej, "Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Bydgoszczy. Studia z Nauk Społecznych" 1985, z. 8. Współczesne zagadnienia edukacji dla bezpieczeństwa, red. R. Stępień, AON, Warszawa 1999. Wywiał P., Organizacje proobronne w systemie bezpieczeństwa narodowego Polski, Wydawnictwo Difin, Warszawa 2016. Zaborowski J., Od Wersalu do Westerplatte, "Novum" 1969, z. 11. Zakrzewski T., Doktryna wojenna we współczesnym ujęciu, "Bellona" 1937, t. XLVIII, z. 3. Zakrzewski T., Jeszcze o organizacji przysposobienia narodu do wojny, "Bellona" 1927, t. XXVIII, z. 11. Zalewski D., Opieka i pomoc społeczna. Dynamika instytucji, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2005. Zalewski S., Edukacja obronna wobec współczesnych wyzwań bezpieczeństwa narodowego, w: Edukacja obronna społeczeństwa, red. B. Wiśniewski, W. Fehler, Wydawnictwo Niepaństwowej Wyższej Szkoły Pedagogicznej, Białystok 2006. Zapart R., Kościół katolicki i Polskie Państwo Podziemne na Rzeszowszczyźnie (1939-1945), Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 2012. Zarzecki L., Teoretyczne podstawy wychowania. Teoria i praktyka w zarysie, Karkonoska Państwowa Szkoła Wyższa w Jeleniej Górze, Jelenia Góra 2012. Zmowa. IV rozbiór Polski, wstęp i oprac. A.L. Szcześniak, Wydawnictwo Alfa, Warszawa 1990. Żegnałek K., Dydaktyka obronna, Departament Społeczno-Wychowawczy MON, Warszawa 2001. Żyto A., Wychowawcza i kulturotwórcza rola ludowego Wojska Polskiego, w: Wojsko, literatura, sztuka, Wydawnictwo MON, Warszawa 1980.

5. Publikacje internetowe

About BASC, https://basc.org.uk/about-us/ [dostęp: 5.02.2019 r.]. Bach S., Polska zwiększa wydatki na cele wojskowe, https://www.wsws.org/pl/articles/2015/03/02/pola-m02.html [dostęp: 12.12.2019 r.]. Cybulska A., Opinie o bezpieczeństwie i zagrożeniu przestępczością, "Komunikat z Badań CBOS" 2016, nr 61, https://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2016/K_061_16.PDF [dostęp: 9.09.2019 r.]. Duże zmiany w wojsku. Żołnierze dowodzeni po nowemu, https://tvn24.pl/polska/duze-zmiany-w-wojsku-zolnierze-dowodzeni-po-nowemu-ra383745-3346141 [dostęp: 12.12.2019 r.]. Encyklopedia PWN, https://encyklopedia.pwn.pl [dostęp: 29.11.2019 r.]. Europejska strategia bezpieczeństwa. Bezpieczna Europa w lepszym świecie, Luksemburg 2009, https://www.bbn.gov.pl/ftp/dok/01/strategia_bezpieczenstwa_ue_2003.pdf [dostęp: 15.03.2019 r.]. Gdzie zaczyna się wojsko..., https://gdziewojsko.wordpress.com/armieswiata/liczebnosc-wojska-polskiego/ [dostęp: 2.12.2019 r.]. Griffin K., Team Rubicon UK becomes RE:ACT Disaster Response, https://www.salisburyjournal.co.uk/news/18520509.team-rubicon-uk-becomes-re-act-disaster-response/ [dostęp: 30.06.2020 r.]. Historia harcerstwa, https://zhp.pl/odkryj/historia/ [dostęp: 29.07.2019 r.]. Informacja o wynikach kontroli, https://www.nik.gov.pl/kontrole/I/12/006/KPB/ [dostęp: 10.10.2019 r.]. Jawor K., Rola i znaczenie organizacji pozarządowych w ochronie ludności. Udział w akcjach ratowniczych. Referat, Warszawa 2013, https://www.academia.edu/6664559/ROLA_I_ZNACZENIE_ORGANIZACJI_POZARZ%C4%84DOWYCH_W_OCHRONIE_LUDNO%C5%9ACI [dostęp: 20.11.2018 r.]. Kaitseliit, https://www.kaitseliit.ee/et/kl [dostęp: 7.11.2019 r.]. Kim jesteśmy, https://www.pck.pl/kim-jestesmy/historia [dostęp: 12.07.2019 r.]. Komenda Powiatowa Powszechnej Organizacji "Służba Polsce" w Elblągu, https://szukajwarchiwach.pl/9/5/0/str/2/15#tabZespol [dostęp: 31.07.2019 r.]. Koziej S., Strategia bezpieczeństwa i obronności Rzeczypospolitej Polskiej po wstąpieniu do NATO. Skrypt internetowy, Warszawa 2008, http://koziej.pl/materialy-dydaktyczne/page/6/ [dostęp: 10.10.2017 r.]. Koziej S., Strategie bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej z 2003 i 2007 roku. Skrypt internetowy, Warszawa 2008, https://koziej.pl/materialy-dydaktyczne/page/6/ [dostęp: 10.10.2017 r.]. Kuszak W., Światowy Dzień Obrony Cywilnej, https://www.ock.gov.pl/aktualnosci/aktualnosci/Swiatowy-Dzien-Obrony-Cywilnej-ang.-World-Civil-Defence-Day/idn:35469 [dostęp: 2.07.2019 r.]. Lustig J., Masłowski P., Sobańska M., Organizacje pozarządowe w Polsce, ngo.us.edu.pl/skrypt/II.doc [dostęp: 8.07.2018 r.]. Majak K., Przysposobienie obronne powinno wrócić do szkół jak najszybciej. Gen. Pacek: Ich likwidacja była błędem, https://natemat.pl/136097,przysposobienie-obronne-powinno-wrocic-do-szkol-juz-na-jesieni-gen-pacek-ich-likwidacja-byla-bledem [dostęp: 10.12.2019 r.]. Makowski P., Komentarz do podstawy programowej przedmiotu edukacja dla bezpieczeństwa, w: Podstawa programowa z komentarzami, t. 8, Wychowanie fizyczne i edukacja dla bezpieczeństwa w szkole podstawowej, gimnazjum i liceum, MEN, https://men.gov.pl/wp-content/uploads/2011/02/men_tom_8.pdf [dostęp: 15.12.2019 r.]. Military expenditure by country as percentage of gross domestic product, 1988-2019, https://www.sipri.org/sites/default/files/Data%20for%20all%20countries%20from%201988%E2%80%932019%20as%20a%20share%20of%20GDP.pdf [dostęp: 30.10.2019 r.]. Military expenditure by country, in constant (2018) US$ m., 1988-2019, https://www.sipri.org/sites/default/files/Data%20for%20all%20countries%20from%201988%E2%80%932019%20in%20constant%20%282018%29%20USD.pdf [dostęp: 30.10.2019 r.]. Modzelewska E., Polityka państwa wobec sektora społecznego w ujęciu historycznym, http://en.oapuw.pl/wp-content/uploads/2013/03/modzelewska-e.-polityka-panstwa-wobec-sektora-spolecznego-w-ujeciu-historycznym.pdf [dostęp: 8.07.2018 r.]. Niemcy mają zrobić zapasy na 10 dni. Zatwierdzono nowy program obrony cywilnej, https://www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/1659191,Niemcy-maja-zrobic-zapasy-na-10-dni-Zatwierdzon%20o-nowy-program-obrony-cywilnej [dostęp: 2.12.2019 r.]. Ocena przygotowań w zakresie ochrony ludności i obrony cywilnej w Polsce za 2017 rok. Diagnoza stanu przygotowań organów i formacji obrony cywilnej, innych podmiotów, a także ludności do realizacji zadań w warunkach zewnętrznego zagrożenia bezpieczeństwa państwa i w czasie wojny wraz z wnioskami, https://www.ock.gov.pl/obrona_cywilna_kraju/ocena_ol_i_oc_ w_polsce [dostęp: 1.12.2019 r.]. ONZ - organizacje pozarządowe, http://www.unic.un.org.pl/ngo/ [dostęp: 20.07.2019 r.]. Organizacje pozarządowe - zrozumieć i współpracować, https://www.karieramanagera.pl/umiejetnosci-miekkie/budowanie-relacji/organizacje-pozarzadowe-zrozumiec-i-wspolpracowac [dostęp: 10.08.2019 r.]. O Strzelcu, https://www.kgstrzelec.pl/o-strzelcu/ [dostęp: 9.09.2019 r.]. Our Mission, https://www.re-act.org.uk/ [dostęp: 30.06.2020 r.]. Polacy o obronności - raport z badania, https://www.slideshare.net/InstytutHomoHomini/polacy-o-obronnoci-raport-z-badania [dostęp: 6.06.2019 r.]. Polacy za rozbudową armii. Wyniki sondażu CBOS, https://www.defence24.pl/polacy-za-rozbudowa-armii-wyniki-sondazu-cbos [dostęp: 5.06.2019 r.]. Polska nie ma skutecznego systemu ochrony ludności, https://www.nik.gov.pl/aktualnosci/polska-nie-ma-skutecznego-systemu-ochrony-ludnosci.html [dostęp: 9.09.2019 r.]. Poradnik. Co to są organizacje pozarządowe? Czym jest stowarzyszenie, a czym fundacja?, https://poradnik.ngo.pl/co-to-sa-organizacje-pozarzadowe-czym-jest-stowarzyszenie-a-czym-fundacja [dostęp: 10.08.2019 r.]. Powszechnia Organizacja "Służba Polsce". Komenda Zgrupowania Brygad w Katowicach, https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/en/zespol/-/zespol/140544 [dostęp: 31.07.2019 r.]. Radwan A., Wojskowe klasy w szkołach średnich produkują bezrobotnych zamiast żołnierzy, https://serwisy.gazetaprawna.pl/edukacja/artykuly/737822,wojskowe-klasy-w-szkolach-srednich-produkuja-bezrobotnych-zamiast-zolnierzy.html [dostęp: 8.11.2016 r.]. Rola organizacji paramilitarnych w systemie obronnym kraju, http://sjs-siedlce.pl/artykuly/inne/rola-organizacji-paramilitarnych-w-systemie-obronnym-kraju [dostęp: 29.04.2020 r.]. SIPRI Yearbook 2010. Armaments, Disarmament and International Security. Summary, https://www.sipri.org/sites/default/files/2016-03/SIPRIYB10summary.pdf [dostęp: 26.06.2016 r.]. Skatowali terrorystę. Uratowali setki ludzi. Trzej bohaterowie! Chciałbyś być taki jak oni!, https://www.fakt.pl/wydarzenia/swiat/proba-zamachu-w-pociagu-amsterdam-paryz-amerykan-bohaterem/8l7b0b0 [dostęp: 10.12.2019 r.]. Socha P., Rola organizacji paramilitarnych w systemie obronnym kraju, http://sjs-siedlce.pl/artykuly/inne/rola-organizacji-paramilitarnych-w-systemie-obronnym-kraju [dostęp: 23.06.2016 r.]. Stan profesjonalizacji Sił Zbrojnych RP na przykładzie wybranych jednostek wojskowych. Informacja o wynikach kontroli, Warszawa 2012, https://www.nik.gov.pl/plik/id,3650,vp,4648.pdf [dostęp: 12.12.2019 r.]. Statystyki UNHCR. Liczba uchodźców i przesiedleńców najwyższa od 1994 roku, https://www.unhcr.org/pl/536-plwiadomosci2013statystyki-unhcr-liczba-uchodzcow-i-przesiedlencow-najwyzsza-od-1994-roku-html.html [dostęp: 28.06.2019 r.]. Strategia bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2014, https://www.bbn.gov.pl/ftp/SBN%20RP.pdf [dostęp: 12.12.2019 r.]. Sun Tzu, Sztuka wojny, https://www.lazarski.pl/fileadmin/user_upload/dokumenty/student/Sun_Tzu_sztuka_wojny.pdf [dostęp: 29.11.2019 r.]. Szczykutowicz A., Między oporem a przystosowaniem - harcerstwo w PRL, https://histmag.org/miedzy-oporem-a-przystosowaniem-harcerstwo-w-prl-13446 [dostęp: 29.07.2019 r.]. Szef BBN: przygotujemy w tym roku rekomendacje do nowej Strategii bezpieczeństwa narodowego, https://www.bbn.gov.pl/pl/wydarzenia/8109,Szef-BBN-przygotujemy-w-tym-roku-rekomendacje-do-nowej-Strategii-Bezpieczenstwa-.html [dostęp: 10.01.2018 r.]. Szef MON Antoni Macierewicz: do szkół powinno wrócić przysposobienie wojskowe, https://www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/1665098,Szef-MON-Antoni-Macierewicz-do-szkol-powinno-wrocic-przysposobienie-wojskowe [dostęp: 10.12.2019 r.]. The Alliance's Strategic Concept, Washington, 24 kwietnia 1999 r., https://www.nato.int/docu/pr/1999/p99-065e.htm [dostęp: 6.06.2019 r.]. Turczyn A., Sondaż IBRIS - Polacy o obronności, https://trybun.org.pl/2016/12/05/sondaz-ibris-polacy-o-obronnosci/ [dostęp: 6.06.2019 r.]. Wszystko na barkach Niemców. Imigranci blisko polskich granic, https://tvn24.pl/swiat/imigranci-zalewaja-europe-ilu-uchodzcow-jest-u-sasiadow-polski-ra572363-3311351 [dostęp: 28.06.2019 r.]. Wykaz szkół realizujących innowacje pedagogiczne w zakresie edukacji obronnej. Stan na 18.12.2015 r. Departament Komunikacji Społecznej MON, https://docplayer.pl/19434536-Wykaz-szkol-realizujacych-innowacje-pedagogiczne-w-zakresie-edukacji-obronnej.html [dostęp: 16.09.2019 r.]. Zadania obrony cywilnej, https://www.ock.gov.pl/obrona_cywilna_kraju/Zadania_Obrony_Cywilnej [dostęp: 21.12.2019 r.]. Zamach w Nicei. "Krzyczeli, żeby zejść im z linii ognia". Ostatnie chwile napastnika na nagraniu z bliska, https://tvn24.pl/wiadomosci-ze-swiata,2/zamach-w-nicei-jak-zatrzymano-zamachowca,661203.html?h=1b75 [dostęp: 10.12.2019 r.]. Zaremba M., Skończyła się wojna, zaczęło się życie na niby. Tragiczna rzeczywistość lat powojennych w Polsce, rozm. M. Suchodolska, https://wiadomosci.dziennik.pl/historia/aktualnosci/artykuly/527454,polska-po-wojnie-jak-zmienilo-sie-zycie-marcin-zaremba-rozmowa.html [dostęp: 21.10.2019 r.]. Zasady airsoftowe (prawo ASG), https://wmasg.com/pl/articles/view/10 [dostęp: 29.04.2020 r.]. Zdumiewające statystyki. UE jest bezpieczniejsza niż w latach 70. i 80., https://forsal.pl/artykuly/929876,liczba-zamachow-terrorystycznych-w-europie-zachodniej-w-ostatnich-dekadach.html [dostęp: 15.03.2019 r.]. Zestawienia roczne, https://udsc.gov.pl/statystyki/raporty-okresowe/zestawienia-roczne/ [dostęp: 28.06.2019 r.].

6. Strony internetowe

basc.org.uk, bbn.gov.pl, bip.kozienice.pl, britannica.com, cbos.pl, defence24.pl, en.oapuw.pl, encyklopedia.pwn.pl, fakt.pl, forsal.pl, histmag.org, ibris.pl, isap.sejm.gov.pl, kaitseliit.ee, karieramanagera.pl, koziej.pl, men.gov.pl, msz.gov.pl, muzhp.pl, natemat.pl, ngo.us.edu.pl, nik.gov.pl, ock.gov.pl, pck.pl, polskieradio.pl, poradnik.ngo.pl, powiatdrawski.pl, serwisy.gazetaprawna.pl, sipri.org, strzelec.erzeszow.pl, szukajwarchiwach.pl, teamrubiconuk.org tvn24.pl, udsc.gov.pl, unhcr-centraleurope.org, unic.un.org.pl, wiadomosci.dziennik.pl, wsws.org, zhp.pl.

3. Doświadczenia i stan obecny przygotowań obronnych społeczeństwa polskiego

3.1. Przygotowania obronne społeczeństwa polskiego w latach 1918-1939

3.1.1. Tło historyczne

Przygotowania obronne są definiowane jako część działalności państwa w dziedzinie obronnej, obejmująca całokształt przedsięwzięć planistycznych, organizacyjnych i rzeczowo-finansowych realizowanych przez organy administracji publicznej oraz inne organy i instytucje państwowe, a także przedsiębiorców i organizacje społeczne zapewniających przygotowanie systemu obronnego państwa do przeciwdziałania wszelkiego rodzaju zagrożeniom żywotnych interesów narodowych1.

Przygotowania obronne można podzielić na przygotowania militarne2 oraz pozamilitarne3. Jak zauważył M. Kuliczkowski, "[...] Przedsięwzięcia w zakresie pozamilitarnych przygotowań obronnych są realizowane już w czasie pokoju przez wszystkie niemilitarne elementy systemu obronnego państwa dla zapewnienia sprawnego funkcjonowania państwa w sytuacji zagrożeń polityczno-militarnych. Dlatego istotne jest, aby sam proces przygotowań obronnych oraz podejmowane w tym zakresie działania przez państwo, zostały należycie zaplanowane oraz przekazane właściwym podmiotom uczestniczącym w jego realizacji"4.

Lata 1918-1939 były czasem niezwykle burzliwym w Europie. Najpierw, w tle rewolucji październikowej w Rosji i listopadowej w Niemczech, kształtował się ład po I wojnie światowej. Na mapie pojawiały się nowe państwa, a dotychczasowe mocarstwa traciły swoje ziemie. Polska odzyskała znaczną część ziem zabranych jej przez Prusy w I i II rozbiorze, ponadto, po plebiscycie na Górnym Śląsku w 1921 r. i III powstaniu śląskim, uzyskała część Górnośląskiego Zagłębia Przemysłowego z Katowicami i Chorzowem. Niewielką jednak część odzyskała po przegranym plebiscycie na Warmii i Mazurach (tylko 3 gminy) oraz Powiślu (5 gmin).

Dla Polski przełomową datą był 11 listopada 1918 r. W tym dniu Niemcy podpisały rozejm z państwami ententy, a w Warszawie Rada Regencyjna przekazała zwierzchnią władzę wojskową oraz naczelne dowództwo nad wojskiem polskim Józefowi Piłsudskiemu5. 14 listopada Rada Regencyjna rozwiązała się, przekazując całość władzy zwierzchniej Naczelnemu Wodzowi Wojsk Polskich Józefowi Piłsudskiemu6.

Powstaniu II Rzeczpospolitej towarzyszyło wsparcie międzynarodowe. Warto wspomnieć chociażby o 14-punktowym programie pokojowym prezydenta Stanów Zjednoczonych Ameryki Thomasa Woodrowa Wilsona z 8 stycznia 1918 r., a szczególnie o punkcie trzynastym, zakładającym konieczność przywrócenia Polsce niepodległości7 oraz o fakcie, że granice II Rzeczypospolitej ustalono w wyniku wielu porozumień traktatowych. Zalicza się do nich: traktat wersalski, traktat w Saint Germain, traktat ryski, traktat w Trianon oraz rozstrzygnięcia międzysojuszniczej Rady Ambasadorów8.

Nie obyło się jednak bez walk o ostateczny kształt granic II Rzeczpospolitej. W latach 1918-1921 na ziemiach polskich toczyło się sześć konfliktów zbrojnych o różnym natężeniu. Kształtowanie granic Polski zakończyło się w zasadzie 1922 r. W tymże roku "[...] ustały walki zbrojne, zażegnano (niekiedy tylko formalnie - jak w przypadku Litwy i Rosji) konflikty graniczne. W granicach państwa polskiego znalazły się wszystkie przyznane mu obszary. W styczniu i lutym 1920 r. nastąpiło przejęcie z rąk niemieckich Pomorza, w sierpniu 1920 r. - Śląska Cieszyńskiego, w marcu 1922 r. - Wileńszczyzny, w lipcu 1922 r. - Górnego Śląska"9. Przebieg wschodniej granicy II Rzeczypospolitej został zatwierdzony przez Radę Ambasadorów dopiero 15 marca 1923 r.10.

Powierzchnia II Rzeczypospolitej Polskiej wynosiła 388 600 km?11. Specyficznym tworem w granicach II RP było Wolne Miasto Gdańsk. Obejmowało miasto Gdańsk i najbliższą okolicę. Pozostawało pod zarządem Komisarza Ligi Narodów, miało własną konstytucję, parlament, będący organem ustawodawczym, oraz senat, reprezentujący władzę wykonawczą12.

Należy jednak zwrócić uwagę, że uzyskany kształt granic utrudniał ich obronę. Jak zauważył M. Leczyk, "[...] Nie miały one walorów obronnych, zwłaszcza tam, gdzie to było najbardziej pożądane - to jest od strony zachodniej i wschodniej. Były to granice nienaturalnie długie w stosunku do powierzchni kraju, co wynikało z rozmaitych wybrzuszeń (zwłaszcza klin wileński wybiegający daleko ku Łotwie) i wklęsłości"13. W zasadzie tylko południowa granica (z Czechosłowacją i Rumunią, wsparta na łuku Karpat) była optymalna pod względem obronnym.

Granice nie były jednak jedynym problemem II Rzeczypospolitej Polskiej. Sytuację Polski po odzyskaniu niepodległości trafnie opisał w 1928 r. E. Kwiatkowski: "[...] Polska wstąpiła w 1918 r. do szeregów państw samodzielnych obciążona nieprzeciętnym balastem [...]. Przede wszystkim ujawniły się nieuświadomione dawniej w dostatecznej mierze obciążenia historyczne. Druga połowa XIX wieku i pierwsze lata XX wieku zyskały szczególne znaczenie dla rozwoju cywilizacji i wykształcenia nowoczesnych form organizacji państwowych. Był to jakby okres "naukowej organizacji" państw. W zawrotnie szybkim tempie martwe bogactwa i siły natury zostały ujarzmione, przystosowane i wyzyskane dla rozwinięcia potęgi państw i dobrobytu społeczeństw. Stąd też i zagadnienia ekonomiczne stały się w tym okresie czynnikiem dominującym, drogowskazem wielu działań i wysiłków zbiorowych, nie wyłączając i wydarzeń politycznych. Tymczasem Polska w tym właśnie okresie czasu została jakby sztucznie zachowana w rozwoju. Niezależnie bowiem od tego, czy rządy państw zaborczych lub w większej może mierze polskie czynniki społeczne podejmowały takie lub inne zagadnienia, dotyczące spraw gospodarczych, kulturalnych, agrarnych, samorządowych itp., to jednak sam fakt rozbicia, rozdarcia jednolitego terenu politycznego i gospodarczego między trzy państwa zaborcze spaczył lub wykluczył w zarodku możność normalnej ewolucji. Czytając dziś np. dzieła Staszica, musimy zdumiewać się nad ich aktualnością w szeregu zasadniczych zagadnień państwowych. W odniesieniu do tych zagadnień pozostaliśmy bowiem prawie na tym samym poziomie, na jakim zostawia je stara Rzeczpospolita lub Królestwo Kongresowe przed 1830 r. Znaleźlibyśmy też zagadnienia, w których zakresie w okresie niewoli cofnęliśmy się"14.

M. Leczyk zauważył dodatkowo, że "[...] ogromną trudność startu stanowiły zniszczenia gospodarcze spowodowane wojną. Objęły one około 10% majątku narodowego. Aż dwie trzecie ziem polskich, które znalazły się w granicach państwa, były objęte działaniami wojennymi. Uniknęły ich tylko zachodnie obszary, to jest Pomorze, Wielkopolska, Śląsk i Galicja Zachodnia. Największe straty poniósł transport kolejowy - stracił aż 80% majątku (zniszczone setki kilometrów torów kolejowych, dziesiątki dworców, parowozowni i mostów). Przemysł, który ucierpiał bardziej niż rolnictwo (straty około 10 mld franków w złocie), został pozbawiony w dużym stopniu zdolności funkcjonowania"15.

Oprócz ciągłych walk o ostateczny kształt granic i problemów gospodarczych, Polska musiała także rozwiązać problemy społeczne, takie jak: ubóstwo, analfabetyzm, brak fizycznych zdolności do pracy u dużej części społeczeństwa (m.in. na skutek wojny i zjawisk jej pochodnych) oraz duży odsetek mniejszości narodowych (około 30%16).

Mimo wielu trudności II RP zaczęła się rozwijać. Przeprowadzono reformę walutową (tzw. reformę Grabskiego), rozpoczęto budowę portu w Gdyni, a wszystkie dzieci w wieku 7-14 lat objęto obowiązkiem szkolnym. Zastosowano też wiele innych rozwiązań, które przyczyniały się do odbudowy państwa. Niezależnie jednak od coraz lepszej sytuacji gospodarczej Polski, sytuacja międzynarodowa zaczęła się zmieniać. W 1929 r. rozpoczął się wielki kryzys ekonomiczny17, w Europie powstawały systemy totalitarne bazujące na negacji postanowień traktatu wersalskiego, a ład ustanowiony tym pokojowym układem zaczął się chwiać.

W latach 1920-1933 rozwijała się tajna współpraca wojskowa pomiędzy Reichswehrą i Armią Czerwoną, w dniu 23 sierpnia 1939 r. został podpisany tzw. Pakt Ribbentrop - Mołotow18, w dniu 1 września 1939 r. III Rzesza Niemiecka zaatakowała Rzeczpospolitą, a w dniu 17 września 1939 r. Rzeczpospolita została dodatkowo zaatakowana przez ZSRR. Terytorium II Rzeczypospolitej zostało okupowane i wbrew prawu międzynarodowemu anektowane przez Wehrmacht i Armię Czerwoną. Rozpoczęła się II wojna światowa, w której uczestniczyły 72 państwa (na 78 ówcześnie istniejących), powołano do wojska 110 mln osób, a śmierć poniosło od 50 do 78 mln.

3.1.2. Przygotowania obronne społeczeństwa - zarys teoretyczny

3.1.2.1. Ustalenia terminologiczne

Przygotowania obronne - to najogólniej "[...] przygotowanie całego systemu obronnego państwa w czasie pokoju do realizacji zadań czasu wojennego"19. Zgodnie z wynikami analiz S. Kozieja, przygotowania obronne obejmują trzy główne działy:

Stanowienie prawa obronnego: na czas pokoju, na czas wojny. Utrzymywanie na niezbędnym poziomie ilościowym i jakościowym materialnej bazy systemu obronnego państwa: nakłady finansowe, potencjał produkcyjny, zapasy strategiczne, infrastruktura obronna. Zapewnienie sprawności operacyjnej systemu obronnego: szkolenie sił zbrojnych, szkolenie obronne w układzie pozamilitarnym i systemie kierowania obronnością, powszechna edukacja obronna społeczeństwa20.

Z kolei według M. Kuliczkowskiego, przygotowania obronne państwa można określić jako "[...] proces realizowany przez wszystkie podmioty systemu obronnego państwa, obejmujący całokształt przedsięwzięć planistycznych, organizacyjnych i rzeczowo-finansowych, mających na celu przygotowanie sił i środków oraz sposobów (procedur) działania tych podmiotów do zapewnienia przetrwania państwa i jego obywateli w razie wystąpienia zewnętrznego zagrożenia bezpieczeństwa i w czasie wojny"21. Przygotowania te w zakresie podmiotowym są realizowane w podsystemach systemu obronnego państwa przez zobowiązane do tego wszystkie organy władzy i administracji rządowej oraz inne organy i instytucje państwowe, organy samorządu terytorialnego, przedsiębiorców i innych jednostek organizacyjnych, organizacji społecznych, a także każdego obywatela w zakresie określonym w ustawach22.

Specyficznym rodzajem przygotowań obronnych jest przygotowanie obronne społeczeństwa. Nie istnieje, co prawda, jedna, legalna definicja tego terminu, lecz pojawia się on w literaturze naukowej dotyczącej obronności (głównie pozamilitarnych przygotowań obronnych). Jak wskazują J. Marczak i J. Pawłowski, "[...] na szeroko rozumiane przygotowanie obronne społeczeństwa składa się m.in. edukacja obronna młodego pokolenia, powszechny obowiązek służby wojskowej, szkolenie i uczestnictwo społeczeństwa w przedsięwzięciach bądź też służba w formacjach obrony cywilnej, przygotowanie gospodarstw domowych, zakładów pracy, organów władzy i innych instytucji do funkcjonowania w warunkach zagrożenia (militarnego i pozamilitarnego - katastrof technicznych i klęsk ekologicznych) oraz wojny, a także do zajęcia określonego obszaru przez agresora. [...] Nieodzownym elementem przygotowań obronnych społeczeństwa jest przygotowanie ogółu gospodarki do zaspokojenia potrzeb obronnych oraz funkcjonowania w czasie zagrożenia i wojny"23.

Należy jednak uwzględnić fakt, iż ta definicja przygotowań obronnych społeczeństwa rozszerza zakres przygotowań obronnych w stosunku do definicji przygotowań obronnych wskazanej we wcześniejszej części niniejszej książki, ponieważ wiąże ten termin nie tylko z przygotowaniami do realizacji zadań czasu wojennego, ale również z przygotowaniami do działań w przypadku klęsk żywiołowych i katastrof technicznych oraz klęsk ekologicznych. Rozwiązując ten problem definicyjny, należałoby spojrzeć na podstawę przygotowań obronnych, którą stanowią zadania i potrzeby obronne24. Na podstawie analizy podstawy przygotowań obronnych społeczeństwa zostaje bowiem uwidoczniony ich zakres.

