Notatnik Teatralny Nr 105/2026 DOROTA POMYKAŁA - Praca zbiorowa


Reflow text when sidebars are open.
FOT. N. KABANOW
Spotykam się z Dorotą Pomykałą na Scenie Kameralnej przy ulicy Starowiślnej w Krakowie. Przed kwadransem skończyła próbę do spektaklu "NONFICTION" w reżyserii Małgorzaty Wdowik, którego premiera odbędzie się w październiku 2026 roku. Witamy się, Dorota siada swobodnie przy stoliku reżyserskim ustawionym na scenie, ja intuicyjnie wybieram miejsce w pierwszym rzędzie dla widzów.
Widzę, że jest lekko zdenerwowana, zapytana o powód mówi o wielkiej radości, ale też o zmęczeniu i stresie wynikającym z konieczności udzielania licznych wywiadów po sukcesie filmu "Kobieta na dachu". Mówi, że nie lubi wracać do przeszłości, nie lubi też udzielać odpowiedzi na zwyczajowo zadawane pytania o rozwój kariery, warsztat aktorski, a także pracę nad poszczególnymi rolami. Mam przygotowanych kilka podobnych pytań, ale zapewniam ją, że traktuję naszą rozmowę jak spotkanie, którego treść i kierunek zależeć będzie od tego, czym sama zechce się ze mną podzielić. Sugeruję, żeby dla wygody sama rozpoczęła.
DOROTA POMYKAŁA: Dorota Pomykała - aktorka... Dla mnie w ogóle nie ma takiego tematu. Staram się być po prostu człowiekiem. Nie myślę o sobie jak o aktorce, bo nigdy nie chciałam nią być. Mówiłam o tym w wielu wywiadach, można sprawdzić, więc nie zmyślam. Na razie czuję się komfortowo, bo nie pytasz mnie, jak buduję rolę.
Wymieniamy porozumiewawcze spojrzenia.
D.P.: Na pewno mogę powiedzieć, jak zbudowało się to, że jestem tu, gdzie jestem, że siedzimy sobie teraz na Scenie Kameralnej Starego Teatru przed premierą. Urodziłam się w Bytomiu, w prostej, religijnej rodzinie górniczej. Moja Matka była prawdziwą matką, jakich pewnie już nie ma: zajmowała się domem, córkami, szyła, prasowała, sprzątała, gotowała - byliśmy szczęśliwi, że nie musimy się o nic starać. Tata chodził do pracy i przynosił pieniądze. Wieczorami wszyscy graliśmy na instrumentach, wywodzę się z bardzo muzykalnej rodziny. Oczywiście, jak inne dzieci ze Śląska w tamtym czasie, rodzice wysyłali nas na religię. Kiedyś ksiądz powiedział, że człowiek dostał bardzo dużo talentów z góry i dobrze byłoby je posprawdzać - te słowa mocno zapadły mi w ucho, choć to była wczesna religia, jeszcze w podstawówce.
Pamiętam, że zawsze rozśmieszałam klasę i nie wiedziałam, dlaczego. Robiłam dziwną minę i klasa się śmiała. Dziś wiem, że to była oznaka zacięcia komediowego, które mam. Rozśmieszanie ludzi sprawia mi wielką radość.
Kiedy już byłam w liceum, przyszedł do mnie starszy pan od kultury, pracujący z młodzieżą, i zapytał, czy nie chciałabym przystąpić do kółka recytatorskiego. Odpowiedziałam, że najpierw musiałabym zobaczyć, co to właściwie jest. Kiedy przyszłam, zastałam sztucznie deklamującą dziewczynę. Ogromnie mi się to nie spodobało, więc nazajutrz grzecznie odmówiłam. Gdy mnie pytano w szkole, czy powiem wiersz na akademii, też odmawiałam. Mieliśmy wielką aulę i czułam, że jak będę mówiła tak głośno, żeby mnie wszyscy słyszeli, to będę nienaturalna. Takie motto przyświeca mi do dziś: żeby nie być sztuczną ani w życiu, ani - jak się okazało - na scenie.
