O wolność Polski. Lekarze zwierząt. Tom 1 - Włodzimierz Gibasiewicz

[1] Miesięcznik ODKRYWCA, to czasopismo popularnonaukowe wydawane od 1998 r. Od 2000 r. wydawcą jest Instytut Badań Historycznych i Krajoznawczych sp. z o.o. Magazyn specjalizuje się w tematyce eksploracyjnej, poszukiwań skarbów i tajemnic historii.

[2] Gibasiewicz W. A., Anastazy Kensik, lekarz, żołnierz, ofiara wojny, ODKRYWCA, 2019, nr 9, s. 26.

[3] Gibasiewicz W. A., Lekarze weterynarii ofiary II wojny światowej, wyd. Bellona, Warszawa 2011; Tenże, Niepowtarzalni. Lekarze weterynarii ofiary II wojny światowej, wyd. Krajowa Izba Lekarsko-Weterynaryjna, Warszawa 2009.

[4] Lorch M., Ślad dramatycznego losu, Gazeta Świecka 59, 1997.

[5] Tamże.

[6] Szczepański K., Krojanty. Szlak bojowy 18 Pułku Ułanów Pomorskich we wrześniu 1939 r., Chojnice 1984.

[7] Madoń-Mitzner K., Ocaleni z Mauthausen, wyd. Dom Spotkań z Historią. Karta, 2010.

[8] Boguszewski D., Rola lekarzy weterynarii w życiu konspiracyjnym obozów koncentracyjnych, Życie Weterynaryjne 11, 1970, s. 282.

[9] Gibasiewicz W. A., Gdy wrócę - będę żył i działał. Historia Juliana Mieczysława Budzyna, ODKRYWCA nr 4 (255), 2020, s. 12-16.

[10] Jankowski S. M., Czterdziestu co godzinę, wyd. Polska Fundacja Katyńska, Kraków 2002.

[11] Nowak L. A., Kraina Mojego dzieciństwa - Dolina Srebrnych Mgieł. Wspomnienia z okolic Zakliczyna nad Dunajcem, [w:] "Głosiciel - Miesięcznik Miasta i Gminy Zakliczyn", 2013, nr 11(21).

[12] Gibasiewicz W. A., Krwawa zemsta w Rogoźnie, ODKRYWCA nr 3 (266), 2021, s. 44-47.

[1] Komorowski Andrzej ur. się 19 czerwca 1939 r. w Warszawie, s. Wiktora i Felicji z d. Jerko. Maturę zdał w Technikum Chemicznym w Tarnowie. Dwa lata pracy w Zakładach Mechanicznych. Następnie studia weterynaryjne na SGGW w Warszawie. Przyjaźń z Franciszkiem Kobryńczukiem "niedawno zwolnionym z ciężkiego więzienia poetą i późniejszym profesorem anatomii na Wydziale Weterynarii SGGW" - słowa A. Komorowskiego we wspomnieniu zawartym w Weterynarii na przestrzeni wieku (1919-2019)". Dyplom lekarza weterynarii otrzymal w 1964 r. Po studiach obowiązkowy staż zawodowy w Rzeszowie. Następnie praca w ZHW Rzeszów i ZHW Kraków. Od 1994 r. kierownik ZHW w Krakowie. Od 4 grudnia 1997 r. dyrektor Departamentu Weterynarii Ministerstwa Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej, a od 8 grudnia 1997 r. Główny Lekarz Weterynarii. Pierwszy prezes Krajowej Izby Lekarsko-Weterynaryjnej od 1991-1999 r.

[2] Komorowski A., Idąc po ich śladach, Życie Weterynaryjne, 2021, nr 4 (96), s. 290-291.

[3] Sysa P., Włodzimierz Andrzej Gibasiewicz: Okruchy godnego życia, Życie Weter. 2016, 91 (1), 71-72.

[4] Tropiło J., Włodzimierz Andrzej Gibasiewicz: Okruchy godnego życia, Życie Weter. 2016, 91 (1), 71.

[5] Zaniewska T., Włodzimierz A. Gibasiewicz: Utrwalone skrawki życia, Życie Weter. 2015, 90 (4), 251-252.

[6] Pełczyńska E., WŁODZIMIERZ ANDRZEJ GIBASIEWICZ: Historia w odcieniach szarości. Niezwykłe losy lekarzy zwierząt, Wydanie I. Wydawnictwo Avalon, Kraków 2019, s. 387, Medycyna Weter. 2020, 2.

[7] Paszkiewicz W., GIBASIEWICZ W. A.: Weterynaria na przestrzeni wieku (1919- -2019). Główny Inspektorat Weterynarii, Warszawa 2019, druk: Wydawnictwo Witanet, Medycyna Weter. 2020, 3.

[8] Komorowski A., Idąc po ich śladach..., Życie Weterynaryjne 2021, nr 4 (96), s. 290-291.

[9] Madany J., WŁODZIMIERZ ANDRZEJ GIBASIEWICZ: Martyrologia Żydów - lekarzy weterynarii w okupowanej Polsce. Wydawnictwo Witanet 2020. Wydanie 1, 221 stron, miękka oprawa. ISBN 978-83-66149-67-0, Medycyna Weter., 2021, 5.

Przedmowa

O wolność Polski. Lekarze zwierząt

Przystępując do opracowania martyrologii lekarzy weterynarii w związku ze stuleciem administracji weterynaryjnej przypadającej w 2019 r. i prezentacji udziału lekarzy weterynarii w walkach o wolności, niepodległość Rzeczpospolitej w II wojnie światowej uznałem, że należy także pokazać bohaterską kartę naszych kolegów związaną z latami wcześniejszymi, którą dotychczas przedstawiałem raczej w bardzo skromnym zakresie.

Aktualnie opracowując w miarę pełny obraz historii weterynarii związany z udziałem lekarzy weterynarii w staraniach o wolną Polskę sięgający odległych lat, niemal 200 lat w głąb wydarzeń historycznych dziejących się na ziemiach Polski i o dziwo - należy to podkreślić - że uczestniczyła w nich spora grupa kolegów spod znaku Chirona (dzisiaj) czy zielonego krzyża a wcześniej bez jakiejkolwiek przynależności samorządowej.

We wcześniejszych artykułach i publikacjach książkowych zaprezentowałem[1] zdobyte dane historyczno-biograficzne kilkuset kolegów i koleżanek, w celu utrwalenia historii ich życia i pozostawienia pięknych kart ku pamięci dla następnych pokoleń. Celem godnym podkreślenia było pokazanie oraz utrwalenie umiłowania ojczyzny przez przedstawicieli tak wąskiej grupy zawodowej, wybitnych specjalistów a zarazem prawych ludzi, jakimi byli ówcześni weterynarze z tytułem lekarza weterynarii.

W tamtych trudnych latach lekarze weterynarii mogli odpowiedzieć sobie i otoczeniu: a co nas obchodzi, kto tutaj, na tej ziemi teraz rządzi, my mamy dbać o zdrowie zwierząt i to staramy się wykonywać jak najlepiej. Otrzymujemy za to wynagrodzenie, żyjemy w miarę przyzwoicie, więc co chcieć więcej. Odpowiadali jednak czynem zupełnie inaczej.

Wolna ojczyzna, mimo że biedna i niszczona ciągłymi wojnami, to marzenie i cel nadrzędny dla wielu legitymujących się dyplomem lekarza weterynarii, a także młodych Polaków myślących w kolejnych latach o studiach weterynaryjnych. Doskonale w miejscu tym wpisują się słowa wypowiedziane w 1939 r. przez szefa służby weterynaryjnej Ministerstwa Spraw Wojskowych płka Konrada Millaka[2]: Dla sprawy tej, polski lekarz weterynaryjny, tak jak we wszystkich dotychczasowych próbach, gotów jest bez reszty złożyć swą pracę swe mienie i życie. Dzisiaj nikogo z nas nie brakuje w szeregach tych, którzy ofiarnie składają swój grosz na dozbrojenie polskiego ramienia. Jutro o ile Ojczyzna zażąda, staniemy gotowi do najwyższej ofiary.

I tak faktycznie się stało. Dla tej wymarzonej, wolnej ojczyzny, oddawali majątki, zdrowie a także i życie.

Lekarze weterynarii uczestniczyli w licznych zrywach niepodległościowych początkowo jako ochotnicy a później w szeregach armii obronnej jako zawodowi żołnierze czy rezerwiści.

Lekarze weterynarii uczestniczyli w powstaniach: listopadowym (1830), poznańskim (1848), styczniowym (1863) i wielkopolskim (1918-1919), walczyli w Legionach Polskich w armii zaborczej (1914-1918), powstaniach śląskich (1919, 1920, 1921), walczyli w bitwach dwudziestego roku (1920), w kampanii obronnej wrześniowo-październikowej 1939 r. Na własnej skórze odczuli operację polską NKWD w latach 1937-1938, gdzie Rosjanie prześladowali Polaków jako "wrogów ludu" i odpowiadają za śmierć niemal 200 tysięcy naszych rodaków.

Podczas okupacji niemieckiej walczyli w podziemiu czy nieśli pomoc najbardziej potrzebującym. Znaleźli się wśród pomordowanych przez Rosjan w "zbrodni katyńskiej" (1940) czy zamordowanych przez Niemców w obozach koncentracyjnych bądź jako jeńcy wojenni osadzeni w oflagach "za drutami" na pięć długich lat. Lekarze weterynarii uczestniczyli w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie (odnotowałem pilota RAF-u, marynarza Royal Navy, a także wśród "Cichociemnych" przygotowywanych do zrzutu do Polski) i uczestniczyli w bitwach na froncie włoskim - m.in. w bitwie o Monte Cassino.

Lekarze weterynarii na kresach wschodnich pod pretekstem pomocy dla chorych zwierząt byli wywabiani z domów i mordowani przez Ukraińców z UPA. Uczestniczyli także w walce z wrogami w podziemiu - w partyzantce Armii Krajowej czy Armii Ludowej, w Brygadzie Świętokrzyskiej. Zostali odnotowani jako lekarze weterynarii ratujący Żydów - "Sprawiedliwi wśród Narodów świata". Kolejna odsłona to udział lekarzy weterynarii w powstaniu w Getcie Warszawskim (1943) i powstaniu warszawskim (1944). Udział w zmaganiach Armii Berlinga/Armii Polskiej w ZSRR na ziemiach zachodnich Polski czy w walce o Berlin. W okresie powojennym byli prześladowani przez "wyzwolicieli" i skazywani w "zbrodniach sądowych"...

Przedstawiając biografię dzielnych, niezwykle prawych i honorowych kolegów i koleżanek staram się o ich trwałe upamiętnienie, przenosząc ich trudne i godne życie do wspomnień w nawiązaniu do słów pisarza Cody McFadyena, który w Cieniu bestii zauważył: Życie to dym - wystarczy jeden porządny podmuch wiatru i nagle unosimy się i znikamy, pozostawiając po sobie jedynie nikły zapach naszego istnienia pod postacią wspomnień.

W celu dopełnienia całości obrazu w zakończeniu opracowania muszę dodać dłuższy akapit o kilku lekarzach, którzy niestety zachowali się w swoim życiu mniej godnie i zhańbili nie tylko swoje nazwisko ale także dyplom lekarza weterynarii[3] dopuszczając się współpracy z okupantem niemieckim i sowieckim, czy współpracy po wojnie jako tajni współpracownicy Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego (1944-1956) i Służby Bezpieczeństwa (1956-1990).

Zapraszam do lektury.

[1] Jakubowski S., Lekarze weterynarii w walkach o niepodległość w latach 1830-1920, Życie weterynaryjne 1981, 5, s. 149.

[2] Tropiło J., Drugi słownik..., t. I, s. 84-85.

[3] Tamże, s. 84-85.

[4] Millak K.., Słownik polskich lekarzy weterynaryjnych 1394-1918, Lublin 1960-1963, s. 282.

[5] Dziennik Praw 1836, nr 17: Lista imienna osób mających udział w Rewolucyi niekorzystających z udzielonej Amnestyi, i wyszłych za granicę, s. 139, poz. 296.

[6] Tamże, s. 130, poz. 105.

[7] Jakubowski S. Brawacki Michał [w:] Tropiło J. (red.) Drugi słownik biograficzny polskich lekarzy weterynarii 1919-2000, t. I A-H, wyd. Krajowa Izba Lekarsko-Weterynaryjna, Warszawa 2009, s. 42.

[8] Warchołowski S., I poleciał w świat daleki... Wspomnienia z Brazylii, Polski i Peru, Wyd. ISLiL UW i Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego, Warszawa 2009, s. 23, przypis 59.

[9] Millak K., Słownik... s. 188.

[10] Tygodnik Petersburski 15. 07. 1834 r.

[11] Millak K., Słownik... s. 196-197.

[12] Lekarzy weterynarii - oznacza lek. wet. oraz osoby, które po powstaniu ukończyły szkoły weterynaryjne.

[13] Jakubowski S., Lekarze weterynarii..., s. 149.

[14] Tamże, s. 150.

[15] Millak K., Słownik polskich..., s. 188.

[16] Białynia-Chołodecki J., Pamiętnik powstania styczniowego w pięćdziesiątą rocznicę wypadków, Lwów 1913

[17] Pożarowszczyk J., Powstanie Styczniowe w powiecie radzyńskim. Walki powstańcze 1863-1864, Radzyń Podlaski 2012.

[18] Leszczyńska D., Miejsca pamięci w powiecie radzyńskim, Radzyń 2011.

[19] Powstanie styczniowe. Mogiły poległych, weteranów i miejsca pamięci, http://absta.pl/powstanie-styczniowe.html [dostęp 20.01.2018].

[20] Millak K., Słownik polskich..., s. 177.

[21] http://www.fortis.konflikty.h2.pl/a,1398,Rocznice,18_marca_1863_roku_Powstanie_styczniowe_-_stoczono_bitwe_pod_Grochowiskami.html [dostęp 20.04.2018].

[22] Gibasiewicz W. A., Utrwalone skrawki życia, Warszawa 2014, s. 119-124.

[23] Millak K., Słownik polskich..., s. 270.

[24] Tamże, s. 187.

[25] Dobroński A. C., Powstanie styczniowe. Bitwa pod Waliłami to pogrom Rosjan, http://www.poranny.pl/album-bialostocki/art/5530522,powstanie-styczniowe-bitwa-pod-walilami-to-pogrom-rosjan,id,t.html [dostęp 20.01.2018].

[26] Millak K. Słownik polskich..., s. 258-259.

[27] Jakubowski S., Lekarze weterynarii..., s. 150.

[28] Tamże, s. 149-150.

[29] Millak K. Słownik polskich..., s. 24.

[30] Tamże, s. 24.

[31] Bitwa pod Nagoszewem, https://pl.wikipedia.org/wiki/Bitwa_pod_Nagoszewem [dostęp dnia 24.01.2018].