Zadania obronne - to, zgodnie z definicją W. Kitlera, "[...] skonkretyzowane przedsięwzięcia realizowane przez Siły Zbrojne RP, organy władzy wykonawczej oraz inne organy i instytucje państwowe, przedsiębiorców, organizacje społeczne oraz poszczególnych obywateli, związane z: przygotowaniem państwa do sprawnego działania i przetrwania w warunkach zewnętrznego zagrożenia bezpieczeństwa państwa, kryzysu i wojny; realizacją określonych przedsięwzięć operacyjnych w tych warunkach, a także usuwaniem konsekwencji po zażegnaniu zagrożenia z przywróceniem stanu normalnego funkcjonowania państwa włącznie"25.

Ze względu na mnogość zadań obronnych zasadne było dokonanie ich klasyfikacji. Problematykę tę podjął W. Kitler, który podzielił zadania obronne według rodzaju i etapu realizacji. Podział ten zaprezentowano na schemacie 1.

Schem. 1. Klasyfikacja zadań obronnych systemu obronnego państwa według kryterium rodzaju

Źródło: W. Kitler, Podstawy teoretyczne..., s. 16.

Zgodnie ze schematem 1 zadania obronne systemu obrony państwa dzielą się na: zadania obronne w sferze kierowania SOP, zadania obronne militarne i zadania obronne niemilitarne. Najistotniejsze dla tematu niniejszej książki są zadania obronne niemilitarne, tzn.:

Zadania ogólne o charakterze przygotowawczym, których celem jest "[...] stworzenie warunków organizacyjnych do funkcjonowania w określonej sytuacji planistycznej i realizacji zadań operacyjnych. Ważną w tym względzie rolę odgrywa działalność związana z organizacją stanowisk kierowania i funkcjonowania na tych stanowiskach organów kierowania wraz z całym zapleczem sztabowym, logistycznym i ochronnym oraz infrastrukturą"26. Cele te są realizowane przez administrację rządową i samorządową, służby, inspekcje, straże i przedsiębiorców. Zadania dyplomatyczne mające na celu "[...] minimalizowanie ryzyka zagrożenia podstawowych interesów narodowych, wsparcie dyplomatyczne w czasie konfliktu zbrojnego i jego wygaszania"27. Zadania gospodarczo-obronne, których "[...] celem realizacji jest zapewnienie materialnych podstaw realizacji zadań obronnych oraz przetrwania ludności, a w tym: utrzymanie czynnych mocy produkcyjnych; przygotowanie do produkcji i usług ujętych w programie mobilizacji gospodarki (PMG); tworzenie i utrzymanie rezerw; przygotowanie do działania w warunkach ograniczonych dostaw; uruchomienie świadczeń osobistych i rzeczowych; realizacja zadań wynikających z PMG; militaryzacja; ewakuacja rezerw państwowych; przyspieszenie realizacji inwestycji o znaczeniu strategicznym; wprowadzenie ograniczeń w komunikacji, łączności, produktach leczniczych, wyrobach medycznych i żywności; odtwarzanie zniszczonej infrastruktury; zapewnienie potrzeb ochrony cywilnej w sprzęt, materiały i środki ochrony, środki higieny oraz podstawowe artykuły gospodarstwa domowego; zapewnienie usług medycznych; monitorowanie potencjału ekonomicznego w zakresie przemysłu, rolnictwa, łączności, transportu, energetyki, leśnictwa i ochrony zdrowia. Zadanie te realizują organy administracji publicznej, podległe i nadzorowane jednostki organizacyjne oraz przedsiębiorcy"28. Zadania mające na celu ochronę i zapewnienie potrzeb bytowych ludności. Obejmują one głównie: "[...] zaopatrywanie w produkty spożywcze, wodę, artykuły przemysłowe powszechnego użytku i produkty naftowe; dostawy energii elektrycznej i surowców energetycznych; alarmowanie; ewakuację; ratownictwo; budowle ochronne; likwidację skażeń i zakażeń; ochronę zdrowia; przewozy pasażerskie i towarowe; opiekę nad dziećmi i młodzieżą oraz osobami niepełnosprawnymi"29.

Schem. 2. Klasyfikacja zadań obronnych systemu obronnego państwa według kryterium etapu realizacji

Źródło: W. Kitler, Podstawy teoretyczne..., s. 18.

Inny podział zadań obronnych został dokonany na podstawie kryterium etapu realizacji (schemat 2). Obejmuje on:

Zadania przygotowawcze - "[...] część zadań obronnych realizowanych w czasie normalnego funkcjonowania państwa (formalnego braku realnych zagrożeń), która ma na celu przygotowanie państwa, organów władzy publicznej, sił zbrojnych, straży, służb, inspekcji i innych instytucji państwowych, gospodarki narodowej, dóbr materialnych i kulturalnych oraz całego społeczeństwa do działania i przetrwania w warunkach zewnętrznego zagrożenia bezpieczeństwa państwa, kryzysu i wojny"30. Zadania operacyjne (reagowania) - "[...] wyodrębniona w myśl określonego celu działania i ujęta w formie planów operacyjnych, część zadań obronnych, która jest realizowana przez określone podmioty prawa państwowego, każdy w zakresie swoich ustawowych właściwości, w warunkach zaistnienia zewnętrznego zagrożenia bezpieczeństwa państwa (i jego symptomów), kryzysu i wojny, mająca na celu zapobieżenie powstałemu zagrożeniu lub jego symptomom, przygotowanie się do jego usunięcia stosownie do oceny sytuacji zagrożenia oraz niezbędne reagowanie"31. Odbudowę (budowanie pokoju) - "[...] część zadań obronnych, która jest realizowana przez określone podmioty prawa państwowego, każdy w zakresie swoich ustawowych właściwości, po zażegnaniu zagrożenia, mająca na celu usunięcie jego konsekwencji i przywrócenie normalnego stanu funkcjonowania państwa"32.

Analizując kwestię przygotowań obronnych społeczeństwa, należy więc mieć na uwadze, że przygotowanie obronne społeczeństwa należy do grupy tzw. zadań przygotowawczych.

3.1.2.2. Siła narodowa

Kwestią, którą warto poruszyć, rozważając problematykę przygotowań obronnych społeczeństwa, jest tzw. siła narodowa. Jak bowiem zauważył W. Kitler, "[...] Obrona narodowa jest nie tylko organizacją, ale przede wszystkim działaniem, które wyzyskuje wszelkie możliwe atuty narodu (państwa) i powiązania międzynarodowe do osiągania stojących przed nią celów"33, a "[...] strategia obrony narodowej jest sztuką scalania czynników siły narodowej w całość jak najprzydatniejszą dla osiągania zamierzonego celu albo inaczej - włączania do całości wszystkich elementów niezbędnych"34. Temat ten rozpatrywał też W. Sikorski, który stwierdził, że "[...] organizacja obrony narodowej wymaga nieodzownie całkowitej mobilizacji i zużycia wszystkich sił narodu zarówno na froncie wewnętrznym, jak i zewnętrznym"35.

Należy zatem wskazać, jakie elementy wchodzą w skład siły narodu i czym jest ona konkretnie. Przydatne w analizach tego zagadnienia stały się prace B. Balcerowicza, H.J. Morgentaua, J. Marczaka, J. Pawłowskiego oraz W. Kitlera.

Podstawowe elementy siły narodowej (siły państwa) według B. Balcerowicza:

Ilość: obszar, liczba ludności, zasoby naturalne, potencjał gospodarczy, potencjał ekonomiczny. Jakość: kształt terytorium i jego cechy, poziom życia i świadomości ludności, dynamika gospodarki, stan kultury. Struktury stosunków zachodzących między tymi składnikami: ustrój, organizacja społeczeństwa, typ gospodarki36.

Elementy siły narodu według H.J. Morgentaua:

Czynnik geograficzny. Zasoby naturalne. Potencjał przemysłowy. Gotowość militarna: technologia, dowództwo, liczebność i jakość sił zbrojnych. Czynnik demograficzny. Charakter narodowy. Morale narodowe. Jakość dyplomacji. Jakość rządu: problem równowagi pomiędzy zasobami a polityką, problem równowagi zasobów, problem powszechnego poparcia, rządy wewnętrzne i polityka zagraniczna37.

Podstawowe elementy siły narodowej (siły państwa) według J. Marczaka i J. Pawłowskiego:

Duch i wola obrony narodu oraz jego obronne przygotowanie. Wiarygodna strategia obrony. Siły zbrojne (wojska operacyjne i obrony terytorialnej). Wykorzystanie i przygotowanie obronne terytorium. Sojusze i system bezpieczeństwa zborowego38.

Podstawowe elementy siły narodowej według W. Kitlera:

Potencjał społeczny. Organizacja państwa i społeczeństwa. Potencjał naukowy. Kultura władzy i dyplomacji. Morale i dziedzictwo kulturowe narodu. Potencjał sił zbrojnych, straży, inspekcji, służb i policji oraz organizacji pozarządowych. Położenie geograficzne i potencjał ekonomiczny państwa. Ranga oddziaływań międzynarodowych, synergii oraz substytucji39.

Zgodnie z definicją zaproponowaną przez W. Kitlera, siła narodowa - to "[...] dynamiczny zbiór czynników materialno-energetycznych społecznych i kulturowych w wymiarze jednostkowym, narodowym (państwowym) i międzynarodowym wraz z efektami substytucji i synergii zachodzącymi między nimi, tworzący podstawę sukcesu narodu (państwa) w zakresie realizacji jego interesów (celów narodowych)"40. Nieco uboższa definicja siły narodowej brzmi następująco: "[...] siła narodowa - to możliwość wpływania na zmianę zachowania postępowania innych uczestników stosunków międzynarodowych w celu uzyskania sprzyjających warunków realizacji celów narodowych"41.

Rozważając problematykę siły narodowej, W. Kitler zauważył, że "[...] Uwarunkowania wewnętrzne obrony narodowej są związane z tym, co się dzieje w jej wnętrzu, a są to czynniki o charakterze materialno-energetycznym, społecznym i kulturowym. Uwarunkowania zewnętrzne zaś, konsekwentnie, obejmują te same czynniki, lecz stanowiące właściwości otoczenia obrony narodowej i oddziałujące na nią zarówno bezpośrednio, jak i pośrednio"42.

Determinanty siły narodowej wskazane przez W. Kitlera przedstawiono na schemacie 3.

Schem. 3. Determinanty siły narodowej w ujęciu całościowym

Źródło: W. Kitler, Obrona narodowa III RP..., s. 183.

Zaznaczona na schemacie 3 sfera uwarunkowań materialno-energetycznych obejmuje: "[...] przedmioty materialne, które człowiek czerpie z bogactwa przyrody, przekształca je oraz przeznacza do użytku w różnej postaci i jakości (wartości użytkowej); skutki wywołane działaniem sił natury, możliwości finansowe państwa oraz całokształt doświadczeń i twórczego dorobku człowieka w tej sferze, zwany kulturą materialną"43.

Elementy kulturowe - to "[...] historycznie ukonstytuowane stosunki społeczne, stosunki polityczne, polityka państwa, kultura polityczna, religia, koncepcje filozoficzno-etyczne, strategie (doktryny) i programy, prawo, legitymizacja władzy, edukacja i wychowanie, nauka (teorie naukowe), kultura fizyczna oraz wszelkie wytwory działalności artystycznej człowieka wraz ze spuścizną kulturową narodu - historycznym dziedzictwem narodowym"44.

Elementami społecznymi są elementy stanowiące społeczne uwarunkowania obrony narodowej (schemat 4).

Schem. 4. Społeczne uwarunkowania obrony narodowej w wymiarze podmiotowym i przedmiotowym

Źródło: W. Kitler, Obrona narodowa III RP..., s. 174.

Podsumowując, należy wskazać, że ważną rolę w trakcie analiz uwarunkowań obrony narodowej (a także i przygotowań obronnych, które są jej istotną częścią) odgrywa wyróżnienie najważniejszych jej determinantów jako wyznaczników siły państwa (siły narodowej), gdyż determinanty siły narodowej są także determinantami obrony narodowej.

Aby zrozumieć jak ważna jest siła narodowa, warto przytoczyć słowa J. Marczaka i J. Pawłowskiego: "[...] Racjonalność działań całego społeczeństwa polega właśnie na stałej trosce i walce o wzrost wszystkich elementów tworzących siłę narodową. Znakomitym przykładem (wzorcem) takiego działania dla dzisiejszych pokoleń Polaków jest postawa społeczeństwa Wielkopolski w XIX i na początku XX wieku. W niezwykle trudnych warunkach zaboru pruskiego potrafiło ono drogą ciężkiej, systematycznej pracy pod mądrym kierownictwem osiągnąć wzrost gospodarczy i sprawność organizacyjną nieustępujące społeczeństwu pruskiemu. To z kolei umożliwiło zachowanie i umocnienie tożsamości narodowej, a pod koniec I wojny światowej szybkie zorganizowanie i zwycięskie zakończenie powstania wielkopolskiego. Wystawione przez Wielkopolskę odziały wojskowe w okresie wojny 1920 r. były najsprawniejsze, najlepiej zorganizowane i zaopatrzone"45.

3.1.2.3. Edukacja obronna

Innym, niezwykle ważnym aspektem w rozważaniach nad przygotowaniami obronnymi społeczeństwa, jest edukacja obronna, gdyż stanowi ona niezbędny ich element. Edukacja obronna pozwala utrzymać sprawność operacyjną systemu obronnego i jest jedną ze zmiennych wpływających na siłę narodową.

Część badaczy problematyki edukacji obronnej definiuje ją jako "[...] przygotowanie społeczeństwa ze szczególnym uwzględnieniem systemu kształcenia młodzieży szkolnej i akademickiej, do spełnienia zadań przede wszystkim humanitarnych, mających na celu zminimalizowanie następstw i likwidację skutków awarii, katastrof, klęsk żywiołowych w czasie pokoju, a także czynników rażenia broni podczas działań wojennych"46. Jednak, jak przekonywał T. Jemioło, "[...] tak szeroką denotację edukacji (obronnej) jest lepiej wiązać z terminem bezpieczeństwo niż obrona"47. R. Stępień zaznaczył natomiast, że edukacja obronna - to cały system dydaktyczno-wychowawczej działalności wszystkich instytucji mających wpływ na kształcenie postaw, umiejętności i zachowań młodego człowieka, czyli szkoły, rodziny, wojska, środków masowego przekazu i organizacji społecznych48.

Edukacja dla bezpieczeństwa (pojęcie bliskie edukacji obronnej, lecz nie jest tożsame) jest definiowana jako "[...] kształcenie i rozwijanie świadomości obronnej młodzieży, by nie tylko potrafiła ona szybko i trafnie przewidywać różnorodne zagrożenia, ale także określać je i aktywnie uczestniczyć w przedsięwzięciach związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa w środowiskach społecznych"49. W. Kitler zauważa, że edukacja dla bezpieczeństwa stanowi jeden z komponentów obrony narodowej: "[...] określa ona pewien proces realizowany przez wiele podmiotów edukacyjnych, z drugiej zaś strony rezultat tego procesu. Jest to jednak proces szczególnej natury - prowadzący do kształtowania świadomości społecznej, rozwijania wiedzy, umiejętności i nawyków, dzięki którym każdy mieszkaniec Polski będzie gotów indywidualnie, i w grupie, radzić sobie z problemami zagrożeń godzących w jego bezpieczeństwo, a także podjąć trudy związane z wywiązaniem się z obowiązku wobec ojczyzny - obowiązku obrony"50.

W. Kitler wyraził również przekonanie, że "[...] rozmiar (mnogość i różny status prawny podmiotów edukacji) i zakres treści edukacji dla bezpieczeństwa sprawiają, że jest to jeden z najtrudniejszych do skoordynowania szczegółowych elementów funkcjonalnych obrony narodowej"51.

3.1.3. Praktyka przygotowań obronnych społeczeństwa polskiego w okresie dwudziestolecia międzywojennego

3.1.3.1. Zarys problematyki

Okres dwudziestolecia międzywojennego był dla Polski czasem trudnym: ciągłe walki o granice, osłabienie gospodarcze i potrzeba kształtowania w społeczeństwie postawy Polaka-patrioty zjednoczonego z ojczyzną i poświęcającego się dla jej dobra. Polska, bez wsparcia społeczeństwa, nie byłaby w stanie przeciwstawić się trudnościom, jakie spotykały ją w pierwszych latach po odzyskaniu niepodległości. Jak jednak zauważył D. Rodziewicz, "[...] Lata funkcjonowania w odmiennych systemach prawno-politycznych doprowadziły do naturalnej reakcji obronnej społeczeństwa na próby ograniczenia świeżo zdobytych praw wolności obywatelskiej na rzecz przymusowego obowiązku świadczenia na rzecz przygotowań obronnych państwa. Polska, po odzyskaniu niepodległości, musiała się przeciwstawiać zagrożeniom zewnętrznym i wewnętrznym, prowadząc jednocześnie walkę o utrzymanie odzyskanej suwerenności, a także toczyć boje o kształt przyszłych granic"52.

Ze względu na trudną sytuację gospodarczo-polityczną oraz brak wyraźnie zdefiniowanej doktryny polityczno-obronnej sformułowanej odpowiednio do możliwości i potrzeb oraz tempa zachodzących zmian, wielu działaczy postanowiło wyrazić swoje zaniepokojenie na forum publicznym. W związku z czym w latach dwudziestych ubiegłego wieku ukazywały się w Polsce publikacje "[...] nawołujące do stworzenia ogólnopaństwowego systemu świadczeń wojennych, który by zaktywizował społeczeństwo w obszarze problematyki ogólnie pojętego bezpieczeństwa narodowego"53. Ich autorami byli m.in.: W. Stachiewicz54, W. Sokołowski55 i T. Zakrzewski56.

W pierwszych latach po odzyskaniu niepodległości nie bardzo wiedziano, jak zaktywizować społeczeństwo i jak włączyć je do systemu obronnego Polski. D. Rodziewicz na podstawie przeprowadzonych analiz wyraził przekonanie, że początkowo "[...] wypełnianie obowiązku społeczeństwa wobec walczącej armii odbywało się zazwyczaj na podstawie przeprowadzanych przez wojsko rekwizycji mienia oraz nakładanej kontrybucji na ludność w celu wykonania prac o znaczeniu obronnym, nierzadko z pominięciem prawa, w tym również prawa zwyczajowego. Powstające państwo oczekiwało od swoich obywateli przyjęcia na swoje barki nowych, coraz to nowych obciążeń i obowiązków wynikających z trwających wojen o kształt granic i o zachowanie suwerenności i niepodległości"57.

Problem realizacji świadczeń na rzecz obrony w ujęciu semantycznym nie był na początku budowania zrębów państwowości szczególnie zauważany. Temat ten oraz brak przepisów precyzujących udział społeczeństwa w obronie ojczyzny nie uszedł uwadze ówczesnym znawcom tej problematyki. T. Zakrzewski odniósł się także w jednym ze swoich artykułów w "Bellonie" do zależności związanej z brakiem narodowej doktryny obronnej, co bezpośrednio wpływało na kierunki rozbudowy sił zbrojnych, stan wyszkolenia, wyposażenia i wzajemny stosunek broni i służb. Wskazał na konieczność przestrzegania zasady pełnego i harmonijnego wykorzystania posiadanych zasobów i środków na podstawie jednolitej doktryny, akceptowalnej przez wszystkie struktury polityczne i społeczne58.

Początkowo powstające przepisy dotyczyły udziału społeczeństwa (a głównie świadczeń wojennych) w czasie wojny. Omijały natomiast kwestie samego przygotowania obronnego (przygotowania do wojny). Dopiero w późniejszych latach zajęto się problematyką przygotowania obronnego w czasie pokoju. Zważywszy jednak na tak trudny okres, należy przyjąć, że dopiero po unormowaniu sytuacji na granicach rząd miał czas na doprecyzowanie kwestii przygotowania obronnego społeczeństwa. Niemniej, jak zauważył D. Rodziewicz, w okresie dwudziestolecia międzywojennego "[...] wrażliwość społeczeństwa, jego ofiarność i oddanie sprawie obrony kraju nie znajdowało odzwierciedlenia w tamtym czasie w podobnym przedsięwzięciu w żadnym innym kraju"59.

M. Kuliczkowski, opisując kwestię przygotowań obronnych w okresie dwudziestolecia międzywojennego, stwierdził, że: "[...] Należy podkreślić, że w okresie II RP przywiązywano dużą wagę do przygotowań obronnych państwa w sferze pozamilitarnej. Organem koordynującym całokształt prac przygotowawczych było początkowo Biuro II Zastępcy Szefa Sztabu Generalnego, a następnie Sekretariat Komitetu Obrony Rzeczypospolitej (SeKOR). Znaczenie tych przygotowań gwałtownie wzrosło wraz z narastaniem zagrożenia wojennego. Dostrzeżono przy tym bezpośrednią zależność między zdolnością bojową wojsk a wielopłaszczyznowym wspomaganiem ich działań przez sektor cywilny. Należy podkreślić, że "plan gospodarczy na czas wojny" miał regulować zarówno płynne przejście "na gospodarkę wojenną we wszystkich gałęziach gospodarki krajowej, w szczególności dostosowanie wytwórczości krajowej do potrzeb wojennych armii (przemysł wojenny) i społeczeństwa", jak i określać zasady reglamentacji "posiadanych w kraju zapasów i ich rozdział pomiędzy armię i kraj (zapasy surowców, półfabrykatów i wyrobów itd." oraz zapewniać "źródła zakupu dla armii i potrzeb kraju""60.

3.1.3.2. Regulacje prawne

Przepisy dotyczące świadczeń wojennych. Państwo polskie po odzyskaniu niepodległości miało osłabione siły obronne. Wojsko borykało się zarówno z brakami kadrowymi, jak i niedoborami w sferze materialnej, a liczne spory na granicach generowały coraz większe potrzeby sił zbrojnych, których państwo nie było w stanie zaspokoić. Postanowiono więc skorzystać z możliwości wykorzystania świadczeń wojennych nakładanych na obywateli. W tym celu Sejm Ustawodawczy II Rzeczpospolitej uchwalił ustawę o rzeczowych świadczeniach wojennych61. Jak zauważył D. Rodziewicz, "[...] Wskazana norma prawna stanowiła podstawę do przeprowadzania rekwizycji przedmiotów ruchomych i nieruchomości, niezbędnych do użycia w celach związanych z potrzebami obronnymi kraju. Mogło to jednak nastąpić dopiero z chwilą wybuchu wojny albo zarządzenia częściowej lub powszechnej mobilizacji. Ustawodawca nie przewidywał w tym przypadku możliwości wykorzystania świadczeń w celu przygotowania państwa do obrony jeszcze w czasie pokoju"62.

Istotną zmianą w kwestii uregulowania świadczeń rzeczowych było wydanie rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 26 sierpnia 1927 r.63. Cytując D. Rodziewicza: "Dokument ten, jak na owe czasy, w nowoczesny sposób formułował zasięg oraz zakres świadczeń. Z punktu widzenia zawartości merytorycznej można go podzielić na dwie części: ogólną i przedmiotową. Część ogólna zawierała podstawowe definicje dotyczące zakresu świadczeń. Druga część w swych rozdziałach odnosiła się do różnych działów i gałęzi gospodarki narodowej, które były zobowiązane do udzielania świadczeń, a więc: przemysłu, rolnictwa, szeroko rozumianego transportu oraz telekomunikacji. Art. 1 rozporządzenia stwierdzał bowiem: "Z chwilą wybuchu wojny, ogłoszenia mobilizacji ogólnej albo częściowej, albo w interesie Państwa, stwierdzonym uchwałą Rady Ministrów, Państwo ma prawo żądania od wszystkich osób fizycznych i prawnych rzeczowych świadczeń wojennych, potrzebnych bezpośrednio lub pośrednio do obrony Państwa""64.

Na podstawie wspomnianego rozporządzenia Prezydenta RP z 26 sierpnia 1927 r. zostały wydane rozporządzenia precyzujące kwestię poruszanych świadczeń. Jednym z nich było rozporządzenie ministrów: spraw wojskowych, spraw wewnętrznych, sprawiedliwości, przemysłu i handlu, rolnictwa, komunikacji i robót publicznych z 23 listopada 1929 r. w sprawie wykonania art. 12, 13, 32, 36 i 48 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 26 sierpnia 1927 r. o rzeczowych świadczeniach wojennych65.

Rozporządzenie to było uszczegółowieniem postanowień dotyczących ustawowych zobowiązań przedsiębiorców. Zawarto w nim m.in. dyspozycję o obowiązku ustanowienia pełnomocników przedsiębiorstw "[...] wyznaczonych do sprawowania funkcji łączników między władzami a właścicielami zakładów produkcyjnych w zakresie dotyczącym przystosowania profilu produkcji do warunków wojennych"66.

Innym rozporządzeniem zawierającym przepisy wykonawcze do rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 26 sierpnia 1927 r. o rzeczowych świadczeniach wojennych było rozporządzenie z 18 listopada 1930 r. wydane przez ministrów: spraw wojskowych, spraw wewnętrznych, sprawiedliwości, przemysłu i handlu, rolnictwa, komunikacji, robót publicznych, wyznań religijnych i oświecenia publicznego oraz poczt i telegrafów, a odnośnie do:

§§ 4-6 - przez Ministra Spraw Wojskowych w porozumieniu z Ministrami: Spraw Zagranicznych oraz Spraw Wewnętrznych, §§ 16-20 - przez Ministra Rolnictwa w porozumieniu z Ministrem Spraw Wojskowych, §§ 23-25 - przez Ministra Rolnictwa w porozumieniu z Ministrami: Spraw Wojskowych oraz Spraw Wewnętrznych, § 78 - przez Ministra Skarbu oraz Ministra Przemysłu i Handlu, §§ 99-106 - przez Ministra Komunikacji w porozumieniu z Ministrami: Spraw Wojskowych oraz Spraw Wewnętrznych, § 111 - przez Ministra Spraw Wewnętrznych w porozumieniu z Ministrami: Spraw Wojskowych, Przemysłu i Handlu oraz Rolnictwa, §§ 124-127 - przez Ministrów: Spraw Wojskowych, Przemysłu i Handlu, Rolnictwa, Komunikacji oraz Skarbu w porozumieniu z Ministrem Spraw Wewnętrznych67.

Rozporządzenie z 18 listopada 1930 r. m.in. określało organy uprawnione do ogłaszania wejścia w życie obowiązku świadczeń rzeczowych oraz jego ustania, a także ustanawiało obowiązek przekazywania danych dotyczących warunków funkcjonowania przedsiębiorstw do upoważnionych przedstawicieli władz państwowych.

W 1934 r. zostało ogłoszone nowe rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej dotyczące świadczeń wojennych68. Miało ono na celu uporządkowanie i dostosowanie systemu świadczeń rzeczowych do potrzeb obronnych państwa i niekorzystnych zmian zachodzących w Europie.

W wyniku podjętych decyzji politycznych ustawodawca doprowadził do zmian legislacyjnych, które w stosunku do poprzednich rozwiązań skupiały się głównie na:

zapewnieniu wszystkim ministrom wykonującym zadania mobilizacyjne możliwości korzystania ze świadczeń rzeczowych, co według rozporządzenia z 26 sierpnia 1927 r. (art. 15) było dopuszczalne tylko dla władz i organów wojskowych; przysposobieniu gospodarstw wiejskich do świadczeń rzeczowych, co w świetle wspomnianego rozporządzenia było możliwe tylko w odniesieniu do przedsiębiorstw przemysłowych, kolejowych, żeglugi morskiej, śródlądowej i powietrznej oraz przedsiębiorstw telegraficznych i telefonicznych; zastosowaniu odpowiednio kwestii organizacji gospodarki narodowej do potrzeb produkcji wojennej; ścisłym i odpowiadającym funkcjonującemu układowi stosunków społeczno-gospodarczych unormowaniu spraw repartycji i wynagrodzenia za świadczenia i komisji cennikowych; zapewnieniu państwu narzędzi do wykonywania nadzoru nad działalnością placówek przemysłowych; dostosowaniu przepisów karnych do kodeksu karnego z 1932 r.69.

Istotnym zapisem w rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z 24 października 1934 r. o rzeczowych świadczeniach wojennych jest art. 2, rozszerzający pojęcie czasu trwania obowiązku na okres pokoju, w którym państwo mogło nałożyć na osoby fizyczne i prawne obowiązek przysposobienia ruchomości i nieruchomości do świadczeń rzeczowych. Inną zmianą jest regulacja ustanawiająca, że żądanie świadczeń rzeczowych mogło nastąpić także na drodze repartycji (art. 24). Zgodnie z analizami D. Rodziewicza, "[...] Zasadzało się to na warunkowym ustaleniu ilości przedmiotów świadczenia, jakie mają być dostarczone przez poszczególne okręgi administracyjne i w następstwie dostarczone przez wyszczególnione podmioty zobowiązane do świadczeń. Głównie chodziło przy repartycji o wykonanie świadczenia przez większą liczbę osób drogą rozłożenia wskazanej kategorii świadczenia przez uprawnioną do tego władzę na poszczególne osoby. Powinność rzeczowych świadczeń w drodze repartycji zarządzał, w przypadku gdy świadczenia miały być pobrane z dwóch lub więcej województw, właściwy minister, który ustalał zarazem kontyngent na poszczególne województwa, a gdy świadczenia miały być pobrane z dwóch lub więcej powiatów tego samego województwa - właściwa władza administracyjna II instancji, która ustalała też kontyngent na poszczególne powiaty. Wydanie zarządzenia do wykonania repartycji świadczeń dla powiatu lub też poszczególnych gmin (wsi, przysiółków, osad itp.) tego samego powiatu przysługiwało władzy administracyjnej I instancji, która ustalała zarazem kontyngent na poszczególne gminy"70.

