Abstrakty
Bogdan Dembiński
U źródeł pytania o matematyczność świata. Pitagorejczycy, Platon i Arystoteles
Przedmiotem wystąpienia pragnę uczynić problem matematyczności przyrody i statusu matematyki w filozofii starożytnej. Spory wokół tych zagadnień determinowały w starożytności, podobnie jak dzisiaj, stanowiska ontologiczne i teoriopoznawcze wielu najwybitniejszych myślicieli i matematyków. Zamierzam zaprezentować głównych uczestników dyskusji, przede wszystkim Pitagorejczyków, Platona i Arystotelesa. Kwestię zasadniczą stanowić będzie pytanie o źródła matematyki i podstawę jej ontologicznego statusu. Wystąpienie traktuję jako część aktualnej dyskusji toczącej się wokół problemu matematyczności świata.
Słowa kluczowe: ontologia, epistemologia, matematyczność świata, Pitagirejczycy, Platon, Arystoteles
Roman Duda
Kłopotliwy aksjomat wyboru
Aksjomat wyboru mówi, że jeśli mamy rodzinę zbiorów parami rozłączną, to z każdego zbioru tej rodziny możemy wybrać po jednym elemencie, tworząc nowy zbiór. Sformułowany w 1904 roku, od początku budził opory. Artykuł przypomina historię toczących się dyskusji i ich znaczenie dla rozumienia matematyki.
Słowa kluczowe: teoria mnogości, zasada dobrego uporządkowania, aksjomat wyboru, aksjomat determinacji
Paweł Polak
Rola Stefana Z. Pawlickiego (1839-1916) w kształtowaniu się krakowskiego ośrodka filozofii przyrody
Badania nad specyfiką krakowskiego ośrodka filozoficznego koncentrują się od kilkunastu lat na refleksji rozwijanej na bazie nauk przyrodniczych, znanej pod nazwą krakowskiej filozofii przyrody. Interesująca jest kwestia początków wspomnianego stylu refleksji, którą dotychczas wiązano z działalnością W. Heinricha i M. Straszewskiego. Nowsze badania pokazują, że należy uwzględnić również rolę innych postaci tworzących w końcu XIX wieku środowisko naukowo-filozoficzne.
Celem niniejszej pracy jest wskazanie, jaką rolę w powstaniu krakowskiej filozofii przyrody odegrał znany filozof i historyk filozofii ks. Stefan Z. Pawlicki. W tym celu poddane analizie zostaną publikacje naukowe Pawlickiego oraz publikacje i wspomnienia postaci, które inspirowały się jego poglądami. Wskazane zostaną również przykłady rozstrzygnięć metafilozoficznych postulowanych przez Pawlickiego, które są do dziś z niewielkimi zmianami uznawane za aktualne, mimo zasadniczych zmian, jakie w tym czasie przeszła nauka.
Szczególną okazją do podjęcia wspomnianego zagadnienia jest setna rocznica śmierci tego myśliciela, który wywarł znaczący wpływ na kształt krakowskiego środowiska naukowego, a dziś rola, jaką odegrał jest zapomniana.
Słowa kluczowe: filozofia przyrody, historia nauki, filozofia w nauce, relacje nauka-wiara, S. Pawlicki, W. Heinrich, M. Straszewski
Łukasz Mścisławski
Między filozofią w nauce a filozofią przyrody. Piękno systemu w konkrecie: zakaz Pauliego a filozofia Czesława Białobrzeskiego
Czesław Białobrzeski, jeden z najbardziej znanych polskich fizyków, jest także postrzegany jako niezwykle interesujący filozof przyrody. Dokładniejsza analiza jego prac o charakterze filozoficznym wskazuje jednakże, że sporą część filozoficznego dorobku warszawskiego fizyka można określić mianem filozofii w nauce (z charakterystycznym dla niej wyszukiwaniem tradycyjnych zagadnień filozoficznych, widzianych w nowym świetle) lub filozofowania w kontekście nauki. W niniejszej pracy w sposób szczególny zwrócono uwagę na te aspekty myśli Białobrzeskiego, które usprawiedliwiają taką ocenę. Dotyczy to zwłaszcza problematyki przyczynowości oraz kategorii potencjalności i jej konkretnej (ontologicznej) interpretacji - zakazu Pauliego.