AGATA DĄBEK.: Po liceum złożyłaś dokumenty na egzamin do Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej w Krakowie.
D.P.: Właściwie nie złożyłam, tylko wysłałam je pocztą w Bytomiu. Po jakimś czasie znowu poszłam na pocztę i zamówiłam rozmowę z uczelnią. Zadzwoniłam i zapytałam, czy moje dokumenty dotarły, bo jeśli nie, to szkoda mojego czasu na uczenie się tekstów. Usłyszałam, że doszły, i miałam cztery dni na przygotowanie.
Wtedy Kraków wydawał mi się bardzo odległym miastem. W Bytomiu teatrów nie było, raz byliśmy z klasą na Carmen w Operze Śląskiej, do teatru w Katowicach nie jeździłam. Cała ta historia była jak z bajki o Kopciuszku, który powoli dzierga swój talent, ale jeszcze nie zdaje sobie z tego sprawy.
A.D.: Co zaprezentowałaś na egzaminie?
D.P.: Jedną piosenkę z repertuaru Urszuli Sipińskej, którą mówiłam i zaśpiewałam, oraz inwokację z Pana Tadeusza. Nic więcej, bo jadąc na egzamin, byłam przekonana, że robię po prostu to, co ksiądz kazał. Uważałam, że kiedy powiem "Litwo! Ojczyzno moja!", to wystarczy i ci ludzie w szkole na pewno się zorientują, czy powinnam iść tą drogą. W moim myśleniu i postawie nie było bufonady, raczej skromność. Długo czytałam bajki, lubiłam baśnie, dorastałam w świecie czystym, sterylnym, z rozśpiewaną rodziną, kolędami. W kamienicy, gdzie wszyscy sąsiedzi się schodzili pooglądać telewizor. Jakbyśmy dziś oglądali te czasy na ekranie, pewnie byśmy się śmiali, ale ja patrzę na nie z rozrzewnieniem, z takiego świata się wywodzę.
Do szkoły dostałam się na drugiej pozycji, co szalenie mnie zdziwiło. Koleżanka przede mną, jak się dowiedziałam, przygotowywała się dość solidnie. Moi rodzice byli już na wczasach w Jastarni - to akurat pamiętam, bo pisałam pamiętniki i później je czasem czytałam. Od razu wysłałam do nich telegram: "Dostałam się do szkoły teatralnej, co wy na to?". Tata odpisał: "Czekam na dworcu w Jastarni, przyjedź". No i pojechałam.
A.D.: Jak cię przywitali?
D.P.: Byli zdumieni, nie wiedzieli, że zdaję do szkoły teatralnej, bo nikomu o tym nie mówiłam. Nie było wielkich gratulacji, nie mówili, że się cieszą, aktorstwo było dla nich abstrakcją. Zrobiliśmy naradę rodzinną. Powiedziałam, że skoro się dostałam, to może zobaczę, co się w tej szkole dzieje. Tyle tylko, że nie chcę mieszkać w akademiku - tam już na korytarzu widziałam, że wszyscy są lekko zakręceni i głośni. Może zamieszkam w mieście, w jakimś pokoiku małym? - proponowałam cicho. Pieniędzy u nas nie było za wiele, ale moja mama, prawdziwa mama, siedziała z ołówkiem i liczyła tak długo, aż się udało.
A.D.: Jakie wrażenie zrobiła na tobie szkoła?
D.P.: Wszystko było dla mnie nowe i dziwne, ktoś kazał mi być wesołą, ktoś inny za chwilę - smutną, przyglądałam się temu uważnie. Może z powodu mojej wrażliwości, dziecięcej ciekawości i naturalności miałam bardzo wysokie notowania, dostałam nagrodę za naukę, wycieczkę od prezydenta. Oczywiście nie zawsze było różowo. Na pierwszym roku koledzy wykradli zeszyt profesora prowadzącego. "Co myśmy przyjęli, ona w ogóle nie ma temperamentu" - tak brzmiał komentarz do tego, jak mówiłam tekst zajęciach.