Ostatnim aktem prawnym dotyczącym świadczeń wojennych, uchwalonym przed wybuchem II wojny światowej, była ustawa z 30 marca 1939 r. o powszechnym obowiązku świadczeń rzeczowych71. "[...] W art. 1. widnieje zapis dotyczący zakresu obowiązku świadczeń realizowanego przez: udzielanie danych dotyczących przedmiotu świadczeń, obowiązku przysposobienia do działalności odpowiadającej potrzebom obrony państwa lub warunkom wojennym oraz obowiązku odstępowania na rzecz państwa przedmiotu świadczeń rzeczowych i obowiązku podporządkowania się w tym celu innym zarządzeniom władz. [...] W art. 7 zawarto zapis mówiący, że powszechnemu obowiązkowi świadczeń rzeczowych podlegały wszystkie osoby, w których posiadaniu znajdowały się przedmioty świadczeń istotne z punktu interesu obronnego państwa. Oznaczało to, że wszystkie osoby bez względu na obywatelstwo podlegały obowiązkowi z mocy ustawy"72. Z kolei art. 28 stanowił, że "[...] Przysposobienie do świadczeń rzeczowych może zarządzać władza zarówno w czasie pokoju, jak i podczas wojny"73, zaś art. 40, że odbywa się ono: "[...] w zasadzie na koszt posiadacza przedsiębiorstwa lub gospodarstwa wiejskiego"74.

Przed atakiem Niemiec na Polskę podsekretarz stanu w Ministerstwie Skarbu Jan Kożuchowski zdążył jeszcze wydać instrukcję określającą warunki i sposoby wypłaty wynagrodzenia za pobrane przedmioty świadczeń przez urzędy skarbowe75. "[...] Przyjęto szczegółowe zasady dokonywania wypłat z określeniem formy zadośćuczynienia. Wynagrodzenie miało być wypłacane w przypadku świadczenia przedmiotów powszechnego użytku pochodzących z gospodarstw wiejskich zgodnie z wykazem zawartym w załączniku do instrukcji. Przepisy rozporządzenia miały też zastosowanie w stosunku do właścicieli zakładów produkujących, przetwarzających i składujących oraz prowadzących wymianę handlową tymi przedmiotami"76.

W niniejszej części pracy opisano, jakie przepisy regulowały kwestię świadczeń wojennych. Kolejne części stanowić będą rozszerzenie podjętego tematu przez opisanie innych metod przygotowania obronnego społeczeństwa - jak chociażby wprowadzanie regulacji dotyczących kwestii aprowizacji.

Aprowizacja. W połowie lat trzydziestych XX wieku sytuacja międzynarodowa w Europie coraz bardziej się zaostrzała i zaczęto dostrzegać realne zagrożenie bezpieczeństwa Polski. W ramach przygotowań obronnych społeczeństwa postanowiono zadbać m.in. o bezpieczeństwo żywnościowe kraju i rozpocząć w czasie pokoju zaopatrywanie ludności na czas wojny w artykuły pierwszej potrzeby oraz przygotować gospodarstwa indywidualne i związki producenckie do zadań związanych z szeroko pojętą aprowizacją. W tym celu Prezydent Rzeczypospolitej 22 lutego 1938 r. podpisał dekret dotyczący powierzenia całości spraw związanych z aprowizacją kraju w kompetencje Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych77. Jak zauważył D. Rodziewicz, "[...] W art. 2 Dekretu sprawy aprowizacyjne zostały określone przez pojęcie ogółu przedsięwzięć powiązanych z zapewnieniem zaopatrzenia dla sił zbrojnych, ludności cywilnej i zwierząt gospodarskich w przedmioty codziennego użytku z uwzględnieniem potrzeb skorelowanych z interesem obronnym kraju. W kolejnym artykule dekretu uszczegółowiono pojęcie przedmiotów codziennego użytku, które według ustawodawcy stanowiły artykuły służące do zaspokojenia koniecznych potrzeb życiowych ludności i zwierząt gospodarskich, a mianowicie: żywność, artykuły odzieżowe i materiał opałowy, a także środki oświetleniowe i higieny osobistej"78.

W nawiązaniu do wydanego dekretu Rada Ministrów rozporządzeniem z dnia 3 września 1938 r.79 ustaliła termin wejścia w życie przepisów art. 56 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. o rzeczowych świadczeniach wojennych80 na 15 września 1938 r. Od tego terminu na całym obszarze państwa w czasie pokoju Minister Rolnictwa i Reform Rolnych, w porozumieniu z Ministrami: Spraw Wewnętrznych, Spraw Wojskowych oraz Skarbu, mógł "[...] nakładać na właścicieli, posiadaczy lub zarządców, będących osobami fizycznymi lub prawnymi, oraz zarządy gospodarstw wiejskich obowiązek przygotowania gospodarstw do wytwórczości odpowiadającej potrzebom obrony Państwa lub warunkom wojennym:

przez stałe posiadanie i utrzymywanie w należytym stanie wskazanych przez wymienionych ministrów pomieszczeń, maszyn, narzędzi i innych środków wytwórczych; przez prowadzenie gospodarki w pewnym nakazanym kierunku"81.

W kolejnych miesiącach postanowiono doprecyzować zagadnienia aprowizacji i w rezultacie działań Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych, Ministra Spraw Wojskowych, Ministra Spraw Wewnętrznych oraz Ministra Skarbu wydano 7 kwietnia 1939 r. rozporządzenie82, na podstawie którego władze samorządu wiejskiego zostały zobowiązane do podjęcia działań mających na celu organizację wzajemnej pomocy wszystkich producentów rolnych - bez względu na areał uprawianych gruntów czy też rodzaj prowadzonej gospodarki hodowlanej. D. Rodziewicz, po dokonaniu analizy tego aktu prawnego, napisał: "W § 2 rozporządzenia został określony zakres samopomocy rolnej, który miał obejmować wzajemne świadczenie w formie robocizny oraz użyczania sprzężaju83, środków transportu, uprzęży, narzędzi i maszyn rolniczych, wspólne dokonywanie upraw, zasiewów, pielęgnacji, zbiorów, omłotów oraz zabezpieczenia i przewozu plonów i produktów gospodarstw wiejskich. Samopomoc rolna miała opierać się na zasadzie pomocy wzajemnej dla tych gospodarstw, które nie były wydolne produkcyjnie, i polegała na wymianie świadczeń w naturze lub w ramach odpłatności, z wyjątkiem samopomocy okazywanej na zasadzie wzajemności. Ogłoszenie obowiązku samopomocy rolnej na obszarze województwa lub jego części należało do kompetencji wojewody"84.

Wymienione regulacje miały na celu zapewnić wysoką i nieprzerwaną produkcję rolną na obszarach wiejskich, a tym samym chronić bezpieczeństwo żywnościowe państwa w okresie bezpośredniego zagrożenia państwa, kryzysu i w czasie wojny.

Regulacje dotyczące środków transportu. Jednym z celów działania rządu polskiego w okresie dwudziestolecia międzywojennego było podwyższenie poziomu gospodarczego i cywilizacyjnego kraju. Osiągnięcie tego celu miało przyczynić się zarówno do wzrostu dobrobytu w państwie, jak i do zwiększenia zdolności obronnych Polski.

Metodą, którą postanowiono wykorzystać, było stworzenie systemu ulg podatkowych dla posiadaczy wybranych pojazdów, tak aby z jednej strony zachęcić przedsiębiorców do inwestowania w swoją działalność gospodarczą, a z drugiej - zwiększyć liczebność środków transportu w kraju przydatnych zarówno wojsku, jak i osobom cywilnym podczas prowadzenia działań związanych z ewentualnym konfliktem zbrojnym. W związku z tym w 1935 r. Prezydent Rzeczypospolitej wydał dekret dotyczący premiowania właścicieli pojazdów85. "[...] Zgodnie z tą regulacją prawną posiadacze nowych pojazdów mechanicznych po spełnieniu całego katalogu wymagań związanych z możliwym przystosowaniem i właściwym ukompletowaniem auta zgodnie z nakreślonymi wymogami wojskowymi, mogli liczyć na stopniowe premie wypłacane w ramach Skarbu Państwa"86.

W następnym roku Prezydent Rzeczypospolitej wydał kolejny dekret dotyczący premiowania posiadaczy pojazdów mechanicznych87. Zgodnie z tym dokumentem posiadaczom pojazdów, które posiadały odpowiednią specyfikację, przysługiwała obniżka cen paliw o 15%, zwolnienie nowo zakupionych samochodów od opłat na Państwowy Fundusz Drogowy przez pierwszy rok użytkowania oraz obniżenie tych opłat o 50% dla przedsiębiorstw autobusowych w województwach wschodnich. W związku z tym dekretem wydano rozporządzenie, na którego podstawie z wprowadzonych ulg mogły skorzystać osoby prywatne i przedsiębiorstwa, które nabywały nowy statek powietrzny, samochód, ciągnik lub motocykl. Warunkiem uzyskania ulgi było dokonanie zakupu w firmie, która miała swoją siedzibę na terytorium Polski, a nowo zakupiony środek lokomocji był produkcji krajowej88. "[...] Odpis podatkowy wynosił od 15 do 20% ceny z tytułu nabycia nowego pojazdu mechanicznego (statku powietrznego) i był liczony od sumy podatków pobranych od wynagrodzeń"89.

Mimo usilnych starań, wciąż jednak były widoczne braki w zaopatrzeniu wojsk w specyficzne, niezbędne podczas działań zbrojnych pojazdy. Jak zauważył D. Rodziewicz, "[...] Ulgi wynikające z tytułu przepisów dekretu obejmowały właściwie tylko właścicieli pojazdów, których cena rynkowa nie mogła przekroczyć 12 000 zł. Sytuacja zaś osób zakupujących autobusy, traktory czy też samochody ciężarowe do prowadzenia działalności gospodarczej, które z punktu widzenia potrzeb sił zbrojnych były zdecydowanie bardziej pożądane, była w tym dokumencie potraktowana wyjątkowo niejednoznacznie. Koszt tych pojazdów niejednokrotnie przekraczał 50 tys. zł, co w konsekwencji oznaczało zgodnie z zapisami dekretu pozbawienie właścicieli tych środków lokomocji ustawowych przywilejów podatkowych i skarbowych"90.

W 1937 r. znowelizowano przepisy dotyczące ulg dla posiadaczy pojazdów mechanicznych i wydano obwieszczenie dotyczące premiowania posiadaczy pojazdów mechanicznych zarejestrowanych po dniu 3 grudnia 1935 r. Pojazdy takie musiały spełniać nałożone w obwieszczeniu kryteria techniczne i być zarejestrowane jako przedmiot świadczeń. Posiadaczom takim przysługiwała premia w wysokości 700 zł91.

Niestety, nowelizacja przepisów i wprowadzane ulgi, mimo że przyczyniły się do zwiększenia liczby pojazdów w Polsce, nie przyniosły takich rezultatów, jakie oczekiwano. Pojazdów wciąż było zbyt mało. Tabela 5 wskazuje, jak duże było zapotrzebowanie wojska na samochody, a na ile mogło ono liczyć w razie mobilizacji.

Tab. 5. Zapotrzebowanie wojska a dostępność pojazdów

Wyszczególnienie

Liczba pojazdów

Zapotrzebowanie armii na samochody ciężarowe w razie mobilizacji

12 000

Minimalna liczba samochodów, którymi powinna dysponować armia w razie mobilizacji - minimalne potrzeby

40 000

Ogólna liczba samochodów ciężarowych w kraju w 1939 r.

9000

Na ile samochodów ciężarowych może liczyć wojsko w razie mobilizacji (według obliczeń z 1937 r.)

1500

Zapotrzebowanie na samochody tylko w związku z organizacją kolumn transportowych dużych związków operacyjnych

5200

Źródło: D. Rodziewicz, op.cit., s. 84-85.

3.1.3.3. Inicjatywy społeczne - Fundusz Obrony Narodowej

Okres dwudziestolecia międzywojennego charakteryzował się w Polsce ogólnym niedoborem finansowym - nie tylko pod względem braków w gospodarce, ale i braków funduszy na cele obronne. Już w latach dwudziestych ubiegłego wieku wspominano o potrzebie zaistnienia specjalnego funduszu dla armii92. W wyniku posunięć rządu oraz inicjatywy wielu działaczy w 1933 r. powstał Fundusz Obrony Morskiej (FOM), w 1936 r. - Fundusz Obrony Narodowej (FON), a w 1939 r. uruchomiono sprzedaż obligacji gwarantowanych przez Skarb Państwa - obiegowo określanych jako Pożyczkę Obrony Przeciwlotniczej (POPL)93.

FON stworzono w 1936 r. na mocy dekretu Prezydenta RP94. Fundusz ten miał być zasilany ze środków pozyskanych ze sprzedaży własności Skarbu Państwa oraz z wpływów z darów przekazywanych od społeczeństwa. Realia natomiast spowodowały, że był zasilany także przez dotacje Skarbu Państwa pochodzące ze zwiększania wydatków na cele obronne, zagranicznych pożyczek oraz ze środków samorządów. Należy jednak w podkreślić, że bez ogromnej ofiarności społeczeństwa samorządy lokalne nie byłyby w stanie przekazać tylu środków finansowych, ile w rzeczywistości przekazywały. Przykładem inicjatywy zbierania darów na FON z poziomu samorządu lokalnego było sprawozdanie z akcji organizacji społeczeństwa, jakie sporządził starosta powiatu nowotomyskiego Ignacy Skoczeń: "[...] W wyniku akcji zbiórkowej zebrano: w gotówce 105 665,75 zł; zboża (równowartość 30 ton) 7224,56 zł; spirytusu (równowartość) 3541,50 zł; w papierach wartościowych 8479,05 zł"95.

Aby zobrazować, jak duże sumy społeczeństwo przekazywało na FON, warto wskazać, że w ciągu roku od ludności zebrano kwotę 128 444 148,31 zł i dodatkowo otrzymano papiery wartościowe na sumę 653 661,80 zł96. Te ogromne kwoty wpływające do FON ze środków własnych społeczeństwa oraz ze środków samorządów wywołały komentarz posła-sprawozdawcy dr. Włodzimierza Dąbrowskiego w trakcie jego interpelacji: "[...] O ile ta postawa moralna Narodu jest kardynalnym i nieodzownym warunkiem realizowania zadań, jakie - być może - w niedługim czasie trzeba będzie nam spełniać, to konsekwencją tej postawy jest i być musi ofiarność całego społeczeństwa, posunięta do najdalszych granic, na rzecz obrony najwyższych naszych dóbr, jakimi są Honor Narodu i całość Państwa"97.

FON był zasilany nie tylko ze środków środowisk mieszkających w Polsce. W inicjatywę włączył się także Światowy Związek Polaków z Zagranicy, który wystosował odezwę do swoich organizacji terenowych na całym świecie namawiającą do zbiórek na FON98. "Sama tylko Polonia amerykańska skupiona na wschodnim wybrzeżu USA zebrała w wyniku przeprowadzonej zbiórki na FON równowartość 563 173 dolarów amerykańskich"99.

Inne fundusze także były wspierane przez ludność, która nie tylko przekazywała pieniądze, ale także tworzyła różnego rodzaju inicjatywy lokalne promujące przekazywanie darów, np. koncerty i manifestacje antyniemieckie. Dzięki ofiarności społeczeństwa na Pożyczkę OPL zebrano 404 mln zł, przekraczając czterokrotnie jej planowaną wysokość100. Podsumowując swoje badania dotyczące zaangażowania społeczeństwa w zbiórkę pieniędzy na cele obronne w latach 30. XX wieku, A. Bernaś-Kostynowicz wskazała, że: "[...] Pieniądze, złoto, przedmioty wartościowe, zapisy ziemi uprawnej, subskrypcje Pożyczki OPL itp. napływały od ludności z wszystkich warstw społecznych z całego kraju. Na liście społecznej ofiarności znalazły się dzieci ze szkół powszechnych, kombatanci, inwalidzi, więźniowie polityczni, bezrobotni, związki i stowarzyszenia, instytucje i zakłady przemysłowe, ludzie nauki, artyści, przedstawiciele mniejszości narodowych i Polonii"101.

Reasumując, należy stwierdzić, że opisane zaangażowanie społeczeństwa w przygotowania obronne Polski było wyrazem patriotyzmu i odpowiedzialności za kraj, a jednocześnie stanowiło szczególny rodzaj świadczeń osobistych i rzeczowych mający na celu wzmocnienie potencjału obronnego państwa.

3.1.3.4. Kształcenie obronne

Kształcenie obronne na ziemiach polskich w latach 1918-1939 jest ściśle związane z odzyskaniem niepodległości przez Polskę, mimo że istniejące na ziemiach polskich szkoły wojskowe czy stowarzyszenia obronne miały często swoje początki w czasach zaborów.

Kształcenie obronne w okresie zaborów odbywało się, w zależności od regulacji zaborcy, bardziej lub mniej jawnie. Prowadzono je zwykle w specjalnych szkołach i tzw. społecznych organizacjach obronnych. Społeczne organizacje obronne - to, zgodnie z definicją zawartą w "Leksykonie wiedzy wojskowej", "[...] typ zrzeszeń, stowarzyszeń, związków, organizacji środowiskowych, które w swych programach uwzględniają przysposobienie ludności do obrony kraju"102.

Organizacje pozarządowe pod zaborami musiały prowadzić swoją działalność na podstawie regulacji prawnych państw zaborczych. Były to głównie przepisy Kodeksu cywilnego austriackiego, przepisy Kodeksu cywilnego niemieckiego oraz przepisy carskie z 1871 r.

Organizacje pozarządowe w Galicji powstawały zwykle za przyzwoleniem austriackich władz. Często były to organizacje proobronne, a zgoda Austrii na ich powstawanie była związana z nasilającym się kryzysem w Europie i realną możliwością wybuchu wojny. Zaborca wiedział, że organizacje takie umożliwiały przeszkolenie, dzięki któremu ich członkowie mogli odgrywać rolę wywiadowczą i dywersyjną, co chciano wykorzystać. Polacy zaś, wstępując do takich organizacji, chcieli zamanifestować kwestię polską na arenie międzynarodowej oraz wziąć udział w ewentualnych walkach o zjednoczenie ziem polskich i w odzyskaniu niepodległości103. Przykładem takich organizacji są: Związek Walki Czynnej, Związek Strzelecki (w okręgu lwowskim) i Towarzystwo "Strzelec" (w okręgu krakowskim), Armia Polska, Polskie Drużyny Strzeleckie, Drużyny Bartoszowe na wsi oraz Stałe Drużyny Sokole (w okręgu lwowskim) i Drużyny Polowe "Sokoła" (w okręgu krakowskim).

W ciągu 6 lat poprzedzających wojnę rozwijały się równocześnie dwie polskie organizacje strzeleckie związane z dwoma nurtami ideowymi panującymi wśród młodzieży: postępowo-niepodległościowym i narodowo-niepodległościowym. Ta pierwsza grupa młodzieży udzieliła swego poparcia Związkowi Walki Czynnej i jawnej jego emanacji - Związkom Strzeleckim104, natomiast młodzież tzw. zarzewiacka tworzyła własną tajną organizację - Armię Polską i jawne Polskie Drużyny Strzeleckie105. Poza wymienionymi związkami i drużynami rozpoczęto w 1912 r. pracę wojskową w istniejącym od 1867 r. Towarzystwie Gimnastycznym "Sokół"106 oraz w powstałych w 1908 r. Drużynach Bartoszowych107.

W Królestwie Polskim powstawały zakonspirowane organizacje paramilitarne. Jedną z nich jest powołana w Warszawie w sierpniu 1914 r. z inicjatywy Józefa Piłsudskiego tajna Polska Organizacja Wojskowa, która do 1918 r. objęła swoją działalnością wszystkie zabory, od Warty po Dniepr i od Bałtyku do Karpat108.

W zaborze pruskim w 1896 r. rozwiązano wszystkie organizacje tworzone przez Polaków, lecz pozostały one w głębokiej konspiracji. Przykładem takich organizacji były związki "Czerwonej Róży", propagujące patriotyzm i samokształcenie, oraz komórki "Zetu", na których bazowała Liga Narodowa, budując swoje struktury w zaborze pruskim. Uwzględniając trudne warunki do powstawania organizacji, D. Zalewski zauważył, że to właśnie w zaborze pruskim "[...] najpełniej rozwinęły się pozytywistyczne hasła pracy organicznej propagujące rozwój społeczno-gospodarczy jako podstawowy środek walki o narodowe przetrwanie"109.

Powstające w okresie zaborów organizacje miały istotny wpływ na kształcenie obronne w okresie dwudziestolecia międzywojennego, gdyż liczni działacze polskich organizacji paramilitarnych, po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1918 r., wstąpili do Wojska Polskiego i z nich również wywodziła się najliczniejsza grupa w korpusie oficerów110.

Kształcenie obronne w okresie zaborów w specjalnych szkołach wojskowych, podobnie jak w organizacjach społeczno-obronnych, było zależne od woli zaborcy. Należy jednak mieć na uwadze fakt, że szkoły i kursy wojskowe działające przed wybuchem i w okresie I wojny światowej wykształciły oficerów, którzy po odzyskaniu niepodległości wstąpili do Wojska Polskiego. Warto w tym miejscu wspomnieć choćby o polskiej Szkole Podchorążych w Krakowie, która powstała w 1914 r. za zgodą Naczelnej Komendy Armii Austriackiej.

Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, władze publiczne zaczęły reorganizować sektor społeczny. W okresie tym uchwalono polskie przepisy prawne będące podstawą działania fundacji i stowarzyszeń. W całym dwudziestoleciu międzywojennym działalność fundacji regulował Dekret z dnia 7 lutego 1919 r. o fundacjach i o zatwierdzaniu darowizn i zapisów111. Jak zauważyła E. Modzelewska, "[...] Organizacje społeczne stanowiły fundamentalne elementy polityki społecznej, komplementarne do konstytuującej się sprawnej administracji państwowej. Zasadniczej modyfikacji uległ zakres relacji pomiędzy państwem a sektorem społecznym, uwieńczony ideą współdziałania. Obszary współpracy organizacji pozarządowych z administracją publiczną miały obejmować następujące dziedziny społeczne: opiekę socjalną, ochronę zdrowia, kulturę i oświatę. Rozszerzono również katalog działalności organizacji społecznych o sferę mieszkalnictwa i sportu"112.

Należy zwrócić uwagę, że organizacje społeczne - to sformalizowane grupy, powstające głównie w wyniku inicjatyw oddolnych. Społeczności łączą się w grupy i organizacje, by odpowiednio przygotować się do wykonywania swoich obowiązków, także obronnych. Społeczeństwo wyraża tym sposobem troskę o bezpieczeństwo swoje oraz państwa. Organizacje społeczne pełnią bowiem różnorodne funkcje w zakresie obronnym, m.in. udzielają pomocy przedmedycznej, wsparcia moralnego, edukują, obejmują opieką społeczną osoby poszkodowane oraz zajmują się organizowaniem i dystrybucją pomocy humanitarnej.

Społeczne organizacje obronne, po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, kontynuowały swoją działalność, m.in. przysposabiały młodzież do służby w wojsku. W 1921 r. zainteresowanie władz edukacją patriotyczno-obronną zmalało i postanowiono oddzielić państwo od organizacji paramilitarnych113. Dopiero po przewrocie majowym w 1926 r., z inicjatywy marszałka Polski Józefa Piłsudskiego, zwolennika przysposobienia obronnego wśród młodzieży, zwiększono rolę organizacji paramilitarnych i rozpoczęto ścisłą z nimi współpracę.

W 1927 r. utworzono Państwowy Urząd Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego koordynujący pracę organizacji paramilitarnych i sportowych, a w 1928 r. powstała Federacja Polskich Związków Obrońców Ojczyzny. W tym okresie powstały też nowe organizacje, takie jak: Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej114 oraz Liga Morska i Kolonialna115.

Omawiając kwestię przygotowań obronnych społeczeństwa polskiego, a zwłaszcza inicjatyw oddolnych, warto zwrócić uwagę chociaż na kilka z wielu organizacji, które przyczyniły się do zwiększenia poziomu przygotowania obronnego społeczeństwa polskiego w tamtym okresie. W prowadzonych badaniach postanowiono zwrócić szczególną uwagę na Związek Harcerstwa Polskiego oraz Polski Czerwony Krzyż.

Związek Harcerstwa Polskiego w 1938 r. skupiał w swoich szeregach 290 tys. członków, czyli około 10% dzieci i młodzieży116. Związek przygotowywał swoich członków do obrony kraju m.in. przez naukę obsługi punktów obserwacyjno-meldunkowych, prowadzenie zajęć przeciwpożarowych oraz ratowniczo-sanitarnych. ZHP prowadził także szkolenia przygotowawcze do służby wojskowej. W 1938 r. harcerki powołały Wojenne Pogotowie Harcerek. Celem powołanej grupy było zarejestrowanie i podział harcerek pod kątem ich przydatności w warunkach wojennych oraz prowadzenie intensywnych kursów przygotowawczych do wojny zarówno dla harcerek, jak i dla pozostałej części społeczeństwa, np. dla ludności wiejskiej z pogranicza polsko-niemieckiego117. Męska część ZHP powołała Wojenne Pogotowie Harcerzy latem 1939 r. i celem tej grupy również było poprawienie poziomu przygotowania harcerzy do wojny.

Polski Czerwony Krzyż (PCK) - to najstarsza polska organizacja humanitarna, będąca członkiem Międzynarodowego Ruchu Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca. "[...] W Polsce organizacja powstała [...] w 1919 r. jako Polskie Towarzystwo Czerwonego Krzyża. 18 stycznia 1919 r., z inicjatywy Stowarzyszenia Samarytanin Polski, zwołano naradę wszystkich istniejących na ziemiach polskich organizacji kierujących się w działaniu czerwonokrzyskimi ideałami. Organizacje te podczas narady, odbywającej się pod patronatem Heleny Paderewskiej, utworzyły Polskie Towarzystwo Czerwonego Krzyża. Pierwszym prezesem organizacji został Paweł Sapieha. W 1927 r. Polskie Towarzystwo Czerwonego Krzyża zmieniło nazwę na Polski Czerwony Krzyż, który działa nieprzerwanie już [ponad] 100 lat"118.

Przed II wojną światową organizacja ta bardzo intensywnie działała na rzecz przygotowania społeczeństwa do samoobrony - prowadziła liczne kursy pierwszej pomocy sanitarnej, organizowała wykłady i ćwiczenia z zakresu ratownictwa dla młodzieży szkolnej i ludności wiejskiej oraz gromadziła materiały sanitarne i środki transportu sanitarnego.

Rozważając problematykę przygotowania obronnego społeczeństwa polskiego, a zwłaszcza kwestię kształcenia obronnego, należy także wskazać, że w 1931 r. wprowadzono w Polsce obowiązkowe przysposobienie wojskowe młodzieży męskiej szkół średnich (monopol na kształcenie w tym zakresie uzyskał Związek Strzelecki), a w 1935 r. obowiązek przygotowania wojskowego dla całej młodzieży przedpoborowej, również akademickiej. W tym samym roku ustawowe prawo do uczestniczenia w pomocniczej służbie wojskowej przyznano kobietom.

3.1.3.5. Przygotowanie psychologiczne społeczeństwa

W połowie lat 30. XX wieku napięcie w stosunkach międzynarodowych intensywnie rosło. Polacy przygotowywali się na wojnę pod względem organizacyjnym (m.in. wprowadzając liczne regulacje prawne), fizycznym (m.in. w szkołach i organizacjach paramilitarnych), gospodarczym (m.in. nastawiając pod względem obronnym gospodarkę, np. przez zachęcanie do zakupów środków transportu w kraju) i psychicznym.

Wojna jest zjawiskiem, które wyniszcza kraj i społeczeństwo zarówno pod względem gospodarczym, fizycznym, jak i psychicznym. Na podstawie doświadczeń I wojny światowej można było wnioskować, że o wyniku przyszłej wojny będzie decydować nie tylko siła militarna, ale także stan psychiczny całego narodu. W związku z tym postanowiono zadbać o odpowiednią kondycję psychiczną społeczeństwa. Jak pisał R. Starzyński, "[...] niewalczące społeczeństwo ma być źródłem siły moralnej, ważnego czynnika tworzącego podwaliny obrony państwa"119.

Specjalne kursy i instruktaże były dość intensywnie prowadzone przez Przysposobienie Wojskowe Kobiet (PWK). Program kursów szczególną uwagę skupiał na roli kobiet podczas wojny. Zauważono, że ich stosunek do poboru oraz zachowanie w czasie wojny będzie miało istotny wpływ na nastroje w armii. Dodatkowo należy wskazać, że to kobiety wychowywały dzieci, więc mogły świadomie kształtować w młodych obywatelach właściwe postawy i odpowiednie zachowania przydatne podczas wykonywania w przyszłości obowiązków obywatelskich - także na froncie.

Kobiety były przygotowywane przez PWK do żegnania mężczyzn powoływanych do armii: "[...] Zaciśnij zęby, schowaj piekące łzy pod powieki, pożegnaj go ze spokojem, powagą, a jeśli zdołasz, obdaruj go dobrym, tkliwym, promiennym uśmiechem twych oczu, niech mu dodadzą siły i wiary, niech go zagrzeją do czynu, do najcięższej ofiary"120 oraz zachowania spokoju, pomimo walk na froncie: "[...] niechaj spokój ducha panuje w naszych własnych domach i rodzinach, w naszym najbliższym otoczeniu, niech ten spokój promienieje naokoło w każdym naszym zetknięciu się z ludźmi, niech każdy po rozmowie z nimi odejdzie spokojny i ufny, pełen gotowości do przetrwania nawet najgorszych chwil, najcięższych ofiar, do uzyskania wspólnego zwycięstwa"121.

