Wprowadzenie

Niniejsza praca podejmuje problem granicy myślenia i wynikającej z odniesienia do niej samozwrotności. W ogólności pytanie brzmi: "Jak mogę powiedzieć - to jest poznawalne, a tamto nie?". Jest to problem ogólny i podstawowy, a jak jestem przekonany, również w stosunkowo niewielkim stopniu doprowadzony do wszystkich swoich konsekwencji i zbadany przez metafizykę. Zarazem - dla tej właśnie metafizyki - zachowujący kluczowy charakter. Sądzę, że naświetlenie go może wiele powiedzieć o jej naturze czy też naturze filozofii w ogóle, zakreślając przy tym horyzont możliwości przybliżenia się do rozwiązania pewnych konkretnych problemów tych dziedzin. Zagadnienie jednak zostaje potraktowane w jego ogólności i w swym związku z fundamentami filozofowania.

W rozdziale pierwszym przedstawiam dokładnie, co rozumiem poprzez problem samozwrotności myślenia przy próbach określenia jego własnej granicy oraz dlaczego jest to jeden z kluczowych problemów filozofii - a także jakie zagadnienia mimo pewnych podobieństw nie przynależą do tego tematu. W rozdziałach drugim oraz trzecim sięgam po dwóch klasycznych autorów, Immanuela Kanta oraz Ludwiga Wittgensteina, aby wykorzystać oferowane przez nich instrumentarium analityczne do rozwinięcia i pogłębienia przedstawianej tu perspektywy. To dopiero na gruncie projektu filozoficznego pierwszego z nich można próbować stawiać zadane tu pytania, zaś drugi wyostrza problem z niespotykaną wcześniej ani później dokładnością. Choć Wittgenstein formułuje problem jako rozgraniczenie sensu oraz niedorzeczności, pokazuję, że to jest to samo zagadnienie, choć szczegółowiej uchwycone. Sądzę, że przyjrzenie się wypracowanym przez obu filozofów rozwiązaniom, odnoszącym się do samozwrotności oraz granic poznania czy też sensu, może być tu co najmniej pomocne.

Wreszcie, w rozdziale czwartym formułuję tezę, że pytanie o granice poznania jest pozbawione jednoznacznej odpowiedzi, co nie znaczy - nonsensowne. Kładzie ono fundament pod metafizykę - metafizykę krytyczną - oraz samo z niej jednocześnie wynika. Jasnej odpowiedzi na pytanie o granice poznania nie daje się udzielić, bo ono samo wytwarza ramy sensownego zapytywania w ramach metafizyki. Choć granica taka jako całość jest nie do uchwycenia, być może da się ją chwilowo odsłonić w poszczególnych "uskokach" sensu. Jednocześnie odniesienie tego wniosku do rozważań metodologicznych stwarza szansę na możliwe przybliżenie się do rozwiązania kilku bardziej szczegółowych problemów filozofii, podejmowanych na przykład na gruncie analitycznej filozofii umysłu.