A.D.: Ty nie masz temperamentu?
D.P.: Tak brzmiała notatka.
Na trzecim roku próbowaliśmy sceny z Witkacego i mój profesor prowadzący zaproponował mi rolę w spektaklu w teatrze w Opolu. Wystraszyłam się, czy podołam. Dziś każdy pchałby się drzwiami i oknami - tu już tak było. Pomyślałam sobie wtedy, że chyba nie jestem gotowa, przeprosiłam i odmówiłam. Nie pamiętam już, jakie powody podałam, ale prawda była taka, że bałam się być wśród aktorów w prawdziwym teatrze. Z kolegami w szkole czułam się jak w rodzinie, oni wiedzieli, co potrafię. Choć przed nimi też ogromnie wstydziłam się mówić cokolwiek. Kiedy przychodziła moja kolej, dawałam im jakieś drobne i mówiłam: "A weźcie sobie herbatę w bufecie".
Wstyd długo mi towarzyszył. Wydawało mi się, że koledzy, którzy siedzą na widowni na próbach w teatrze i mnie oglądają, sto razy lepiej by zagrali moją rolę. Ponieważ jestem zodiakalnym rakiem, zawsze robię trzy kroki do przodu i dziesięć do tyłu. Ale, jak się okazało, jestem też w miarę dobrą aktorką, więc potrafię oszukiwać, że jestem ekstrawertyczna. Ostatni mój spektakl Zamknij oczy Nel. W pustyni i w puszczy - epilog i film Kobieta na dachu ujawniają mój introwertyzm.
A.D.: Powiedziałaś o wstydzie. Z czymś jeszcze mierzyłaś się w szkole?
D.P.: Bardzo uważałam na to, żeby się nie "zepsuć". Byłam świadoma, jakie wartości noszę w sobie, i chciałam je zachować. Aczkolwiek to była trudna szkoła. Wymagano ode mnie na przykład grania Matki Courage, a ja w ogóle nie wiedziałam, o co chodzi w sprawach damsko-męskich. Ale, jak mówiłam, przyglądałam się wszystkiemu z ciekawością. Powtarzałam sobie: skoro mam skakać, dobrze, skoczę, mam zaśpiewać, dobrze - zaśpiewam. Ja naprawdę nie znałam teatru. Najbardziej otworzyłam się na zajęciach z piosenki świętej pamięci Marty Stebnickiej. Kiedy zaczęłam śpiewać, zobaczyłam, że sprawia mi to wiele przyjemności i przynosi ulgę.
A.D.: W spektaklu Stebnickiej Romans z wodewilu zagrałaś na początku pracy w Starym Teatrze, z którym od ukończenia szkoły jesteś związana do dziś.
D.P.: Te wczesne lata i pierwsze spektakle pamiętam dość dobrze, bo zrobiły na mnie duże wrażenie. Może nie do końca potrafię powiedzieć, jak konstruuję rolę, ale do dziś pamiętam moją reakcję na wskazówki Jerzego Jarockiego, kiedy grałam Rosaurę w Życie jest snem w Starym. Buntowałam się w środku, bo Jarocki kazał mi formalnie, wręcz technicznie mówić tekst. Wtedy jeszcze nie wiedziałam, że z takim reżyserem się nie dyskutuje, i w sposób naturalny powiedziałam na próbie: "Panie Jerzy, przepraszam, ale to jest monolog kobiecy. Ja jestem kobietą i chyba wiem, co się w bohaterce dzieje". On zamarł, ale pozwolił mi mówić. Nazajutrz nie było już przestrzeni do rozmowy, robiłam, co kazał. Nie do końca mi odpowiadało to, co on proponował, a mnie jest trudno grać coś, z czym się nie zgadzam. Oczywiście, cały czas trenowałam sposób gry, o który mnie prosił. Na jednym z wyjazdów za granicę wreszcie zaskoczyło. Pomyślałam: "Aha, dziś to było to. Dziś jego sposób podawania roli sprawił mi przyjemność". Jarocki zastukał do garderoby i mi pogratulował. Ale to trwało. Nie lubię być zmuszana do czegoś.