[32] Bitwa pod Nagoszewem, http://gminaostrowmaz.home.pl /gmina/index.php/nasza-gmina/historia /bitwa-pod-nagoszewem.html [dostęp 24.01.2018].

[33] Millak K., Słownik polskich... s. 135.

[34] Chrostowski T., Tadeusz Betley - pierwszy powiatowy lekarz weterynarii w okresie międzywojennym w Płocku, "Notatki płockie" 1973, 18/4-73, s. 31-32.

[35] Szumowska M., Betleyowie, czyli opowieść wigilijna, Przegląd Piaseczyński, 19.12.2018.

[36] Millak K., Słownik polskich..., s. 25.

[37] Tamże, s. 53.

[38] Białynia-Chołodecki J., Pamiętnik powstania styczniowego..., s. 229.

[39] Millak K., Słownik polskich..., s. 72.

[40] Białynia-Chołodecki J., Pamiętnik powstania styczniowego..., s. 258.

[41] Millak K., Słownik polskich..., s. 117.

[42] Millak K., Słownik polskich..., s. 130.

[43] Aleksander Lüttich, https://pl.wikipedia.org/wiki/Aleksander_Littich [dostęp 24.01.2018].

[44] Oxiński J., Wspomnienia z powstania polskiego 1863-1864 r., Łódź 1939, s. 163, 164, 172, 175, 177, 178, 181, 182, 186-189, 193, 201, 228, 249-251, 253, 254, 260, 261, 277, 278, 280-282. http://bc.wimbp.lodz.pl/Content /48915/Jozefa_Oxinskiego_wspomnienia_ z_powstania_polskiego _1863_64_roku_syg121_943_8PRa. pdf

[45] Gibasiewicz W. A., Początek od końca drogi, wyd. Avalon, Kraków 2018.

[46] Millak K., Słownik polskich... s. 222.

[47] Internetowy Polski Słownik Biograficzny, http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia /jakub-jozef-stanowski-rawicz-stanowski (dostęp 04.12.2017).

[48] http:// wrzesnia.w.interiowo.pl /historia/ wiosnal.htm (dostęp 10.01.2018).

[49] Rezler M., Powstanie wielkopolskie 1918-1919, wyd. Rebis, Poznań 2016, s. 61, 64, 69, 73, 77, 78, 80, 128-129.

[50] Gibasiewicz W. A., Lekarze zwierząt w Powstaniu Wielkopolskim, wyd. Witanet 2018.

[51] Adamczewski P. S., https://powstanie.szubin.net/biografie/s/197 [dostęp 09.11.2017].

[52] Czechowska K., Powstańcza bitwa o most na Noteci, Express bydgoski 6. 06. 2008, http://www.expressbydgoski.pl/archiwum/a/powstancza-bitwa-o-most-na-noteci,11231684/, [dostęp 27.04.2018].

[53] Ciszak A. Bitwa pod Murowańcem, http://tppw.wikidot.com/94-rocznica-bitwy-pod-murowancem [dostęp 10.10.2017].

[54] R. W., Pro Memoria, Dionizy Dreszler, Wojskowy Przegląd Historyczny nr 4, 1992, s. 322.

[55] Rzepecki K., Powstanie Grudniowe w Wielkopolsce 27. 12. 1918 r. wyd. Wielkopolska Księgarnia Nakładowa, Poznań 1919, s. 79.

[56] Schollenberger A. (przyg. do druku), Drugi słownik biograficzny polskich lekarzy weterynarii 1919-2000 t. II, I-K, s. 15-16, autor biogramu S. Jakubowskiego prof. J. Tropiło.

[57] Lorch M., Ślad dramatycznego losu, Gazeta Świecka 59, 1997.

[58] Szczepański K., Krojanty. Szlak bojowy 18 Pułku Ułanów Pomorskich we wrześniu 1939 r., wyd. Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie 1984.

[59] Boguszewski D. Rola lekarzy weterynarii w życiu konspiracyjnym obozów koncentracyjnych, Życie Weterynaryjne 11, 1970.

[60] Święcicki A. H. T., Historia herbu rodowego Jastrzębiec czyli saga Rodu Święcickich IX-XXI w., wyd. M. J. Święcicki, 2010, s. 317-322.

[61] Jackowska N., Z Zawad na Główną i dalej... Kilka słów o rodzinie Witkowskich, Kronika Miasta Poznania 2002, Wydawnictwo Miejskie Poznań 2002.

[62] Korfanty Wojciech. Informacja ze strony Wikipedia, wolna encyklopedia [dostęp 11.12.2020]: W kwietniu 1939 po wypowiedzeniu przez III Rzeszę układu o nieagresji i niestosowaniu przemocy, wrócił do Polski, jednak mimo chęci walki z Niemcami został aresztowany i osadzony na Pawiaku. Mimo protestów opinii publicznej spędził tam prawie 3 miesiące. W tym czasie stan jego zdrowia ciągle się pogarszał. Niemal co tydzień lekarze stawiali nowe diagnozy: uszkodzenie wątroby, zapalenie pęcherzyka żółciowego, anemia, nadciśnienie tętnicze, zapalenie opłucnej. 20 lipca 1939 sędzia śledczy podjął decyzję o zwolnieniu Korfantego - prawdopodobnie z obawy, by nie zmarł w więziennej celi. Zaraz po uwolnieniu został natychmiast przewieziony do szpitala św. Józefa przy ul. Hożej. Przeprowadzona 11 sierpnia operacja nie przyniosła znaczącej poprawy, a lekarze stwierdzili znaczące uszkodzenie wątroby. Z luźno wypowiedzianej refleksji jednego z chirurgów, którzy operowali Korfantego wynika, iż owrzodzenia wątroby przypominały uszkodzenia typowe dla zatrucia arszenikiem (zeznanie płka dra Bolesława Szareckiego, Londyn 1940).

[63] Jakubowski St., Lekarze weterynarii w walkach o niepodległość w latach 1830-1920, Życie Weterynaryjne, 2, 1981, s. 153-154.

[64] Kryska-Karski T., Straty korpusu oficerskiego 1939-1945, wyd. Londyn.

[65] Grot E. M., Ludobójstwo w Piaśnicy jesienią 1939 r. ze szczególnym uwzględnieniem losu mieszkańców Gdyni, Zeszyty Gdyńskie nr 4, 2009, s. 237-265.

[66] https://www.ogrodywspomnien.pl /index/ showd/ 60665 [dostęp 29.03.2019].

[67] Millak K., Słownik... s. 71.

[68] Zespół red., Lekarze weterynarii na Śląsku w latach 1945-2005, wyd. Śląska Izba Lekarsko-Weterynaryjna, Katowice 2009, s. 87.

[69] https://www.rybnik.com.pl/wiadomosci,niezwykle-sto-lat-pana-jana-z-zamyslowa,wia5-3266-26895.html [dostęp 12.12.2020].

[70] Millak K., Słownik... s. 159

[71] Zespół red., Lekarze weterynarii na Śląsku w latach 1945-2005, wyd. Śląska Izba Lekarsko-Weterynaryjna, Katowice 2009, s. 150

[72] Jakubowski S., Polscy lekarze weterynarii w II wojnie światowej (zestaw biogramów), Puławy 1984, s. 322-323.

[73] Zespół red., Lekarze weterynarii na Śląsku w latach 1945-2005, wyd. Śląska Izba Lekarsko-Weterynaryjna, Katowice 2009, s. 184-185

[1] Gibasiewicz W.A., Odnalezione głosy. Zadziwiające losy lekarzy zwierząt, wyd. WFW, Warszawa 2013, s. 21-34.

[2] Millak K., Słownik... s. 36-37.

[3] Lista starszeństwa oficerów rezerwy weterynaryjnych z 1919.

[4] Jakubik G., Oficerowie weterynarii służący w 10 Pułku Ułanów Litewskich, Biuletyn Północno-Wschodniej Izby Lekarsko-Weterynaryjnej nr 2 (52), 2014 s. 96

[5] Millak K., Kwiaty dla Anny. Wspomnienia Konrada Millaka Warszawa - Dorpat - Kresy 1886 - 1920, wyd. Comandor 2003, s. 370.

[6] Jaczyński S., Ocaleni od zagłady. Losy oficerów polskich ocalałych z masakry katyńskiej, Bellona, Warszawa 2012, s.330, 332.

[7] Zestawienie lekarzy weterynarii... poz. 116.

[8] www.zspbierutow.pl - Dzieje Szkoły Rolniczej w Bierutowie [dostęp 03.07.2016 r.].

[9] Gibasiewicz W. A., NN-Nieznani Niepowtarzalni. Zadziwiające losy lekarzy zwierząt, wyd. FINNA, Gdańsk 2010, s. 80-84.

[10] Gibasiewicz W. A., Utrwalone skrawki życia, wyd. WFW, Warszawa 2014, s. 127-134.

[11] Amtliches Material zum Massenmord von KATYN, Berlin 1943 - poz. 1223, s. 199.

[12] Gibasiewicz W. A., NN-Nieznani Niepowtarzalni. Zadziwiające losy lekarzy zwierząt, wyd. FINNA Gdańsk 2010, s. 80-84.

[13] Jampolski L., Dom na Czerniakowie - jak mały Belweder. Gazeta.pl 5. 07. 2010.

[14] Praca zbiorowa, Charków. Księga Cmentarna, 2003, s. 42.

[15] Millak K., Lekarze weterynaryjni polscy - ofiary II wojny światowej 1939-1945, "Życie Weterynaryjne" 1968, 5, s. 156.

[16] Lutyński W., Lista lekarzy weterynarii jeńców obozów w Kozielsku i Starobielsku zamordowanych w Katyniu i Charkowie, Warszawa 1998.

[17] Jakubowski S., Polscy lekarze weterynarii w II wojnie światowej (zestaw biogramów), Puławy 1984, s. 43.

[18] Gibasiewicz W. A., Weterynaria na przestrzeni wieku (1919-2019), wyd. Główny Inspektorat Weterynarii, Warszawa 2019, s. 26-27.

[19] Lietz W. Umundurowanie lekarzy weterynarii w latach 1914-1939, Sesja Naukowa - Wybitni lekarze weterynarii na przestrzeni dziejów w świecie i w Polsce, Historia zawodu lekarsko-weterynaryjnego, Zainteresowania pozazawodowe lekarzy weterynarii, Wrocław-Kobyla Góra 2003, s. 68-69.

[20] dws.org.pl - Służba Weterynaryjna - początki

[21] Skulski Franciszek Wacław ur. w 1887 r. W szwadronie dowodzonym przez Beliny-Prażmowskiego od sierpnia 1914 r. pełnił funkcję lekarz wet. do 1916 r. Przeniesiony został do I Pułku Artylerii Legionów. Dyplom lekarza weterynaryjnego uzyskał we Lwowie w 1922 r. Jednakże od 1912 r. był demonstratorem w klinice chirurgicznej co pozwalało na pełnienie funkcji lekarza wet. Po odzyskaniu niepodległości był w Szpitalu Koni Nr 3 w Łodzi i w Nr 10 w Przemyślu. W latach 1931-1939 pracował jako sejmikowy lekarz wet. w Radziejowie. Zmarł w 1958 r.

[22] Bronisław Mendlowski - opis ze strony katalog.muzeum.krakow.pl/pl/work/MNK-III-ra-5342-Portret-Bronisława-Mendlowskiego-porucz [dostęp 30.08.2018 r.]: Bronisław Mendlowski (1875), lekarz weterynarii, odkomenderowany do Legionów Polskich z armii austriackiej. Według Słownika Biograficznego Oficerów L.P. był referentem weterynarii w Komendzie Legionów; według inskrypcji Mendlowskiego na jego portrecie rysowanym przez Wodzinowskiego (MWP) był szefem weterynaryjnym Legionów Polskich. Po wycofaniu Legionów z frontu prawdopodobnie odwołany do c.k. armii (nie figuruje w Liście starszeństwa oficerów Legionów Polskich z kwietnia 1917 roku). Portret Mendlowskiego musiał powstać na Wołyniu, na przełomie grudnia 1915 i stycznia 1916 roku. Wtedy Gottlieb miał po raz pierwszy możliwość portretowania oficerów Komendy Legionów. Nadto Mendlowski pozuje w płaszczu narzuconym na ramiona, co świadczy o chłodzie panującym w pomieszczeniu służącym artyście za pracownię. Wacława Milewska.

[23] Gibasiewicz W. A., Początek od końca drogi... Wydawnictwo AVALON, Kraków 2018, s. 23-27.

[24] Jeżewska D., Rozmowę przeprowadziła U. Herbich. https://www.1044.pl/archwium-historii-mowionej/danuta-jezewska,2208.html, [dostęp 10.04.2019].

[25] Tropiło J., (red.), Drugi słownik biograficzny polskich lekarzy weterynarii 1919-2000, t. I, s. 153

[26] Zestawienie nazwisk lekarzy weterynarii, którzy figurowali w "Spisie lekarzy wet. w Rzeczpospolitej Polskiej" ogłoszonym w marcu 1939 r., a nie poddali się rejestracji po wojnie, Życie Weterynaryjne 1949, nr 10-12, 1950 nr 2-7.

[27] https://pl.wikipedia.org/wiki/Robert_Kunicki [dostęp 26. 12. 2019].

[28] https://kuriergalicyjski.com/rozmaitosci/7484-jak-polacy-charkow-budowali-czesc-xliv autor Marian Skowyra [dostęp - 26. 12. 2019].

[29] Millak K., Słownik polskich lekarzy weterynaryjnych 1394-1918, wyd. PWRiL Warszawa-Lublin 1960-1963, s. 119-120.

[30] Matusiewicz A., Prywatna Siedmioklasowa Szkoła Handlowa - www.astn.pl/r2007/prywatna.htm - dostęp 26.12.2019.

[31] Panaś J., ks. dziekan W.P., Pamiętnik kapelana Legionów Polskich, cz. I. Boje legionowe, wyd. St. Rehman, Lwów 1920, s. 30-31.

[32] Zawilski A., Bitwy polskiego września, wyd. ZNAK 2009, s. 796.

[33] Gołębiowski A., Nasi Bolończycy [maszynopis w arch. autora].

[34] Wisła Kraków - www.historiawisly.pl

[35] Kucz Tadeusz Zbigniew - wspomnienie ojca: www.1939.podgorze.pl.

[36] Skrzypczak J., Na drodze do wolności. Mielczanie w walce o niepodległość Polski 1907 - 1918, Mielec 2008, s. 431 - 432.

[37] Kucz Tadeusz Zbigniew - korespondencja mailowa

[38] Kukulski J., KS Cracovia 1906 - 1986, Kraków 1986.

[39] Skrzypczak J., Na drodze do wolności. Mielczanie w walce o niepodległość Polski 1907 - 1918, Mielec 2008.