Dużą rolę w przygotowaniu społeczeństwa do wojny odegrały także media - codziennie można było znaleźć w gazecie porady dotyczące m.in. przygotowywania posiłków w warunkach wojennych, ochrony żywności przed skażeniem, odpowiedniego zachowania, gdy trzeba będzie nagle z całą rodzina opuścić dom, i ochrony przeciwgazowej za pomocą środków doraźnie improwizowanych (np. przy użyciu maseczki zrobionej z ziemi i ubrań).

Kursy, porady i instruktaże, organizowane przez wiele organizacji, przedsiębiorstw i czasopism oraz przez indywidualne osoby, pozytywnie wpływały na stan psychiczny społeczeństwa. Jak zauważyła A. Bernaś-Kostynowicz, "[...] Społeczeństwo było przygotowane do odparcia prób rozbicia go i zdemoralizowania od wewnątrz. [...] Jak wykazało doświadczenie, społeczeństwo polskie pozostało odporne na propagandę niemiecką"122.

3.2. Edukacja obronna w Polsce w latach 1944-1989

3.2.1. Wyjaśnienia terminologiczne

Niniejszy rozdział dotyczy edukacji obronnej prowadzonej w Polsce w latach 1944-1989. Okres ten jest interesujący, ponieważ Polska nie była wtedy suwerennym podmiotem, ale jednym z państw-satelitów utworzonych w powojennej Europie Środkowej i Wschodniej. Ponadto została włączona w tzw. zimną wojnę - rywalizację Zachodu ze Wschodem.

Początek tego okresu - to czas podnoszenia się narodu po II wojnie światowej, w której życie straciło ponad 6 mln polskich obywateli, a wielu z tych, którzy przeżyli, było okaleczonych zarówno pod względem fizycznym, jak i psychicznym. W kraju rozprzestrzeniały się choroby, których źródłem była bieda i brud, m.in. tyfus i gruźlica123. Ludzie nie mieli mieszkań, pieniędzy, a często także rodziny i wykształcenia124. Zniszczeniu uległy zakłady przemysłowe, miasta (stolica została zrównana z ziemią po powstaniu warszawskim), wsie, drogi i linie kolejowe. Ogólnie szacowano, że zniszczeniu uległo 38% majątku narodowego.

Sytuacja polityczna Polski po zakończeniu II wojny światowej też nie była dobra. Tak ją podsumował Ł. Wojtach: "[...] Polska jako pierwsza stawiła opór Hitlerowi, ale pomimo ogromnego zaangażowania i poniesionych strat, stała się przedmiotem gry wielkich mocarstw. [...]. W lipcu 1944 r. Stalin powołał kontrolowany przez komunistów Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, sprawujący władzę nad terytorium polskim położonym na zachód od linii Bugu, przekształcony później w Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej. W czerwcu 1945 r. został powołany kontrolowany przez komunistów Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej. Ten rząd uzyskał uznanie zachodnich mocarstw, a tym samym stracił uznanie międzynarodowe legalny rząd Rzeczypospolitej w Londynie. Byli żołnierze podziemia, Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie oraz działacze ugrupowań politycznych nieuznających nowej władzy, stali się obiektem prześladowań"125.

Druga połowa XX wieku - to także czas zagrożenia atakami bronią masowego rażenia, a szczególnie bronią nuklearną. Było to spowodowane panującym napięciem pomiędzy ZSRR i Stanami Zjednoczonymi Ameryki, które stało się przyczyną wyścigu zbrojeń i rozwoju technologii atomowej. Rywalizacja mocarstw o prymat w świecie skutkowała licznymi walkami o rozszerzenie bądź utrzymanie stref wpływów. Można tu wspomnień chociażby o wojnie na Bliskim Wschodzie oraz konfliktach w Korei i Wietnamie.

W takiej sytuacji politycznej Polska starała się odradzać po dwóch wielkich wojnach. Musiała dostosować się do nowych warunków, zadbać o swoje bezpieczeństwo i chronić swoich obywateli. Należąc do bloku wschodniego skonfliktowanego z Zachodem, musiała być też przygotowana na mogący w każdej chwili nastąpić atak.

Niniejszy rozdział dotyczy sposobów, jakich używano podczas edukacji obronnej polskich obywateli w latach 1944-1989. Rozpatrując problematykę niniejszego rozdziału, należy zdefiniować podstawowe pojęcia. Są to: edukacja, wychowanie, kształcenie, szkolenie, a także edukacja obronna, wychowanie obronne, kształcenie obronne i szkolenie obronne.

Podstawowym pojęciem jest edukacja. Zawiera ono najwyższy stopień ogólności i niejednorodności. W "Nowym słowniku pedagogicznym"126 edukacja jest definiowana jako "[...] ogół procesów, których celem jest zmienianie ludzi, przede wszystkim dzieci i młodzieży - stosownie do panujących w danym społeczeństwie ideałów i celów wychowawczych. Znaczenie terminu edukacja było chwiejne: jedni kojarzyli go z wykształceniem (np. W. Doroszewskiego "Słownik języka polskiego"), inni z wychowaniem. Obecnie upowszechnia się szerokie rozumienie tego terminu jako oznaczającego ogół procesów oświatowo-wychowawczych, obejmujących kształcenie i wychowanie oraz szeroko pojmowaną oświatę"127. B. Milerski i B. Śliwerski określili to pojęcie jako "[...] ogół oddziaływań służących formowaniu się (zmienianiu, rozwijaniu) zdolności życiowych człowieka"128. Analizując tę definicję, inny badacz problematyki edukacji i wychowania L. Zarzecki, napisał, że "[...] niejednorodność tego pojęcia jest ukryta w terminach: ogół oddziaływania, zmienianie, rozwijanie, zdolności życiowe człowieka"129. Argumentując swoją opinię, stwierdził m.in.: "[...] Zmienianie i rozwijanie może zachodzić w jakimś konkretnym kierunku przyjętym wg kryterium zewnętrznego, wobec jednostki, np. takie organizowanie pracy na lekcji, aby w jego efekcie uczeń stopniowo osiągał jakiś standard rozwojowy przyjmowany przez psychologię, np. umiejętność abstrakcyjnego myślenia. Rozwijanie zdolności życiowych może być efektem ubocznym podejmowania przez człowieka jakiejś aktywności, np. gra w siatkówkę, piłkę nożną, koszykówkę czy inne - może prowadzić do wyuczenia się zasad współżycia w grupie"130.

Z kolei inny badacz edukacji A. Pieczywok napisał, że: "[...] Edukacja jest pojęciem szerszym od wychowania, kształcenia i samokształcenia, obejmuje bowiem wielość instytucji i procesów społecznych, które przygotowują ludzi do uczestnictwa w kulturze i kształtują ich osobowość w określonym kierunku intencjonalnym, wyrażanym przez system preferowanych wartości. To intencjonalne przygotowanie jest dokonywane w przestrzeni wypełnionej wieloma procesami społecznymi, które są stymulowane m.in. przez media, związki wyznaniowe, akceptowane światopoglądy oraz instytucje państwowe i systemy polityczne. Stąd też edukacja znajdowała się i znajduje pod wpływem określonych koncepcji filozoficznych, naukowych, religijnych i aksjologiczno-ideologicznych"131.

Wychowanie - to termin, podobnie jak edukacja, posiadający wiele definicji. Jak zauważył A. Salamucha, "[...] Termin ten powszechnie jest uważany za centralny w pedagogice, ponieważ określa, co stanowi jej przedmiot. Jednocześnie mało jest w pedagogice terminów równie wieloznacznych, co właśnie wychowanie"132.

W "Encyklopedji wychowawczej" z początku XX wieku twierdzono, że: "[...] w wychowaniu chodzi przede wszystkiem o wewnętrzną wartość człowieka"133. W latach trzydziestych XX wieku wychowanie uznano za "[...] naturalny proces uwarunkowany mechanizmami niezależnymi od człowieka, lecz ściśle związanymi z jego społeczną naturą oraz wrastaniem w nowe sfery kultury"134. Z kolei w "Leksykonie PWN" z 2000 r. wychowanie zdefiniowano jako "[...] całokształt procesów i oddziaływań zachodzących w toku wzajemnych relacji między dwiema osobami, pomagających im rozwijać własne człowieczeństwo; uznanie i afirmację wolności; dialog między osobami"135.

Termin "kształcenie", jak zauważył B. Polak, jest natomiast rozumiany jako nauczanie i uczenie. "[...] Przyjmuje się, że kształcenie jest organizowane przez instytucje, szkoły, zakłady pracy, organizacje społeczne. Kształcenie ma charakter planowy, wielostronny, jest ukierunkowane na realizację określonych celów i wymaga systematycznego i długotrwałego wysiłku. Kształcenie rozwija sprawności umysłowe, zdolności, zainteresowania i zamiłowania. Rezultatem kształcenia jest wykształcenie"136. Z kolei termin "szkolenie" oznacza: "[...] kształcenie w zakresie nieskomplikowanych umiejętności i nawyków praktycznych, które nie wymagają szczegółowego przygotowania teoretycznego"137.

Niniejsza publikacja dotyczy edukacji obronnej. Definiuje się ją jako "[...] cały system dydaktyczno-wychowawczej działalności wszystkich instytucji mających wpływ na kształcenie postaw, umiejętności i zachowań młodego człowieka, czyli szkoły, rodziny, wojska, środków masowego przekazu i organizacji społecznych"138. Z edukacją obronną wiążą się terminy: wychowanie obronne, kształcenie obronne oraz szkolenie obronne.

Analizy wychowania obronnego podjęła się T. Wróblewska, która, badając tę problematykę w latach osiemdziesiątych XX wieku, napisała: "[...] Założenia wychowania obronnego określają podstawowe problemy związane najpierw z przygotowaniem, a potem realizacją obrony. Obejmują z góry przewidywane: wyniki analizy zagrożenia, rezultaty wstępnej analizy sytuacji politycznej, militarnej, techniczno-ekonomicznej i celowości podjęcia takiego, a nie innego modelu obrony. Jest to także przewidywany program szkolenia, wstępna kalkulacja kosztów przygotowania, jak i realizowania procesu obrony, to wreszcie planowany zakres i harmonogram prac naukowo-badawczych, technologicznych i wdrożeniowych dotyczących funkcji wychowania obronnego"139.

Kształcenie obronne, zgodnie z definicją pochodzącą z "Leksykonu obronności", to:

"[...] 1) proces obejmujący ogół czynności nauczających (nauczycieli, instruktorów, dowódców itp.) i uczących się (uczniów, studentów, pracowników, żołnierzy, policjantów itp.), prowadzących do opanowania przez tych drugich określonego zasobu wiedzy obronnej oraz nabycia umiejętności i nawyków w zakresie określonej działalności obronnej, a także rozwinięcia u nich zdolności, zainteresowań, postaw, przekonań i poglądów związanych z szeroko rozumianą obronnością w celu czynnego uczestnictwa w państwowym oraz regionalnych systemach obronnych;

2) proces obejmujący ogół czynności nauczycieli (instruktorów, dowódców) i uczniów (studentów, żołnierzy, słuchaczy, pracowników), prowadzących do opanowania przez tych drugich określonego zakresu wiedzy obronnej oraz nabycia praktycznych umiejętności i nawyków z tej dziedziny, ale także rozwinięcia u nich zdolności, zainteresowań, postaw, przekonań, poglądów i opinii związanych z szeroko rozumianą obronnością"140.

J. Prońko natomiast dostrzegł, że "[...] najbardziej racjonalnym, efektywnym i najtańszym sposobem powszechnego przygotowania obronnego społeczeństwa jest kształcenie obronne młodzieży, stanowiące integralną część procesu dydaktyczno-wychowawczego szkoły"141.

Szkolenie obronne "[...] jest częścią przygotowania obronnego państwa oraz jego elementów i może być przez to pojmowane wieloaspektowo: po pierwsze, jako "proces, w ramach którego są kształtowane proste umiejętności i nawyki praktycznych działań przeciwdziałających i likwidujących skutki utraty bezpieczeństwa jako stanu". Po drugie, jako "instytucjonalne działania dydaktyczno-wychowawcze skierowane do podmiotów zarządzania systemem obronnym państwa i jego głównych pozamilitarnych wykonawców prowadzonych w celu kształtowania kompetencji w zakresie planowania, organizowania i realizacji zadań obronnych""142.

3.2.2. Rozwój szkolnictwa w Polsce Ludowej

Po II wojnie światowej w Polsce, podobnie jak po I wojnie, jednym z problemów był duży odsetek osób bez wykształcenia. Według szacunków z 1946 r. w Polsce było około 3 mln analfabetów143. Aby rozwiązać problem braków w edukacji, reformowano oraz rozwijano system szkolnictwa. Dane zamieszczone w tabelach 6 i 7 wskazują jak rozwijało się szkolnictwo w Polsce w latach 1937-1948.

Tab. 6. Liczba ośrodków kształcenia w latach 1937-1948

Rodzaj ośrodków

1937/38

1945/46

1947/48

Przedszkola

1659

2286

4709

Powszechne

28 778

18 397

21 911

Średnie "ogólniaki"

777

844

755

Średnie pedagogiczne

74

154

162

Zawodówki

1003

1484

2298

Powszechne dla dorosłych

6410

5827

5577

Średnie dla dorosłych

-

215

175

Szkoły wyższe

32

44

53

Źródło: Statystyka Polski, seria D, z. 31, Warszawa 1951, s. 15.

Tab. 7. Liczba szkół i uczniów w Polsce w dniu 1 maja 1945 r.

Rodzaje szkół

Liczba szkół

Liczba uczniów

Szkoły powszechne

14 958

2 468 981

Gimnazja

536

85 818

Licea

344

10 183

Źródło: Szkolnictwo w liczbach 1944/45, Warszawa 1946, s. 4, 20, 38-41.

Rozwój systemu edukacji, zwiększanie liczby ośrodków kształcenia oraz zwiększanie poziomu wykształcenia społeczeństwa trwał przez cały okres Polski Ludowej. Według analiz prowadzonych przez W. Bonusiaka "[...] w końcu lat sześćdziesiątych w szkołach wszystkich typów i na kursach kształciło się około 25% ludności Polski w wieku od 7 do 60 lat. W okresie 1961-1971 szkoły podstawowe ukończyło 6176 tys. absolwentów, licea ogólnokształcące - 899 tys., zasadnicze szkoły zawodowe i równorzędne - 2095 tys., technika i równorzędne - 1393 tys. Spisy powszechne z lat 1946, 1950, 1960 i 1970 wykazywały systematyczny wzrost poziomu wykształcenia. W 1960 r. wykształcenie wyższe posiadało 3,4% osób zawodowo czynnych, wykształcenie średnie - 16,6%, a zasadnicze zawodowe - 5,1%. W 1970 r. wskaźniki te wynosiły: wyższe - 4,3%, średnie - 21,1%, zasadnicze zawodowe - 16,7%. W Polsce międzywojennej w 1938 r. było około 75 tys. osób z wykształceniem wyższym. W 1960 r. posiadało je już 400 tys. osób, a w 1970 r. - ponad 700 tys. [...] W 1970 r. zdobywało wiedzę na studiach 331 tys. osób, a w 1980 r. - już 451 tys. Liczba absolwentów szkół wyższych w tym samym czasie wzrosła z 47 tys. do 84 tys. [...]. W 1978/79 r. szkolnictwo wyższe obejmowało 10 uniwersytetów, 18 wyższych szkól technicznych (politechnik i wyższych szkół inżynierskich), 10 akademii medycznych, 9 akademii rolniczych i 43 wyższe szkoły innych typów"144.

3.2.3. Formy edukacji obronnej w okresie PRL

3.2.3.1. Szkoła

W polskich szkołach po II wojnie światowej edukacja obronna była realizowana w ramach przedmiotu przysposobienie wojskowe. Zajęcia te wprowadzono na podstawie dekretu Rady Ministrów, zatwierdzonego przez Prezydium Krajowej Rady Narodowej, z dnia 16 stycznia 1946 r. o powszechnym obowiązku wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego145.

Od 1948 r. na mocy ustawy z dnia 25 lutego 1948 r. o powszechnym obowiązku przysposobienia zawodowego, wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego młodzieży oraz o organizacji spraw kultury fizycznej i sportu146, kwestię edukacji obronnej powierzono Powszechnej Organizacji "Służba Polsce", która przysposobienie wojskowe prowadziła w placówkach oświatowo-wychowawczych i zakładach pracy w ramach specjalnie utworzonych hufców. W 1952 r. jednak, po likwidacji hufców, na mocy uchwały nr 95/52 Prezydium Rządu z dnia 1 marca 1952 r. w sprawie organizacji przysposobienia wojskowego młodzieży, przysposobienie wojskowe znów było nauczane w szkołach. Prowadzono je w szkołach średnich jako przedmiot obowiązkowy147.

Od 1 września 1967 r. edukacja obronna była realizowana jako przedmiot przysposobienie obronne148. Przedmiot ten prowadzono początkowo tylko w szkołach średnich, a w 1971 r. objęto nim również uczniów szkół podstawowych, zasadniczych zawodowych, szkół przysposobienia rolniczego oraz policealnych149.

Podczas zajęć z przysposobienia obronnego uczono patriotyzmu, prawa obronnego, samoobrony oraz form wsparcia sił zbrojnych w sytuacji bezpośredniego zagrożenia bezpieczeństwa państwa. Zakres programowy obejmował naukę zachowań w sytuacjach szczególnych, np. podczas ataku bronią masowego rażenia. Uczono m.in. znajdywania najbliższych ukryć, punktów służby zdrowia i zastępczych źródeł wody, metod komunikacji podczas wojny, szybkiego udawania się do schronu w razie alarmu, rodzajów alarmów, przygotowywania zapasów jedzenia, sposobów odpowiedniego pakowania żywności oraz metod ochrony dróg oddechowych przed szkodliwymi substancjami.

Na s. 134-135 zaprezentowano wybrane fragmenty z książki dla uczniów i nauczycieli pt.: "Co każdy obywatel o powszechnej obronności wiedzieć powinien i co dla niej czynić", zatwierdzonej przez Ministerstwo Oświaty i Szkolnictwa Wyższego i wydanej przez Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej w 1968 r.150.

Fot. 1. Fragmenty z książki dla uczniów i nauczycieli (s. 16-17)

Fot. 2. Fragmenty z książki dla uczniów i nauczycieli (s. 104-105)

Fot. 3. Fragmenty z książki dla uczniów i nauczycieli (s. 108-109)

Fot. 4. Fragmenty z książki dla uczniów i nauczycieli (s. 124-125)

Należy jednak dodać, że zakres programowy, mimo iż w teorii miał przygotować uczniów do mogącego nastąpić ataku, w praktyce polegał na indoktrynacji uczniów do nowego systemu politycznego, a patriotyzm, którego wtedy uczono, nie miał polegać na patriotyzmie wobec Polski, ale wobec ZSRR. Warto także wspomnieć, że podczas zajęć z przedmiotu przysposobienie wojskowe (w latach 1945-1967) oraz przysposobienie obronne (od 1967 r.), często korzystano ze starych i zużytych materiałów dydaktycznych (lub zużytego sprzętu), więc poziom tych zajęć, mimo teoretycznie poprawnie stworzonego zakresu programowego, zazwyczaj był dość niski151.

3.2.3.2. Organizacje

Wraz z rozwojem systemu szkolnictwa rozwijały się także inne formy edukacji, za których pomocą chciano zaangażować młodzież do pracy na rzecz państwa, zwiększyć poczucie odpowiedzialności za kraj i przygotować do jego ewentualnej obrony. Formy takie były jednak pod ścisłą kontrolą państwa, gdyż wychowanie obywateli (w tym także kontrola treści przekazywanych młodym ludziom w pozaszkolnych formach kształcenia i wychowania) było uznawane za jedno z ważniejszych zadań państwa. I tu ponownie należy wspomnieć, że Polska nie była w tamtym okresie suwerennym podmiotem, ale jednym z państw tworzących tzw. blok wschodni pod przewodnictwem ZSRR, a wszelkie organizacje, zgodnie z wolą władz, miały promować integrację Polski z ZSRR.

Pozaszkolnymi formami edukacji w pierwszych latach po II wojnie światowej były organizacje młodzieżowe152, w których młodzi ludzie dobrowolnie mogli się zrzeszać. Organizacje posiadające prawo do funkcjonowania i zrzeszania młodzieży (a tym samym do wychowywania młodzieży) były związane z oficjalnie istniejącymi partiami: z Polską Partią Robotniczą - Związek Walki Młodych, z Polską Partią Socjalistyczną - Organizacja Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego, ze Stronnictwem Demokratycznym - Związek Młodzieży Demokratycznej, ze Stronnictwem Ludowym (a później Polskim Stronnictwem Ludowym) - Związek Młodzieży Wiejskiej Rzeczypospolitej Polskiej "Wici" 153.

Inną, istotną dla edukacji obronnej młodzieży organizacją był Związek Młodzieży Polskiej, utworzony 21 lipca 1948 r. podczas Kongresu Jedności Młodzieży we Wrocławiu. Była to największa organizacja młodzieżowa, która w 1955 r. liczyła 2 mln członków. Według danych pochodzących z "Małej encyklopedii wojskowej" z 1970 r.: "[...] członkowie ZMP byli przodownikami w wyszkoleniu bojowym i politycznym, przyczyniali się do gotowości bojowej wojska"154.

Oprócz organizacji adresowanych do młodzieży, istniały również inne organizacje, które zrzeszały nie tylko młodzież, ale i dorosłych. Ich rolą było zwiększanie w społeczeństwie poczucia odpowiedzialności za kraj i przygotowanie do jego ewentualnej obrony. Przykładem takiej organizacji było Towarzystwo Przyjaciół Żołnierza (przekształcone w 1950 r. w Ligę Przyjaciół Żołnierza, a w 1963 r. - w Ligę Obrony Kraju). Organizacja ta powstała w sierpniu 1944 r.155 jako organizacja paramilitarna, a rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1946 r. została uznana za stowarzyszenie wyższej użyteczności156. Organizacja ta "[...] rozwijała wielokierunkową działalność związaną z wychowaniem patriotycznym i przygotowaniem obronnym społeczeństwa, upowszechniała idee ludowej obronności i popularyzowała postępowe i rewolucyjne tradycje oręża polskiego, inicjowała i prowadziła masowe szkolenia obronne z zakresu powszechnej samoobrony, m.in. zapoznawała ludność z elementarnymi zasadami obrony przed bronią masowego rażenia"157.

Podobnymi organizacjami, zrzeszającymi młodzież i dorosłych, działającymi za zgodą państwa, wychowującymi zgodnie z założeniami władz i przygotowującymi społeczeństwo do ewentualnej obrony, były: Aeroklub Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, Polski Związek Krótkofalowców i Polski Czerwony Krzyż.

3.2.3.3. Harcerstwo

Organizacją funkcjonującą w Polsce po II wojnie światowej, wychowującą i uczącą samoobrony było też harcerstwo. Różniło się ono jednak od organizacji stworzonych i kontrolowanych przez państwo.

Początki harcerstwa na ziemiach polskich sięgają 1910 r., kiedy to przy zaangażowaniu organizacji niepodległościowych zaczęły powstawać pierwsze drużyny na wzór skautingu (systemu wychowawczego zaproponowanego przez gen. Roberta Badena-Powella), gdyż uznano, że to dobry sposób wychowania młodzieży na żołnierzy i przyszłych obywateli odrodzonej Polski.

Podczas I wojny światowej części instruktorów i skautów została zmobilizowana do armii zaborczych oraz wstąpiła do Legionów Polskich. Dnia 1 listopada 1916 r. w Warszawie odbył się zjazd skautów działających w byłym zaborze rosyjskim. W jego wyniku powstała nowa organizacja pod nazwą Związek Harcerstwa Polskiego, który jako odznaki organizacyjne przyjął krzyż harcerski i lilijkę. W ten sposób harcerstwo usamodzielniło się, wychodząc spod nadzoru i opieki innych organizacji158.

W okresie dwudziestolecia międzywojennego harcerze wykazywali się aktywnością patriotyczną: "[...] wzięli udział w obronie Lwowa ("Orlęta Lwowskie"), powstaniu wielkopolskim, trzech powstaniach śląskich, wojnie polsko-bolszewickiej i plebiscytach, prowadzonych na terenach spornych. W ten sposób harcerstwo spełniło pokładane w nim nadzieje na wychowanie nowego pokolenia aktywnych obywateli-patriotów. [...] W roku 1936 władze państwowe uznały ZHP za stowarzyszenie wyższej użyteczności159. Pod koniec lat 30. [ubiegłego wieku] ZHP liczył ponad 200 tys. członków"160.

Czas II wojny światowej - to okres niezwykłego oddania harcerzy sprawie polskiej. Działając w podziemiu jako "Szare Szeregi", aktywnie walczyli z okupantem, pełnili pomocniczą służbę wojskową (sanitarną i łącznościową, wywiad) oraz służby cywilne (opieka nad sierotami i więźniami, kolportaż podziemnej prasy, tajne nauczanie).

Po II wojnie harcerstwo przestało działać w konspiracji i zaangażowało się w odbudowę państwa (w ramach programu Harcerska Służba Polsce). W wielu środowiskach harcerskich dominowało jednak poparcie dla ruchów opozycyjnych wobec komunistów, a znaczna część harcerzy działała w organizacjach konspiracyjnych, co skutkowało stopniową likwidacją ZHP przez państwo (z organizacji zaczęto masowo usuwać dotychczasowych instruktorów, równocześnie nadawano stopień harcmistrza działaczom komunistycznego Związku Młodzieży Polskiej161). Harcerstwo ponownie wróciło do podziemi (prowadzono zarówno tradycyjną, harcerską działalność, jak i sabotaż wzorowany na "Szarych Szeregach"162). W jego miejsce państwo utworzyło Organizację Harcerską Związku Młodzieży Polskiej, tj. działającą w szkołach organizację, w której członkami były dzieci ze szkół podstawowych, a wychowawcami szkolni nauczyciele163.

W 1956 r. doszło do kompromisu władz z "Szarymi Szeregami". Ponownie zalegalizowano harcerstwo i włączono do niego instruktorów szaroszeregowych, np. Aleksandra Kamińskiego (ale pod warunkiem współpracy z Polską Zjednoczoną Partią Robotniczą). Jak zauważyła A. Szczykutowicz, jednak "[...] Po dwóch latach władza znowu przejęła organizację, co doprowadziło przede wszystkim do zmian w kadrach instruktorskich. W 1958 r. odszedł Aleksander Kamiński. Na koniec przemówił do harcerzy, aby pracowali w drużynach. Wezwanie to zapoczątkowało ponowną dwoistość ZHP - z jednej strony oficjalne władze i nadzór aparatu partyjnego, a z drugiej działalność oddolna w mniejszych jednostkach, kultywowanie ideałów harcerstwa i sprzeciwianie się komunistom, za co nieraz groziły prześladowania i represje. Taka rzeczywistość wyglądała niemal do końca PRL.

Podwójną pracę bardzo wyraźnie było widać podczas wyjazdów harcerzy na tzw. obozy harcerskie. Niektóre środowiska z dużych miast organizowały je samodzielnie. Przygotowywały wtedy po dwa programy, plany i sprawozdania - jedne dla kontroli i władz ZHP, a drugie do wewnętrznego użytku. W Szczepie 23 WDH (warszawska "Pomarańczarnia") używano nawet podwójnej pieczątki: jedna z napisem "Szczep 23 Warszawskich Drużyn Harcerskiej Służby Polsce Socjalistycznej" i druga z tradycyjną nazwą drużyny164.

3.2.3.4. Hufce przysposobienia wojskowego

Inną formą edukacji obronnej społeczeństwa polskiego w okresie Polski Ludowej były specjalnie utworzone hufce przysposobienia wojskowego. Ich rolą było urzeczywistnianie obowiązku powszechnego wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego młodzieży wynikającego z dekretu z 1946 r.165. K. Lesiakowski, analizując wspomniane hufce, napisał, że "[...] na rok wyszkoleniowy 1946/47 ustalono cztery ich rodzaje: szkolne, fabryczne, wiejskie i miejskie. Były one organizowane przez dyrekcje szkół, zakłady pracy, zarządy gminne, Samopomoc Chłopską i inne instytucje obejmujące młodzież, przy współudziale Powiatowych Urzędów Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego. W roku 1946/47 wszystkie hufce realizowały program wyszkoleniowy w zakresie I stopnia. Wytyczne programowe na II stopień były przewidziane zasadniczo dopiero na rok 1947/48. Dopuszczono jednak jego rozpoczęcie po zaliczeniu szkolenia I stopnia. Ukoronowaniem miał być III stopień w roku 1948/49, w którego ramach przewidywano szkolenie junaków w zakresie przysposobienia wojskowego specjalnego: motorowego, łączności, lotniczego, morskiego. Integralną częścią przysposobienia wojskowego, niezależnie od stopnia, były ćwiczenia fizyczne. W programach uwzględniono elementy gimnastyki przyrządowej, lekkiej atletyki, walki wręcz. Szkolenie hufców zamierzano prowadzić w trakcie regularnych zbiórek, raz w tygodniu po 2 godziny, w okresie od września do czerwca"166. Dane zamieszczone w tabeli 8 przedstawiają program realizowany w hufcach przysposobienia wojskowego.