A.D.: Jarocki był wymagającym reżyserem, raczej nie tolerował sprzeciwu.
D.P.: Nie wiedziałam tego. Nie bałam się go, choć wszyscy się bali. Ale to prawda, nie miałam w pracy z nim takiej swobody myślenia i działania, jakiej później doświadczałam. Krzyś Globisz, z którym wtedy grałam, ten jego formalny sposób wypowiadania się od początku akceptował i świetnie mu szło. Ja z kolei czułam, że zupełnie inne pokłady we mnie drzemią, w które mogłabym wyposażyć rolę na tyle, żeby doszło między nami do wymiany.
Naprawdę nie lubię być usztywniana. Wyobraź sobie, że przyszłabyś teraz na rozmowę ze mną i powiedziała: "Doroto, dobrze by mi się z tobą rozmawiało, gdybyś cały czas siedziała o tak". Od razu odebrałabym to jako krępującą formę i zaczęłabym z tobą rozmawiać trochę inaczej. Ale to nie byłabym ja.
A.D.: Mam w pamięci nasze spotkania z widzami po spektaklach: pięć minut do rozpoczęcia, pozostała część obsady jeszcze w kulisach, ja również, a ty wkraczasz na scenę i wołasz do widzów: "Hej, tu jestem!". Swobodnie zagadujesz publiczność zachwyconą takim rozwojem sytuacji.
D.P.: Łamię konwencję, po to by daną sytuację urealnić. Mnie mrożą wszelkie konwenanse i sztuczność.
A.D.: Pamiętasz okoliczności angażu w Starym Teatrze?
D.P.: Ówczesny dyrektor teatru Jan Paweł Gawlik zobaczył mnie w dyplomie, który z nami przygotowała Izabela Olszewska w szkole. Krótko po tym ona wezwała mnie do siebie i powiedziała: "Idź do niego, bo on ciebie chce". Poszłam więc do teatru, zapukałam do gabinetu i powiedziałam: "Pani Olszewska kazała mi przyjść". "No to dobrze" - odparł. "Mam coś zrobić?" - zapytałam. "Nie, wszystko przygotujemy" - usłyszałam. Pożegnałam się i wyszłam.
A.D.: Stałaś się częścią legendarnego zespołu, z którym pracowali najznakomitsi reżyserzy i reżyserki. Czułaś onieśmielenie?
D.P.: Z Ulą Kiebzak, przynajmniej na początku, bałyśmy się wejść do bufetu. Uważałyśmy, że jeszcze sobie nie zasłużyłyśmy, żeby chodzić pewnie korytarzami, którymi przechadzają się same sławy: Anna Dymna, Jan Nowicki, Elżbieta Karkoszka, Jerzy Trela. "Co my robimy w tym gronie wielkich osobistości?" - pytałyśmy zdziwione. Owszem, czułam skrępowanie. Ale ten zespół, wielki, sławny, do którego weszłam w latach jego największej świetności, o którym mówiło się i w Polsce, i na świecie, był też bardzo przyjazny, otwarty, wspierający, rodzinny. No i tak się złożyło, że nadal w nim jestem.