[1] Jakubowski S., Lekarze weterynarii w walkach o niepodległość w latach 1830-1920, Życie Weterynaryjne 1981, 5, s. 149-154.

[2] Millak K., Słownik... s. 188.

[3] Jarno W., Okręgowy Szpital Koni nr 4 w Łodzi w latach 1918-1926, Zeszyty Wiejskie, Z. XXII, 2016

[4] Spis... 1931.

[5] Zestawienie ... nr 2-3, 1950, s. 83, poz. 675

[6] Syg. VZg916/50/655/9.

[7] Lista strat Wojska Polskiego. Polegli i zmarli w wojnach 1918-1920, Warszawa 1934 - l.p. 17272.

[8] Millak K., Słownik ..., s. 100.

[9] Lista strat... - l.p. 3532.

[10] Grodno, https://pl.wikipedia.org/wiki/Grodno, [dostęp 12.12.2017].

3. W wojnie polsko-bolszewickiej dwudziestego roku

W Wojsku Polskim w 1920 r. służyło wielu lekarzy weterynarii. Doc. dr hab. S. Jakubowski wymienia nazwiska 73 lekarzy wet. w publikacji[1] z 1981 r. jako ochotników, którzy zgłosili się do wojska polskiego. Zwrócę uwagę na kilka wybranych nazwisk odsyłając zainteresowanych do wspomnianej pracy. W 1918 r. do Wojska Polskiego zgłosili się m.in.: Jan Braun, Olgierd Czarnocki, Wacław Filipowicz, Zygmunt Erben, Zenon Górniewicz, Roman Hulewicz, Helena Jurgielewicz, Edward Ostkiewicz-Rudnicki, Stanisław Runge, Julian Puzyna, Jan Wróblewski czy Julian Zabielski.

W 1919 r. - Ferdynand Gancarz, Eugeniusz Górniewicz, Wacław Mancewicz, Marcin Marczewski, Tadeusz Przestalski, Stefan Tesarz, Jerzy Ulanicki, Czesław Wikiel i inni.

W 1920 r. - Stefan Colbe, Jan Gliński, Mieczysław Jeziorowski, Korneliusz Juszkiewicz, Teofil Kondyjowski, Hieronim Puczniewski, Włodzimierz Strzyżewski. Ponieważ ostatnio opracowywałem biogram Hieronima Puczniewskiego, postanawiam go w tym miejscu umieścić:

HIERONIM PUCZNIEWSKI

Urodził się 13 sierpnia 1889 r. w Białej Cerkwi, s. Antoniego. Dyplom lekarza weterynaryjnego odebrał w 1916 r. w Warszawie. Płk K. Millak[2] podaje, że odbyło się to w Moskwie. Witold Jarno z Uniwersytetu Łódzkiego w swojej pracy[3] dotyczącej 4 Szpitala Koni w Łodzi wspomina porucznika, a później kapitana Hieronima Puczniewskiego z 4 Pułku Strzelców Konnych odkomenderowanego czasowo do 4 Szpitala Koni w Łodzi - czerwiec 1921 r. Także do Dowództwa Okręgu Głównego w Kielcach. W 4 Pułku Strzelców Konnych był w latach 1922-1924.

W biogramie znajdującym się we wspomnianym "Słowniku" Konrada Millaka czytamy: Uczestniczył w wojnie światowej [I wojna światowa - dop. WAG] jako lekarz weterynarii wojska rosyjskiego. Następnie służył w W.P. w latach 1920-1931 w stopniach porucznika - kapitana lek. wet. w 4 pułku strzelców konnych w Płocku. Po wyjściu z wojska był samorządowym lekarzem weterynarii w Sulejówku.

W Spisie[4] lekarzy weterynaryjnych z 1931 r. podano, że był oficerem zawodowym w stopniu kapitana.

Z chwilą wybuchu drugiej wojny światowej niewątpliwie został zmobilizowany do wojska polskiego. Niestety nie odszukałem do jakiej trafił jednostki mjr rez. lek. wet. H. Puczniewski. W 4 pułku strzelców konnych w marcu 1939 r. w obsadzie personalnej był kapitan lekarz weterynarii Czesław Łunkiewicz (zamordowany w Katyniu). W pułku tym służył od 1932 r.

W Zestawieniu[5] nie zarejestrowanych lekarzy weterynarii po wojnie figuruje nazwisko Hieronima Puczniewskiego - poz 675. W 1950 r. przed Sądem Grodzkim w Warszawie odbyła się rozprawa uznania Hieronima Puczniewskiego[6] za zaginionego w latach 1939-1945.

Na cmentarzu parafialnym w Pruszkowie przy ul. Kraszewskiego 23 znajdują się groby Puczniewskich: Antoniego ur. w 1853 i pochowanego w 1922 r. oraz Hieronima - majora WP ur. 1887 r. i pochowanego w 1939 r. Nie ma dokładnej daty śmierci, chociaż data urodzenia odbiega o 3 lata od podawanych wcześniej?

Rozbudowany biogram Hieronima Puczniewskiego postanowiłem opublikować licząc, że może otrzymam stosowne uzupełnienia czy poprawki.

W trakcie szerokich poszukiwań lekarzy weterynarii uczestniczących w walkach wyzwoleńczych, którzy oddali swoje życie za niepodległość ojczyzny, natrafiłem na tragiczne informacji związane z losem trzech lekarzy weterynarii. W walkach dwudziestego roku z wojskami rosyjskimi polegli oficerowie-lekarze wet.: Jan Konitzer - uczestnik powstania wielkopolskiego, Antoni Legin i Tadeusz Doliwa-Brzeziński.

JAN KONITZER

Urodził się w 1878 r. w Czersku. Dyplom lekarza weterynaryjnego uzyskał w 1912 r. w Stuttgarcie. W I wojnie światowej uczestniczył jako lekarz weterynarii wojsk pruskich w latach 1914-1918. W 1919 r. wstąpił do Wojska Polskiego w stopniu majora lekarza weterynarii. Został szefem weterynaryjnym I Dywizji Strzelców Wielkopolskich w składzie Wojsk Wielkopolskich, która powstała w styczniu 1919 r. i została przemianowana (10 grudnia 1919 r.) na 14 Dywizję Piechoty. W jej składzie znajdował się ambulans weterynaryjny. Major wet. Jan Konitzer zmarł w szpitalu polowym nr 702 1 maja 1920 r.[7], chociaż płk dr Konrad Millak w swoim Słowniku podał, że: zmarł 4 stycznia 1920[8].

ANTONI LEGIN

Urodził się 12 stycznia 1872 r. w Perehińsku. Dyplom lekarza weterynaryjnego uzyskał w 1896 r. we Lwowie w Szkole Weterynaryjnej. Po studiach pracował jako miejski lekarz weterynarii w Andrychowie. Następnie w Żywcu, gdzie został wcielony do wojska austriackiego, w którego szeregach walczył w I wojnie światowej. W 1918 r. powrócił do Żywca. W 1920 r. zmobilizowany do Wojska Polskiego jako major lekarz wet. komendant szpitala koni VI Brygady Jazdy w polu. 5 czerwca 1920 r. nastąpiło przełamanie przez Armię Konną Budionnego polskich pozycji pod Skwirą (na styku dwóch polskich armii VI i III). Rosjanie przejęli inicjatywę. Major dr Antoni Legin poległ 6 czerwca 1920 r. właśnie pod Skwirą.

TADEUSZ DOLIWA-BRZEZIŃSKI

Urodził się w 1884 r. w Łańcucie. Dyplom lekarza weterynaryjnego uzyskał w 1914 r. we Lwowie. Zaraz po studiach został wcielony do armii austriackiej i przez cztery lata walczył na różnych frontach I wojny światowej. Od 1918 r. miejski lekarz weterynarii w Łańcucie. W 1919 r. powołany do Wojska Polskiego. Służył jako lekarz wet. poligonu w Rembertowie, później na froncie w walkach polsko-bolszewickich w 8 Pułku Artylerii Polowej. Poległ podczas przeprawy przez Niemen 19 lipca 1920 r. w miejscowości Grodno[9] w randze kapitana WP.

W Wikipedii znajdujemy następujący opis tych walk: W dniach 18-23 lipca 1920 r. toczyły się w obronie Grodna walki oddziałów polskich dowodzonych przez gen. Stefana Mokrzeckiego i gen. Lucjana Żeligowskiego z nacierającym 3. Korpusem Kawalerii bolszewickiej dowodzonej przez Gaja Chana i częścią 4. Armii bolszewickiej. Utrata miasta zagrażała trwałości polskiej obrony na Niemnie i odsłaniała bolszewikom najkrótszą drogę znad Niemna na Warszawę[10].

4. Operacja polska 1937-1938 w ZSRR

Tuż przed II wojną światową, w latach 1937-1938 w ZSRR przeprowadzono tzw. "operację polską". Rosjanie zamordowali wówczas niemal 200 tysięcy Polaków oskarżając ich, że w ramach Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) chcieli obalić władzę sowiecką.

"Operację polską" przeprowadzono na mocy rozkazu Ludowego Komisarza Spraw Wewnętrznych ZSRR Nikołaja Jeżowa nr 00485 z dnia 11 sierpnia 1937 roku. Na podstawie udostępnionych przez zainteresowanych dokumentów można stwierdzić, że NKWD skazało 139 835 osób polskiego pochodzenia, z grupy tej zamordowano bezpośrednio 111 091 Polaków - obywateli ZSRR, a 28 744 skazano na pobyt w łagrach - strukturze podległej Gułag. Wyroki były wykonywane natychmiast. Jednocześnie masowo deportowano Polaków zamieszkujących Ukraińską SRR i Białoruską SRR m.in. do Kazachstanu, na Syberię, w rejony Charkowa i Dniepropietrowska. Łączna liczba deportowanych Polaków przekroczyła 100 tysięcy[1] i z tej grupy także wielu zmarło.

W "operacji polskiej" za "wroga ludu" uznano między innymi lekarza weterynarii Pawła Kobylańskiego.

PAWEŁ KOBYLAŃSKI

Urodził się w 1895 r., s. Jana. Żona Agata. Dwukrotnie żonaty. Z pierwszego małżeństwa miał córkę Katarzynę. Z małżeństwa z Agatą: dwie córki - Walentyna i Maria oraz dwóch synów - Marian i Leon. Pracował jako urzędnik, nie należał do partii, obywatel ZSRR, narodowość polska. W latach 1934-1937 był starszym lekarzem weterynarii w sowchozie w Krasiłowie (kartel winnicki). Cała rodzina muzykalnie uzdolniona (za wyjątkiem ojca).

Dalsze koleje losu przedstawię cytując obszerne fragmenty artykułu Jana Kozielskiego[2] "Tragedie polskiej rodziny "wrogów ludu" zamieszczonego w Kurierze Galicyjskim 26 maja 2013 r. Jan Kozielski pisze: "Do domu przy ul. Pierwszego Maja 29 we wsi Zasłucz w okolicy Starokonstantynowa koło Chmielnickiego (dawne miasto Płoskirów) pukano późno w nocy. Gospodarz, Paweł Kobylański, syn Jana, pracujący jako weterynarz powiatowy, przyzwyczaił się do nocnych wezwań. Jednak, tym razem usłyszał coś zupełnie innego: Zbieraj się!. Zobaczył nieoczekiwanych gości w mundurach NKWD, którzy przeszukali mieszkanie na mocy decyzji kierownika oddziału NKWD, młodszego lejtnanta bezpieki Samogorodskiego. Odebrali i zabrali ze sobą jego dowód osobisty, książeczkę wojskową, różną korespondencję, w której było blisko 20 listów. Ciemną mroźną nocą wypędzą go z domu, popychając do czarnego kruka.

Akta sprawy oznaczone nr 3905 przechowywane są w Archiwum Obwodowym w Chmielnickim. W protokółach z przesłuchań czytamy zeznania głównego oskarżonego (cyt. ze wspomnianego artykułu): "Pierwsze przesłuchania wroga ludu P. Kobylańskiego, zawarte w bardzo ładnym charakterze pisma zawierają ducha i siłę jego męstwa, a zeznania zupełnie przeczą oskarżeniom. W tym czasie nie tylko w Grygoriwce, ale również w innych wsiach i kołchozach w powiecie Starokonstantynów, Krasiłów, Ostropół, Stara Siniawa na skalę masową ginęły konie oraz bydło. Oczywiście, winny temu był tylko główny weterynarz. Bardzo szybko majstruje się sprawę - ot, działa organizacja antysowiecka, o nastawieniu dywersyjnym, która zleca otrucie koni. W końcu 1937 roku w Kołchozie im. R. Luksemburg padło ich najwięcej - 41. /.../

Tak, zostałem powołany do armii Petlury, lecz nie służyłem a zdezerterowałem, poszedłem do Armii Czerwonej i trafiłem do niewoli denikinowców, byłem w niewoli przez 4 miesiące, po czym zostałem wyzwolony przez Armię Czerwoną w okolicy miasta Tiraspol i byłem w Armii Czerwonej do końca 1920 r.".

Odpowiednie przygotowania do zeznań i skuteczna praca śledczych w niemal 90 % aresztowanych skutkowała "przyznaniem się" do wskazanych czynów.

"Po tym, jak się zapierałem - zeznaje dalej P. Kobylański - zdecydowałem się stanąć na drogę szczerych zeznań - napisze P. Kobylański trzęsącą się ręką na ostatnich kartach sprawy. - Tak, potwierdzam, że jestem uczestnikiem antyrewolucyjnej organizacji dywersyjnej, która stawiała sobie za cel i wcielała w życie likwidację hodowli bydła w rolnictwie...".

"10 marca 1938 roku - pisze dalej red. Jan Kozielski - odbyło się posiedzenie "trójki" komisariatu NKWD w obwodzie kamienno-podolskim, która wydała wyrok: Pawła Kobylańskiego s. Jana - rozstrzelać, zaś jego rzeczy osobiste skonfiskować. Wyrok wykonano 5 maja 1938 roku. Później P. Kobylański zostanie pośmiertnie zrehabilitowany. /.../ Przysypana kurzem sprawa P. Kobylańskiego, leżąca w archiwum państwowym w Chmielnickim, otworzyła nowe karty życiorysu. P. Trońko, członek Akademii Nauk Ukrainy na pierwszych kartach pisma naukowo-publicystycznego "Z archiwum WUCzK, GPU, NKWD, KGB" napisał: "mowa jest o naszym rodowodzie, uczciwym, nie napiętnowanym życiu naszych dziadków i ojców, babć i matek. Zwróćmy dzieciom i wnukom dobre wspomnienia o ich przodkach. Żeby pamiętali, żeby byli z nich dumni".