Słowa kluczowe: filozofia w nauce, przyczynowość, potencjalność. Cz. Białobrzeski
Witold Marciszewski
Naukowa filozofia w szkole lwowsko-warszawskiej. Pragmatyczny racjonalizm jako główny nurt szkoły
Strategia przyjęta w niniejszej pracy to próba udzielenia odpowiedzi na pytanie o sposób, w jaki kształtuje się dziedzictwo szkoły lwowsko-warszawskiej poprzez wprowadzenie koncepcji bliskości zamiast członkostwa tak, aby stworzyć możliwość stopniowania. Ci bowiem, którzy tkwią w głównym nurcie, są zdecydowanie bliżej profilu szkoły, określonego jej programem. Program ten, określony przez Twardowskiego (1929) i Ajdukiewicza (1935), postuluje partnerskie relacje pomiędzy filozofią i naukami, w których każda z nich przyczynia się do sukcesu drugiej. Aby pokazać, jak racjonalistyczny nurt przenosi się do następnych pokoleń, w pracy ukazanie są postaci dwóch myślicieli. Roman Suszko (1919-1979), związany ze środowiskiem warszawskim, (głównie z Ajdukiewiczem), prowadził badania na granicy filozofii i matematyki. Michał Heller natomiast, związany ze środowiskiem krakowskim i nawiązujący do dziedzictwa Zygmunta Zawirskiego (znaczącego członka szkoły) i innych krakowskich filozofów nauk przyrodniczych, działa głównie na przecięciu filozofii i kosmologii. Praca kończy się apelem o zacieśnienie współpracy pomiędzy tymi grupami badawczymi, które identyfikują się z dziedzictwem szkoły w dziedzinie naukowej filozofii.
Słowa kluczowe: abstrakcja, spójność, empiryzm, fallibilizm, fundamentalizm, uogólnienie, idealizacja, wgląd intelektualny, antyracjonalizm logiczny, szkoła lwowsko-warszawska, nurt główny szkoły lwowsko-warszawskiej, logika matematyczna, matematyka, filozofia, platonizm, racjonalizm pragmatyczny, racjonalizm, reizm, nauka, filozofia naukowa, zbiór, teoria mnogości
Stanisław Krajewski,
Logiczna złożoność w matematyce i poza
Czy istnieje miara logicznej złożoności? Zamiast próby podania ogólnej odpowiedzi wskazane są pewne przykłady. Pierwszy stanowi standardowa procedura wykorzystywana przez logików, którzy zliczają liczbę zagnieżdżonych kwantyfikatorów. Drugi natomiast to wskazanie miejsca drugiego twierdzenia Gödla w rozwoju metamatematyki. Dodatkowo opisana jest rola złożonych pojęć w matematyce na przykładzie funkcji rekurencyjnych, po której następuje krótkie porównanie z naukami humanistycznymi.
Słowa kluczowe: złożoność, kwantyfikator, funkcja rekurencyjna, drugie twierdzenie Gödla
Zdzisław Pogoda
Czy zobaczymy kształt Wszechświata? Refleksje matematyka
Od czasów antyku człowiek próbuje poznać otaczającą go rzeczywistość. Matematycy zaproponowali szereg modeli dla opisu tej rzeczywistości. Czy modele te pozwolą na zidentyfikowanie kształtu Wszechświata? W tej pracy zaprezentowane zostaną refleksje dotyczące różnych ograniczeń tych modeli.
Słowa kluczowe: historia matematyki, homeomorfizm, klasyfikacja rozmaitości, kosmologia, rozmaitości topologiczne, 3-rozmaitości
Leszek M. Sokołowski
Kłopoty z jedynością Wszechświata
W niniejszej pracy stawiamy tezę, że jedyność Wszechświata nie jest tylko problemem filozoficznym, ale posiada również swoje daleko idące konsekwencje w opisie czysto fizycznym. Wykorzystanie nieskończonego zbioru modeli matematycznych jest nadmiarowe i prowadzi do zamętu. Podczas gdy niektóre modele kosmologiczne są generyczne (typowe), a inne wyjątkowe, pojęcie prawdopodobieństwa nie może być aplikowane do Wszechświata. Nie jest on ani typowy, ani wyjątkowy. Również różne subtelne zestrojenia obserwowane we Wszechświecie, takie jak przybliżona wartość gęstości ciemnej energii i ciemnej masy, jak również "biologicznie przyjazne'' wartości stałych jądrowych i elektromagnetycznych nie nie mogą być potraktowane jako mało prawdopodobne. Nie powinno się więc poszukiwać prostych wyjaśnień przy pomocy zasad lub rozumowań antropicznych.
Słowa kluczowe: filozofia kosmologii, jedyność Wszechświata, subtelne zestrojenia
Paweł Zeidler
Jak filozofia jest obecna w chemii?
Głównym celem artykułu jest krótka analiza sposobów, na jakie filozofia jest obecna w chemii. W tym celu wykorzystuje się poglądy Michała Hellera na temat obecności filozofii w nauce, koncepcję epistemicznych układów odniesienia Kazimierza Jodkowskiego oraz koncepcji profili epistemologicznych Gastona Bachelarda. Ich zastosowanie pozwoli wykazać, że filozofia, a zwłaszcza epistemologia, miała istotny wpływ na rozwój aparatu pojęciowego nowożytnej chemii, który decydował o poznawczym, lecz przede wszystkim pojetycznym sukcesie tej dyscypliny. Można stwierdzić, że w chemii szczególnie mocno jest widoczne dialektyczne napięcie między substancjalizmem a racjonalizmem.
Słowa kluczowe: filozofia w nauce, epistemiczny układ odniesienia, profil epistemologiczny pojęcia, substancjalizm, realizm, racjonalizm
Michał Eckstein
Czy experimentum wciąż jest crucis ?