A.D.: Przez kilkadziesiąt lat swojej obecności w Starym pracowałaś z wieloma indywidualnościami aktorskimi i reżyserskimi. Zagrałaś w spektaklach między innymi Zygmunta Hübnera, Krystiana Lupy, Krzysztofa Babickiego, Andrzeja Wajdy, Jerzego Grzegorzewskiego, Rudolfa Zioły, Mikołaja Grabowskiego. W ostatniej dekadzie współpracowałaś między innymi z Moniką Strzępką, Agnieszką Glińską, Anną Smolar, Olgą Ciężkowską, Piotrem Domalewskim. W praktyce poznawałaś rozmaite autorskie języki teatralne i zmieniające się z czasem estetyki. Jesteś w stanie powiedzieć, jak ta rozpiętość doświadczeń wpłynęła na twoją osobowość twórczą?
D.P.: Nie umiem patrzeć na siebie jak na aktorkę, która zawodowo współpracowała z innymi, ani też powiedzieć dokładnie, co na gruncie zawodowym z tego wyniosłam. Spotkania w teatrze zawsze uruchamiały i uruchamiają we mnie zmysł obserwacji i chęć pomocy. Wśród osób, które wymieniłaś, były i takie, które dziękowały mi za pomoc reżyserską nieujawnioną w programie. Ich przedstawienia zawierają cząstkę mnie ze wszystkimi propozycjami, które wnosiłam.
Wielkie nazwiska na ogół mają to do siebie, że są otwarte na drugiego człowieka, na jego twórczość, i wiedzą, że aktor to artysta, który również tworzy, a nie pionek do ustawiania na scenie. Kiedy się z nimi spotykasz i dopuszczą cię do głosu, zachodzi piękna, energetyczna wymiana.
A.D.: Mówisz teraz o wolności tworzenia. Ona chyba wiąże się z nieustannym odkrywaniem siebie.
D.P.: Na pewno poczułam wielką radość, kiedy się okazało, że mam w sobie na tyle duże pokłady wyobraźni, że nie muszę siedzieć godzinami, żeby coś wymyślić, tylko niemal na pstryk wynajduję dziesięć rozwiązań na zadany temat. W pracy to bardzo przydatna cecha. Jeśli ktoś chce, bierze, a jeśli nie - wyrzuca. Zawsze tak pracowałam i moje pomysły na ogół się sprawdzały w spektaklach. Niektóre role tworzyłam samodzielnie, nikt mnie nie prowadził, bo wszystko od razu było w punkt, niczego nie trzeba było zmieniać. Kiedyś ktoś ważny mi powiedział: "Dorota, tobie po prostu nie wolno przeszkadzać". Dla mnie to było odkrycie. Ale zgodziłam się z nim.
Bardzo dobrze wspominam pracę nad filmem krótkometrażowym Sukienka Tadeusza Łysiaka, za który dostaliśmy nominację do Oscara. O tyle mi było przyjemnie, że moją bohaterkę Renatę stwarzałam na oczach reżysera. Poza wierszami tekstu roli potężnie uruchomiałam nasz świat filmowy swoją wyobraźnią i pomysłami. Coś, co mogłoby wydawać się następstwem wielomiesięcznej pracy, mnie przychodziło naturalnie.
A.D.: Pojechałaś na galę wręczenia Oscarów?
D.P.: Nie, bo nie chciałam. I koledzy nie mogli mi tego darować. Gdy poruszaliśmy ten temat, mówiłam: "No i co, pochodziłabym sobie tam trochę po czerwonym dywanie, pooglądała z bliska gwiazdy z wielkiego ekranu, może nawet spotkałabym Brada Pitta. Ale po co?". Ja tego nie potrzebuję. Największą radość czuję wtedy, kiedy się sprawdzam, jak te kilkadziesiąt lat temu w szkole aktorskiej. Dla mnie liczy się najbardziej to, czy coś potrafię, w jakiej jestem kondycji, czy sprostam. Dzieci mają podobnie - czują radość już z samego faktu tworzenia i nie myślą: "O, jak będzie sukces, to pójdziemy na lody". Są takie dzieci i ja mam ich wrażliwość.