Tab. 8. Program wyszkolenia hufców szkolnych i pozaszkolnych na rok 1946/47 [w godzinach]

Stopień szkolenia

Typ hufca

Wycho-wanie polityczne

Wycho-wanie fizyczne

Przysposobienie wojskowe

nauka służby

strzelectwo

gry polowe z terenoznawstwem

wiadomości wstępne o silniku

I

szkolne

25

41

6

10

18

-

pozaszkolne

27

59

6

10

18

-

II

szkolne

20

40

6

10

16

8

pozaszkolne

22

54

6

10

18

10

Źródło: Archiwum Akt Nowych (dalej - AAN), Państwowy Urząd Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego, sygn. 2/814/0, Tymczasowe wytyczne organizacji i wyszkolenia przysposobienia wojskowego na rok 1946/47, [1946 r.], k. 93.

Tab. 9. Stan hufców przysposobienia wojskowego i przysposobienia wojskowego kobiet (PWK) w dniu 31 grudnia 1946 r.

Typ hufca

Liczba hufców

Liczba junaków

Szkolne

1134

89 899

Szkolne PWK

428

25 960

Fabryczne

222

20 832

Fabryczne PWK

55

4459

Miejskie

225

16 804

Miejskie PWK

37

2341

Wiejskie

1732

101 575

Wiejskie PWK

182

10 393

Razem

4015

272 263

Źródło: AAN, Państwowy Urząd Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego, sygn. 2/814/0, Sprawozdanie Wydziału Przysposobienia Wojskowego za okres od roku 1946 do 1 stycznia 1947 r., [1947 r.], k. 53.

3.2.3.5. Kształcenie obronne oficerów rezerwy

Sytuacja społeczno-polityczna, jaka powstała po II wojnie światowej, wymusiła stworzenie nowego systemu kształcenia oficerów - adekwatnego do powstającego w Polsce systemu ideologicznego, a wraz z tym - do zmian, które zaszły w funkcjonowaniu sił zbrojnych.

W 1948 r. zorganizowano szkolne kompanie (baterie) oficerów rezerwy, do których byli powoływani na okres roku absolwenci szkół średnich, a w 1949 r. rozpoczęły działalność szkoły podchorążych rezerwy (kompanie zorganizowane w poszczególnych rodzajach wojsk i służb, do których na okres roku byli kierowani poborowi z maturą oraz kandydaci z Powszechnej Organizacji "Służba Polsce")167.

Od 1973 r. funkcjonował znowelizowany system kształcenia oficerów rezerwy. Oficerów rezerwy "[...] kształcono w różnym czasie i miejscu w trzech ogniwach: studiach wojskowych, szkołach oficerów rezerwy i jednostkach wojskowych"168.

3.2.3.6. Edukacja obronna poprzez media i kulturę

W okresie Polski Ludowej kładziono ogromny nacisk na edukację obronną obywateli, ale oczywiście zgodną z poglądami władz. Edukacja ta odbywała się w szkołach oraz pozaszkolnych ośrodkach kształcenia i wychowania, a także w wojsku. Wszelkie zmiany zachodzące w systemie edukacji (w tym w systemie edukacji obronnej) ściśle były skorelowane ze zmianami w koncepcji obrony państwa.

Ówczesne władze wiedziały jednak, że edukacja obronna to coś więcej niż nauka. Dlatego też, zważywszy na postępujący rozwój środków masowego przekazu, postanowiono wykorzystać media do rozpowszechniania pożądanych informacji, a tym samym wspierania procesu kształcenia, wychowania oraz procesu indoktrynacji. W tym celu promowano wytwórnie, wydawnictwa, ośrodki kultury i twórców propagujących w swoich pracach (książkach, filmach, obrazach itp.) oczekiwane przez władze wzory postaw i zachowań. Jak stwierdził gen. bryg. A. Żyto podczas sesji naukowej w maju 1978 r. dotyczącej związku kultury z wojskiem: "[...] widzimy potrzebę nawiązywania, rozwijania i utrwalania kontaktów z organizacjami i instytucjami kulturalnymi kraju, ze wszystkimi związkami i środowiskami twórczymi"169.

Państwo kontrolowało wytwory kultury i sztuki, a także twórczość czysto rozrywkową. Z danych z 1978 r. wynika, że w Polsce w okresie powojennym wyprodukowano ponad 500 pełnometrażowych filmów fabularnych, a co trzeci z nich dotyczył kwestii wojenno-okupacyjnych i pierwszych dni pokoju170.

W celu lepszej realizacji planów edukacji obronnej poprzez media i kulturę, wojsko posiadało placówki kulturalno-oświatowe i artystyczne realizujące zalecenia Ministerstwa Obrony Narodowej. Wydawnictwo MON publikowało "[...] książki naukowe i popularne, pamiętniki i wspomnienia, literaturę piękną i książki sensacyjne - ze szczególnym uwzględnieniem problematyki wojskowej"171, natomiast wojskowa Wytwórnia Filmowa "Czołówka" produkowała filmy szkoleniowe, instruktażowe, publicystyczne i informacyjne "[...] wykorzystywane przez jednostki wojskowe, kinematografię i telewizję"172.

3.2.4. Reformy systemu edukacji obronnej w okresie PRL

W 1947 r. uznano, że hufce przysposobienia wojskowego zrzeszają zbyt mało młodzieży wiejskiej. W związku z tym w marcu 1947 r. Ministerstwo Rolnictwa i Reform Rolnych w porozumieniu z Ministerstwem Obrony Narodowej wydało zarządzenie o połączeniu przysposobienia rolniczego z przysposobieniem wojskowym oraz wychowaniem fizycznym173. Zgodnie z zamierzeniem reformy, jak zauważył K. Lesiakowski, "[...] młodzież w wieku 15-18 lat miała szkolić się w zespołach utworzonych zwykle w pojedynczych gromadach, które łączyły się w hufce gminne. Celem szkolenia było przygotowanie młodzieży wiejskiej do prowadzenia własnego gospodarstwa rolnego, uzupełnienie wykształcenia ogólnego, przeszkolenie przyszłego żołnierza, rozwijanie sprawności fizycznej, ukształtowanie nowych obywateli, świadomych dokonujących się w kraju przemian"174.

Przełomową datą dla systemu edukacji obronnej w powojennej Polsce był 12 marca 1948 r., kiedy weszła w życie ustawa o powszechnym obowiązku przysposobienia zawodowego, wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego młodzieży oraz o organizacji spraw kultury fizycznej i sportu175. Celem tej ustawy było "[...] włączenie twórczego zapału młodego pokolenia do pracy nad rozwojem sił i bogactwa narodu oraz rozszerzenie systemu wychowania narodowego, przedłużenie kształcenia i wychowania młodzieży poza okres obowiązku szkolnego"176. Zadaniami, jakie stawiano powszechnemu przysposobieniu młodzieży, były:

organizowanie udziału młodzieży w realizacji planów odbudowy i rozbudowy demokratycznej Polski Ludowej; szkolenie wykwalifikowanych zastępów budowniczych dla wszystkich dziedzin życia narodowego; zapewnienie młodzieży harmonijnego rozwoju zdrowia i tężyzny fizycznej oraz wysokiego poziomu społecznej i narodowej świadomości; przygotowanie młodzieży do najszczytniejszego zadania - obrony całości i niepodległości Rzeczypospolitej177.

Zgodnie z omawianą ustawą powszechny obowiązek przysposobienia zawodowego, wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego młodzieży obejmował:

zgłaszanie się do komisji kwalifikacyjno-rejestracyjnych; naukę i wykonywanie pracy w ramach przysposobienia zawodowego; odbywanie ćwiczeń w ramach wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego178.

Natomiast powszechny obowiązek wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego obejmował:

wykonywanie ćwiczeń cielesnych i wyszkolenie sportowe; wyszkolenie w zakresie przysposobienia do służby wojskowej i do wojskowej służby pomocniczej.179

Powszechnemu obowiązkowi przysposobienia zawodowego, wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego młodzieży podlegali obywatele polscy obojga płci w wieku od 16 do 21 lat włącznie oraz osoby do ukończenia 30. roku życia, które nie odbyły zasadniczej służby wojskowej180.

Aby zrealizować cel ustawy, stworzono powszechną organizację przysposobienia zawodowego, wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego młodzieży, zwaną Powszechną Organizacją "Służba Polsce"181. Była to "[...] paramilitarna organizacja dla młodzieży, politycznie kontrolowana przez PZPR poprzez Związek Walki Młodych (ZWM), późniejszy Związek Młodzieży Polskiej (ZMP), organizacyjnie powiązana z wojskiem. Organizacja prowadziła obowiązkowe przysposobienie zawodowe i wojskowe oraz indoktrynację polityczno-ideologiczną. W 1949 r. do "Służby Polsce" należało ok. 1,2 mln osób. Brygady "Służby Polsce" pracowały m.in. przy odbudowie Warszawy, budowie ośrodków przemysłowych (m.in. Nowej Huty), osuszaniu Żuław"182.

Jak zauważył K. Lesiakowski, analizując działalność Powszechnej Organizacji "Służba Polsce", "[...] W przeciwieństwie do przedwojennych Junackich Hufców Pracy (JHP), ale również doświadczeń innych krajów rządzonych przez komunistów, była to organizacja państwowa i przymusowa, a uchylanie się od obowiązków nałożonych ustawą sejmową z 25 lutego 1948 r. było zagrożone sankcjami. [...]. Bez wątpienia był to użyteczny instrument służący do wykorzystania potencjału młodego pokolenia w pracy na rzecz państwa, przygotowania go do ewentualnej obrony oraz do politycznej indoktrynacji osób, które znalazły się w zasięgu jego oddziaływania"183.

Pomysł władz, mimo propagandy i zakrojonej na dużą skalę akcji popularyzacyjnej, nie spodobał się społeczeństwu, a "[...] wielu Polakom nasuwały się tu skojarzenia z hitlerowskim Baudienstem, inni widzieli w niej zapowiedź zbliżającej się wojny. Uciekano się więc do różnych sposobów, również nielegalnych, aby uniknąć wcielenia do brygad "Służby Polsce". Wielce wymowne było m.in. pośpieszne zawieranie związków małżeńskich, obliczone na uzyskanie zwolnienia z wypełniania ustawowego obowiązku szkolenia i pracy w jednostkach "Służby Polsce""184.

Z dniem 31 grudnia 1955 r. Powszechna Organizacja "Służba Polsce" została rozwiązana uchwałą nr 1015 Prezydium Rządu z dnia 17 grudnia 1955 r. w sprawie przejęcia działalności Powszechnej Organizacji "Służba Polsce" przez inne organizacje i instytucje. Jej działalność i majątek przejęły Liga Przyjaciół Żołnierza, Główny Komitet Kultury Fizycznej i Związek Samopomocy Chłopskiej185.

Innym aktem prawnym, mającym wpływ na edukację obronną społeczeństwa w okresie Polski Ludowej, a zarazem aktem zmieniającym ustawę z dnia 25 lutego 1948 r. o powszechnym obowiązku przysposobienia zawodowego, wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego młodzieży oraz o organizacji spraw kultury fizycznej i sportu186, a także aktem uchylającym wcześniej obowiązującą ustawę z dnia 9 kwietnia 1938 r. o powszechnym obowiązku wojskowym187, była ustawa z dnia 4 lutego 1950 r. o powszechnym obowiązku wojskowym188.

Zgodnie z tą ustawą, powszechnemu obowiązkowi wojskowemu podlegali mężczyźni - obywatele polscy - od 18 do 50 roku życia włącznie189, a powszechny obowiązek wojskowy obejmował: obowiązek zgłaszania się do rejestracji, obowiązek stawania do poboru, obowiązek odbywania służby wojskowej i obowiązek meldunkowy190. Ustawa ta także uchylała prawo do odbycia skróconej zasadniczej służby wojskowej osobom, które wykonały powszechny obowiązek przysposobienia zawodowego, wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego oraz osobom, które wykonały powszechny obowiązek przysposobienia zawodowego191.

W 1952 r. została uchwalona Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej192, co wywołało potrzebę dokonania zmiany ustawy z dnia 4 lutego 1950 r. o powszechnym obowiązku wojskowym w celu uzupełnienia i rozszerzenia spraw dotyczących obronności zawartych w Konstytucji. Dopiero jednak w 1959 r. znowelizowano ustawę o powszechnym obowiązku wojskowym. Aktem zmieniającym, a zarazem uchylającym ustawę z dnia 4 lutego 1950 r. była ustawa z dnia 30 stycznia 1959 r. o powszechnym obowiązku wojskowym193.

Kolejną istotną datą dla kwestii edukacji obronnej w okresie PRL był 21 listopada 1967 r., kiedy uchwalono ustawę o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej194 (uchylającą jednocześnie ustawę z dnia 30 stycznia 1959 r. o powszechnym obowiązku wojskowym). Od tego momentu sprawę organizacji obronności PRL (w tym także sprawę edukacji obronnej społeczeństwa polskiego) regulowały dwa podstawowe dokumenty: Konstytucja z 1952 r. i ustawa o powszechnym obowiązku obrony z 1967 r.

Art. 1 ustawy o powszechnym obowiązku obrony z 1967 r. stanowił, iż: "[...] Obrona Ojczyzny i socjalistycznych zdobyczy Narodu Polskiego jest sprawą i obowiązkiem wszystkich obywateli Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej"195, a art. 2 wyznaczał osoby i instytucje zobowiązane do umacniania obronności oraz przygotowania ludności i mienia narodowego na wypadek zagrożenia bezpieczeństwa państwa196.

Na mocy ustawy o powszechnym obowiązku obrony z 1967 r. utworzono Komitet Obrony Kraju197, którego zadaniem było m.in. kierowanie całokształtem spraw dotyczących obronności kraju i ustalanie założeń organizacji Sił Zbrojnych i samoobrony ludności198.

Ustawa o powszechnym obowiązku obrony z 1967 r. normowała obowiązki organizacji społeczno-obronnych, mających ściśle współdziałać z Siłami Zbrojnymi PRL. Zgodnie z ustawą wszystkie organizacje obronnościowe i paramilitarne były podporządkowane ideowemu kierownictwu PZPR oraz - w różnym stopniu - podejmowały współpracę z ludowym Wojskiem Polskim, które stanowiło drugą armię Układu Warszawskiego (pod względem liczebności), zaraz po ZSRR.

Ustawa ta regulowała także kwestię edukacji obronnej prowadzonej w szkołach. Zgodnie z art. 154 i 155 młodzież uczęszczająca do szkół średnich była objęta przysposobieniem obronnym młodzieży (obowiązkowy przedmiot nauki), którego program ustalał i nad którego realizacją sprawował ogólny nadzór Minister Obrony Narodowej199.

Inne kwestie, precyzowane przez omawianą ustawę, to: problematyka administracji rezerw osobowych (właściwości organów, rejestrację i pobór oraz ewidencję), służby wojskowej, służby w formacjach samoobrony, służby w dziedzinach zmilitaryzowanych, samoobrony ludności oraz świadczeń na rzecz obrony.

Warto w tym miejscu zauważyć, że ustawa o powszechnym obowiązku obrony z 1967 r. funkcjonuje w polskim systemie prawnym do dziś. Powstały do niej 962 akty wykonawcze oraz 121 aktów zmieniających200. Zmieniono także tytuł ustawy i obecnie obowiązuje ona jako ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej201.

3.3. Przygotowanie obronne polskiej młodzieży współcześnie

3.3.1. Ustalenia terminologiczne

Przygotowanie obronne dotyczy różnych podmiotów całego systemu obronnego państwa. Można więc je rozpatrywać w kontekście przygotowania obronnego administracji publicznej, społeczeństwa, konkretnej grupy (np. przedsiębiorców), całości Sił Zbrojnych RP, a także państwa jako całości. Podstawę przygotowań obronnych stanowią potrzeby obronne oraz wynikające z nich zadania obronne202. Realizacja zadań obronnych jest obowiązkiem zarówno instytucji państwowych, administracji publicznej, organów samorządu terytorialnego, przedsiębiorców, jak i obywateli. Obowiązek ten wynika wprost z art. 2 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej203.

Do głównych celów strategicznych Rzeczypospolitej Polskiej w dziedzinie obronności - zgodnie ze Strategią obronności Rzeczypospolitej Polskiej z 2009 r. - należały:

zapewnienie niepodległości i suwerenności Rzeczypospolitej Polskiej, jej integralności i nienaruszalności granic; obrona i ochrona wszystkich obywateli Rzeczypospolitej Polskiej; tworzenie warunków do zapewnienia ciągłości realizacji zadań przez organy administracji publicznej oraz inne pomioty właściwe w obszarze bezpieczeństwa narodowego, w tym odpowiedzialne za funkcjonowanie gospodarki i innych obszarów istotnych dla życia i bezpieczeństwa obywateli; tworzenie warunków do podwyższania zdolności obronnych państwa, jak też zapewnienie gotowości do realizacji obrony w układzie narodowym i sojuszniczym; rozwijanie partnerskiej współpracy wojskowej z innymi państwami, zwłaszcza sąsiednimi; realizacja zobowiązań wynikających z członkostwa Polski w NATO i Unii Europejskiej; zaangażowanie w międzynarodowe operacje reagowania kryzysowego, prowadzone w pierwszej kolejności przez NATO i Unię Europejską, a także przez ONZ czy w ramach doraźnych koalicji204.

Wspomniana Strategia... określała także następujący cel przygotowań obronnych: "[...] zapewnienie funkcjonowania SOP [systemu obronnego państwa] w razie zewnętrznego zagrożenia bezpieczeństwa i w czasie wojny, w tym planowanie przedsięwzięć gospodarczo-obronnych oraz zadań wykonywanych na rzecz Sił Zbrojnych RP i wojsk sojuszniczych. Planowanie, organizowanie i realizacja przygotowań obronnych państwa należy do zadań Rady Ministrów. Koordynacyjną rolę w tym procesie odgrywa Minister Obrony Narodowej"205.

W opisie celu przygotowań obronnych kluczową rolę odgrywa określenie czasu, którego dane działania dotyczą, tzn. czasu zewnętrznego zagrożenia bezpieczeństwa państwa i wojny. To właśnie te momenty odróżniają przygotowanie obronne od innych, często podobnych działań, które jednak, odnosząc się np. do okresu klęsk żywiołowych, a nie czasu wojny, nie są przygotowaniami obronnymi w ścisłym (i legalnym) znaczeniu.

W niektórych publikacjach naukowych występuje również szersze określenie przygotowań obronnych. Wiąże się to z brakiem jednej, legalnej definicji tego terminu206.

Niewątpliwie jednak przygotowanie obronne społeczeństwa jest jednym z zadań obronnych. Należy do grupy tzw. zadań przygotowawczych207, definiowanych jako "[...] część zadań obronnych realizowanych w czasie normalnego funkcjonowania państwa (braku realnych zagrożeń), która ma na celu przygotowanie państwa, organów władzy publicznej, sił zbrojnych, straży, służb, inspekcji i innych instytucji państwowych, gospodarki narodowej, dóbr materialnych i kulturalnych oraz całego społeczeństwa do działania i (lub) przetrwania w warunkach zewnętrznego zagrożenia bezpieczeństwa państwa, kryzysu i wojny"208.

Aby zaś odpowiednio przygotować społeczeństwo do wykonania zadań obronnych, niezbędna jest edukacja obronna209, ponieważ właśnie edukacja obronna jest "[...] przygotowaniem społeczeństwa ze szczególnym uwzględnieniem systemu kształcenia młodzieży szkolnej i akademickiej, do wypełniania zadań przede wszystkim humanitarnych, mających na celu zminimalizowanie następstw i likwidację skutków awarii, katastrof, klęsk żywiołowych w czasie pokoju, a także czynników rażenia broni podczas działań wojennych"210.

Należy jednak dodać, że powyższa definicja edukacji obronnej jest bardzo szeroka i odbiega od tradycyjnej, odnoszącej się stricte do zagadnień obronności. Jak zauważył T. Jemioło, "[...] tak szeroką denotację edukacji (obronnej) jest lepiej wiązać z terminem bezpieczeństwo niż obrona"211. Co prawda, w ostatnich latach edukacja obronna jest często utożsamiana z edukacją dla bezpieczeństwa212, definiowaną m.in. jako "[...] kształcenie i rozwijanie świadomości obronnej młodzieży, by nie tylko potrafiła ona szybko i trafnie przewidywać różnorodne zagrożenia, ale także określać je i aktywnie uczestniczyć w przedsięwzięciach związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa w środowiskach społecznych"213. Niemniej, nie należy stosować zamiennie tych pojęć, gdyż edukacja dla bezpieczeństwa "[...] ma bardziej rozszerzony zakres pojęciowy i treściowy niż edukacja obronna"214.

3.3.2. Edukacja obronna w latach 90.

System edukacji obronnej w latach 90. ubiegłego wieku w Polsce bazował na rozwiązaniach z okresu PRL. Edukacja obronna w dużym stopniu była realizowana w szkołach - jako przedmiot przysposobienie obronne215. Dodatkowo była prowadzona w wojsku (w latach 90. obowiązywała zasadnicza służba wojskowa). Należy także pamiętać, że nowe pokolenie było wychowywane przez osoby wykształcone w czasach, gdy do przygotowania obronnego przywiązywano dużą wagę. Dlatego też edukacja obronna w latach 90. ubiegłego wieku dodatkowo była prowadzona (nie w sposób zinstytucjonalizowany, ale raczej naturalny) w środowisku społecznym (rodzinnym) młodzieży216. Przez XX wiek państwo dbało też, aby w mediach pojawiały się informacje dotyczące różnych aspektów przygotowań obronnych i w ten sposób edukowano społeczeństwo pod względem obronnym (np. pojawiały się informacje, w jaki sposób przechowywać żywność, aby jej trwałość była najdłuższa i jak uchronić się przed skażeniem promieniotwórczym).

Prowadzone w szkołach przysposobienie obronne, od początku lat 90. ubiegłego wieku zaczęło być jednak postrzegane jako relikt starych czasów i z roku na rok przedmiot ten posiadał coraz niższą rangę wśród przedmiotów nauczanych w szkole. Jego wartość przestali dostrzegać zarówno uczniowie i rodzice, jak też nauczyciele oraz dyrektorzy szkół. Podczas prowadzonych w 1994 r. badań opinii nauczycieli przysposobienia obronnego (PO) na temat prowadzonego przez nich przedmiotu oraz o problemach w nauczaniu, respondenci skarżyli się na mało życzliwy stosunek dyrekcji do PO, poświęcanie zbyt mało czasu na realizację jednostki lekcyjnej PO, zbyt mało godzin dydaktycznych, zbyt dużą liczbę dzieci w klasach i na brak aktualnych materiałów do prowadzenia zajęć (przezroczy, plansz poglądowych itp.)217.

Warto również zwrócić uwagę na liczbę godzin przeznaczoną na prowadzenie tego przedmiotu. Do 1986 r. było to 38-76 godzin rocznie w szkołach podstawowych, 38-76 godzin - w zasadniczych szkołach zawodowych i 144-172 godziny - w liceach i technikach. W 2001 r. prowadzono ten przedmiot tylko w I i II klasie szkół ponadgimnazjalnych i przeznaczano na niego tylko po 1 godzinie tygodniowo (tj. 76 godzin w ciągu dwóch lat).

3.3.3. Edukacja obronna w Polsce na początku XXI wieku

Przełom wieku XX i XXI - to kryzys edukacji obronnej. Zawieszono obowiązkową służbę wojskową, społeczeństwo było informowane o braku zagrożeń, a tym samym o braku powodów do prowadzenia przygotowań obronnych. W związku z tym nauczany w szkołach przedmiot przysposobienie obronne zamieniono na edukację dla bezpieczeństwa. Twórcy nowelizacji dostrzegli, że współcześnie o wiele większego znaczenia nabrało wykształcenie umiejętności radzenia sobie w momencie pojawienia się zagrożeń niemilitarnych niż - jak to było postrzegane wcześniej - militarnych218. Z tego też względu w nowej podstawie programowej zalecono przeznaczać więcej godzin lekcyjnych na naukę zachowania się w trakcie takich sytuacji, jak pożar, powódź czy wypadek samochodowy, a naukę strzelania zamienić na naukę udzielania pierwszej pomocy219.

Edukacja obronna przybrała więc formę edukacji dodatkowej, dla chętnych, a prowadzono ją głównie w organizacjach pozarządowych, takich jak związki spadochroniarzy, związki krótkofalowców, Związek Harcerstwa Polskiego i Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej.

Chcąc nadążyć za zmianami zachodzącymi na arenie międzynarodowej oraz w społeczeństwie polskim, postanowiono zmodernizować formę edukacji obronnej młodzieży. Na podstawie ustawy z dnia 22 maja 2009 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz ustawy o kulturze fizycznej220, a także rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 28 sierpnia 2009 r. w sprawie sposobu realizacji edukacji dla bezpieczeństwa221 ustanowiono nowy przedmiot dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych oraz ustalono jego zakres programowy. Przedmiot ten, nazwany edukacją dla bezpieczeństwa, miał zastąpić, ale i rozszerzyć uprzednio realizowany w szkołach przedmiot przysposobienie obronne.

Celem wprowadzonej zmiany było znowelizowanie programu edukacji obronnej młodzieży, a także zmiana nastawienia społeczeństwa do kwestii przygotowania obronnego. Nowo wprowadzony przedmiot miał za zadanie zmienić podejście młodzieży do tematu bezpieczeństwa i obronności. Edukację dla bezpieczeństwa postanowiono prowadzić w gimnazjach i w szkołach ponadgimnazjalnych w wymiarze 30 godzin w całym cyklu 3-letniej nauki, tj. 60 godzin w gimnazjum i szkole ponadgimnazjalnej łącznie222.

W krótkim czasie po wprowadzeniu reformy szkolnego systemu edukacji obronnej, w dyskursie społeczno-politycznym coraz częściej zaczęły się jednak pojawiać argumenty przekonujące do przywrócenia dawnego programu nauczania. Za takimi zmianami byli m.in. ówczesny minister obrony narodowej Tomasz Siemoniak oraz doradca ministra obrony gen. dyw. Bogusław Pacek223.

Jednym z głównych powodów takiego stanu było pojawienie się realnych zagrożeń w Europie. Ataki terrorystyczne (zamach w siedzibie "Charlie Hebdo" w styczniu 2015 r., zamach na rosyjski samolot pasażerski airbus A321-31 w październiku 2015 r., zamachy w Paryżu i Saint-Denis w listopadzie 2015 r.), zwiększony napływ uchodźców oraz konflikt zbrojny na Ukrainie nie mogły pozostać bez wpływu na poziom poczucia bezpieczeństwa Polaków.

Kolejnym bodźcem, motywującym do wprowadzenia zmian w zakresie przygotowania obronnego społeczeństwa, stały się coraz częściej zamieszczane w mediach informacje o osobach cywilnych, które utrudniały lub udaremniały działania zamachowców. Przykładem mogą być np. relacje z nadmorskiej promenady w Nicei, gdzie podczas obchodów Dnia Bastylii zamachowiec wjechał ciężarówką w tłum ludzi, a jeden ze świadków wskoczył na pojazd, aby odwrócić uwagę kierowcy i ułatwić działanie policji224. Innym przykładem jest wiadomość o obezwładnieniu przez podróżujących (zarówno wojskowych, jak i cywilnych) zamachowca w pociągu na trasie Amsterdam - Paryż225.

W 2015 r. w Polsce odbyły się wybory parlamentarne. Zwycięska partia zapowiedziała wiele reform, w tym zmianę systemu szkolnictwa i systemu bezpieczeństwa państwa. Postanowiono zadbać o podwyższenie poziomu przygotowania obronnego społeczeństwa oraz o "[...] zwiększenie świadomości społecznej i obywatelskiej odpowiedzialności za bezpieczeństwo państwa"226.

W związku z tymi planami, już w 2016 r. zatwierdzono projekt zmian w oświacie i powrót do ośmioletniej szkoły podstawowej oraz czteroletniego liceum, a Minister Obrony Narodowej w oficjalnych wypowiedziach przyznał, że według niego jest to dobry moment na wprowadzenie do programu szkolnego przedmiotu edukacja wojskowa, który zwiększyłby poziom wiedzy i umiejętności młodzieży w dziedzinie obronności oraz że wstępne rozmowy w tej kwestii są już prowadzone227.

Równocześnie z powstawaniem planów reorganizacji oświaty na szczeblu ogólnokrajowym, zaistniało wiele inicjatyw oddolnych, które podwyższały poziom umiejętności obronnych młodzieży. Jednym z takich działań było coraz częstsze tworzenie szkołach tzw. klas mundurowych, czyli klas, w których program nauczania zawierał elementy edukacji obronnej oraz edukację na temat działalności konkretnych służb mundurowych, np. sił zbrojnych, policji lub straży granicznej.

Klasy mundurowe, a nawet całe wojskowe szkoły średnie, oczywiście, funkcjonowały już wiele lat wcześniej, np. utworzone w 1972 r. Liceum Lotnicze w Dęblinie228 i w 1979 r. - w Zielonej Górze oraz w 1984 r. - Wojskowe Liceum Muzyczne w Gdańsku229. Ponadto należy wymienić szkoły, w których rekrutacja oraz przebieg nauki był wzorowany na rozwiązaniach funkcjonujących w korpusach kadetów (istniejących w Polsce w latach 1918-1939 i 1944-1956), a które powstały na mocy zarządzenia Ministrów Oświaty i Wychowania oraz Obrony Narodowej z 10 kwietnia 1985 r. w sprawie liceów wojskowych230:

Ogólnokształcące Liceum Wojskowe w Lublinie (1985-1993); Ogólnokształcące Liceum Wojskowe w Toruniu (1985-1993); Ogólnokształcące Liceum Wojskowe we Wrocławiu (1985-1993); Ogólnokształcące Liceum Wojskowe w Częstochowie (1986-1995); Ogólnokształcące Liceum Wojskowe w Olsztynie (1987-1993).