Doktor Piotr Kobylański nie jest jedynym Polakiem, ofiarą wśród służby weterynaryjnej w Rosji. 18 października 1937 roku na śmieć został skazany weterynarz Feliks Michnia z wioski Białystok. Aresztowany 13 sierpnia 1937 roku jako członek POW, kontrrewolucjonista, który przygotowywał się do powstania przeciw sowieckiej własti, świadomie rozprzestrzeniał choroby kołchozowych koni i zaraz świń. Po "skutecznych" przesłuchaniach podpisał się pod napisanym mu zeznaniem: że właśnie szykował otrucie wszystkich koni kołchozowych.

Szerzej o tym wydarzeniu pisze Piotr Szubarczyk z Oddziału IPN Gdańsk na stronie Nasz Dziennik. pl[3] 11. 08. 2012 r. W 2008 r. nakładem wydawnictwa Bernardinum ukazała się książka Wasyla Haniewicza Białostocka tragedia właśnie przedstawiająca zagładę polskiej wsi Białystok na Syberii. Wasyl Haniewicz wyznał, że: "na zawsze zapamięta słowa wydrapane na ścianie jednej z celi więziennej przez Polaka tuż przed rozstrzelaniem:

"Łatwo jest mówić o Polsce, trudniej dla niej pracować, ale najtrudniej - cierpieć i za nią umierać".

Zdanie to stało się mottem w książce autora "Niepowtarzalni z Wielkopolski"[4] przedstawiającej biografie lekarzy weterynarii z Wielkopolski, którzy zostali zamordowani/polegli w II wojnie światowej. Tablica z nazwiskami 51 lekarzy weterynarii uroczyście odsłonięta została przed siedzibą Wielkopolskiej Izby Lekarsko-Weterynaryjnej w 2017 r.

[1] Kowalczuk P., Centrum Wyszkolenia Kawalerii. Czy zostały tylko ślady podków? www.infowsparcie.net [dostęp 7.01.2021].

[2] Jastrzębski J., Lekarze weterynarii w Szkole Podchorążych Rezerwy Artylerii we Włodzimierzu Wołyńskim, Życie Weterynaryjne 1994, 10, s. 386-387.

[3] Wołk-Jezierska W., Wołyńska i Mazowiecka Szkoła Podchorążych Rezerwy Artylerii, Wyd. NORTON, Wrocław 2010.

[4] Jakubik G., Oficerowie weterynarii służący w formacjach wojskowych na terenie województwa białostockiego w okresie międzywojennym. Aktualny stan badań [w:]Na spotkanie z KLIO. Historia medycyny weterynaryjnej - zdarzenia i ludzie. Monografia. Wyd. Polskie Towarzystwo Nauk Weterynaryjnych, Łomża 2012, s. 60.

[5] Wołk-Jezierska W., Wołyńska i Mazowiecka Szkoła Podchorążych Rezerwy Artylerii, Wyd. NORTON, Wrocław 2010.

[6] Bauer P., Polak B., Armia Poznań w wojnie obronnej 1939, Wyd. Poznańskie, Poznań 1983.

[7] Rozmer W., Armia Poznań 1939, Wyd. Bellona 1992, s. 492.

[8] Tamże, s. 520.

[9] Gibasiewicz W. A., Utrwalone skrawki życia, wyd. Warszawska Firma Wydawnicza, Warszawa 2014, s. 217-218.

[10] Towarzystwo Tomasza Zana - młodzieżowa organizacja niepodległościowa działająca w Wielkopolsce. Powstała na gruncie tajnych stowarzyszeń uczniowskich, jako wyraz buntu młodzieży polskiej przeciw germanizacji.

[11] http://www.stankiewicze.com/index.php?kat=34&sub=567 [dostęp 09. 08. 2015].

[12] Millak K., Słownik..., s. 126.

[13] Spis lekarzy weterynaryjnych w Rzeczypospolitej Polskiej, Wyd. Min. Roln. i Reform Rolnych, Warszawa, marzec 1939, s. 114-115.

[14] List mailowy z ITS Bad Arolsen - 31.08.2015 r.

[15] https://pl.wikipedia.org/wiki/Oflag_XI_A_Osterode [dostęp 01. 09. 2015 r.].

[16] Gibasiewicz W. A., Okruchy godnego życia. Wyd. Warszawska Firma Wydawnicza, Warszawa 2015, s. 139-150.

[17] Rozmer W., Armia Poznań 1939, Wyd. Bellona 1992, s. 485.

[18] Jakubowski S., Polscy lekarze weterynarii w II wojnie światowej (zestaw biogramów), Puławy 1984, s. 213.

[19] Wankiewicz R., Służba zdrowia wojska polskiego w bitwie nad Bzurą. Przegl. Lek. 1984, 1, 68.

[20] Bauer P., Polak B., Armia Poznań w wojnie obronnej 1939, Wyd. Poznańskie 1983, s. 440.

[21] www.klub-generalagrota.pl [dostęp 10.08.2015 r.].

[22] Bauer P. i Polak B., Armia Poznań w wojnie obronnej 1939, Wyd. Poznańskie 1983 s. 440 - 442.

[23] Zestawienie.... Życie Weterynaryjne 1949, 1950.

[24] Gibasiewicz W. A., Lekarze weterynarii ofiary II wojny światowej. Wyd. Bellona, Warszawa 2011, s. 280.

[25] Mitkiewicz L., Kawaleria Samodzielna Rzeczypospolitej Polskiej w wojnie 1939 roku, wyd. Arkadiusz Wingert, Kraków 2013, s. 128-130.

[26] Tropiło J., Jakubik G., Lekarze weterynarii w Legionach Polskich, Życie Weterynaryjne 88 (11), 2013, s. 977-980.

[27] Spis... 1939 r., s. 120 - 121.

[28] Jóźwiak Z., Polski Cmentarz Wojenny w Casamassima, Biuletyn Informacyjny Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej, Okręg Wielkopolska, 2012 nr 4, s. 60-63.

[29] Wesołowski A. Red. nauk., SGO "Polesie" w dokumentach i wspomnieniach. Część 3. Dywizja "Kobryń", CAW, Warszawa 2014, s. 572-577.

[30] Tropiło J., Jerzy Zuberbier 1905-1993 [w:] Prost E. K. opracowanie: Wybitni polscy lekarze weterynarii w XX wieku w nauce i zawodzie, Lubelskie Towarzystwo Naukowe, Lublin 2005, s. 462-464.

[31] Jastrzębski J., Krasnodębski Kazimierz, s. 85 [w:].Praca zbiorowa: Drugi Słownik Biograficzny Lekarzy Weterynarii 1919-2000, T. II I - K, wyd. Krajowa Izba Lekarsko-Weterynaryjna 2013.

[32] Wesołowski A. Red. nauk., SGO "Polesie" w dokumentach i wspomnieniach. Część 3. Dywizja "Kobryń", CAW, Warszawa 2014, s. 577-579.

[33] Makowski J. Wehrmachtgefolge, wyd. Czytelnik 1961.

[34] http://lubimyczytac.pl/ksiazki

[35] Gibasiewicz W. A., Lekarze weterynarii ofiary II wojny światowej, wyd. Bellona, Warszawa 2011, s. 21

[36] https://pl.wikipedia.org/wiki/Obrona_Modlina_1939.

[37] Zawilski A., Bitwy polskiego września, wyd. ZNAK, Kraków 2009, s. 629.

[38] Księga pochowanych żołnierzy polskich poległych w II wojnie światowej. Żołnierze września.

[39] Kryska-Karki T. Straty korpusu oficerskiego 1939-1945, wyd. Londyn.

[40] Zestawienie..., Życie Weterynaryjne 1949, nr 10, 11-12, 1950, nr 2-3, 4-5, 6-7.

[41] Zawilski A., Bitwy polskiego września, wyd. ZNAK, Kraków 2009, s. 801, 616

[42] Kryska-Karski T., Straty korpusu oficerskiego 1939-1945, Londyn 1996.

[43] www.bohaterowie1939.pl/cieslowskiteofil [dostęp 02.01.2020].

[44] locus classicus - łac. Ustęp ważny dla wyjaśnienia tematu.

[45] Affek-Bujalska B. i in., Księga pochowanych żołnierzy polskich poległych w II wojnie światowej, T. I, Żołnierze września A-M, Pruszków 1993, s. 140.

[46] https://wbh.wp.mil.pl/pl/skanydetale_wyszukiwarka_bazy_personalne/155053/ [dostęp 4.01.2020].

[47] https://pl.wikipedia.org/wiki/3_Pułk_Artylerii_Lekkiej_Legionów [dostęp 4.01.2020].

[48] Teczka studenta arch. UW - inf. pisemna z 08.01.2020.

[49] Dyplomanci Uczelni Weterynaryjnej w Warszawie 1840-1964 - spis zestawił Krzysztof Wojciechowski [w:] Millak K., Uczelnia Weterynaryjna w Warszawie 1840-1965, s. 337, poz. 256.

[50] [1] Gibasiewicz W. A., Lekarze weterynarii ofiary II wojny światowej, wyd. Bellona 2011, s. 185-186.

[51] CAW, akta osobowe.

[52] Szafarski J., Z żałobnej karty, Medycyna Weterynaryjna 5 (2), 1946, s. 233.

[53] Kozubal M., Po 76 latach odnaleziony pod Lwowem, www.rp.pl [dostęp - 04.03.2015].

[54] Zawilski A., Bitwy polskiego września, Wydawnictwo ZNAK, Kraków 2009, s. 653.

[55] Tamże, s. 648.

[56] Kryska-Karski T., Straty korpusu oficerskiego 1939-1945, wyd. Londyn.

[57] Czarnecki A., Wąbrzeskie wspomnienia, wyd. Wąbrzeźno 2010.

[1] Przychodzki A., Pracownicy wielkopolskiej weterynarii w walce o niepodległość i demokrację, Przegląd prac 1974, PWRiL, Warszawa 1974.

[2] Budny T. R., Pozycja społeczna lekarza weterynarii w Wielkopolsce, PWRiL, Warszawa 1970.

[3] Spis ... 1939, poz. 1069, s.100-101.

[4] Jakubowski S., Polscy lekarze weterynarii w II wojnie światowej (zestaw biogramów), Puławy 1984, s. 371..

[5] Kacała R., Wiktor Bross. Chirurg i uczony. Wyd. Cornets sp. Z o.o. 2006.

[6] Gibasiewicz W. A., Niepowtarzalni z Wielkopolski, wyd. Witanet 2017, s. 45.

[7] Gibasiewicz W. A., Odnalezione głosy. Zadziwiające losy lekarzy zwierząt, wyd. Warszawska Firma Wydawnicza 2013, s. 127-128.

[8] Wardzińska M., Był rok 1939. Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce Intelligenzaktion. Wyd. IPN, Warszawa 2009.

[9] Jakubowski S,. Polscy lekarze weterynarii w II wojnie światowej (zestaw biogramów), Puławy 1984, s. 182.

[10] Gibasiewicz W. A., Niepowtarzalni. Lekarze weterynarii ofiary II wojny światowej, wyd. Krajowa Izba Lekarsko-Weterynaryjna, Warszawa 2009, s. 23.

[11] www.bastion.website.pl/forum - forum ocalić od zapomnienia [dostęp 31.01.2017].

[12] www.inowroclawfakty.pl/makabryczna-noc [dostęp 31.01.2017].

[13] http://nowahistoria.interia.pl/polska-walczaca/news-krwawa-noc-w-hohensalza,nId,1443369 [dostęp 31.01.2017]

[1] Gibasiewicz W. A., Utrwalone skrawki życia, wyd. Warszawska Firma Wydawnicza, Warszawa 214, s. 328-333.

[2] Smoliński J., Polacy internowani w Szwajcarii (1940-1945), Wydawnictwo PAT, Warszawa 2003, s. 9.

[3] Gibasiewicz W. A., Okruchy godnego życia, wyd. Warszawska Firma Wydawnicza, Warszawa 2015, s. 219-238.

[4] Willaume M., Polacy w Rumunii, Lublin 1981.

[5] Wołk-Jezierska W.: W głębi dołów nasi ojcowie, Fundacja Moje Wojenne Dzieciństwo, 2001.

[6] http://www.2korpus.pl/zyciorysy-zolnierzy/aleksander-dzbikowicz.

[7] www.osadnicy.org/historia_osad.html [dostęp 12. 06. 2015].

[8] List mailowy Stefana Wiśniowskiego z Australii ze Stowarzyszenia Rodzin Osadników Wojskowych i Cywilnych Kresów Wschodnich, dn. 16. 06. 2015 r.

[9] Archiwum UW - Sygnatura teczki studenta RP 33000.

[10] Spis..., 1939, s. 28-29.

[11] Bronkowski St., Lista lekarzy weterynarii członków Okręgowej Izby Lekarsko-Weterynaryjnej w Poznaniu z 1949 r., poz. 33.

[12] Korespondencja autora z Bogusławem Dzbikowiczem (09.07.2015).

[13] Wołk-Jezierska W., W głębi dołów nasi ojcowie [w:] Praca zbiorowa: Moje wojenne dzieciństwo, t. 4, 2010.

[14] Józef Beck (ur. 4 października 1894 w Warszawie, zm. 5 czerwca 1944 w Stăne?ti) - polski polityk, dyplomata, bliski współpracownik Józefa Piłsudskiego, pułkownik dyplomowany artylerii Wojska Polskiego. W październiku 1939 Beck wraz z żoną i pasierbicą został przewieziony do Braszowa, gdzie zamieszkał w hotelu, pilnowany przez rumuńską policję. Później krótko przebywał w Bukareszcie, gdzie zezwolono mu na leczenie zębów. Wczesnym latem 1940 przewieziono go do Dobroseti nad jeziorem Snagov. 20 października 1940 Beck próbował ucieczki do Turcji, została ona jednak udaremniona, a sam niedoszły zbieg trafił na jakiś czas do aresztu. 8 maja 1940 generał Władysław Sikorski, będący już wówczas premierem i naczelnym wodzem, zwrócił się do utworzonego przez siebie gabinetu, prosząc o opinię na temat zezwolenia na wjazd do Francji niektórych członków ostatniego sanacyjnego rządu. Wicepremier, prof. Stanisław Kot, zgodził się na Składkowskiego i Kwiatkowskiego, a August Zaleski (który znów został ministrem spraw zagranicznych), opowiedział się także za sprowadzeniem z Rumunii Józefa Becka. Sprzeciwił się temu jednak minister pracy i opieki społecznej, Jan Stańczyk. Sprawę tę miała rozstrzygnąć specjalna komisja, która jednak się nie zebrała. Beck od listopada 1940 przebywał wraz z żoną i pasierbicą w willi na przedmieściach Bukaresztu. Internowanemu stopniowo zaostrzano reżim, ponieważ w Rumunii dochodziły do władzy coraz bardziej radykalne organizacje prohitlerowskie. W tym czasie Beck zajmował się pisaniem swoich pamiętników, wydanych później pt. Ostatni raport, oraz modelarstwem okrętowym. Latem 1942 okazało się, że ma zaawansowaną gruźlicę. Choroba rozwijała się szybko, wiosną 1944 były minister nie był już w stanie sprawnie się poruszać. Po rozpoczęciu alianckich bombardowań Bukaresztu, przeniesiono Becka wraz z rodziną do wioski Stăne?ti, gdzie zamieszkał w nie użytkowanym budynku dwuizbowej szkoły. Tam zmarł 5 czerwca 1944. www.wikipedia.org/wiki/Józef_Beck (dostęp 29.04.2015).