A.D.: Czyli nieustannie łakniesz nowych wyzwań?
D.P.: One mi się podobają, nie przerażają. Nie przeszkadza mi, że ktoś we mnie nie wierzy. W takich sytuacjach myślę sobie: "Naprawdę? To zobacz".
A.D.: Wspomniałaś o filmie. Ten gatunek dość wcześnie pojawił się w twoim życiu - celowo unikam tu sformułowania "kariera". Właściwie równolegle rozwijałaś swoją osobowość twórczą w teatrze i w filmie. Skąd u ciebie zainteresowanie dużym ekranem?
D.P.: Podobnie jak w przypadku teatru, zależało mi na zachowaniu naturalności. Miałam też w pamięci treść notatki ze szkoły aktorskiej, którą już przytoczyłam - że nie mam temperamentu i właściwie nadaję się tylko do rzeczy kameralnych. "Tak?" - pomyślałam zadziornie. Po szkole podpatrywałam kolegów i widziałam, że jedni grają tu, inni zahaczają się tam. Kiedy dostałam angaż w teatrze, czułam podświadomie, że nie mogę mieć za dużo ról. Jeśli w teatrze wchodzisz z jednej produkcji w drugą, nie masz czasu na film.
Obecnie mówi się dużo o tym, że już na wczesnym etapie możemy nieświadomie zaprojektować nasze życie. Dziś widzę wyraźnie, że zaplanowałam je tak, żeby było w nim miejsce i na film, i na teatr. Więcej, zaprogramowałam również to, że, załóżmy, w Krakowie gram role dramatyczne, a kiedy jadę na przykład do Warszawy, jak mnie Krystyna Janda zaprasza - rozśmieszam. W pierwszym roku pracy w filmie grałam równolegle prostytutkę i Matkę Boską, czyli rozpiętość była nieprawdopodobna. Znacznie później, kiedy pracowałam nad Bitwą warszawską 1920 w Starym, Paweł Demirski tak mnie podsumował: "Dorota! Ty wszystko możesz zagrać!". Długo nie zdawałam sobie sprawy, że mam w sobie pewien rodzaj wszechstronności i nie grozi mi zaszufladkowanie.
Nie do końca też rozumiałam, co mówił do mnie Maciej Nowak 11 lat temu, kiedy śpiewałam Piosenkę o żołnierskich butach Bułata Okudżawy na koncercie galowym Przeglądu Piosenki Aktorskiej pt. Proszę Państwa, będzie wojna! we Wrocławiu. Nowak był tam konferansjerem i przed moim występem powiedział, że jestem charyzmatyczna. "Bardzo proszę nie mówić o mnie "charyzmatyczna"; czy charyzmatyczna, to się okaże, jak już zaśpiewam" - odparłam zmieszana. "Dorota! Co ty w ogóle mówisz!" - tak to skomentował i zaśmiał się serdecznie.
A.D.: Z naszej rozmowy wynika, że twoje życiowe wybory dyktował silny bunt wobec wszelkiej sztuczności. Łatwiej zachować naturalność w teatrze czy w filmie?
D.P.: Jeśli dążysz do prawdy, to kamera jest tym okiem, które w sekundę wszystko wyłapuje. Jak człowiek jest pusty w środku, nie ma zmiłuj się. Może ładnie go ubiorą, pomalują, ale nie będziesz na niego patrzyła.
Kiedy udzielałam wywiadów o filmie Kobieta na dachu, zawsze miałam problem z odpowiedzią na pytanie, jak się przygotowywałam do roli Miry. Nieco speszona mówiłam szczerze, że w ogóle się nie przygotowywałam. Po prostu czułam, że kondycja mojej bohaterki silnie współgra z introwertyzmem, który chowam głęboko. Wystarczyło, że sama się do niego przyznałam, skonfrontowałam się na nowo z doświadczeniami z wielu lat i pozwoliłam, żeby ponownie coś mnie zabolało.