Po 1989 r. natomiast szkoły te "[...] ulegały stopniowym reorganizacjom i redukcjom"231.

W latach 90. ubiegłego wieku klasy mundurowe należały do rzadkości, często posiadały też status tzw. klas eksperymentalnych232. W rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 9 lutego 2002 r. w sprawie warunków przeprowadzania działalności innowacyjnej i eksperymentalnej przez publiczne szkoły i placówki233 uznano klasy mundurowe raczej za innowację i eksperyment aniżeli za jeden z wielu, powszechnie stosowanych programów i sposobów edukacji młodzieży.

Ze względu na uznanie klas mundurowych za podejście innowacyjne, ich tworzenie nie było obowiązkiem, ale samodzielną decyzją dyrekcji szkoły. W ostatnich latach jednak coraz więcej dyrektorów szkół zdecydowało się na otwieranie takich klas, co przekłada się, oczywiście, na zwiększoną liczbę absolwentów234. W 2012 r. w Polsce było około 220 szkół z takimi klasami235, a w 2015 r. - 538236.

Szybko jednak dostrzeżono potencjał, jaki tworzy się w klasach mundurowych, i państwo polskie zaczęło wspierać przedsięwzięcia uczniów oraz nauczycieli, m.in. przez wydanie zgody na organizowanie przez wojsko nieodpłatnych zajęć praktycznych z wykorzystaniem bazy szkoleniowej i sprzętu będących w wyposażeniu danej jednostki237 oraz zezwolenie na skrócenie służby przygotowawczej absolwentom takich klas. Na podstawie ustawy z dnia 24 kwietnia 2014 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz niektórych innych ustaw238 w art. 98d ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej dodano ust. 3 w brzmieniu: "Czas trwania służby przygotowawczej w przypadku absolwentów szkół realizujących programy innowacyjne lub eksperymentalne przysposobienia obronnego lub edukacji dla bezpieczeństwa oraz członków organizacji pozarządowych, którzy odbyli w tych szkołach lub organizacjach pozarządowych szkolenie odpowiadające w określonym zakresie programowi kształcenia realizowanemu w ramach służby przygotowawczej, może być ograniczony - stosownie do regulaminu kształcenia tej służby - pod warunkiem zawarcia porozumienia w tej sprawie przez szkołę lub organizację pozarządową z komendantem szkoły wojskowej lub ośrodka szkolenia, o których mowa w art. 98b ust. 1. Porozumienie wymaga zatwierdzenia przez Szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego"239.

Obecnie powstają koncepcje włączania uczniów klas wojskowych do procesu szkolenia rezerw osobowych Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, co wiążę się także z pomysłem przyjmowania absolwentów takich klas do obrony terytorialnej240.

Inną inicjatywą oddolną, zwiększająca poziom przygotowania obronnego polskiej młodzieży, jest zakładanie stowarzyszeń zawierających w swych statutach deklarację służby dla obronności. Jak zauważył G. Nowik, "[...] stowarzyszenia społeczne, a szczególnie związki młodzieży i stowarzyszenia o charakterze paramilitarnym, odgrywają ogromną rolę w dziedzinie wychowania obywatelskiego, kształtowania patriotycznych postaw i przysposobienia wojskowego przedpoborowych, a także utrzymywania wysokiej sprawności rezerw osobowych wojska"241. Stowarzyszenia młodzieżowe według kryterium G. Nowika - to stowarzyszenia, dla których "[...] charakterystycznym kryterium kwalifikacji jest nie tylko sam fakt zrzeszania młodzieży, ale wychowawczy (przygotowujący do przyszłych zadań życiowych) charakter organizacji jako całości. Są to przede wszystkim: Związek Harcerstwa Polskiego, Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej, Związek Strzelecki "Strzelec" Organizacja Społeczno-Wychowawcza, Związek Towarzystw Gimnastycznych "Sokół" w Polsce, Stowarzyszenia i Kluby Survivalowe"242. Stowarzyszenia zaś o charakterze paramilitarnym, według G. Nowika, są to organizacje nastawione na rozwój fizyczny i szkolenia specjalistyczne, zrzeszające osoby w różnym wieku, np. Aeroklub Polski, Liga Obrony Kraju, Liga Morska, Polski Czerwony Krzyż, Związek Polskich Spadochroniarzy, Polski Związek Radioorientacji Sportowej oraz Polski Związek Krótkofalowców243.

Urszula Staśkiewicz

PRZYGOTOWANIA OBRONNE SPOŁECZEŃSTWA POLSKIEGO

Wybrane aspekty

WARSZAWA

2020

Recenzenci:

prof. dr hab. inż. Waldemar Kitler

dr hab. inż. Marian Kuliczkowski

Redakcja merytoryczna:

dr Zbigniew Moszumański

Opracowanie graficzne i projekt okładki:

Agencja Wydawnicza IDEAPRESS Anna Skowrońska

Skład:

Katarzyna Pogrzebska

? Copyright by Wydawnictwo Towarzystwa Wiedzy Obronnej, 2020.

? Copyright by Urszula Staśkiewicz, 2020.

ISBN 978-83-944423-8-5 (miękka oprawa)

ISBN 978-83-68170-11-5 (pdf)

ISBN 978-83-68170-12-2 (epub)

ISBN 978-83-68170-13-9 (mobi)

Wydanie I

Publikacja sfinansowana ze środków własnych Autorki.

Wydawca:

Wydawnictwo Towarzystwa Wiedzy Obronnej

ul. 11 Listopada 17/19, 03-446 Warszawa

www.two.edu.pl

e-mail: kontakt@two.edu.pl

Wydawnictwo Towarzystwa Wiedzy Obronnej znajduje się w wykazie wydawnictw publikujących recenzowane monografie naukowe, sporządzonym przez MNiSzW: poz. 652, poziom I - 80 punktów.

Przygotowanie do druku:

Agencja Wydawnicza IDEAPRESS

ul. Łukowska 1/149, 04-113 Warszawa

www.ideapress.pl

Wstęp

Zbrojenie się zapowiada wojnę, a wojna jest kwestią wielkiej wagi.

Ktoś, kto się w nią wplątał bez uprzedniego przygotowania,

może być poczytywany za głupca.

Sun Tzu1

XXI wiek - to okres dużych przeobrażeń zarówno na arenie międzynarodowej, jak i w sytuacji wewnętrznej Polski. W Europie pojawiły się nowe zagrożenia, na które państwa zjednoczone w organizacjach międzynarodowych (np. NATO) i ponadnarodowych (Unia Europejska) nie były przygotowane. Warto chociażby zwrócić uwagę na zagrożenia cyberprzestrzeni, terroryzm i niepokój związany z masowymi migracjami. Zmiany te wymuszały ciągłe modyfikowanie systemu obronnego Polski i dostosowywanie go do aktualnej sytuacji, tak aby był zdolny do pełnienia swojej funkcji. W związku z tym także proces przygotowań obronnych ulegał przeobrażeniom. Zmiany musiały zostać wprowadzone zarówno w militarnej, jak i niemilitarnej części systemu obronnego.

Niniejsza monografia dotyczy problematyki przygotowań obronnych części niemilitarnej, a właściwie specyficznego obszaru niemilitarnych przygotowań obronnych - przygotowań obronnych społeczeństwa ze szczególnym uwzględnieniem kwestii edukacji obronnej. Należy bowiem zwrócić uwagę na fakt, że społeczeństwo zawsze bierze udział w wojnie lub w innej formie konfliktu zbrojnego. Czasem jest to udział czynny (np. wsparcie wojska), niekiedy bierny (np. ukrywanie się, próba przetrwania), natomiast zawsze obywatele są jej uczestnikami, gdyż wojna - z definicji - jest zjawiskiem społeczno-politycznym2.

Praca zawiera informacje o teoretycznych i normatywnych podstawach obronności (tj. wyjaśnienie podstawowych terminów z zakresu obronności, przegląd dokumentów strategicznych Polski z lat 1989-2017 i regulacje prawne dotyczące przygotowań obronnych) oraz wyniki analiz historyczno-porównawczych, podczas których porównywano proces przygotowań obronnych społeczeństwa polskiego funkcjonujący obecnie do tego wdrażanego i funkcjonującego w różnych okresach XX wieku w Polsce - w dwudziestoleciu międzywojennym, w okresie Polski Ludowej oraz w latach 90.

Niniejsze wydawnictwo - to także efekt analizy literatury przedmiotu dotyczącej kwestii przygotowań obronnych, albowiem bez mocnych podstaw teoretycznych stworzonych przez takich badaczy, jak m.in. Bolesław Balcerowicz, Jarosław Kardas, Waldemar Kitler, Stanisław Koziej, Marian Kuliczkowski, Jerzy Kunikowski, Józef Marczak, Jacek Pawłowski, Andrzej Pieczywok, Aleksandra Skrabacz i Jan Wojnarowski, nie można byłoby podjąć przedmiotowej problematyki.

Ostatnia część pracy - to ocena aktualnego poziomu przygotowań obronnych społeczeństwa polskiego oraz propozycja rozwiązań, które mogłyby ten poziom podwyższyć, a tym samym pozwolić na uzyskanie oczekiwanych w społeczeństwie polskim postaw oraz wysokiego poziomu wiedzy i umiejętności w zakresie dotyczącym obronności.

Efektem przeprowadzonych badań było dogłębne poznanie zalet, potrzeb oraz luk w obecnym stanie prawnym i organizacyjnym odnoszącym się do funkcjonowania procesu przygotowań obronnych społeczeństwa polskiego. Z tego też wynikła potrzeba ujęcia wyników kilkuletnich badań w formie niniejszego opracowania, które stanowi kontynuację działań autorki na rzecz określenia miejsca i roli społeczeństwa w systemie obronnym państwa w czasie pokoju, w sytuacjach kryzysowych oraz w czasie wojny.

Niniejsza publikacja uzyskała ostateczny kształt dzięki merytorycznemu wsparciu prof. dr. hab. inż. Waldemara Kitlera i dr. hab. inż. Mariana Kuliczkowskiego, którym w tym miejscu składam serdeczne podziękowanie.

Rozdział I

1. Sytuacja problemowa

Ostatnie lata - to okres dużych zmian. W Europie pojawiły się nowe zagrożenia, na które państwa zjednoczone w organizacjach międzynarodowych (np. w NATO) i ponadnarodowych (Unia Europejska) nie były przygotowane.

Jednym z zagrożeń, wymienionym w Europejskiej strategii bezpieczeństwa, przyjętej przez Radę Europejską w grudniu 2003 r.1, jest terroryzm. Od momentu ataku na World Trade Center w 2001 r. zamachy terrorystyczne stały się realnym zagrożeniem dla państw zachodnich. Oczywiście, państwa europejskie już wcześniej miały styczność z tym problemem (np. RAF w Niemczech, ETA w Hiszpanii), lecz w XXI wieku ewoluował on z zagrożenia regionalnego do zagrożenia globalnego. W 2015 r. liczba ofiar zamachów terrorystycznych w zachodniej Europie wyniosła 148 i była największa od 2004 r., kiedy w wyniku zamachu w Madrycie zginęło 191 osób, a rannych zostało ponad 14002.

Kolejnym dużym zagrożeniem, wynikającym z sytuacji międzynarodowej, jest zwiększony napływ uchodźców. Wojny i konflikty regionalne (głównie w Somalii, Iraku, Syrii i Sudanie, a w ostatnich latach także na Ukrainie) wywołały masową migrację. Zgodnie z danymi pochodzącymi z raportu pt.: Trendy światowe 2012 autorstwa Biura Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców (UNHCR), liczba uchodźców i przesiedleńców jest najwyższa od 1994 r.3. Zjawisko to bardzo mocno jest odczuwalne w całej Europie. W krajach Unii Europejskiej oraz w Szwajcarii, Norwegii, Liechtensteinie i w Islandii od 1 stycznia do 30 czerwca 2015 r. imigranci złożyli łącznie 419 020 wniosków o azyl4.

Następną zmianą, wywołującą zagrożenie państw europejskich, jest konflikt ukraińsko-rosyjski, będący skutkiem rewolucji Euromajdanu5, mającej miejsce na przełomie lat 2013 i 2014. Walki na wschodzie Ukrainy oraz problemy gospodarcze i polityczne spowodowały zwiększoną migrację Ukraińców do państw Unii Europejskiej (w 2010 r. 45 obywateli Ukrainy złożyło w Polsce wniosek o nadanie statusu uchodźcy, w 2013 r. - 46, a w 2014 r. - aż 22536).

Oprócz zwiększonego napływu obywateli Ukrainy, skutkiem sytuacji na Ukrainie było ochłodzenie stosunków dyplomatycznych Unii Europejskiej z Rosją, a tym samym zwiększenie poziomu zagrożenia pokoju w Europie. Na uwagę zasługuje także fakt, że Rosja od kilku lat systematycznie zwiększa wydatki na zbrojenie. Dane w tabeli 1 wskazują, jak duże są to kwoty.

Tab. 1. Wydatki Federacji Rosyjskiej na cele militarne w latach 1993-2015

Wydatki

Lata

1993

1994

1995

2003

2004

2005

2013

2014

2015

mln USD

40695

38471

25312

29227

30549

34716

63800

68378

73694

% PKB

4,2

4,5

3,8

3,7

3,3

3,3

3,8

4,1

4,9

Źródło: Military expenditure by country, in constant (2018) US$ m., 1988-2019, https://www.sipri.org/sites/default/files/Data%20for%20all%20countries%20from%201988%E2%80%932019%20in%20constant%20%282018%29%20USD.pdf [dostęp: 30.10.2019 r.]; Military expenditure by country as percentage of gross domestic product, 1988-2019, https://www.sipri.org/sites/default/files/Data%20for%20all%20countries%20from%201988%E2%80%932019%20as%20a%20share%20of%20GDP.pdf [dostęp: 30.10.2019 r.].

Opisane zmiany zachodzące na arenie międzynarodowej nie mogły pozostać bez wpływu na politykę bezpieczeństwa i obronności w Polsce, która ulegała kilkukrotnym aktualizacjom, aby możliwie najlepiej móc reagować na pojawiające się zagrożenia. Warto w tym miejscu wspomnieć chociażby o Strategii bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej z 2007 r., Strategii obronności Rzeczypospolitej Polskiej z 2009 r. (Strategii sektorowej do Strategii bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej), Strategii bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej z 2014 r. (poprzedzonej przyjęciem Strategii rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej 2022 oraz przeprowadzeniem pierwszego kompleksowego Strategicznego przeglądu bezpieczeństwa narodowego).

Modernizacji poddano także Siły Zbrojne RP. W 2009 r. zawieszono obowiązkową służbę wojskową7, w 2010 r. powstały Narodowe Siły Rezerwowe (NSR)8, w 2014 r. zmodernizowano system dowodzenia (m.in. wprowadzając dwa główne, połączone dowództwa zamiast czterech odrębnych oraz zmieniając Sztab Generalny WP z organu dowodzenia na ośrodek planowania strategicznego i projektowania rozwoju sił zbrojnych9), a w 2016 r. wprowadzono w życie koncepcję Wojsk Obrony Terytorialnej. Zwiększono także wydatki na zbrojenia, co jest częścią Planu technicznej modernizacji sił zbrojnych na lata 2013-202210.

System bezpieczeństwa narodowego funkcjonujący obecnie w Polsce został scharakteryzowany następująco w Strategii bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej z 2014 r.11: "System bezpieczeństwa narodowego obejmuje siły, środki i zasoby przeznaczone przez państwo do realizacji zadań w tym obszarze, odpowiednio zorganizowane, utrzymywane i przygotowywane. Składa się on z podsystemu kierowania i podsystemów wykonawczych, w tym podsystemów operacyjnych (obronny i ochronny) oraz podsystemów wsparcia (społeczne i gospodarcze)"12.

Podsystem kierowania tworzą "[...] organy władzy publicznej i kierownicy jednostek organizacyjnych, wykonujący zadania związane z bezpieczeństwem narodowym, wraz z organami doradczymi i aparatem administracyjnym oraz procedurami funkcjonowania i stosowną infrastrukturą"13.

Podsystemy operacyjne (obronny i ochronny), "[...] są przeznaczone do wykorzystywania szans, podejmowania wyzwań, redukowania ryzyka i przeciwdziałania zagrożeniom o charakterze polityczno-militarnym i pozamilitarnym. Podsystemy społeczne i gospodarcze zasilają je odpowiednimi zdolnościami i zasobami"14.

Podsystem obronny tworzą: Siły Zbrojne RP, dyplomacja, służby specjalne i przemysłowy potencjał obronny, w skład podsystemu ochronnego natomiast są włączone m.in.: służby porządku publicznego, służby bezpieczeństwa powszechnego (ratownictwo i ochrona ludności), instytucje ochrony infrastruktury krytycznej, instytucje przeciwdziałania oraz zwalczania terroryzmu i ekstremizmu, a także instytucje właściwe do spraw cyberbezpieczeństwa.

Podsystemy gospodarcze są tworzone m.in. przez instytucje bezpieczeństwa finansowego, podmioty bezpieczeństwa energetycznego, system rezerw strategicznych i jednostki naukowe. Zasadność istnienia oraz przygotowania podsystemu gospodarczego została uargumentowana w jego celu: "Celem przygotowań podsystemów gospodarczych bezpieczeństwa narodowego jest opracowanie i wdrożenie odpowiednich strategii i programów zapewniania bezpiecznego funkcjonowania podmiotów gospodarczych państwa w czasie zagrożenia i wojny oraz realizacja zadań gospodarczego wsparcia operacyjnych podsystemów systemu bezpieczeństwa narodowego"15.

Podsystemy społeczne - to m.in. system ochrony dziedzictwa narodowego, instytucje edukacji dla bezpieczeństwa oraz system zabezpieczenia społecznego. "Celem przygotowania podsystemów społecznych bezpieczeństwa narodowego jest zapewnienie ich efektywnego funkcjonowania w razie zagrożenia i wojny oraz doskonalenie zasad, procedur i zdolności realizacji zadań społecznego wsparcia podsystemów operacyjnych"16.

Należy jednak zauważyć, że system bezpieczeństwa narodowego tworzą nie tylko instytucje (prywatne czy państwowe), ale także obywatele, którzy są zobowiązani do obrony Polski na mocy Konstytucji (art. 85 ust. 1 "Obowiązkiem obywatela polskiego jest obrona Ojczyzny"17) oraz Ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej18.

Mimo że prawo wymaga od obywateli obrony ojczyzny, ich rola jednak nie została jednoznacznie określona. Tworząc system obronny państwa, określono m.in. zadania Sił Zbrojnych RP, administracji i przedsiębiorców, natomiast brakuje informacji odnośnie do konkretnych zadań obronnych dla osób cywilnych, brakuje wytycznych precyzujących, w jaki sposób obywatele (czy społeczeństwo) mieliby wspierać i (lub) współtworzyć system obronny państwa.

Oczywiście, istnieją regulacje prawne dotyczące świadczeń osób cywilnych na rzecz obrony, lecz brak konkretnych informacji, w jaki sposób obywatele mieliby przygotowywać się na wypadek wojny. Brak też informacji dotyczących czynności, jakie mieliby wykonywać przed wojną, aby w razie jej rozpoczęcia byli odpowiednio przygotowani.

Istotną rolę udziału społeczeństwa w obronności państwa dostrzegły już liczne państwa oraz organizacje międzynarodowe. Warto wspomnieć chociażby o takich państwach, jak Szwecja (na 9 mln obywateli około 600 tys. jest zrzeszonych w 24 organizacjach obronnych, a 100 tys. należy do Ochotniczych Oddziałów Obrony Kraju19), Szwajcaria (wysoko rozwinięty system obrony terytorialnej, broń jest przechowywana w domach, a liczne podziemne schrony umożliwiają ukrycie ludności, materiałów i sprzętu potrzebnego do obrony20), Francja (widoczna i efektywna współpraca systemu militarnego z niemilitarnym) czy Czechy (już w 1996 r. prezydent Vaclav Havel, stwierdził, że "[...] byłoby fatalną pomyłką wierzyć, że skoro wydajemy pieniądze na siły zbrojne, to obrona narodowa jest sprawą wyłącznie wojskową, którą reszta społeczeństwa nie powinna się interesować. Przygotowanie skutecznej obrony państwa jest nie do pomyślenia bez większego lub mniejszego udziału wszystkich instytucji państwowych"21).

Wśród organizacji międzynarodowych dostrzegających rolę ludności w bezpieczeństwie i obronności warto wyróżnić NATO, gdyż w kwietniu 1999 r. Rada Północnoatlantycka przyjęła Koncepcję strategiczną Sojuszu, w której uznano, że "[...] dla powodzenia operacji realizowanych przez NATO ogromne znaczenie mają również związki między siłami Sojuszu i lokalnymi władzami cywilnymi (zarówno rządowymi, jak i pozarządowymi). Współpraca cywilno-wojskowa jest wzajemnie zależna: władze cywilne coraz częściej potrzebują środków wojskowych, z drugiej strony dla operacji militarnych ogromne znaczenie ma wsparcie cywilne, jak np. logistyka, komunikacja, wsparcie medyczne i poparcie społeczne"22.

Chęć aktywizacji społeczeństwa i zwiększenia umiejętności obronnych ludności jest widoczna na przykładzie próby zreformowania systemu edukacji i systemu szkolenia rezerw dla wojska - mowa tu o klasach mundurowych i związanych z nimi programami edukacyjnymi oraz programami współpracy ze służbami mundurowymi.

Niemniej, mimo iż państwo polskie zaczyna coraz wyraźniej dostrzegać rolę ludności w bezpieczeństwie i obronności, brakuje konkretnych regulacji dotyczących sposobu przygotowań obronnych społeczeństwa. Z licznych badań wynika, że kwestia przygotowań obronnych społeczeństwa jest marginalizowana, a nawet sama chęć obywateli do obrony Ojczyzny jest niewielka.

Badania przeprowadzone przez Instytut Badań Rynkowych i Społecznych IBRIS w listopadzie 2016 r. wskazują, że aż 30% dorosłych Polaków stanęłoby do walki w obronie kraju w organizacjach wojskowych, paramilitarnych lub sanitarnych, gdyby nasz kraj stał się obiektem ataku ze strony innego państwa. Ponad 77% respondentów, w sytuacji agresji na Polskę, starałoby się przede wszystkich ochronić siebie i bliskich w miejscu zamieszkania (41,1%) lub w bezpiecznym miejscu na terenie Polski (36,5%). Blisko 23% badanych chciałoby w sytuacji bezpośredniego zagrożenia opuścić Polskę i szukać bezpiecznego miejsca za granicą23.

Według raportu Instytutu Sobieskiego: "[...] Od kilku lat kwota przyznawanych dotacji na realizację projektów zgłoszonych przez organizacje pozarządowe do MON utrzymuje się na poziomie około 8 mln zł. Warto zaznaczyć, że zgodnie z informacjami podanymi w Wykazie organizacji pozarządowych, które wykonały w 2013 r. zadania publiczne zlecone przez Ministerstwo Obrony Narodowej, na łączną sumę 8 530 376,50 zł, rozdysponowaną między różnego rodzaju organizacje, stowarzyszenia paramilitarne otrzymały jedynie 28 500 zł. Oznacza to, że MON praktycznie nie wspierało finansowo, przynajmniej do 2013 roku, organizacji paramilitarnych, które w efekcie mogły liczyć jedynie na wsparcie finansowe życzliwych samorządów, sponsorów oraz - w kwestii materialnej, infrastrukturalnej i szkoleniowej - jednostek wojskowych. [...] Poza utworzeniem FOP [Federacji Organizacji Proobronnych] oraz dopuszczeniem możliwości wejścia do systemu szkolenia przygotowującego do służby wojskowej (przy czym trudno ocenić praktyczne możliwości zrealizowania takiego zamysłu), MON nie podjęło żadnych poważniejszych decyzji w sprawie organizacji paramilitarnych"24.

Także system obrony cywilnej znajduje się aktualnie na niewystarczającym poziomie. Co prawda, z formalnego punktu widzenia, został on stworzony w celu funkcjonowania głównie w czasie wojny (w czasie pokoju ma za zadanie jedynie wspieranie odpowiednich służb w zwalczaniu klęsk żywiołowych i zagrożeń środowiska oraz usuwaniu ich skutków)25, niemniej fakt, iż od kilku lat znajduje się on w coraz gorszej kondycji, nie może ujść uwadze podczas dokonywania analiz ogólnego poziomu przygotowania obronnego Polski i Polaków.

Zgodnie z raportem Najwyższej Izby Kontroli dotyczącym przygotowania systemu ochrony ludności przed klęskami żywiołowymi oraz sytuacjami kryzysowymi: "Obrona cywilna kraju funkcjonuje praktycznie tylko na papierze"26. Jest to związane m.in. z istotnym spadkiem stanu osobowego formacji obrony cywilnej. Między rokiem 2009 a 2011 liczba formacji OCK zmniejszyła się z 19 618 do 14 492. Oznacza to zmniejszenie się stanu osobowego z 272 275 osób w 2009 r. do 188 513 w 2011 r.27.

Warto w tym miejscu zamieścić ocenę opracowaną przez Szefa Obrony Cywilnej Kraju dotyczącą m.in.: systemu wykrywania, ostrzegania i alarmowania ("zdecydowaną większość funkcjonujących syren stanowią syreny elektryczne starego typu, nieposiadające możliwości awaryjnego zasilania oraz przekazywania komunikatów głosowych"28), ewakuacji ludności na wypadek masowego zagrożenia życia i zdrowia ("szacuje się, że w planach ewakuacji, w skali kraju przewidziano możliwość przemieszczenia 7 mln 343 tys. osób, co stanowi 19,2% wszystkich obywateli kraju, przy czym założono, że 59,9% osób przewidzianych do ewakuacji uczestniczyć będzie w tym procesie przy wykorzystaniu własnych środków transportowych"29) oraz budownictwa ochronnego ("systematyczny spadek liczby budowli ochronnych, szczególnie służących ukryciu: w 2011 r. o następne 7 tys."30). Szef Obrony Cywilnej Kraju (OCK), oceniając i diagnozując stan przygotowania obrony cywilnej w Polsce, stwierdził, że wskazane jest rozważenie możliwości zwiększenia nakładów finansowych w budżetach Szefa OCK i wojewódzkich szefów obrony cywilnej31.

Problem niedofinansowania obrony cywilnej i systemu ochrony ludności przez wiele lat nie został rozwiązany. W 2019 r. na oficjalnej stronie Najwyższej Izby Kontroli zamieszczono następującą informację: "W Polsce nie funkcjonuje skuteczny system ochrony ludności. Organy odpowiedzialne za realizację zadań z zakresu zarządzania kryzysowego oraz obrony cywilnej nie stworzyły adekwatnych do występujących zagrożeń struktur, nie wdrożyły skutecznych procedur oraz nie zapewniły niezbędnych zasobów umożliwiających właściwe zarządzanie w przypadku wystąpienia sytuacji kryzysowych. Dostrzegając zaangażowanie i gotowość niesienia pomocy w razie wystąpienia różnego rodzaju katastrof przez funkcjonariuszy straży pożarnych, Policji, żołnierzy oraz zwykłych obywateli, NIK zwraca uwagę, iż nieprzygotowanie odpowiednich planów i procedur oraz niezapewnienie warunków do odpowiedniej koordynacji działań, może obniżać skuteczność działań służb odpowiedzialnych za ochronę ludności, zwłaszcza w razie wystąpienia sytuacji kryzysowej"32.

Zmieniająca się rzeczywistość oraz stale pojawiające się w mediach informacje o kolejnych zamachach terrorystycznych, napływie uchodźców, potrzebie zachowania własnej tożsamości narodowej w dobie globalizacji i manewrach wojskowych prowadzonych przez Rosję, nie mogły pozostać bez wpływu na sytuację społeczną w Polsce. Mimo iż z danych statystycznych wynika, że Polacy czują się bezpiecznie (w badaniach przeprowadzonych przez CBOS w 2016 r. 80% Polaków uznało Polskę za kraj, w którym żyje się bezpiecznie, a 95% przyznało, że miejsce, w którym mieszka, można nazwać bezpiecznym i spokojnym33), jest widoczna wśród obywateli chęć zwiększenia poczucia bezpieczeństwa i podwyższenia stopnia umiejętności obronnych. Jest obserwowany intensywny rozwój organizacji paramilitarnych i wzrost liczby strzeleckich klubów sportowych (w 2013 r. sportowych klubów strzeleckich zarejestrowanych w Polskim Związku Strzelectwa Sportowego było 210, w 2014 r. - 242, a w 2016 r. - już 313)34. W 2012 r. powstały takie stowarzyszenia, jak: FIA - Wierni w Gotowości pod Bronią, Polska Organizacja Wojskowa, Związek Strzelecki Rzeczypospolitej, a w 2013 r. - Związek Strzelecki "Strzelec" Józefa Piłsudskiego (obecnie deklaruje, że posiada 1400 strzelców i 120 "orląt" - dzieci do 15 roku życia)35 oraz Krakowska Legia Akademicka.