[15] http://www.stankiewicze.com/vm/vm_g.htm (dostęp 04.06.2015).

[16] Korespondencja internetowa z p. Witomiłą Wołk-Jezierską z dn. 11.06.2015 r.

[17] Korespondencja mailowe z p. Witomiłą Wołk-Jezierską dn. 2 lipca 2015 r.

[18] Tamże - 11 lipca 2015 r.

[19] Gibasiewicz W. A., NN-Nieznani Niepowtarzalni. Zadziwiające losy lekarzy zwierząt, Oficyna FINNA, Gdańsk 2010, s. 124.

[20] Przewoźnik A., Polacy w Królestwie Węgier (Lengyel menekültek Magyarország területén) 1939-1945.

[21] https://pl.wikipedia.org/wiki/Polscy_uchodcy_w_latach_1939-1945 [dostęp 20.06.2015].

[22] Gibasiewicz W. A., Drugie opracowanie biogramu. Tadeusz Paweł Sołga [w:] Okruchy godnego życia. Wyd. WFW, Warszawa 2015, s. 70-72.

[23] Prost E. K., Wybitni polscy lekarze weterynarii XX wieku w nauce i zawodzie [M. Wiśliński: Feliks Józef Stański s. 363-366].

[24] Roman W. K., Szczurowski M. Uwagi dotyczące prac nad listą Polaków internowanych na Litwie w latach 1939-1940,[w:] Pieta J., Roman W. K., Szczurowski M. Polacy internowani na Litwie 1939-1940, Warszawa 1997.

[25] Surgailis G., Uchodźcy wojenni i polscy żołnierze internowani na Litwie w czasie II wojny światowej, s. 10, 210, 211. Wyd. Tetragon Sp. z o.o., 2013.

[26] Ganasiński R., Polscy lekarze wet. na Litwie, Życie Wet. 1970, 45 (5), s. 148-149.

[27] pl.wikipedia.org/wiki/stanislaw_dowgiallo (dostęp 23. 06. 2015).

[28] Ganasiński R., Polscy lekarze wet. na Litwie, Życie Wet. 1970, 45 (5), 150; 1977, 52 (12), 381.

[29] Referat Nutzerservice - 12. 08. 2015 r.

[30] Millak K., Polacy w nauce i służbie weterynaryjnej u obcych, Kwartalnik Historii Nauki i Techniki 2/2, 293-328, 1957.

[31] Spis lekarzy weterynaryjnych Rzeczpospolitej Polskiej z 1939 r. s. 52-53.

[32] Smoliński J., Polacy internowani w Szwajcarii (1940-1945), Wyd. PAT, Warszawa 2003, s.150-151.

[33] Zaniewska T., Kluciński Wł., Mistrzowie i uczniowie. Studia weterynaryjne w obozie uniwersyteckim w Winterthur w Szwajcarii, s.47 [w:] Nauczyciele - uczniowie. Solidarność pokoleń. Szkolnictwo i oświata polska na zachodzie w czasie drugiej wojny światowej, Wyd. SGGW, Warszawa 2007.

[34] Pospischil A., Häsler S., Kowalewski M.P., Historia polskich lekarzy weterynarii internowanych w Szwajcarii w latach 1940-1947, Życie Weterynaryjne 2016, 91 (6), s. 445-455.

[35] Gibasiewicz W. A., Biografia solidna jak szwajcarski bank. Marian Ignacy Janiak, [w:] Okruchy godnego życia, wyd. WFW, Warszawa 2015, s. 219-238.

[36] Szczurowski M., Artyleria 2 Dywizji Strzelców Pieszych w kampanii francuskiej 1940 roku w świetle dokumentów przechowywanych w Centralnym Archiwum Wojskowym.

[37] Prugar-Ketling Z., Początki szkolnictwa polskiego w Szwajcarii w czasie drugiej wojny światowej. Nauczyciele - uczniowie. Solidarność pokoleń s. 23 w "Nauczyciele-Uczniowie Solidarność pokoleń. Szkolnictwo i oświata polska na Zachodzie w czasie drugiej wojny światowej" pod red. Teresy Zaniewskiej, Wydawnictwo SGGW, Warszawa 2007.

[38] Vetulani A., Poza płomieniami wojny. Internowani w Szwajcarii 1940-1945, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1976.

[39] Matyja M., Polscy żołnierze internowani w Szwajcarii w czasie II wojny światowej. Polonia Magazyn 02-07-2011, www.magazynpolonia.com.

[40] www.network.ch/t3/index.php?id=22

[41] X PZN 1937-1938, Kalendarz Narciarski, wyd. PZN, Kraków 1937. s. 172.

[42] Archiwum ITS w Bad Aroslen [dostęp 730.04.2020].

[43] Spis lekarzy weterynaryjnych... s. 140-141.

[44] Smoliński J., Polacy internowani w Szwajcarii (1940-1945), wyd. Akademia Świętokrzyska, Filia Piotrków Trybunalski, Warszawa 2003, s. 9.

[45] Tamże, s. 324.

[1] Jakubowski S., Polscy lekarze weterynarii w II wojnie światowej (zestaw biogramów), Puławy 1984, s. 386.

[2] Kryska-Karski T., Straty korpusu oficerskiego 1939-1945, Londyn 1979.

[3] Studziński A., Przewodnik po polskich cmentarzach wojennych we Włoszech, Wyd. Fulmen, Kraków 1994.

[4] Wawer Zb., Monte Cassino. Walki 2 Korpusu Polskiego, Bellona 2012 s. 167.

[5] Tamże, s. 168.

[6] Wańkowicz M., Bitwa o Monte Cassino, wyd. Wydawnictwo Polonia, Warszawa 1992, s. 184-185.

[7] Szyłkiewicz M., Na wojennym szlaku (Z Zabłudowa do Zabłudowa), Zabłudów-Białystok 2009.

[8] Kłaczyński W., Monografia weterynarii powiatu Turek, 1981, [praca niepublikowana, w posiadaniu autora].

[9] Wróblewski Z., Płomień nadziei, Warszawa 1980, s. 186-191.

[1] Spis lekarzy weterynaryjnych..., 1939, s. 102.

[2] Budny T. R., Pozycja Społeczna Lekarza Weterynarii w Wielkopolsce, PWRiL, Warszawa 1970.

[3] Woźniak M., Encyklopedia konspiracji wielkopolskiej 1939 - 1945, wyd. Instytut Zachodni, Poznań 1998, s. 436.

[4] Budny T. R., Pozycja społeczna lekarza weterynarii w Wielkopolsce, wyd. PWRiL, Warszawa 1970, s. 48.

[5] dws.org.pl - ZWZ w Mosinie pod Poznaniem - hynha, [dostęp 22.10.2010].

[6] Millak K., Słownik... s. 216.

[7] Gibasiewicz W. A., Lekarze... s. 243.

[8] Łyjak Z., Służba Weterynaryjna Wojska Polskiego w latach 1936-1956 [rozprawa habilitacyjna], Zeszyty Naukowe Akademii Sztabu Generalnego cz. 1-3, 1989, nr 9.

[9] Moczar M., Barwy walki, Warszawa 1988.

[10] Garas J. B., Partyzancka jesień 1944, Stolica 1979.

[11] Supruniak S., Z Polesia do Warszawy. Rozmowa dziadka z wnuczkiem Marcinem, Warszawa 2009.

[12] Tropiło J., Lekarze weterynarii w powstaniu warszawskim, wyd. Akces, Warszawa 2015.

[13] Tropiło J., Uzupełnienie monografii Lekarze weterynarii w Powstaniu Warszawskim, Życie Weterynaryjne 10 (92), 2017, s. 764-766.

[14] Tropiło J., Lekarze weterynarii uczestniczący w Powstaniu Warszawskim, Życie Wet. 2014, 89 (8), 696-701; Tropiło J., Powstańcy warszawscy, którzy po wojnie uzyskali dyplom lekarza weterynarii, Życie Wet. 2014, 89 (9), 781-784; Tropiło J., Powstańcy warszawscy, którzy po wojnie uzyskali dyplom lekarza weterynarii - uzupełnienie, Życie Wet. 2015, 90 (3), 167-168.

[15] Gibasiewicz W. A., Utrwalone skrawki życia, wyd. Warszawska Firma Wydawnicza 2014, s. 176-179.

[16] Gibasiewicz W. A., Odnalezione głosy. Zadziwiające losy lekarzy zwierząt, wyd. Warszawska Firma Wydawnicza 2013, s. 185-189.

[17] Tamże, s. 67-73.

[18] Gibasiewicz W. A., Utrwalone skrawki życia, wyd. WFW Warszawa, s. 83-85.

[19] Gibasiewicz W. A., Lekarze weterynarii ofiary II wojny światowej, wyd. Bellona, Warszawa 2011, s. 237.

[20] Gibasiewicz W. A., Początek od końca drogi, wyd. AVALON, Kraków 2018, s. 253-283.

[21] Tamże, s. 275-277.

[22] Tamże, s. 279.

[23] Tamże, s. 319-321.

[24] Gibasiewicz W. A., Odnalezione głosy. Zadziwiające losy lekarzy zwierząt, wyd. WFW Warszawa 2013, s. 173-176.

[25] Tamże, s.227-232.

[26] Gibasiewicz W. A., Po wielu z nich płaczę, wyd. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 2016, s. 108.

[27] Moszumański Z., 1 Pułk Artylerii Przeciwlotniczej 1920-1939 im. Marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego, Pruszków 2005, s. 93.

[28] Jastrzębski J., Wspomnienie o Mikołaju Dunin-Marcinkiewiczu, [w:] Materiały do sesji Losy i walka polskich lekarzy weterynarii podczas II wojny światowej, Ciechanowiec, 8-10 października 1993, Warszawa 1993.

[29] Teczka studenta K. Dmowskiego w Archiwum UW - pismo z dnia 18. 01. 2016 r.

[30] Tropiło J., Drugi słownik biograficzny polskich lekarzy weterynarii 1919-2000, t. I A-H, wyd. Krajowa Izba Lekarsko-Weterynaryjna 2009, s. 84.

[31] Życie Weterynaryjne, Zmarli, 91 (8), 2016, s. 604.

[32] Gibasiewicz W. A., Utrwalone skrawki życia, Wyd. WFW, Warszawa 2014, s. 254.

[33] Praca zbiorowa (E.Saperski, W. Ryszkowski, M. Różycka, Z. Mirecki, Z. Wolański, E. L. Wohlfarth, M. Drzymulska), Wspomnienia byłych żołnierzy AK zamieszkałych w Australii, Footscray Migrant Resource Centre, 1986 s. 239, cyt. stron - 145-148, 167, 174-177.

[34] Wojciechowski K. J., Współcześni naukowcy weterynaryjni i humaniści - wywiady. Warszawa 2017, s. 533-540.

[35] https://www.1944.pl/powstancze-biogramy/krzysztof-swiezynski,45449.htm [dostęp 11.11.2019]

[36] Kompania - składała się z trzech plutonów (212, 237, 239), pluton z trzech drużyn po 18-19 żołnierzy. Plutony podzielone na trzy sekcje.

[37] Bernhardt M., Pierwsze dwa dni powstania. Ktokolwiek by wiedział, Polityka nr 31, 1984, s. 14.

[1] Koskodan K.K., Najwierniejszy sojusznik. Historia Polskich Sił Zbrojnych w czasie II wojny światowej, wyd. Astra 2013, s. 224.

[2] Gill J., Rola profesora Eugeniusza Domańskiego w kształceniu lekarzy weterynarii w obozie jenieckim w Woldenbergu podczas II wojny światowej, [w:] Światło wśród burzy: szkolnictwo i oświata polska na Zachodzie w czasie drugiej wojny światowej, Zaniewska T. Pospieszny N., Stankiewicz Z. (red.), Białystok 2004, s. 241.

[3] Schollenberger A. (red.), Drugi Słownik Biograficzny Polskich Lekarzy Weterynarii 1919-2000, t. II: I-K, Krajowa Izba Lekarsko-Weterynaryjna, Warszawa 2013, s. 51-52.

[4] Zawilski A., Bitwy polskiego września, s. 762.

[5] Gibasiewicz W. A., Utrwalone skrawki życia, s.239.

[6] Zarzycki P., Artyleria Pomiarowa, AJAKS, Pruszków 199.

[7] http://www.archiwumkorporacyjne.pl/index.php/muzeum-korporacyjne/lwow/k-lutyko-venedya/

[8] Radomski S., Zarys historii szkoły podchorążych rezerwy kawalerii w Grudziądzu 1926-1939, Oficyna Wydawnicza "Ajaks", Pruszków 1992.

[9] https://pl.wikipedia.org/wiki/15_Pułk_Ułanów_Poznańskich Obsada personalna w 1939 roku.

[10] Praca zbior. pod red. Z. Grota i B. Polaka, 15 Pułk Ułanów Poznańskich w obronie ojczyzny, Poznań 1982.

[11] Dymek P., Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej - 15 Pułk Ułanów Poznańskich, Oficyna Wydawnicza "Ajaks", Pruszków 2014 r.

[12] http://www.straty.pl/pl/szukaj-w-bazie

[13] http://www.straty.pl/pl/szukaj

[14] Gibasiewicz W.A., Skrawki mojego Taty. Stanisław Teofil Kilian [w:] Historia w odcieniach.... S. 301-351.

[1] pl. wikipedia.org /wiki/ 3_Pułk_Strzelcow_Konnych [dostęp 10.10.2015 r.].

[2] Gibasiewicz W.A., Utrwalone skrawki życia, wyd. Warszawska Firma Wydawnicza, Warszawa 2014, s. 290-310.

[3] Mikulski T., Biogramy jeńców Kozielsk, Starobielsk, Ostaszków, Ukraina, Zaginieni, WUW 1999, s. 147.

[4] Zawilski A., Bitwy polskiego września, wyd. ZNAK, Kraków 2009, s. 644.

[5] pl.wikipedia.org/Wiki/25_Pułk_Ułanów (dostęp 11. 10. 2015 r.).

[6] Pardyka A., Pyśniak E., Drzewce - początek i koniec życia dwóch żołnierzy kampanii wrześniowej 1939 - www.sanktuarium-wanowolnica.pl/czytelnia [dostęp 20.10.2015 r.].