W moim artykule poddaję analizie status trzech filarów metody matematyczno-empirycznej: struktury matematycznej, interpretacji fizycznej oraz dowodów empirycznych. Czynię to poprzez przyjrzenie się metodzie szczególnej, ogólnej teorii względności, kosmologii, mechanice kwantowej, kwantowej teorii pola, zaadoptowanej w działalności praktykujących fizyków. W oparciu o przeprowadzoną analizę i ostatni rezultat kwestii "nierozstrzygalności problemu przerwy spektralnej'', dochodzę do konkluzji, że metoda matematyczno-empiryczna wymaga nowej reguły, luzującej jej wewnętrzny rygor. Bronię stanowiska, że reguła ta powinna dotyczyć raczej matematycznego, a nie empirycznego filaru metody.
Słowa kluczowe: filozofia fizyki, metoda matematyczno-empiryczna, falsyfikowalność, nierozstrzygalność, kwantowa teoria pola, aksjomat wyboru
Elżbieta Kałuszyńska
Pułapki języka
Wzajemne związki między filozofią a nauką są nie do przecenienia, nawet gdy nie jest brany pod uwagę fakt, iż wywodzą się z tego samego źródła i przez długi okres czasu nie były odróżniane. Nie zawsze jednak współoddziaływanie jest stymulujące i bezdyskusyjnie korzystne. Z takim właśnie przypadkiem mamy do czynienia w sporze o tzw. mocną zasadę antropiczną, zgodnie z którą wielkości charakteryzujące warunki panujące w najwcześniejszym okresie Wszechświata były doskonale dostrojone, aby umożliwić rozwój życia na Ziemi. Ma to świadczyć o tym, że rozwój Wszechświata przebiegał według Inteligentnego Projektu, a to w oczywisty sposób odsyła do ... PROJEKTANTA. W rozumowaniu tym kryje się jednak błąd polegający na tym, że w przesłankach zawarty jest wniosek. Pułapką jest tu wyjściowe pytanie o przyczynę dostrojenia. Zawiera ono presupozycję, iż takie dostrojenie miało miejsce. Mówiąc jednak o dostrojeniu, musimy określić co i do czego jest dostrajane. Dostrajane mają być warunki początkowe, ale do czego? Do życia, które miało się pojawić około 10 miliardów lat później na maleńkiej planecie gdzieś na peryferiach Kosmosu?! Bez dobrego projektu, dostrajanie nie jest możliwe! Tak więc to, co miało być dowiedzione, tkwi już w przesłankach rozumowania.
Słowa kluczowe: relacje filozofia - nauka, zasada antropiczna, precyzyjne zestrojenie, inteligentny projekt
Mieszko Tałasiewicz
Teizm nie jest hipotezą wyjaśniającą
Niektórzy teiści twierdzą, że teza teizmu stanowi dobre wyjaśnienie istniejących danych na równi z wyjaśnianiem naukowym. Niektórzy ateiści zgodzą się, że teza ta pokrywa się z naukowymi wyjaśnieniami, chociaż raczej potraktowaliby to jako słabe wyjaśnienie. Skłonny byłbym argumentować przeciwko temu powszechnemu przekonaniu, że z punktu widzenia filozofii nauki w ogóle nie kwalifikuje się ono jako wyjaśnienie. Konkluzja tej pracy zdąża do stwierdzenia, że jako przekonania o naturze Wszechświata, teizm i antyteizm są równie dalekie od od jakiegokolwiek prawidłowego uzasadnienia, ale że wiara nie może być zredukowana do jakiegokolwiek przekonania (pomimo, że przekonania wywołuje). Konkluzja ta nie jest daleka od tego, co kard. Newman stwierdził w jednym ze swoich oksfordzkich kazań: "Wiara jest instrumentem wiedzy i działania, nieznana uprzednio światu, zasadą sui generis, różną od tych, które dostarcza natura niezależna od tego, co się powszechnie uznaje jako rozum". Niektóre implikacje tej konkluzji, takie jak racjonalność wiary, opis relacji pomiędzy nauką i teologią oraz problem agnostycyzmu również zostaną przedyskutowane.
Słowa kluczowe: racjonalność wiary, Newman, wyjaśnianie naukowe, teizm, ateizm, agnostycyzm
Wojciech P. Grygiel
W obliczu tajemnicy: Teologiczna myśl ks. Michała Hellera
Współczesna teologia stoi przed poważnymi wyzwaniami w związku ze zmieniającym się obrazem świata w wyniku rozwoju nauk. Michał Heller przynależy do grupy unikalnych myślicieli, którzy poświęcają wiele wysiłku w przekształcaniu myśli teologicznej, aby odzwierciedlała ona zmiany w ludzkim myśleniu spowodowane tym rozwojem. Przekształcanie to dotyczy metodologicznych, historycznych oraz systematycznych aspektów teologii. Prezentowane studium poświęcone jest teologicznej myśli Michała Hellera ze szczególnym wyakcentowaniem specyfiki jego rozumienia relacji pomiędzy rzeczywistością przyrodzoną i nadprzyrodzoną i jak ta relacja może być pogodzona z naukowym obrazem świata.
Słowa kluczowe: obraz świata, teologia, metodologia, relacje nauka - teologia, Michał Heller