W ostatnich latach jest zauważalne także rozbudzenie społeczności internetowej, czego przykładami są: popularyzacja organizacji ROMB (Ruch Obywatelski Miłośników Broni) oraz aktywizacja środowiska działającego wokół portalu ObronaNarodowa.pl (Ruchu na Rzecz Obrony Terytorialnej odwołującego się do koncepcji Romualda Szeremietiewa oraz Józefa Marczaka i Ryszarda Jakubczaka z lat 90. ubiegłego wieku).

Powstają także specjalne hobbystyczne grupy osób przygotowujących się na wystąpienie sytuacji ekstremalnych, np. preppersi czy survivalowcy. Jest widoczna także popularyzacja postaw patriotycznych oraz propaństwowych.

Władze publiczne zdają się nie w pełni dostrzegać ani potencjału społecznego, ani zmian pojawiających się w społeczeństwie i nie odpowiadają na potrzeby swoich obywateli związane z chęcią zdobycia wiedzy oraz umiejętności niezbędnych w sytuacji zewnętrznego zagrożenia bezpieczeństwa państwa i w czasie wojny. Obecnie w koncepcji systemu obronnego państwa nie przewiduje się bowiem szczególnej roli obywateli - społeczeństwa w obronności państwa.

Podsumowując rozważania, można stwierdzić, że obecna sytuacja społeczno-polityczna budzi obawy polskich obywateli dotyczące możliwości utrzymania aktualnego stanu bezpieczeństwa państwa jako całości oraz bezpieczeństwa samego społeczeństwa, a wraz z tymi obawami wzrasta wśród obywateli świadomość oraz potrzeba zwiększenia umiejętności obronnych. Polskie ustawodawstwo jednakże, mimo iż wymaga od obywateli postawy proobronnej, nie do końca określiło w swoich aktach normatywnych rolę, jaką w systemie obronnym miałoby odgrywać społeczeństwo.

Rozdział II

Rozdział IV

4. Organizacje pozarządowe w systemie obronnym państwa

4.1. Organizacje pozarządowe - potencjał i możliwości

Organizacje pozarządowe, szeroko definiując, to wszystkie podmioty, których działalność nie jest nastawiona na osiąganie zysku i które nie są organami lub jednostkami podległymi administracji publicznej. Czasami organizacje pozarządowe nazywa się trzecim sektorem, aby podkreślić, że nie należą one ani do sektora publicznego ani do sektora przedsiębiorstw1. Czasami określa się je również jako "NGOsy", a nazwa ta jest skrótem angielskiego wyrażenia "Non Governmental Organizations", używanego w terminologii międzynarodowej.

Organizacje pozarządowe mają odmienne cele funkcjonowania, różny rodzaj działalności, a także innych beneficjentów. Klasyfikując organizacje pozarządowe według rodzaju działalności oraz korzystających, można wyróżnić cztery grupy:

organizacje świadczące usługi wyłącznie członkom organizacji, np. Anonimowi Alkoholicy; organizacje świadczące usługi nieczłonkom organizacji, np. Armia Zbawienia, organizacje będące rzecznikami pewnej sprawy dotyczącej wyłącznie członków organizacji, np. branżowe stowarzyszenie handlowe, organizacje będące rzecznikami pewnej sprawy dotyczącej nieczłonków organizacji, np. Amnesty International2.

Cel funkcjonowania organizacji pozarządowej nie musi przynosić pożytku publicznego ani nawet nie musi być realny3. Niezależnie jednak od celu funkcjonowania, organizacje pozarządowe powstają, aby zaspokajać potrzeby społeczeństwa. Jak dostrzegła A. Skrabacz, organizacje pozarządowe zaczęły powstawać w odpowiedzi na liczne potrzeby społeczne i nieumiejętność państwa do ich zaspokojenia4.

Przez pojęcie "organizacja", w instytucjonalnym pojmowaniu, rozumie się "[...] celową grupę społeczną, dysponującą określonymi środkami, która funkcjonuje według pewnych reguł i zasad, współpracującą ze sobą, by osiągnąć określony cel. Istotą organizacji jest świadomość zasad, reguł, misji, celów oraz synergia (dopasowanie, wspomaganie działań innych)"5.

Podobnie jest z organizacją pozarządową. Do jej istnienia jest potrzebna współpraca członków, przestrzeganie wspólnych zasad i dążenie do wspólnego celu. Z tego też względu wielu badaczy zauważa, że do powstawania organizacji pozarządowych niezbędny jest tzw. kapitał społeczny, a im większy kapitał społeczny w danej społeczności, tym większa jest aktywność społeczna, a tym samym powstaje więcej organizacji pozarządowych i więcej jest w nich zrzeszonych członków.

Kapitał społeczny - to "[...] sieć kontaktów, znajomości, powiązań, przynależności do organizacji i stowarzyszeń, która stwarza jednostce lepsze możliwości uzyskiwania innych społecznie cenionych zasobów - bogactwa, władzy, prestiżu itp."6. Termin ten najprawdopodobniej został po raz pierwszy użyty w 1916 r. przez L.J. Hanifana - kuratora amerykańskich szkół wiejskich. Jego zdaniem - "[...] kapitał społeczny odnosi się do tych namacalnych substancji, [które] liczą się najbardziej w codziennym życiu ludzi, a mianowicie dobra wola, towarzystwo, sympatia i stosunki wzajemne między jednostkami i rodzinami, czyli do tego wszystkiego, co kształtuje wspólnotę. [...] Jednostka jest społecznie bezradna, jeśli jest pozostawiona sama sobie. [...] Jeśli wchodzi ona w kontakt ze swoimi sąsiadami, a oni - ze swoimi sąsiadami, nastąpi akumulacja kapitału społecznego, który może natychmiast zaspokoić jej potrzeby społeczne i który może nieść potencjał społeczny wystarczający do istotnego poprawienia warunków życiowych w całej wspólnocie. Społeczność jako całość odniesie korzyść ze współpracy wszystkich jej części, jednostka natomiast odkryje w swoich związkach zalety pomocy, współczucia i towarzystwa swoich sąsiadów"7.

Badacz społeczny i politolog R. Putnam, analizując kapitał społeczny, ustalił, że ten rodzaj kapitału "[...] posiada tę cechę, że może mieć tzw. skutki zewnętrzne, oddziałujące na szerszą społeczność, tak że nie wszystkie koszty i korzyści ze związków społecznych przypadają w udziale osobie nawiązującej kontakt [...], np. jeśli wskaźnik przestępczości w mojej okolicy jest obniżany przez sąsiadów pilnujących nawzajem swoich domów, czerpię z tego korzyść, nawet jeśli sam spędzam większość czasu w drodze i nawet nie kłaniam się sąsiadom na ulicy"8.

Istnienie kapitału społecznego jest więc powiązane z powstawaniem organizacji pozarządowych, a także z istnieniem tzw. społeczeństwa obywatelskiego. Politolog i ekonomista F. Fukuyama zdefiniował społeczeństwo obywatelskie jako "[...] skomplikowaną sieć instytucji pośredniczących, która obejmuje organizacje ekonomiczne, dobrowolne stowarzyszenia, instytucje ekologiczne, kluby, związki zawodowe, media, organizacje charytatywne i kościoły, a z kolei ono opiera się na rodzinie"9. Jednym ze skutków istnienia społeczeństwa obywatelskiego, wyróżnionych przez amerykańskiego socjologa S.M. Lipseta, jest natomiast "[...] uczenie i przyzwyczajanie obywateli do twórczych zachowań, aktywizowanie małych społeczności lokalnych, a tym samym reagowanie na potrzeby społeczne"10.

Potrzeby człowieka, a także potrzeby całych społeczeństw analizował, opisał i zhierarchizował A. Maslow (jeden z najważniejszych przedstawicieli nurtu psychologii humanistycznej i psychologii transpersonalnej). Bezpieczeństwo - zgodnie ze stworzoną przez niego piramidą potrzeb - jest jedną z najważniejszych potrzeb i znajduje się zaraz za potrzebami fizjologicznymi11. Tezę tę potwierdzili także inni badacze problematyki bezpieczeństwa. Należy więc uznać, że bezpieczeństwo jest "[...] naczelną potrzebą i wartością człowieka i grup społecznych, a zarazem ich najważniejszym celem"12.

Reasumując, organizacje pozarządowe mają na celu zaspokajanie potrzeb społecznych, których nie zaspokaja państwo. Jedną z najważniejszych potrzeb jest potrzeba bezpieczeństwa. Bezpieczeństwo jest pojęciem niezwykle szerokim. Dla całości społeczeństwa żyjącego w danym państwie najistotniejsze jest bowiem bezpieczeństwo narodowe, gdyż obejmuje ono swoim zakresem zakresy innych rodzajów bezpieczeństwa.

Bezpieczeństwo narodowe, mimo że składa się z wielu aspektów (jak np. bezpieczeństwo kulturowe, ekologiczne czy zdrowotne), w dużej mierze opiera się na bezpieczeństwie militarnym. Aby więc poziom bezpieczeństwa narodowego był odpowiedni, niezbędne jest uzyskanie odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa militarnego, na którego wpływ mają wszelkie działania zmierzające do uzyskania militarnej świadomości sytuacyjnej oraz działania potrzebne do neutralizowania zagrożeń militarnych. Dlatego też tak ważne jest przygotowanie obronne i to zarówno sfery militarnej, jak i niemilitarnej państwa.

Obecnie potrzebę przygotowania obronnego części niemilitarnej państwa dostrzega zarówno społeczeństwo, jak i państwo. Jak bowiem zauważył W. Kitler, "[...] współcześnie, jak nigdy dotąd, obrona narodowa zależy od aktywności cywilnej (niemilitarnej). Podstawę takiego stanu rzeczy stanowi fakt, iż tylko połączenie środków i narzędzi militarnych i niemilitarnych w jeden harmonijny zbiór metod działania zapewni kontrolę nad źródłami i skutkami zagrożeń bezpieczeństwa narodowego"13. Z tego względu niezwykle ważne dla obronności państwa są więc organizacji pozarządowe.

4.2. Organizacje pozarządowe w SOP - przegląd dotychczasowych badań naukowych

Tworzenie organizacji pozarządowych jest sposobem społeczeństwa na walką z zagrożeniami. Jak określiła to A. Skrabacz, "Można wskazać, że:

naturalną reakcją człowieka na zagrożenie jest umiejętność samoobrony; poziom bezpieczeństwa znacznie wzrasta, gdy ludzie nie działają indywidualnie, lecz stowarzyszają się, a samoobrona przyjmuje postać zorganizowaną; w stowarzyszeniach człowiek nie tylko wzmacnia potrzebę bezpieczeństwa, ale także realizuje potrzebę przynależności, samorealizacji, służby dla dobra innych"14.

Kwestię miejsca i roli społeczeństwa, a także tworzonych przez społeczeństwo organizacji samorządowych w systemie obronnym państwa poruszało wielu badaczy problematyki bezpieczeństwa i obronności, np. K. Gąsiorek w swojej publikacji dotyczącej zewnętrznych i wewnętrznych uwarunkowań przygotowań obronnych państwa15 przedstawił opinię, że "[...] państwo, broniąc się przed agresją, powinno, oprócz wojsk operacyjnych, przygotować i wykorzystać do obrony takie środki, jak:

wojska obrony terytorialnej, walory obronne i przygotowanie obronne własnego terytorium, społeczeństwo obronnie przygotowane do wsparcia sił zbrojnych oraz prowadzenia obrony, działania nieregularne w masowej skali"16.

W dalszej części swojej pracy K. Gąsiorek argumentował swoją tezę przykładami z kilku państw. Zgodnie z jego analizami w Szwajcarii, Finlandii, Szwecji i Izraelu w powszechnej obronie narodowej uczestniczy 10-13% ogółu ludności, a pozostała część dorosłego społeczeństwa jest wykorzystywana w obronnych strukturach pozamilitarnych17. Państwa te, scharakteryzowane przez K. Gąsiorka jako najbogatsze i najsprawniejsze, powinny być według niego przykładem dla państw chcących zadbać o odpowiedni poziom bezpieczeństwa narodowego.

Tę kwestię poruszył również G. Nowik. Zauważył on, że zgodnie z założeniami doktryny wojennej o charakterze obronnym jednym z istotnych warunków tworzenia skutecznego systemu obronnego państwa jest posiadanie przez armię szerokiego zaplecza społecznego: "[...] Urzeczywistnienie tych założeń - tzn. budowanie społecznego zaplecza sił zbrojnych i obrony cywilnej - określa rolę stowarzyszeń społecznych w systemie obronnym państwa, a szczególnie w systemie przygotowań obronnych (edukacji obronnej) społeczeństwa, głównie młodzieży (przedpoborowej czy poborowej, w tym przede wszystkim tej, która nie będzie odbywała służby wojskowej), a także utrzymania sprawności i gotowości obronnej rezerw osobowych Sił Zbrojnych i obrony cywilnej"18.

Potrzebę włączania organizacji pozarządowych (społeczeństwa) w system obronny państwa dostrzegły także organizacje międzynarodowe. Organizacja Narodów Zjednoczonych (której celem istnienia jest, zgodnie z preambułą Karty Narodów Zjednoczonych, m.in. zapobieganie wojnie, poprawa warunków życia w większej wolności oraz stworzenie warunków umożliwiających utrzymanie sprawiedliwości19) utrzymuje formalne stosunki z blisko 3000 organizacji pozarządowych20. Także Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego (jeden z najbardziej skutecznych sojuszów obronnych we współczesnym świecie21) podkreśla wagę współpracy z lokalnymi władzami cywilnymi (zarówno rządowymi, jak i pozarządowymi) podczas operacji przez nią prowadzonych22.

Oczywiście, należy pamiętać, że przygotowanie obronne społeczeństwa różni się zasadniczo od przygotowania obronnego żołnierzy. Edukacja wojskowa charakteryzuje się wysokim profesjonalizmem i specjalizacją oraz bardzo dobrą organizacją23, aczkolwiek inne zadania obronne są przeznaczone dla ogółu społeczeństwa, a inne dla wyspecjalizowanych grup szkolonych do obrony państwa. Zasadne jest więc dostrzeganie różnic w stopniu profesjonalizacji wykonywania zadań obronnych. Zamiast jednak przy tym umniejszać rolę, jaką w systemie obronnym państwa odgrywają obywatele zrzeszeni w organizacjach pozarządowych, lepiej byłoby spożytkować istniejący w stowarzyszeniach potencjał wychowawczy, szkoleniowy i organizacyjny (w tym bazę kadrową, sprzętową i terenową)24.

Analizując miejsce i rolę organizacji pozarządowych w systemie obronnym państwa, warto przedstawić wyniki badań prowadzonych przez G. Nowika, który, dokonując przeglądu organizacji pozarządowych, rozróżnił trzy wymiary uczestnictwa stowarzyszeń w systemie obronnym państwa:

wymiar społeczny - społeczne lobbowanie w sprawach wojska i obronności; wymiar indywidualny (osobowy) - kształtowanie świadomości obronnej, propaństwowych postaw, zdobywanie umiejętności przydatnych w sytuacjach zagrożenia, rozwijanie tężyzny fizycznej i cech przywódczych; wymiar organizacyjny - organizacja współpracy stowarzyszeń między sobą oraz z wojskiem, wystandaryzowanie systemu sprawdzania poziomu zdobytych umiejętności i wiedzy, skorelowanie elementów programu stowarzyszeń z wymogami programu szkolenia przydatnego w obronie cywilnej i szkolenia wojskowego25.

Interesujące podejście do tej problematyki zaprezentowała także A. Nowakowska-Krystman. Analizowała ona system obronny państwa przy użyciu teorii zasobowej. Umożliwiło to spojrzenie na system niemilitarny (a więc na część systemu, do której przynależą organizacje pozarządowe) jak na źródło zasobów, z których można, a nawet powinno się korzystać26. Zasoby podsystemu niemilitarnego wyróżnione przez A. Nowakowską-Krystman zostały przedstawione w tabeli 10.

Tab. 10. Zasoby podsystemu niemilitarnego

Zasoby materialne

Zasoby niematerialne

kapitał ludzki

kapitał organizacyjny

kapitał rynkowy

Zasoby naturalne

kompetencje

procedury podejmowania decyzji

edukacja na rzecz obronności

Środki trwałe i nieruchomości

wiedza

regulaminy, plany, programy, instrukcje

system szkolenia obronnego

Transport i infrastruktura transportowa

doświadczenie

zasady współdziałania

-

Rezerwy strategiczne

umiejętności kierowania

planowanie obronne

-

Potencjał produkcyjny przedsiębiorców

poziom wyszkolenia

polityka kadrowa

-

Infrastruktura ochrony ludności

stan świadomości

zarządzanie zasobami osobowymi

-

Infrastruktura krytyczna

-

-

-

Źródło: A. Nowakowska-Krystman, Determinanty sukcesu systemu obronnego państwa w świetle teorii zasobowej, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2014, s. 119.

Dane w tabeli 10 przedstawiają wybrane zasoby, które mieszczą się w systemie niemilitarnym. Niewątpliwie jednak w dużej części zasoby te są tworzone przez organizacje pozarządowe. Jak w praktyce wykorzystuje się potencjał i zasoby organizacji pozarządowych, opisano w kolejnej części niniejszej pracy.

4.3. Wykorzystanie organizacji pozarządowych w systemach obronnych państw europejskich

Rozważając zagadnienie wykorzystania organizacji pozarządowych w systemie obronnym państwa, zasadne jest wyróżnienie społecznych organizacji proobronnych oraz organizacji paramilitarnych spośród zbioru organizacji pozarządowych, gdyż to te dwa typy organizacji najlepiej przygotowują społeczeństwo do wykonywania zadań obronnych. Oczywiście, pozostałe organizacje pozarządowe także w pewnych stopniu przyczyniają się do podwyższenia poziomu przygotowania obronnego społeczeństwa, co zostało opisane w poprzedniej części niniejszej pracy, np. przez zwiększanie poziomu zaufania lokalnej społeczności, budowanie poczucia przynależności do wspólnoty obywateli, zwiększanie poczucia bezpieczeństwa i wytworzenie potrzeby współdziałania z innymi, aby osiągnąć wspólny cel. Niemniej jednak ich wkład w system obronny państwa jest nieco mniejszy, a na pewno inny. "[...] Mówiąc o społecznych organizacjach proobronnych (SOP), mamy na myśli zrzeszenia, związki sformalizowane lub nieformalne, które w swej działalności uwzględniają przysposobienie ludności do obrony kraju. Można tu wymienić kilka rodzajów takich organizacji, jak np.: organizacje młodzieżowe, organizacje kombatanckie, specjalistyczne zrzeszające młodzież i dorosłych uprawiających nietypowe sporty, hobby itp. (związek spadochroniarzy, związek krótkofalowców). Natomiast, jeśli mowa jest o organizacjach paramilitarnych, to należy tutaj wymienić przede wszystkim organizacje formalne oraz nieformalne, które w swej strukturze i działaniu przypominają regularne siły zbrojne, lecz nie są częścią wojska. Do organizacji tych można zaliczyć przede wszystkim związki strzeleckie, grupy rekonstrukcyjne, grupy ASG27, ZHP, ZHR"28.

Pozytywne aspekty użycia organizacji pozarządowych w systemie obronny państwa zostały dostrzeżone już wiele lat temu, a same organizacje są wcielane do systemu obrony cywilnej w wielu państwach29. Na przykład, we Francji obrona narodowa w sferze niemilitarnej oznacza cywilną obronę przed wszelkimi zagrożeniami i ich skutkami, tj. militarnymi, politycznymi, gospodarczymi, społecznymi itp.30. Celem istnienia wielu francuskich organizacji pozarządowych jest współtworzenie oraz wspieranie obrony cywilnej.

Innym przykładem państwa, w którym organizacje pozarządowe działają na rzecz wspierania obronności państwa, są Niemcy, w których odgrywają one istotną rolę, chociażby w zakresie edukacji społeczeństwa (nie tylko młodzieży, ale i bezrobotnych, imigrantów, przedstawicieli instytucji publicznych itp.)31. W Niemczech powstał Federalny Związek Samoobrony (Bundesverband Selbstverteidigung), tj. "[...] centralne stowarzyszenie o charakterze publicznym, posiadające ponad 400 oddziałów na terenie całego kraju. Związek jest nadzorowany bezpośrednio przez ministra spraw wewnętrznych, a współpracuje z wieloma innymi organizacjami ratowniczymi, humanitarnymi, pomocowymi, takimi jak: Niemiecki Czerwony Krzyż (Deutsches Rotes Kreuz), Niemieckie Towarzystwo Ratowania Życia (Deutsche Lebens--Rettungs-Gesellschaft), Związek Pracowników Samarytan (Arbeiter--Samariter-Bund), [...] Organizacja Pomocy Technicznej (Technische Hilfeleistung) [...]"32.

Kolejnym państwem, w którym organizacje pozarządowe wspierają państwo w podwyższaniu poziomu przygotowania obronnego społeczeństwa, jest Wielka Brytania. Wśród wielu organizacji pozarządowych angażujących się w taką działalność można wskazać chociażby Team Rubicon, którą współtworzyli weterani wojenni, a której celem było przygotowanie społeczeństwa na wszelkiego rodzaju zagrożenia oraz pomoc w razie zaistnienia niebezpieczeństwa (wojny, katastrofy naturalnej itp.). W czerwcu 2020 r. organizacja ta zostałą przekształcona w RE:ACT Disaster Response z pozostawieniem dotychczasowych zadań. Prezesem zarządu nowej organizacji został były dowódca brytyjskich sił lądowych gen. Nick Parker33. Inną organizacją pozarządową wartą zaprezentowania jest British Association for Shooting and Conservation (BASC)34. Zajmuje się ona m.in. promowaniem odpowiedzialnego społeczeństwa obywatelskiego, dążeniem do ustanowienia i utrzymania jednoznacznych zasad regulujących dostęp do broni, popularyzacją wiedzy o broni i prowadzeniem szkoleń z zakresu obsługi broni.

Także Litwa dostrzegła potrzebę edukacji obronnej społeczeństwa i roli obywateli w obronie narodowej, a w ramach modernizacji swojego systemu obronnego Litwa zwiększyła wydatki na organizacje pozarządowe i poszczególne inicjatywy wspierające przygotowanie obronne społeczeństwa. Budżet Związku Strzelców Litewskich (Lietuvos šauli? sąjunga) od 2014 do 2016 r. wzrósł dwukrotnie, a Ministerstwo Obrony Narodowej w 2016 r. współfinansowało 38 inicjatyw organizacji pozarządowych związanych z edukacją patriotyczną i obroną. W 2016 r. stworzono także ponad 200 wydarzeń i prezentacji dla organizacji pozarządowych, urzędników państwowych i samorządowych, szkół i uniwersytetów oraz dla przedstawicieli biznesu35.

W Estonii także działają liczne organizacje paramilitarne, które pomagają przygotować pod względem obronnym społeczeństwo, m.in. przez prowadzenie edukacji patriotycznej i obywatelskiej, promowanie wychowania fizycznego i sportu oraz przygotowanie ludności do działań w ramach systemu zarządzania kryzysowego. Jedną z ważniejszych organizacji jest Estońska Liga Obrony (Kaitseliit) - ochotnicza, apolityczna, paramilitarna organizacja włączona w system bezpieczeństwa państwa36. Obecnie organizacja liczy 16 tys. członków. Wraz z organizacją żeńską (Naiskodukaitse) oraz organizacjami młodzieżowymi (Noored Kotkad, Kodutütred) liczba członków-ochotników wynosi 26 tys.37.

Przykładem państwa, w którym pozarządowe organizacje proobronne odgrywają szczególną rolę, jest Szwecja. Na 9 mln obywateli jest 600 tys. zrzeszonych w 24 organizacjach obronnych, a 100 tys. należy do Ochotniczych Oddziałów Obrony Kraju38. Jako przykłady szwedzkich organizacji, które odgrywają szczególna rolę w obronności państwa i współpracują ze szwedzką Gwardią Krajową (Hemvärnet), można wskazać:

Riksförbundet Sveriges lottak?rer (Stowarzyszenie Szwedzkich Wolontariuszek Lotta) - w tej organizacji członkinie otrzymują przeszkolenie medyczne, z obsługi broni strzeleckiej, a także z obrony przed bronią masowego rażenia; Frivilliga Radioorganisationen (Ochotnicza Organizacja Radiowa) - członkowie tej organizacji przechodzą szkolenie teleinformatyczne, przygotowując się do wykonywania zadań związanych z organizacja łączności radiowej i połączeń telefonicznych; Frivilliga Flygk?ren (Ochotniczy Korpus Powietrzny) - zadaniem jego członków jest zdobycie umiejętności potrzebnych do prowadzenia rozpoznania i transportu powietrznego.

Analizując szwedzkie rozwiązania, nie można pominąć jednej z największych organizacji proobronnych w Szwecji, czyli Försvarsutbildarnę - Federację na rzecz Ochotniczej Edukacji Obronnej i Szkolenia. To dobrowolna, obywatelska organizacja pozarządowa o charakterze proobronnym, działająca na terenie całej Szwecji i koordynująca działalność wchodzących w jej skład stowarzyszeń. Działa ona zarówno na rzecz szwedzkich Sił Zbrojnych (obrony terytorialnej i misji zagranicznych), jak też systemu zarządzania kryzysowego. Skupia 13 organizacji krajowych o różnych specjalizacjach, 26 organizacji regionalnych, 172 organizacje lokalne oraz 41 organizacji młodzieżowych39. Do Federacji tej należą m.in.:

Svenska CBRN40 - Szwedzkie Stowarzyszenie Obrony przed Bronią Masowego Rażenia, Kustjägarna - Stowarzyszenie Strzelców Przybrzeżnych; Fallskärmsjägarna - Stowarzyszenie Strzelców Spadochronowych.

Przykłady te ukazują, jak duży potencjał obronny istnieje w organizacjach pozarządowych i w jaki sposób potencjał ten jest wykorzystywany w systemach obronnych państw europejskich.

Rozdział V

Wstęp

Republika Estonii to państwo o powierzchni 45 336 km 2 , którego liczba ludności w roku 2023 wynosiła 1 365 884 osób. Całkowita powierzchnia Estonii jest siedem razy mniejsza od powierzchni Polski. Państwo to od czasu pełnoskalowej agresji Federacji Rosyjskiej na teren Ukrainy wzbudza coraz większe zainteresowanie badaczy problematyki bezpieczeństwa i obrony narodowej. Estonia stanowi bowiem część wschodniej flanki NATO, a także część zewnętrznej granicy Unii Europejskiej. Sąsiaduje z Rosją i Łotwą (granica lądowa), a poprzez morze najbliższym jej sąsiadem jest Finlandia (granica morska).

Estonia to państwo, które charakteryzuje się jednym z najwyższych wskaźników woli walki wśród swoich obywateli, osiąga jeden z najwyższych wskaźników zaufania obywateli do rządu spośród państw członkowskich UE i jest liderem w zakresie digitalizacji państwa. Jednocześnie jednak jest jednym z najbardziej narażonych na agresję ze strony Federacji Rosyjskiej krajów. Sytuacja ta spowodowana jest czynnikami historycznymi, geopolitycznymi oraz społecznymi.

Należy jednak zwrócić uwagę na fakt, że współcześnie atak może przybrać całkiem inną formę niż w wiekach poprzednich - w XXI wieku wojna jest już nie tylko wojną tradycyjną, ale może być wojną hybrydową czy wojną prowadzoną w cyberprzestrzeni.

Ze względu na zmiany w środowisku bezpieczeństwa, a tym samym pojawienie się nowych zagrożeń, zmiany musiały również zajść w polityce międzynarodowej prowadzonej przez państwa europejskie (i Unię Europejską) oraz w procesie przygotowań obronnych państw.

Autorka niniejszej książki postanowiła dokonać analizy systemu obronnego Estonii, tj. określić stojące przed tym krajem wyzwania geopolityczne, sprawdzić rozwiązania prawno-organizacyjne i scharakteryzować rolę społeczeństwa obywatelskiego w procesie przygotowań obronnych. Celem pracy było znalezienie wyjątkowych cech modelu obronnego Estonii na tle innych państw, a także opracowanie założeń teoretycznych modelu koncepcyjnego współpracy organizacji społeczeństwa obywatelskiego z systemem obronnym państwa w kontekście zagrożeń XXI wieku.

Aby zrealizować zamierzony cel, skorzystano z rozbudowanej metodologii, w tym przeprowadzono liczne konsultacje w ośrodkach akademickich w Estonii oraz wizyty studyjne. Część badań finansowana była ze środków Estonian institutions of higher education (HEI).

Rozdział 1 Rama metodologiczna pracy

1.1 Założenia koncepcyjne

1.1.1 Problemy badawcze

Głównym problemem jest znalezienie odpowiedzi na pytanie badawcze: Jaki jest stan teorii i praktyki w zakresie kształtowania i funkcjonowania systemu obronnego Estonii, w tym jakie wyjątkowe cechy odróżniają system estoński od innych systemów obronnych w regionie oraz jaka powinna być koncepcja modelu systemu obronnego państwa w kontekście przygotowania na wojny XXI wieku?

Aby znaleźć odpowiedź na główne pytanie badawcze, konieczne było udzielenie odpowiedzi na pytania szczegółowe i pomocnicze podzielone na kilka grup tematycznych:

I Pytania dotyczące istoty wojen w XXI wieku:

Pytanie szczegółowe: W czym tkwi/jaka jest istota wojen XXI wieku?

Pytania pomocnicze:

Czy wojna XXI wieku jest inną wojną niż te prowadzone w wiekach poprzednich, czy też - jak wskazują krytycy koncepcji nowej wojny - "nowe wojny" można odnaleźć we wcześniejszych wojnach, a dominacja zimnej wojny przyćmiła znaczenie "małych wojen" lub konfliktów o "niskiej intensywności"? Czy nowe odmiany wojen (np. wojna cybernetyczna) są nadal wojnami w rozumieniu teorii wojny Clausewitza? Jakie nowe zagrożenia pojawiły się w XXI wieku i czy wymuszają one zmianę modelu systemu obronnego, aby spełniał on swoją funkcję? Które z nowych zagrożeń, charakterystycznych dla XXI wieku, w sposób szczególny dotyczą Estonii?