[7] Waluś J., Waluś K., 4 Pułk Strzelców Konnych Ziemi Łęczyckiej. Jego sztandary i ich wojenne losy. www.pl.wikipedia.org/wiki/4_Pułk_Strzelców_Konnych.

[8] pl. wikipedia.org /wiki /2_Pułk_Artylerii_Lekkiej [dostęp 16. 10.2015 r.].

[9] Gibasiewicz W. A., Lekarze weterynarii ofiary II wojny światowej, wyd. Bellona, Warszawa 2011, s. 217-218.

[10] Wołk-Jezierska W., Wołyńska i Mazowiecka Szkoła Podchorążych Rezerwy Artylerii, wyd. Nortom, Wrocław 2010, s. 269.

[11] Wołk-Jezierska W., Korespondencja internetowa 12.07.2015.

[12] Zawilski A., Bitwy polskiego września, wyd. ZNAK, Kraków 2009, s. 804.

[13] Gibasiewicz W. A., Po wielu z nich płaczę, wyd. LSW, Warszawa 2016, s. 123-125.

[14] Gibasiewicz W. A., Lekarze weterynarii ofiary II wojny światowej, wyd. Bellona, Warszawa 2011, s. 249.

[15] Amtliches Material zum Massenmord von KATYN, Berlin 1943, Zentralverlag der NSDAP. Franz Eher Nachf. GmbH.

[16] Szacherski Z., Wierni przysiędze, wyd. PAX, Warszawa 1966.

[17] Gliński J. B., Słownik biograficzny lekarzy i farmaceutów ofiar drugiej wojny światowej, wyd. Naczelna Izba Lekarska, Warszawa 1999, s. 413.

[18] Gibasiewicz W. A., Lekarze weterynarii ofiary II wojny światowej, wyd. Bellona, Warszawa 2011, s. 313-314.

[19] Gibasiewicz W. A., NN-Nieznani Niepowtarzalni. Zadziwiające losy lekarzy zwierząt, wyd. FINNA, Gdańsk 2010, s. 80-84.

[20] Gibasiewicz W.A., Utrwalone skrawki życia, wyd. WFW, Warszawa 2014, s. 127-134.

[21] http://www.dws.org.pl/viewtopic.php?f=79&t=129562&start=25 [dostęp 28. 10. 2015 r.].

[22] Banaszek K., Roman W. K., Sawicki Z., Kawalerowie orderu Virtuti Militari w mogiłach katyńskich, Warszawa 2000, s. 26.

[23] Bąk A., http://www.archiwumkorporacyjne.pl/index.php/muzeum-korporacyjne/lwow/k-lutyko-venedya/ [dostęp 01.07.2017].

[24] Lutyński W., Lista lekarzy weterynarii jeńców obozów w Kozielsku i Starobielsku zamordowanych w Katyniu i Charkowie, Biuletyn Informacyjny Warszawskiej Izby Lekarsko-Weterynaryjnej 1998, s. 72.

[25] Informacja ustna.

[26] Gałek M., Starobielsk. Obóz jeniecki NKWD wrzesień 1939 - maj 1940, wyd. Oficyna Wydawnicza RYTM, Warszawa 2014, s. 345-346.

[27] https://pl.wikipedia.org/wiki/4_Pułk_Ułanów [dostęp 30. 10. 2015 r.].

[28] Rubas M. J., Ślady wydobyte z dołów śmierci; Charków-Katyń-Miednoje, Warszawa 1998.

[29] Mikulski T., Biogramy jeńców Kozielsk, Starobielsk, Ostaszków, Ukraina, Zaginieni. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1999, s. 81-84.

[30] http://portalhistoryczny.org/bitwy_historyczne/20-22-wrzesnia-1939-r_--obrona-miasta-Grodna-przed-oddzialami-Armii-Czerwonej_,15.html [dostęp 30. 10. 2015 r.].

[31] Zawilski A., Bitwy polskiego września, wyd. ZNAK, Kraków 2009, s. 811.

[32] Gibasiewicz W. A., Odnalezione głosy. Zadziwiające losy lekarzy zwierząt, wyd. Warszawska Firma Wydawnica, Warszawa 2013, s. 203-218.

[33] Zawilski A., Bitwy polskiego września, wyd. ZNAK, Kraków 2009, s. 218.

[34] Tamże, s. 804.

[35] Rubas M. J., Rubas M., Ślady wydobyte z dołów śmierci (skrypt). Warszawa 1998.

[36] Stulczewski J., Szadkowianie zamordowani w Katyniu, Biuletyn Szadkowski 2011, t. II, 105-107

[37] Millak K., Słownik polskich..., s. 132.

[38] Grupa M., Kaźmierczak R., Dowody wydobyte z ziemi. Nazwiska oficerów Wojska Polskiego odczytane na dokumentach i przedmiotach wydobytych podczas prac archeologiczno-ekshumacyjnych w Charkowie w latach 1995-1996. ROPWiM, s. 63.

[39] Grupa M., Kaźmierczak R., Dowody wydobyte z ziemi. Nazwiska oficerów Wojska Polskiego odczytane na dokumentach i przedmiotach wydobytych podczas prac archeologiczno-ekshumacyjnych w Charkowie w latach 1995-1996. ROPWiM.

[40] Millak K., Uczelnia Weterynaryjna w Warszawie 1840-1965, PWRiL, Warszawa 1965, s. 319.

[41] Grupa M., Kaźmierczak R. Dowody wydobyte z ziemi. Nazwiska oficerów Wojska Polskiego odczytane na dokumentach i przedmiotach wydobytych podczas prac archeologiczno-ekshumacyjnych w Charkowie w latach 1995-1996. ROPWiM.

[42] Archiwum obozy Auschwitz-Birkenau [dostęp 21. 11. 2015 r.].

[43] Zawilski A., Bitwy polskiego września, wyd. ZNAK, Kraków 2009, s. 811.

[44] Grupa M., Kaźmierczak R., Dowody wydobyte z ziemi. Nazwiska oficerów Wojska Polskiego odczytane na dokumentach i przedmiotach wydobytych podczas prac archeologiczno-ekshumacyjnych w Charkowie w latach 1995-1996. ROPWiM.

[45] Gibasiewicz W. A., Lekarze weterynarii ofiary II wojny światowej, wyd. Bellona, Warszawa 2011, s. 318.

[46] Praca zbiorowa, Miednoje. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, T. 2, wyd. ROPWIM, Warszawa 2006, s. 958.

[47] Millak K., Lekarze weterynaryjni polscy - ofiary II wojny światowej 1939-1945, "Życie Weterynaryjne" 1968, 5, s. 156.

[48] Gibasiewicz W. A., Lekarze weterynarii ofiary II wojny światowej. Wyd. Bellona, Warszawa 2011, s. 164-165.

[49] Millak K., Słownik..., s. 156.

[50] Lista zamordowanych w więzieniach lwowskich w czerwcu 1941 r. - www.ipn.gov.pl/lista_zamordowanych_w_wiezieniach_lwowskich [dostęp 22.02.2020].

[51] Zestawienie..., poz. 762.

[52] Jakubowski S., Polscy lekarze weterynarii w II wojnie światowej (zestaw biogramów), Puławy 1984, s. 84.

[53] Gibasiewicz W. A., Lekarze weterynarii ofiary II wojny światowej, wyd. Bellona, Warszawa 2009, s. 121.

[54] Spis lekarzy weterynaryjnych RP, Warszawa 1931, poz. 1030, s. 98-99.

[55] Jakubowski S., Polscy lekarze weterynarii w II wojnie światowej (zestaw biogramów), Puławy 1984, s. 358

[56] www.indeksrepresjonowanych.pl/int/wyszukiwanie.html [dostęp 01.06.2019].

[57] Gibasiewicz W. A., Lekarze... s. 289-290.

[58] Gibasiewicz W. A., Historia w odcieniach szarości..., s. 287.

[59] Schollenberger A. (przygot. do druku), Drugi słownik biograficzny polskich lekarzy weterynarii 1918-2000, wyd. Krajowa Rada Lekarsko-Weterynayrjna, Warszawa 2013, s. 87.

[60] Jakubowski S., Straty polskiej nauki weterynaryjnej w okresie II wojny światowej, Medycyna Wet. 1979, 35 (10), 634.

[61] Lista zamordowanych w więzieniach lwowskich - ipn.gov.pl [dostęp 22.02.2020].

[62] Szymański K., 71 lat temu..., Kurier Galicyjski nr 13 (137) 30 czerwca - 14 lipca 2011.

[63] Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia - www.cprdip.pl

[64] Millak K., Kwiaty dla Anny. Wyd. Comandor 2003.

[65] Millak K., Lekarze weterynaryjni polscy - ofiary II wojny światowej. Życie Weterynaryjne 1968, 5, s. 158.

[66] Millak K., Słownik polskich lekarzy weterynaryjnych 1394 - 1918. PWRiL, Lublin-Warszawa 1960-1963, s. 188.

[67] Lutyński Wł., Życiorysy lekarzy weterynarii ze środowiska ziemiańskiego - ofiar wojny i represji. Życie Weterynaryjne 72 (3), 1997, 112-113.

[68] Popławski Zb., Lista członków Polskiej Korporacji Akademickiej Lutyko-Venedya (Lwów).

[69] Łyjak Z., Służba weterynaryjna Wojska Polskiego w latach 1936 - 1956, cz. I. s. 155. Zeszyty Naukowe Akad. Sztabu Generalnego. Warszawa 1989.

[70] Teczka studenta - Archiwum UW.

[71] Zestawienie lekarzy wet. w Rzeczypospolitej Polskiej, którzy nie poddali się rejestracji po wojnie. Życie Weterynaryjne 1949 -1950, poz. 321.

[72] Śledztwo w sprawie zabójstw... - www.ipn.gov.pl; Korespondencja z IPN Gdańsk 2012 r.

[73] Gibasiewicz W. A., Lekarze weterynarii. Ofiary II wojny światowej. Wyd. Bellona 2011, s. 330.

[74] Kryska-Karski T., Straty Korpusu Oficerskiego 1939-1945, wyd. Londyn 1996.

[75] Spis lekarzy weterynaryjnych RP z 1939 r., s. 12-13.

[76] Wojciechowski K. J., Dyplomanci Uczelni Weterynaryjnej w Warszawie 1840-1964 w: Millak K. Uczelnia Weterynaryjna w Warszawie 1940-1965, PWRiL, Warszawa 1965.

[77] Millak K., Słownik..., s. 15.

[78] Skowyra W., Jak Polacy Charków budowali cz. XLV, Kurier Galicyjski 14.03.2019 www.kuriergalicyjski.com/historia.

[79] Millak K., Uczelnia Weterynaryjna w Warszawie 1840/1965, PWRiL 1965, s. 290.

[80] Millak K., Słownik polskich..., s. 37.

[81] Tamże, s. 37.

[1] Polskie Siły Zbrojne w drugiej wojnie światowej. Tom III: Armia Krajowa, wyd. Instytut Historyczny im. Gen. Sikorskiego, Londyn 1950, s. 33, 33-35.

[2] Bączkowski W., Rosja wczoraj i dziś. Studium historyczno-polityczne, wyd. Jerozolima 1946, s. 237.

[3] Zestawienie ... poz. 155.

[4] IPN - indeks represjonowanych - www.straty.pl [dostęp 3.01.2020].

[5] Wykaz poległych i zmarłych żołnierzy polskich Sił Zbrojnych na Obczyźnie w latach 1939-1946, wyd. Instytut Historyczny im. Gen. Sikorskiego, Londyn 1952.

[6] Millak K., Lekarze weterynarii pochodzący z Polski w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, Medycyna Weterynaryjna 1962, 18, (4), S. 238-241.

[7] Gibasiewicz W. A., Życie godne pomnika, wyd. Warszawska Firma Wydawnicza, Warszawa 2011.

[8] Żygulski K., Jestem z lwowskiego etapu, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1994.

[9] Małopolski Słownik Biograficzny Uczestników Działań Niepodległościowych 1939 - 1956, wyd. Towarzystwo Sympatyków Historii, Kraków 1998.

[1] Gibasiewicz W. A., Lekarze weterynarii ofiary II wojny światowej, Bellona 2011, s. 266 - 267.

[2] Wojciechowski K. J., PTNW 58 lat działalności dla polskiej nauki i kultury, Warszawa 2010, s. 191. (rękopis).

[3] https://sprawiedliwi.org.pl/pl/wyniki Wegrzynowicz [dostęp 10.10.2016]

[4] Tamże... Zal.

[5] www.sprawiedliwi.org.pl/pl/family/rodzina-bombow.

[6] Gibasiewicz W. A., Martyrologia Żydów lekarzy weteyrnarii w II wojnie światowej, wyd. WITANET 2020.

[7] Gibasiewicz W. A. Okruchy godnego życia, Warszawska Firma Wydawnicza, Warszawa 2015, s. 360-362.

[8] Prost E. K. Wybitni polscy lekarze weterynarii XX wieku w nauce i zawodzie, Lubelskie Towarzystwo Naukowe, Lublin 2005, s. 290-295.

[9] www.pl. wikipedia.org/wiki/Jozef Parnas (lekarz weterynarii) - [dostęp 15.07.2015].

[10] Hübner P., Zwierciadło nauki. Mała encyklopedia polskiej nauki akademickiej, Kraków 2013, s. 446-449.

[11] Bożko M., Odczerwieniam UMCS, Dziennik wschodni.pl, 13 lutego 2009.

[12] Hübner P. Kartki z dziejów nauki w Polsce (46), Forum Akademickie 9, 2003.

[13] Kruszyński M., Józef Parnas czy Józef Pernes? Przyczynek do biografii w www.roczniklubelski.umcs.lublin.pl/wp-content/uploads/2013/09/rocznik38_2012 [dostęp 21.08.2015].

[14] Wyrost P., Chrzanowska W., Wroński M., Józef Parnes vel Parnas - ostatni doktorant polskiej Akademii Medycyny Weterynaryjnej we Lwowie, Życie Weterynaryjne nr 1, 2006, s. 66.

[15] Gibasiewicz W. A., Początek od końca drogi, wyd. AVALON, Kraków 2018, s. 333-335.

[16] Gibasiewicz W. A., Lekarze weterynarii ofiary..., s. 90-91.

[17] Spis lekarzy weterynaryjnych w Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1939, s. 10-11.

[18] Orechwa S., Z żałobnej karty, "Medycyna Weterynaryjna" 1946, nr 4 (2), s. 183.

[19] Ori Bickels ur. 1953 r. w Tucholi, zam. w Izraelu - liczna korespondencja internetowa w okresie I - VI 2020 r.

[20] https://pl.wikipedia.org/wiki/29_Pułk_Artylerii_Lekkiej [dostęp 16.05.2020].

[21] Pastuszczak T., Pastuszczak-Frąk M., Przyczynki do historii olsztyńskiej weterynarii, Olsztyn 2017, s. 15 (przypis).

[22] Lutyński W., Polscy lekarze weterynarii pochowani na Cmentarzu Wojskowym w Katyniu, "Życie Weterynaryjne" 2001, 76 (2), s. 108.

[23] Centralna Baza Danych Nazwisk Ofiar Shoah, Yad Vashem, Jerozolimie [dostęp 10.03.2010].

[24] Praca zbiorowa, Charków. Księga Cmentarna, wyd. Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa. 2003, s. 140.

[25] Spis lekarzy weterynaryjnych w Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1939, s. 36-37.

[26] Lutyński Wł., Lista polskich lekarzy weterynarii jeńców obozów w Kozielski i Starobielsku zamordowanych w Katyniu i Charkowie. Wyd. Krajowa Izba Lekarsko-Weterynaryjna oraz Koło Seniorów Warszawskiej Izby Lekarsko-Weterynaryjnej, Warszawa 1998.

[27] Centralna Baza Danych Nazwisk Ofiar Shoah, Yad Vashem, Jerozolimie [dostęp 3.06.2020]

[28] Tamże.

[29] Spis lekarzy... 1939, s.44.

[30] Praca zbiorowa, Charków. Księga... s. 162.

[31] https://www.kuriergalicyjski.com/rozmaitosci/7519-jak-polacy-charkow-budowali-czesc-xlv

[32] Gibasiewicz W. A., Historia w odcieniach szarości, wyd. AVALON, Kraków 2019, s. 17-20.

[33] Gibasiewicz W.A., Okruchy godnego życia, Warszawska Firma Wydawnicza, Warszawa 2015.

[34] Spis lekarzy weterynaryjnych w Rzeczypospolitej Polskiej, Wydawnictwo Ministerstwa Rolnictwa, Warszawa 1931, s. 90-91, poz. 915.

[35] Centralna Baza Danych Nazwisk Ofiar Shoah, Yad Vashem, Jerozolimie [dostęp 3.06.2020].

[36] Kryska-Karski T., Straty Korpusu Oficerskiego 1939 - 1945, wyd. Londyn 1996.

[37] Majerczak B., Żydzi - żołnierze wojska polskiego polegli na frontach II wojny światowej, Warszawa 2001.

[1] Gibasiewicz W. A., Lekarze weterynarii ofiary II wojny światowej, wyd. Bellona Warszawa 2011, s. 57-58.

[2] Jakubowski S., Polscy lekarze weterynarii w II wojnie światowej (zestaw biogramów), Pulawy 1984 s. 58.

[3] Affek-Bujalska B., Pawłowski E. Księga pochowanych żołnierzy polskich poległych w II wojnie światowej, t. 3. Żołnierze Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, Pruszków 1993.

[4] Affek-Bujalska B., Pawłowski E. Księga pochowanych żołnierzy polskich poległych w II wojnie światowej, Suplement, Pruszków 1998.

[5] Millak K., Lekarze weterynaryjni polscy - ofiary II wojny światowej 1939-1945, Życie Weterynaryjne 1968, s.371.

[6] Jakubowski S., Polscy lekarze weterynarii w II wojnie światowej (zestaw biogramów), Pulawy 1984 s. 78.

[7] Gibasiewicz W. A., Życie godne pomnika, wyd. Warszaqwska Firma Wydawnicza 2011, s. 43-50.

[8] Tamże, s. 80.

[9] Affek-Bujalska B., Pawłowski E. Księga pochowanych żołnierzy polskich poległych w II wojnie światowej, t. 3. Żołnierze Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, Pruszków 1993.

[10] Jakubowski S., Polscy lekarze weterynarii w II wojnie światowej (zestaw biogramów), Puławy 1984 s. 78.

[11] Jakubowski S., Polscy lekarze weterynarii w II wojnie światowej (zestaw biogramów), Puławy 1984 s. 84.

[12] Tamże, s. 88.

[13] Łyjak Z., Służba weterynaryjna Wojska Polskiego w latach 1936-1956, cz. I, s. 128.

[14] Jakubowski S., Polscy lekarze weterynarii w II wojnie światowej (zestaw biogramów), Puławy 1984 s. 147.

[15] Tamże, s. 173.

[16] Gibasiewicz W. A., Życie godne pomnika, wyd. Warszawska Firma Wydawnicza 2011, s. 43-50.

[17] Jakubowski S., Polscy lekarze weterynarii..., s. 190.

[18] Zaniewska T., Pospieszny N., Stankiewicz Z. Światło wśród burzy. Szkolnictwo i oświata polska na Zachodzie w czasie drugiej wojny światowej, wyd. Trans Humana 2004, s. 238.

[19] Jakubowski S., Polscy lekarze weterynarii..., s. 311.

[20] Także, s. 379.

[21] Także, s. 385.

[22] Praca zbiorowa, Miednoje. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, t. 2. Wyd. ROPWIM, Warszawa 2006.

[23] Łyjak Z., Lekarze, absolwenci i studenci weterynarii - ofiary wojny, cz. I, s. 157, rozprawy habilitacyjnej Służba weterynaryjna Wojska Polskiego w latach 1936-1956.

[24] Bartłomiej P. Wróblewski - na stronie www.archiwumkorporacyjne.pl [dostęp 20.10.2010]

[25] Gazeta Warszawska, 28. 11. 1932.

[26] Glaukopis - Pismo Społeczno-Historyczne, nr 1, 2003 i 5-6, 2006.

[1] Garbacz D., Czas wyklętych. Przeciw sowieckiemu zniewoleniu, wyd. Mireki, Warszawa-Kraków 2017, s. 10.

[2] Affek-Bujalska B., Kaspath-Pawłowski E., Księga pochowanych żołnierzy polskich w II wojnie światowej. T. 1. Żołnierze września, wyd. Oficyna Wydawnicza "Ajaks" 1993.

[3] Kryska-Karski T., Straty korpusu oficerskiego 1939-1945, Londyn 1996.

[4] Wrzesień 1939, http://www.jura-pilica.com/?wrzesien-1939,379, [dostęp dnia 10.11.2017].

[5] Wolność i Niezawisłość oraz Wolność i Niepodległość - obie nazwy tej samej organizacji. Pełna nazwa: Ruch Oporu bez Wojny i Dywersji "Wolność i Niezawisłość", zał. 2 września 1945 r.

[6] Relacja ustna.

[7] Zawilski A., Bitwy polskiego września, wyd. ZNAK 2009, s. 127-128.

[8] Sygn. Akt Sr. 360/48.

[9] Garbacz D., Czas wyklętych. Przeciwko sowieckiemu zniewoleniu. Wyd. Mireki, Warszawa-Kraków 2017, s. 219, 222, 227, 232-233, 235 i 278.

[10] Redakcja i opracowanie Jacek Króliński, Słownik Biograficzny lekarzy weterynaryjnych Dolnego Śląska 1945-1999, wyd. Dolnośląska Izba Lekarsko-Weterynaryjna, Wrocław 2000, s. 94.

[11] www.lwow.home.pl/semper/5-2002/krzaklewski - Broś B. - Wspomnienie o dr. med. Stanisławie Krzaklewskim (1921-2002) (dostęp 23. 01. 2016 r.).

[12] Garbacz D., Czas wyklętych. Przeciwko sowieckiemu zniewoleniu. Wyd. Mireki, Warszawa-Kraków 2017, s. 280-283.

[13] Brzoza Cz., Rozkazy dzienne Brygady Świętokrzyskiej Narodowych Sił Zbrojnych 1944-1945, wyd. Kraków 2003.

[14] www.forum.cdaction.pl/index.php [dostęp 20.02. 2016 r.].

[1] Pismo IPN Nasz znak: BU I 3-5502-413(2)/16 z dn. 12. 09. 2016.

[2] Gibasiewicz W. A., Suplement do Niepowtarzalnych..., s. 69-72.

[3] Zestawienie nazwisk... 1950, nr 2-3, s. 79, poz. 423.

[4] Co mnie spotkało dzisiaj, to tobie zdarzy się jutro.

[5] Schollenberger A. [przygot. do druku], Drugi słownik biograficzny polskich lekarzy weterynarii 1919-2000, t. II, I-K, s. 59, autor hasła: B. Stańczak.

[6] Jakubik G. (w:) Drugi słownik biograficzny polskich lekarzy weterynarii 1919-2000, Krajowa Izba Lekarsko-Weterynaryjna, Warszawa 2013, s. 88-89.

[7] Wiejaczka P., Bolszewicki Auschwitz www.gpcodziennie.pl/30176-bolszewicki-auswitz.pl [dostęp 18.03.2015].

[8] Harasym I., Greckokatolicka cerkiew w Polsce (1945-1985), Zustriczi 5-6, 1990, s. 25-26.

[9] Hałagida I., Ukraińscy duchowni greckokatoliccy i prawosławni w COP w Jaworznie (1947-1949) www.zup.ukraina.com.pl [dostęp 03.05.2015].

[10] Lis H., Weterynaria w powiecie radzyńskim przed pięćdziesięciu laty, Życie Wet. 2008, 83 (10), 844-847.

[11] Referat Nutzerservice - 12. 08. 2015 r.

[12] Dane zawarte w Teczce studenta znajdującej się w Archiwum Uniwersytetu Warszawskiego.

[13] Zestawienie nazwisk lekarzy weterynarii, którzy figurowali w "Spisie lekarzy wet. w Rzeczpospolitej Polskiej" ogłoszonym w marcu 1939 r., a nie poddali się rejestracji po wojnie - Życie Weterynaryjne 1949-1950.

[14] Praca zbiorowa, Drugi słownik biograficzny polskich lekarzy weterynarii 1919-200, t. II I - K, Warszawa 2013, s. 70.

[15] Różański P., Szturm na łagier Rembertów. Historia tuż powojenna. Wyborcza.pl Ale Historia, nr 40, 05. 10. 2015 r.

[16] www.stalinizmwpolsce.com/miejsca_pamieci_narodowej

[17] Tropiło J., Drugi słownik biograficzny polskich lekarzy weterynarii 1919-2000, t. I, A-H, wyd. Krajowa Izba Lekarsko-Weterynaryjna, Warszawa 2009, s. 42.

[18] Kruczek A., Pozbawieni życia, godności i grobu, wyd. Radio Maryja 26. 11. 2009 r.

[1] Spis lekarzy weterynaryjnych RP z 1931 r. poz. 387.

[2] Spis lekarzy weterynaryjnych RP z 1939 r. s. 44-45.

[3] Biegański Z. (Praca zbiorowa), Dzieje Fordonu i okolic. Bydgoszcz 1997.

[4] Zestawienie.... Życie Wet. 1949, 1950.

[5] Rubiś D., Początki okupacji niemieckiej w Wielkopolsce na przykładzie Kostrzyna, "Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej" nr 5-6 (126-127) maj-czerwiec 2011, s. 56.

[6] www.kostrzyn.wlkp.pl/asp/pl_miesz. [dostęp 09,02,2019].

[7] Rubiś D., Początki okupacji niemieckiej..., s. 57-58.

[8] Tamże, s. 60-62.

[9] F. Sommer, ur. 1897, od 1919 policjant, w 1926 r. komisarz kryminalny. W 1933 szef policji w Düsseldorfie. Należał do NSDAP. Od 1934 r. szef placówki stapo w Düsseldorfie. Po kampanii w Polsce Franz Sommer został szefem Kripo-Leitstelle w Kolonii.

[10] Pawelczyk M., Ocalić od zapomnienia. 74 lata od wybuchu II wojny światowej Feliks Walkowiak - patriota, kolejarz, "Przegląd Nakielski" 26(23), wrzesień 2013, s. 13.

[11] Sroka S.T., Nauki weterynaryjne we Lwowie do roku 1945, Rzeszów 1999, (aneks 1).

[12] Zestawienie... "Życie Weterynaryjne" 1950, nr 4-5, s. 122, poz. 784.

[13] Gibasiewicz W. A., NN-Nieznani Niepowtarzalni. Zadziwiające losy lekarzy zwierząt, FINNA, Gdańsk 2010, s. 185.

[14] Labijak M., Proces w sprawie zbrodni ludobójstwa dokonany przez Niemców na cywilnych mieszkańcach Kostrzyna w dniu 20 października 1939, cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1._LABIJAK [dostęp 09.02.2019].

[15] Böhler J., Mallmann K-M., Matthäus J., Einsatzgruppen w Polsce, BELLONA, Warszawa 2009, s. 110.

[16] Tamże, s. 150-151.

[17] Odsłonięcie tablicy pamiątkowej księży Bolesława Filipowskiego i Kazimierza Michalskiego, www.serwis.zbaszyn.pl/PL/0/1427/Odsloniecie_tablicy_pamiatkowej_ksiezy_Boleslawa_Filipowskiego_i_Kazimierza_Michalskiego/ [dostęp 21.02.2019].

[18] Gibasiewicz W. A., Historia w odcieniach szarości. Niezwykłe losy lekarzy zwierząt, wyd. AVALON, Kraków 2019.

[19] www.dws.org.pl/szukam informacji [dostęp 20.10.2019].

[20] Spis lekarzy weterynaryjnych ...,Warszawa 1931, s. 69.

[21] Wańkowicz M., Anoda-Katoda. Było to dawno, wyd. Wyd. Literackie 1986, roz. Kraj lat dziecinnych, s. 192-195.

[22] Dr Kowalski - weterynarz widzki, starosta brasławski, Ukrainiec, prezes Kasy Stefczyka, www.naszabraslawszczyzna.pl [dostęp dnia 20.03.2018].

[23] Ks. Mieczysław Bohatkiewicz http://www.swzygmunt.knc.pl/SAINTs/HTMs/0304blMIECZYSLAWBOHATKIEWICZmartyr01.htm [dostęp dnia 19.04.2018].

[24] Dunaj B., Domowy popularny słownik języka polskiego, Cykada 1999.

[25] Spis lekarzy weterynaryjnych RP, Warszawa 1931.

[26] Spis lekarzy weterynaryjnych RP, Warszawa 1939.

[27] Zestawienie lekarzy weterynarii, który po II wojnie nie poddali się obowiązkowi rejestracji. Życie Weterynaryjne 1949-1950.

[28] Jakubik G. Oficerowie weterynarii służący w formacjach wojskowych na terenie województwa białostockiego w okresie międzywojennym. Aktualny stan badań [w:] Na spotkanie z KLIO. Historia medycyny weterynaryjnej - zdarzenia i ludzie, red. prof. M. Kleczkowski, dr M. Czerski, dr E. Kudyba, red. nauk. dr T. Zawojska. PTNW Oddział łomżyńsko-ostrołęcki, Łomża 2012 s.55.