II Pytania dotyczące modelów współczesnych systemów obronnych:

Pytanie szczegółowe: Jakie są modele współczesnych systemów obronnych?

Pytania pomocnicze:

Jakie strategie obronne stosowane są w wybranych krajach europejskich z różnymi możliwościami, warunkami i zagrożeniami? W jakim zakresie różne kraje europejskie współpracują z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego w tworzeniu systemu obronnego państwa? W jaki sposób kształtowane jest międzynarodowe środowisko bezpieczeństwa w XXI wieku? W jaki sposób Estonia wpływa na swoje międzynarodowe środowisko bezpieczeństwa?

III Pytania dotyczące roli organizacji społeczeństwa obywatelskiego:

Pytanie szczegółowe: Jaką rolę spełniają organizacje społeczeństwa obywatelskiego w dziedzinie obronnej państwa?

Pytania pomocnicze:

Mając na uwadze charakter wojen XXI wieku, jakie zadania obronne mogłyby wykonywać organizacje społeczeństwa obywatelskiego? Jakie niebezpieczeństwa/zagrożenia dla państwa niesie ze sobą współpraca organizacji społecznych z systemem obronnym państwa? Jaka jest rola społeczeństwa i organizacji społeczeństwa obywatelskiego w systemie obronnym Estonii?

IV Pytania dotyczące rozwiązań prawno-administracyjnych:

Pytanie szczegółowe: Jakie powinny istnieć rozwiązania prawno -administracyjne w dziedzinie obronnej państwa?

Pytania pomocnicze:

Jakie rozwiązania organizacyjno-administracyjne pozwalałyby w bezpieczny dla państwa sposób korzystać ze wsparcia organizacji społeczeństwa obywatelskiego w swoim systemie obronnym? Jakie powinny być procedury, które mogłyby być stosowane podczas korzystania ze wsparcia organizacji społeczeństwa obywatelskiego w procesie przygotowań obronnych, podczas zagrożenia bezpieczeństwa państwa, w czasie kryzysu oraz wojny? Jakie rozwiązania organizacyjno-administracyjne dotyczące współpracy organizacji społeczeństwa obywatelskiego z systemem obronnym państwa istnieją w modelu estońskim?

V Pytania dotyczące modelu koncepcyjnego:

Pytanie szczegółowe: Jakie powinny być zasady i modele współpracy organizacji społeczeństwa obywatelskiego z systemem obronnym państwa, szczególnie w kontekście współczesnych konfliktów zbrojnych i wyzwań XXI wieku?

Pytania pomocnicze:

Jeśli organizacje społeczeństwa obywatelskiego miałyby współpracować z systemem obronnym państwa, czy powinien istnieć jeden (regionalny, światowy, kulturowy?) model integracji organizacji społeczeństwa obywatelskiego ze strukturami systemu obronnego państwa, czy też powinno istnieć kilka takich modeli? Jakie powinny być założenia teoretyczne dla koncepcji współpracy organizacji społeczeństwa obywatelskiego z systemem obronnym państwa w kontekście wojen prowadzonych w XXI wieku?

1.1.2 Cel pracy

Jako cel poznawczy badań (pierwszy) wyznaczono poznanie dorobku naukowego i praktyki w zakresie funkcjonującego obecnie systemu obronnego Estonii, w tym współpracy estońskich organizacji społeczeństwa obywatelskiego z systemem obronnym państwa, estońskich organów państwowych i doradczych w zakresie bezpieczeństwa narodowego, a także służb działających na rzecz bezpieczeństwa. Celem poznawczym drugim było uzyskanie perspektywy historyczno-porównawczej kształtu SOP, w tym poznanie zmian, które zaszły w Estonii w obszarze społecznym i geopolitycznym, a które to zmiany mogły wpływać na kształt obecnego modelu systemu obronnego. Celem poznawczym trzecim było znalezienie cech estońskiego systemu obrony narodowej, w tym modelu współpracy państwa z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego, które wyróżniają system obronny Estonii na tle innych państw europejskich.

Celem diagnostycznym pierwszym było usystematyzowanie istniejącej teorii i praktyki w zakresie misji, celów, funkcji i zadań systemu obronnego państwa jako samodzielnego systemu, oraz misji, celów, funkcji i zadań systemu obronnego państwa w systemie bezpieczeństwa narodowego. Celem diagnostycznym drugim było znalezienie specyficznych cech krajowych rozwiązań dotyczących współpracy organizacji społeczeństwa obywatelskiego (np. organizacji pozarządowych oraz wspieranych przez państwo organizacji proobronnych), które mogłyby zostać wykorzystane do stworzenia regionalnego modelu wzmacniającego zarówno systemową, jak i społeczną odporność na nowe wojny i zagrożenia.

Praktycznym (utylitarnym) celem było dokonanie oceny obecnego stanu wiedzy na temat estońskich praktyk, aby zapewnić zarówno podstawy do stworzenia szerszego zestawu najlepszych praktyk regionalnych, jak i aktualnej wiedzy na potrzeby edukacji akademickiej i instytucji państwowych. Celem było zatem zbadanie zakresu, przesłanek i mechanizmów przyczynowych wzajemnych powiązań między narodowym (państwowym) systemem obronnym a organizacjami społeczeństwa obywatelskiego, jak również wskazanie możliwych rozwiązań mających na celu optymalizację efektywności sytemu obronnego państwa i wypracowanie modelu, a następnie koncepcji umożliwiającej właściwą realizację misji, celów, funkcji i zdań systemu obronnego państwa, a poprzez to zagwarantowanie bezpieczeństwa społeczeństwu i państwu w kontekście zagrożeń XXI wieku. Drugim celem praktycznym było stworzenie ram teoretycznych niezbędnych do właściwej analizy tej współpracy.

Ważnym elementem podjętej analizy jest sprawozdanie z badań założeń teoretycznych modelu koncepcyjnego systemu obronnego Estonii w kontekście zagrożeń XXI wieku, w tym znalezienie wyjątkowych cech modelu obronnego Estonii na tle innych państw.

1.1.3 Hipotezy badawcze

W odpowiedzi na szczegółowe pytania badawcze postawiono pięć hipotez odnoszących się do poszczególnych grup tematycznych pytań.

Hipoteza badawcza dotycząca pierwszego problemu szczegółowego zakłada, że wojny w XXI wieku znacząco różnią się od tych prowadzonych w czasach takich klasyków strategii wojennej jak Clausewitz oraz Machiavelli. Zmienił się chociażby obszar (wojny w cyberprzestrzeni), a także strony walczące (nie są to już tylko państwa, ale i podmioty quasi-państwowe i różnego rodzaju organizacje). Wojna wciąż jednak pozostaje wojną w klasycznym rozumieniu jej znaczenia, czyli jest aktem przemocy mającym na celu zmuszenie przeciwnika do spełnienia naszej woli1. Zmiany te dotyczą również środowiska bezpieczeństwa Estonii, która w sposób szczególny odczuwa zagrożenia typowe dla XXI wieku (cyberataki, wojna hybrydowa).

Hipoteza badawcza dotycząca drugiego problemu szczegółowego zakłada, że państwa w różny sposób dostosowują swój system obronny do nowych, zmienionych realiów konfliktów między państwami. Niektóre z nich wykorzystują potencjał płynący z systemu pozamilitarnego, a inne uważają, że brak integracji tych systemów byłby dużym krokiem naprzód, odpowiednim dla kształtu wojen XXI wieku. Systemy obronne państw różnią się także w zależności od możliwości, jakie posiada państwo. Niektóre państwa w głównej mierze inwestują w nowoczesne uzbrojenie i utrzymywanie tylko armii zawodowej, podczas gdy inne - poprzez obowiązkową powszechną służbę wojskową starają się przygotować obronnie jak największą część swojego społeczeństwa. Hipoteza zakłada również, że mniejsze państwa (jak Estonia) w znacznej mierze opierają swoje bezpieczeństwo na intensywnej współpracy międzynarodowej, tworząc sojusze zarówno z państwami sąsiadującymi, jak i z tymi położonymi w dalszej odległości, dzięki czemu w sytuacji zagrożenia bezpieczeństwa państwa stwarzają sobie możliwość otrzymania pomocy z wielu stron.

Hipoteza badawcza dotycząca trzeciego problemu szczegółowego zakłada, że członkowie organizacji społeczeństwa obywatelskiego mogą wspierać systemy obronne państwa, rozszerzając jego kompetencje, poprawiając efektywność kosztową i podnosząc publiczną rangę kwestii bezpieczeństwa narodowego w społeczeństwach demokratycznych. Aby jednak korzystać z potencjału takich organizacji, należy jednoznacznie przypisać im konkretne zadania obronne, które miałyby wykonywać i do których miałyby się przygotowywać przy wsparciu państwa. Należy również przedsięwziąć kroki, aby przeciwdziałać ewentualnym negatywnym dla państwa skutkom współpracy SOP z sektorem społecznym, gdyż historia zna przypadki, gdy społeczne organizacje obywatelskie działały na niekorzyść państwa, w którym funkcjonowały. Hipoteza zakłada również, że mniejsze państwa (jak np. Estonia) chętniej niż państwa średniej wielkości współpracują ze społeczeństwem w zakresie przygotowań obronnych kraju.

Hipoteza badawcza dotycząca czwartego problemu szczegółowego zakłada, że przed rozpoczęciem współpracy pomiędzy organizacjami społeczeństwa obywatelskiego a systemem obronnym państwa należy przeprowadzić weryfikację organizacji, poznać jej cele, źródła finansowania oraz historię dotychczasowej działalności i praktykę aktualnego działania. Warto także znać motywy członkostwa w danej organizacji jej przedstawicieli. Współpraca SOP z organizacjami społecznymi wymaga kontrolowanego zaufania - należy zatem z jednej strony pozostawić swobodę działalności i przestrzeń na decyzyjność osobom, które te organizacje tworzą, z drugiej strony jednak wprowadzić trzeba odgórną kontrolę i nadzór ze strony MON, aby działalność organizacji zgodna była z celami i wartościami państwa, w którym ta organizacja funkcjonuje.

Hipoteza badawcza dotycząca piątego problemu szczegółowego zakłada, że mimo zmian, jakie zachodzą w sposobie prowadzenia konfliktów, organizacje społeczeństwa obywatelskiego wciąż są istotną częścią systemu obronnego państwa. Istnieje zatem potrzeba zinstytucjonalizowanego integrowania organizacji społeczeństwa obywatelskiego z systemem obronnym państwa. Jednakże, ze względu na specyfikę państw i różne ich możliwości, a także zmienne spowodowane historią, nie istnieje jeden konkretny, uniwersalny model czy wzór współpracy organizacji społeczeństwa obywatelskiego z systemem obronnym państwa. Istnieją za to "dobre praktyki", na których warto się opierać i które warto implementować, tworząc własny model w danym państwie.

1.1.4 Obszar i zakres czasowy badań

Pragnąc znaleźć odpowiedzi na pytania badawcze, zweryfikować hipotezy oraz zrealizować cel badawczy, dokonano głębokiej analizy estońskiego modelu współpracy organizacji społeczeństwa obywatelskiego z systemem obronnym państwa.

Na etapie konceptualizacji zdecydowano się również, aby w celach porównawczych, na etapie badań pilotażowych, przyjrzeć się rozwiązaniom funkcjonującym w innych państwach regionu. Dokonano świadomego wyboru państw do badań pilotażowych. Zdecydowano się na wybór dwóch pozostałych państw bałtyckich (Litwy i Łotwy) oraz Szwecji.

Wybór Litwy i Łotwy podyktowany był podobną do estońskiej sytuacją geopolityczną - członkostwo w NATO oraz w Unii Europejskiej, a także zagrożenie ze strony Rosji i podobna historia stosunków z Rosją na przestrzeni wieków.

Szwecja zaś oferuje liczne kontrasty w stosunku do państw bałtyckich (w tym militarne, geopolityczne i ekonomiczne). Kraj ten jest członkiem Unii Europejskiej, a także NATO (od 2024 roku). Po aneksji Krymu przez Rosję, Szwecja postanowiła rozwinąć siły zdolne do obrony kraju i, co być może jest ważniejsze dla celów tego badania, zaktualizowała swoją politykę obronną, reaktywując swój model obrony cywilnej, aby był w stanie poradzić sobie z nowymi okolicznościami i zagrożeniami2. W ciągu ostatnich kilku lat Szwecja mocno zintegrowała obronę cywilną ze swoimi planami wojskowymi. Państwo to przywiązuje dużą wagę do edukacji ludności cywilnej w zakresie cyberbezpieczeństwa i przygotowania na wojnę psychologiczną, o czym świadczą raporty rządowe3 i dokumenty strategiczne4.

Spośród trzech państw bałtyckich, których rozwiązania są interesujące dla badacza państw małych (nazwa wprowadzona ze względu na potrzebę odróżnienia ich od państw średnich, takich jak np. Polska), zdecydowano się na przeprowadzenie case study Estonii. Wybór Estonii był podyktowany wieloma aspektami społecznymi, kulturowymi oraz historycznymi. Kluczową kwestią jest fakt, że jest to państwo należące do NATO i do Unii Europejskiej, a jednocześnie będące dawniej częścią ZSRR. Zatem historia współpracy tego państwa z państwami zachodnimi jest podobna do historii współpracy Polski z Zachodem. Ponadto położenie geograficzne Estonii także jest podobne do położenia Polski (Europa Środkowo-Wschodnia, nad Morzem Bałtyckim). Należy również zwrócić szczególną uwagę na fakt, że Estonia, podobnie jak Polska, dostosowując się do wymagań NATO, przeznaczała jeszcze przed agresją Federacji Rosyjskiej na teren Ukrainy ponad 2% swojego PKB na cele obronne5.

Niewątpliwie zaś ważnym argumentem przemawiającym za wyborem Estonii jest fakt, że jej obrona opiera się w głównej mierze na dwóch komponentach: Estońskich Siłach Obrony oraz ochotniczej organizacji o nazwie Estońska Liga Obrony. Jest to o tyle interesujące, że w Polsce militarna część systemu obronnego opiera się na Siłach Zbrojnych RP, a wszelkie ochotnicze organizacje stanowią raczej część niemilitarnego podsystemu obronnego6.

Nie bez znaczenia jest również fakt, że Estonia jest państwem, które w szybki i znaczący sposób rozwinęło się w ciągu ostatnich 40 lat, a cechami charakterystycznymi jej obrony narodowej są: bezkompromisowe podejście do obrony państwa, rozwinięta struktura obrony terytorialnej, priorytetowe podejście do kwestii cyberbezpieczeństwa oraz spójność społeczna i nacisk na obronę psychologiczną społeczeństwa.

Jak zauważają V. Veebel i I. Ploom: "Pojawienie się kompleksowego podejścia Estonii jest być może najlepiej widoczne przy porównaniu dwóch ostatnich Koncepcji Bezpieczeństwa Narodowego, w których zbieżność obszarów bezpieczeństwa z ministerialnym podziałem obowiązków została zastąpiona szerokim podejściem opartym na zadaniach (Koncepcja Bezpieczeństwa Narodowego 2010, 2017). Koncepcja Bezpieczeństwa Narodowego z 2017 r. po raz pierwszy wprowadza również koncepcję odporności, która zajmuje ważne miejsce w całym dokumencie (Koncepcja Bezpieczeństwa Narodowego 2017)"7.

Za wyborem Estonii przemawiał również fakt, że jest to jedno z najbardziej zinformatyzowanych państw, co w kontekście nowych zagrożeń, do których odnoszą się koncepcje nowych wojen, ma istotne znaczenie - Estonia była ofiarą cyberataków DDoS w 2007 roku, co wpłynęło na zmianę sposobu postrzegania cyberzagrożeń i wprowadzenie nowych regulacji prawnych w Unii Europejskiej i Sojuszu Północnoatlantyckim.

Podsumowując, zakres czasowy, którego dotyczyły badania, to XX (ujęcie historyczne) i XXI wiek. Obszarem badań była w szczególności Estonia, natomiast w celu znalezienia jej wyjątkowych cech, dokonano porównania z rozwiązaniami stosowanymi w innych państwach. W tym miejscu należy jednak zaznaczyć, że badania prowadzono przez 4 lata, w związku z czym np. część danych dotyczy roku 2021 (charakterystyka społeczeństwa estońskiego), a część pochodzi z roku 2024 (liczba i narodowość osób osadzonych w zakładach karnych). Związane jest to z faktem, że konkretne części badań prowadzone były na konkretnym etapie procesu badawczego zgodnie z przyjętym planem badań.

1.1.5 Wykorzystane metody badawcze

Aby zweryfikować przyjęte hipotezy, odpowiedzieć na postawione pytania oraz zrealizować cel pracy, zastosowano badania niereaktywne oraz badania reaktywne (tj. jakościowe) - zgodnie z typologią badań dokonaną przez E. Babbiego w książce Badania społeczne w praktyce8.

Badania niereaktywne dzielą się na metodę analizy treści, metodę analizy istniejących danych statystycznych oraz metodę analiz historyczno-porównawczych. Postanowiono skorzystać ze wszystkich trzech metod.

Analiza treści "[...] jest badaniem zarejestrowanych ludzkich przekazów. Do form przekazu odpowiednich do takiego badania należą książki, strony www, wiersze, gazety, piosenki, obrazy, przemówienia, listy, listy elektroniczne, wiadomości na tablicach informacyjnych w Internecie, prawa i konstytucje, podobnie jak części, z których się one składają, lub złożone z nich zbiory"9. Uznano, że na potrzeby badania zastosowana zostanie nieprobabilistyczna metoda doboru próby - dobór celowy. W badaniach analizowane były akty prawne Estonii, publikacje naukowe, raporty instytucji państwowych i pozarządowych, oficjalne wypowiedzi przedstawicieli wybranych państw oraz informacje zamieszczane w mediach (w tym w mediach społecznościowych). Niemniej głównym źródłem informacji pozostały akty prawne oraz literatura przedmiotu.

Metoda badawcza zwana analizą istniejących danych statystycznych polega na korzystaniu z danych zebranych wcześniej przez innych badaczy. Niezwykle ważne w kontekście poruszanych problemów będą dane z takich instytucji jak: European Defence Agency, Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI) oraz estońskiego urzędu statystycznego, tj. Avaleht Statistikaamet (https://stat.ee/et).

Analizy historyczno-porównawcze to metoda badawcza, podczas której korzysta się ze źródeł historycznych. W opisywanych w niniejszej pracy badaniach planowane jest zbieranie i porównywanie aktów prawnych i innych dokumentów dotyczących obronności oraz poziomu przygotowania obronnego Estończyków na przestrzeni XX i XXI wieku. Takie dane istotne są z punktu widzenia badania motywów przyłączania się do organizacji proobronnych oraz budowania wzajemnego zaufania pomiędzy osobami cywilnymi a wojskowymi. Badania historyczne możliwe były dzięki wsparciu muzeum militarnego w Valdze (Valga Militaarteemapark-Muuseum) oraz muzeum KGB w Tartu (KGB Cells Museum - Tartu Linnaajaloo Muuseumid).

Inna metoda, którą postanowiono wykorzystać w badaniach, to metoda badań jakościowych. Koncentruje się ona na próbie pogłębienia wiedzy o danym zjawisku. Jedną z technik stosowanych w tej metodzie (a zarazem jedną z technik, której użycie planowane jest w badaniach opisywanych w niniejszej pracy) jest wywiad ekspercki, który ze względu na swoją formę uznawany jest przez część metodologów za jeden z rodzajów tzw. jakościowych wywiadów pogłębionych.

Wywiad ekspercki przeprowadzany jest na niewielkiej, celowo dobranej próbie badawczej. Kwestionariusz używany przy tej technice zawiera mniej lub bardziej ustrukturyzowaną listę pytań otwartych. "W wywiadach eksperckich pytania zadane respondentom dotyczą nie tylko faktów lub stosunku do nich, lecz także prób ich wyjaśniania i przewidywania. Przyjmuje się zarazem, że respondenci cechują się dużym dorobkiem zawodowym"10.

Respondentami w badaniach byli znawcy problematyki obronności Estonii oraz specjaliści w konkretnych dziedzinach, których zgłębienie było niezbędne dla osiągnięcia celu pracy, tj. eksperci w dziedzinie bezpieczeństwa, obronności, edukacji, prawa i organizacji pozarządowych. Na potrzeby badań ekspertami byli pracownicy Baltic Defence College oraz Tartu University.

Dla realizowania celu badań niezwykle istotne były także jakościowe badania terenowe, czyli przeprowadzenie wywiadów i obserwacji w państwie, którego dotyczą badania. Podczas badań jakościowych prowadzonych w Estonii zorganizowane zostało spotkanie z przedstawicielami organizacji społeczeństwa obywatelskiego, podczas którego poznano metody działania tych organizacji, problemy, możliwości oraz wyzwania, które zauważają w kontekście uczestniczenia w systemie obronnym Estonii. Należy w tym miejscu podkreślić, że analizując system obronny danego państwa, a w szczególności potencjał, jaki tworzą organizacje społeczne, nie wystarczy dokonanie analizy jego stanu prawnego oraz dokumentów strategicznych. Ważne jest poznanie oddolnych inicjatyw, motywów oraz poglądów i umiejętności osób, które te organizacje tworzą. Dlatego tak istotne były właśnie tzw. jakościowe badania terenowe.

Podczas jakościowych badań terenowych spotkano się z przedstawicielami harcerzy (przedstawiciel Zarządu Harcerzy Estońskich oraz drużynowy dystryktu Tartu) oraz członkami Estonian Defence League (Kaitseliit). Wzięto także udział w harcerskiej grze terenowej zorganizowanej w lesie w okolicy miejscowości Elva.

Odnosząc się do wybranych metod badawczych, warto dodać, że ze względu na fakt, iż praca porusza problem przygotowań obronnych i bezpieczeństwa państwa, które to zagadnienia są niezwykle istotne dla trwania i przetrwania narodu, korzystając z metody analizy treści i analizując akty prawne, postanowiono swoją uwagę skupić nie tylko na przepisach powszechnie stosowanych, ale również spojrzeć na funkcjonujące w Estonii prawo obronne przez pryzmat wartości przezeń realizowanych. Była to jednocześnie kolejna metoda badawcza, którą się posłużono, tj. metoda dogmatycznoprawna. Taki wybór podyktowany był potrzebą pełnego zrozumienia prawa obowiązującego aktualnie w Estonii oraz chęcią poznania mechanizmów, dzięki którym w Estonii funkcjonuje taki, a nie inny model współpracy organizacji społeczeństwa obywatelskiego z systemem obronnym państwa. Jak bowiem wskazuje A. Szafrański: "Wizja skutków społecznych jest dla prawnika dogmatyka czymś, co nie powinno znikać z jego horyzontu myślowego. Byłoby nawet niewłaściwym przystępowanie do warsztatu prawniczego bez świadomości celów, jakim prawo służy"11. Dlatego właśnie postanowiono poznawać akty prawne przy użyciu analizy dogmatycznej, "która ze swej natury dąży do ustalenia, jakie jest prawo, jakimi pojęciami się posługuje, jak można je uporządkować, zmienić i ostatecznie, jak prawo to funkcjonuje w praktyce"12.

Ważną metodą było także modelowanie, za pomocą którego stworzono model współpracy organizacji społecznych z systemem obronnym Estonii.

W badaniach społecznych można wyróżnić trzy typy modeli: modele opisowe (deskryptywne), modele wyjaśniające (eksplanacyjne) oraz modele predykcyjne.

Celem modeli opisowych jest "poprawne odzwierciedlenie wewnętrznej struktury danych pozwalającej na wyodrębnienie najistotniejszych regularności i zależności. Modele te pozwalają na przedstawienie struktury danych w syntetyczny sposób, umożliwiają optymalną redukcję danych (najczęściej kosztem utraconej informacji, niewyjaśnionej wariancji czy bezwładności). Modele eksplanacyjne są tworzone w celu poprawnego odzwierciedlenia zależności przyczynowych. W modelach tych dużą rolę odgrywa ocena egzogeniczności (i endogeniczności) zmiennych, wyodrębnienie zależności warunkowych oraz kontrola analizowanych relacji przyczynowo-skutkowych. Trzecie z wyodrębnionych modeli to modele predykcyjne. Mają one na celu poprawne przewidywanie przyszłych (lub nowych) obserwacji na podstawie danego modelu"13. W przeprowadzonych badaniach korzystano z modelowania opisowego i wyjaśniającego. Jednakże należy w tym miejscu dodać, że "specyfika modelowania zjawisk społecznych wiąże się z:

subiektywnym i jakościowym charakterem wskaźników wykorzystywanych w pomiarze (niemetryczny charakter pomiaru mierzonych własności), deklaratywną postacią danych wynikających z odpowiedzi na pytania o opinie, postawy, nastawienia i subiektywną wiedzę badanego (problem odtworzenia intencji badanego na podstawie odpowiedzi na pozycje kwestionariusza), nieobserwowalnym charakterem mierzonych cech dotyczących wiedzy, opinii, postaw czy wartości respondentów (wprowadzanie do analizy zmiennych ukrytych wynikających z nieobserwowalnych własności i założeń teoretycznych badacza), kontekstowością analizowanych zjawisk i wpływem czynników sytuacyjnych w modelowanych zjawiskach (analiza chwilowych stanów emocjonalnych i poznawczych jednostek), hierarchicznością układów społecznych, wynikających z przynależności respondentów do grup społecznych, instytucji, kręgów kulturowych itp."14.

Uznano, że zbiór wskazanych powyżej metod umożliwi przeprowadzenie kompleksowych badań, które pozwolą nie tylko na eksplorację, ale również na opis i wyjaśnienie poruszanej problematyki15, a tym samym przyczynią się do rozwoju dyscypliny nauk o bezpieczeństwie.

1.2 Kontekst badań i tło naukowe

1.2.1 Uzasadnienie podjęcia problemu badawczego

Zważywszy, że od przygotowań obronnych zależy funkcjonowanie systemu obrony państwa w sytuacji zagrożenia, problematyka ta jest niezwykle złożona i ważna dla kwestii bezpieczeństwa państwa. Trudności związane z badaniem tego obszaru niezwykle trafnie ujął W. Kitler: "[...] Obrona narodowa, jako zasadnicza dziedzina bezpieczeństwa narodowego, jest procesem dynamicznym i zmiennym, a co za tym idzie wymaga ciągłego doskonalenia i nieustannej wymiany poglądów w gronie praktyków i teoretyków problemu"16.

Należy mieć na uwadze, że we wciąż zmieniającym się środowisku bezpieczeństwa istotne jest odpowiednie przygotowanie wszystkich elementów systemu obronnego państwa, gdyż pomijając którąkolwiek część tego systemu, system obronny nie będzie w pełni wykorzystywał swojego potencjału.

1

C. von Clausewitz, O wojnie, tłum. Augustyn Cichowicz, Leon Kuc, Franciszek Schoerner, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2006.

2

J. Gotkowska, Szwedzka polityka bezpieczeństwa obrona totalna na miarę możliwości, Ośrodek Studiów Wschodnich, Warszawa 2021, s. 24.

3 Motst?ndskraft Inriktningen av totalförsvaret och utformningen av det civila försvaret 2021-2025, Försvarsdepartementet [Ministerstwo Obrony Narodowej].

4 Sweden's security strategy for 2021-2025.

5 U. Staśkiewicz, Organizacja obrony narodowej w wybranych państwach. Analiza porównawcza Estonii, Finlandii i Rosji, "Przegląd Wschodnioeuropejski", 2021, http://www.uwm.edu.pl/cbew/PW_2021_12_1.pdf?fbclid=IwAR2s4U4-TVOTEv3blt46mrxkdQ7QuRkLJL48FdY68BPNOn4Oa021rqkAuAw

6

U. Staśkiewicz, Non-governmental pro-defence organisations in Poland - untapped potential for enhancing Polish defence capabilities?, "Defense & Security Analysis", 2022, DOI: 10.1080/14751798.2022.2059049

7 V. Veebel, I. Ploom, Estonia's comprehensive approach to national defence: origins and dilemmas, "Journal on Baltic Security" 2018, nr 4(2), s. 10-22.

8 E. Babbie, Badania społeczne w praktyce, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004.

9 Ibidem, s. 342.

10 J. Stempień, W. Rostocki, Wywiady eksperckie i wywiady delfickie w socjologii - możliwości i konsekwencje wykorzystania. Przykłady doświadczeń badawczych, "Przegląd Socjologiczny" 2013, nr 1, s. 90.

11 A. Szafrański, Prawo energetyczne. Wartości i instrumenty ich realizacji, C. H. Beck, 2014, s. 4.

12

Ibidem, s. 5.

13 A. Sagan, Wprowadzenie do modelowania zjawisk społecznych i przykłady zastosowań [w:] "Statistica", StatSoft Polska 2014.

14 Ibidem.

15 Czyt. więcej: E. Babbie, Badania społeczne w praktyce, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004.

16 W. Kitler, Podstawy teoretyczne przygotowań obronnych państwa w kontekście potrzeb i zadań obronnych, [w:] (red.) M. Kuliczkowski, Przygotowania obronne w systemie obronnym Rzeczypospolitej Polskiej, Towarzystwo Wiedzy Obronnej, "Zeszyt Problemowy" 2011, nr 1(65), Warszawa 2011, s. 9.