[29] Cydzik G. Koń - przyjaciel kawalerzysty [w:] Ułani, ułani. Wspomnienia - gawędy - opowieści, Instytut Wydawniczy Erica, Tetragon, 2013.

[30] Millak K., Słownik polskich lekarzy weterynaryjnych 1394-1918, Lublin 1960-1963 Warszawa, s. 285.

[31] Jaczewski Zb., Niektóre problemy etyczne związane z cytowaniem publikacji naukowych. Rocznik Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, 59, 126-131, 1996.

[32] Millak K., Słownik polskich..., s. 286.

[33] Gibasiewicz W. A., NN - Nieznani..., s. 189-191.

[34] Millak K., Słownik polskich..., s. 285.

[35] Gibasiewicz W. A., Po wielu..., s. 177.

[36] Gibasiewicz W. A., Utrwalone skrawki..., s. 127-134.

[37] Informacja z akt Tajnego Współpracownika SB.

[38] Gibasiewicz W. A., Utrwalone skrawki..., s. 242.

[39] Siedlecka J., Biografie Odtajnione. Z archiwów literackich bezpieki, Poznań 2015, s. 7.

[40] Tamże, s. 8.

[41] Isakowicz-Zaleski T., Księża wobec bezpieki, Kraków 2007.

[42] Wasilewski W., Porucznik WP Czesław Pawłowski, lekarz weterynarii - ocalony jeniec ze Starobielska, Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej, t. 9/2016.

[43] Gibasiewicz W. A., Po wielu z nich płaczę, wyd. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 2016, s. 72-82.

[44] Gill J., Bolesław Gutowski 1888-1966 [w:] Prost. E. K. Wybitni polscy lekarze weterynarii XX wieku w nauce i zawodzie, Lublin 2005, s. 110-112.

[45] Materski W. i in. (red. nauk.), Katyń. Dokumenty zbrodni. Losy ocalałych. Lipiec 1940-marzec 1943, Warszawa 2002.

[46] Wołk-Jezierska W., Wołyńska i Mazowiecka Szkoła Podchorążych Rezerwy Artylerii, wyd. NORTOM, Wrocław 2010 s. 168.

[1] Strajk dzieci we Wrześni rozpoczął się 20 maja 1901 roku po tym, jak niemiecki nauczyciel wymierzył karę cielesną dzieciom za odmowę odpowiadania w języku niemieckim na lekcji religii. Zastrajkowało wówczas 118 uczniów i uczennic. Ich rodziców władze ukarały więzieniem. Za przykładem Wrześni poszli uczniowie w innych szkołach zaboru pruskiego. W 1906 roku rozpoczął się strajk powszechny. Zob. Ryszard Wroczyński, Dzieje oświaty polskiej 1795 - 1945, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1980, s. 205.

[2] Zob. Monika Warneńska, Ulica dzieci wrzesińskich, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1983; Ludwik Gomolec, We Wrześni przed 60 laty 1901 - 1961, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1961.

[3] R. Wroczyński, dz. cyt., s. 206.

[4] Włodzimierz Andrzej Gibasiewicz jest autorem kilkunastu książek biograficzno-historycznych, których bohaterami są lekarze weterynarii oraz ich losy: Sylwetki wielkopolskiej weterynarii, Wydawnictwo Ars Nova, Poznań 2004; Spotkania po latach, Wydawnictwo Galaktyka, Łódź 2007; Niepowtarzalni. Lekarze weterynarii ofiary II wojny światowej, Wyd. Krajowa Izba Lekarsko-Weterynaryjna, Warszawa 2009; NN - nieznani niepowtarzalni. Zadziwiające losy lekarzy zwierząt, Oficyna Wydawnicza FINNA, Gdańsk 2010; dodruk: Wydawnictwo KATMAR, Gdańsk 2015; Lekarze weterynarii ofiary II wojny światowej, Wydawnictwo BELLONA, Warszawa 2011; Życie godne pomnika, Warszawska Firma Wydawnicza, Warszawa 2011; Odnalezione głosy. Zadziwiające losy lekarzy zwierząt, Warszawska Firma Wydawnicza, Warszawa 2013; Utrwalone skrawki życia, Warszawska Firma Wydawnicza, Warszawa 2014; Okruchy godnego życia, Warszawska Firma Wydawnicza, Warszawa 2015; Po wielu z nich płaczę, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 2016; Suplement do niepowtarzalnych, Wyd. Gibvet (Ridero), Duszniki Wielkopolskie 2017; Niepowtarzalni z Wielkopolski, Wydawnictwo WITANET, Konin 2018; Początek od końca drogi. Lekarze weterynarii w walkach o niepodległość, Wydawnictwo AVALON, Kraków 2018; Lekarze zwierząt w powstaniu wielkopolskim, Wydawnictwo WITANET, Konin 2018; Weterynaria na przestrzeni wieku (1919 - 2019), Wyd. Główny Inspektorat Weterynarii, Warszawa 2019; Wielkopolska weterynaria (1919 - 2019), Wyd. Wielkopolska Izba Lekarsko-Weterynaryjna, Poznań 2019; Historia w odcieniach szarości. Niezwykłe losy lekarzy zwierząt, Wydawnictwo AVALON, Kraków 2019; Śladami niepowtarzalnych, Wydawnictwo AVALON, Kraków 2020; Martyrologia Żydów lekarzy weterynarii w okupowanej Polsce, Wydawnictwo WITANET, Konin 2020; Weterynarze z Wrześni. Uczniowie PTW 1965 - 1970 (Klasa B), Wyd. Gibvet (Ridero), Duszniki Wielkopolskie 2020. Ponadto Włodzimierz Andrzej Gibasiewicz jest autorem podręcznika Choroby królików, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1989 (podręcznik ukazał się w nakładzie dziesięciu tysięcy egzemplarzy; była to pierwsza w kraju tak szeroka publikacja o tym gatunku zwierząt, nagrodzona dyplomem gratulacyjnym Polskiego Towarzystwa Nauk Weterynaryjnych) oraz książki autobiograficznej Cztery psy i ja, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 2009, a także zbioru wywiadów Psy znanych i lubianych, Wydawnictwo SAWW, Poznań 1992.

[5] Zob. W. A. Gibasiewicz, Życie godne pomnika, Warszawska Firma Wydawnicza, Warszawa 2011. Autor dedykował książkę matce, Irenie Gibasiewicz.

[6] W. A. Gibasiewicz, Wspomnienia. Tekst w posiadaniu autorki artykułu.

[7] W. A. Gibasiewicz, Weterynarze z Wrześni. Uczniowie PTW 1965 - 1970 (Klasa B), Wyd. Gibvet (Ridero), Duszniki Wielkopolskie 2020, s. 150; W. Gibasiewicz w piłkę nożną grał do 30 roku życia jako środkowy napastnik, przez cały czas wierny Stali Ostrów Wielkopolski. Jego idolem był Włodzimierz Lubański.

[8] Tytuły korespondencji z Wrześni Gibasiewicza-ucznia określają tematykę jego publicystycznych zainteresowań: np. Rynek - placem zabaw?, Szkoła bliżej ucznia, Więcej złego niż dobrego, Z teki biurokracego, Wrzesińskiemu muzeum przybywa eksponatów. Szef, redaktor Feliks Biłos z Poznania, nie szczędził pochwał adeptowi pióra. Zob. W. A. Gibasiewicz, Weterynarze z Wrześni..., dz. cyt., s. 150.

[9] Zob. Dedykacja w książce: W.A. Gibasiewicz, Odnalezione głosy. Zadziwiające losy lekarzy zwierząt, Warszawska Firma Wydawnicza, Warszawa 2013.

[10] Zob. Mieczysław Pietrzak, Nauczyciele Technikum Weterynaryjnego, "Biuletyn Wielkopolskiej Izby Lekarsko-Weterynaryjnej" 2009, nr 2 (68), s. 80 i nast.; W. A. Gibasiewicz, Weterynarze z Wrześni..., dz. cyt., s. 73 - 93.

[11] Stanisław Jęczkowski, Biografia założyciela i pierwszego dyrektora Państwowego Technikum Weterynaryjnego we Wrześni, w: 45 lat Państwowego Technikum Weterynaryjnego we Wrześni, red. J. Izdebski, A. Kaczor, S. Leśniak, K. Naftyńska, E. Paterka, M. Pietrzak, B. Zawal, D. Zdunek, Września 1995, s. 12 - 15.

[12] W. A. Gibasiewicz, Weterynarze z Wrześni..., dz. cyt., s. 11 - 12.

[13] Tamże, s. 150.

[14] Nazwa uczelni zmieniała się kilkakrotnie. Obecnie jest to Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu.

[15] W. A. Gibasiewicz, Wspomnienia..., dz. cyt.

[16] Aleksander Zakrzewski (1894 - 1976); profesor, absolwent Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie oraz lwowskiej Akademii Medycyny Weterynaryjnej; we Lwowie oraz we Wrocławiu pełnił funkcję kierownika Katedry Anatomii Patologicznej i Weterynarii Sądowej w latach 1926 - 1964. Zob. Ewa Jaworska, Małgorzata Kaczmar, Ocalić od zapomnienia ten czas i tych ludzi. Wspomnienia o profesorach Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu, Wrocław 2011, s. 112; Konrad Millak, Słownik lekarzy weterynaryjnych 1394 - 1965,Warszawa 1965; Edmund K. Prost, Wybitni polscy lekarze weterynarii w XX wieku w nauce i zawodzie, Lublin 2005.

[17] W. A. Gibasiewicz, Wspomnienia... dz. cyt.

[18] Alfred Senze (1911 - 1993) - profesor; absolwent prestiżowej lwowskiej Akademii Medycyny Weterynaryjnej; asystent w Katedrze Chirurgii i Ortopedii wraz z Kliniką Położniczą w tejże uczelni; współtwórca Wydziału Weterynaryjnego Uniwersytetu i Politechniki we Wrocławiu; kierownik Katedry Położnictwa i Patologii Rozrodu Zwierząt; prorektor Wyższej Szkoły Rolniczej we Wrocławiu w latach 1951 - 1954; rektor 1954 - 1955 i 1959 - 1965. Nazywany "niezłomnym księciem"; wypromował 30 doktorów. W pracy zjawiał się o 5 rano i sprawdzał jak pracują sprzątacze i palacze. Zob. E. Jaworska, M. Kaczmar, dz. cyt., s. 296.

[19] W. A. Gibasiewicz, Wspomnienia..., dz. cyt.

[20] Zob. E. Jaworska, M. Kaczmar, dz. cyt., s.105.

[21] Zenon Wachnik (1921 - 1981); profesor nauk biologicznych; parazytolog; ukończył studia na Wydziale Weterynaryjnym Wyższej Szkoły Rolniczej we Wrocławiu; w latach 1976 - 1981 dyrektor Instytutu Chorób Zakaźnych i Inwazyjnych Wydziału Weterynarii Akademii Rolniczej we Wrocławiu.

[22] Ryszard Badura (1923 - 2019); profesor nauk weterynaryjnych; absolwent Wydziału Medycyny Weterynaryjnej Uniwersytetu i Politechniki we Wrocławiu (1950); specjalista chirurgii weterynaryjnej; członek Straży Akademickiej we Wrocławiu; w latach 1962 - 1965 prodziekan i dziekan Wydziału Medycyny Weterynaryjnej; prorektor (1965-1969) i rektor (1969 - 1981) Akademii Rolniczej we Wrocławiu; otworzył medycynę weterynaryjną na współpracę z medycyną człowieka; doktor honoris causa wrocławskich uczelni: Akademii Rolniczej (1999) i Akademii Medycznej (2000) oraz Uniwersytetu Ludwika i Maksymiliana w Monachium (2010); zob. E. Jaworska, M. Kaczmar, dz. cyt.; E. K. Prost, dz. cyt.

[23] Julian Aleksandrowicz (1908 - 1988), pseud. "Doktor Twardy"; lekarz internista; profesor nauk medycznych; filozof medycyny i hematolog; humanista i społecznik; prekursor polskiej myśli ekologicznej; założyciel i pierwszy prezes Polskiego Towarzystwa Magnezjologicznego, do którego należał także W. A. Gibasiewicz. Zob. W. A. Gibasiewicz, Wspomnienia..., dz. cyt.

[24] W. A. Gibasiewicz, Wspomnienia, dz. cyt.

[25] Publikacje W. A. Gibasiewicza dotyczące tej problematyki to 20 książek, prawie 6000 stron i ponad 1200 fotografii. Zawierają biografie lekarzy weterynarii, którzy w czasie II wojny polegli, zaginęli, zostali zamordowani, uwięzieni w obozach koncentracyjnych, oflagach i stalagach bądź byli wywiezieni w głąb Rosji. Przez 10 lat opracował biogramy ponad 500 lekarzy weterynarii. Zob. W. A. Gibasiewicz, Weterynarze z Wrześni..., dz. cyt., s. 159.

[26] Zob. W. A. Gibasiewicz, Weterynarze z Wrześni..., dz. cyt., s. 158.

[27] Tamże, s. 159.

[28] W. A. Gibasiewicz, Odnalezione głosy. Zadziwiające losy lekarzy zwierząt, Warszawska Firma Wydawnicza, Warszawa 2013, s. 14.

[29] Tamże, s. 25.

[30] Spotkanie z Włodzimierzem Gibasiewiczem w cyklu Bliscy, znani i... nieznani, zorganizowane 21 października 2014 roku w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie przez Katedrę Edukacji i Kultury Wydziału Nauk Społecznych, Wydział Medycyny Weterynaryjnej, Północno-Wschodnią Izbę Lekarsko-Weterynaryjną i Warszawską Firmę Wydawniczą.

[31] Płynie się zawsze do źródeł, pod prąd, z prądem płyną śmiecie. Ze Zbigniewem Herbertem rozmawia Adam Michnik, "Gazeta Wyborcza", 1-2 sierpnia 1998, s. 19.

[32] William Blake (1757 - 1827), przeł. Elżbieta Feliksiak.

[33] Dyplom w posiadaniu Włodzimierza Gibasiewicza.

[34] W. A. Gibasiewicz, Martyrologia Żydów lekarzy weterynarii w okupowanej Polsce, Wydawnictwo WITANET, Konin 2020.

[35] W. A. Gibasiewicz, Weterynarze z Wrześni..., dz. cyt., s. 160.

[36] W. A. Gibasiewicz, Lekarze weterynarii ofiary II wojny światowej, Wydawnictwo BELLONA, Warszawa 2011. Autor opisuje w niej losy 440 lekarzy weterynarii zamordowanych w czasie II wojny światowej. Książka zawiera ponad 300 archiwalnych fotografii.

[37] W herbie Wrześni znajduje się biała róża na czerwonym tle, która nawiązuje do rodowego herbu Porajów, pierwszych właścicieli Wrześni.