Przed oficjalną premierą filmu poprosiłam reżyserkę Annę Jadowską o prywatny pokaz. Wiedziałam, że jeśli zobaczę siebie na ekranie w szerszym gronie, niczego się nie dowiem, bo będę skazana na to, co inni o mnie myślą i co o mnie powiedzą. To wynosi się z domu - co powiedzą ludzie, długo się z tym mierzyłam. Siedząc obok reżyserki i operatorki, patrzyłam w ekran i byłam przerażona. Nie mogłam pojąć, jak to zrobiłam, że choć ta pani na ekranie nic nie mówi, ja doskonale wiem, co ona myśli i czuje.
A.D.: Za rolę Miry otrzymałaś nagrodę w kategorii Najlepsza główna rola kobieca na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni.
D.P.: Świętej pamięci Leszek Kopeć powiedział mi wtedy: "Dorota, nikt nie miał wątpliwości, że powinnaś dostać tę nagrodę". Na festiwalu Tribeca w Nowym Jorku, gdzie otrzymałam za rolę Miry nagrodę dla najlepszej aktorki, usłyszałam to samo.
Teraz mi się przypomina, że chciałam zostać psychologiem. Niezwykle mnie interesuje odkrywanie rozmaitych warstw ludzkiej osobowości i zgłębianie emocji. Zawsze wierzyłam, może naiwnie, że jeśli pokażę prawdziwego człowieka, to ten człowiek będzie wiarygodny zarówno dla widza teatralnego, jak i tego, który siedzi w kinie lub w domu przed ekranem telewizora. Przy czym w pracy kamera jeszcze bardziej cię obnaża. Jej nie oszukasz.
A.D.: Odnoszę wrażenie, że ty również patrzysz na siebie dość ostro, wnikliwie się sobie przyglądasz.
D.P.: Może dlatego, że od dziecka miałam silne poczucie, że muszę się kontrolować. Niektórzy koledzy boją się siadać przed monitorem, kiedy na przykład robimy dubel w filmie bądź serialu, bo boją się, że coś zepsują. Ja natomiast, patrząc na siebie na ekranie, widzę zupełnie obcą osobę i od razu wiem, co mogę poprawić.
Przed rozpoczęciem zdjęć do filmu Kobieta na dachu byłam ciekawa, jak wypadam przed kamerą. Wzięłam komórkę, nagrałam dwie wersje monologu i wysłałam je Ani Jadowskiej. Spytałam, którą by wybrała, prywatnie wybrałam już jedną, ale ciekawiło mnie, jak ona mnie widzi.
A.D.: Co odpisała?
D.P.: Że obie jej się podobają.
A.D.: Kiedy tak opowiadasz o sobie, mam poczucie, że wiele twoich cech, zwyczajów i upodobań odnajduję w rolach, które grasz w Starym. Myślę tu też o sposobie, w jaki twoje bohaterki funkcjonują wśród innych postaci w obrębie światów przedstawionych na scenie. Polska Mama w Bitwie warszawskiej 1920 czy Bóstwo Marzycielskie w Roku z życia codziennego w Europie Środkowo-Wschodniej Strzępki i Demirskiego wnikliwie obserwują otoczenie, funkcjonują w nim, ale też patrzą na nie z boku, z niejakim dystansem. Dzięki temu zdają się wiedzieć więcej niż pozostałe postacie o kondycji ludzkiej i świecie, w którym się obracają.
Postać Matki/Nel w spektaklu Zamknij oczy Nel. W pustyni i w puszczy - epilog emanuje dziecięcą wrażliwością i wyobraźnią, którymi zaraża swoje dzieci. Ustala warunki relacji z nimi na zasadach, które w danej chwili ona jest w stanie zaakceptować, a które nijak mają się do życiowych realiów i skryptów. Jako osoba po udarze z utratą pamięci funkcjonuje z dziećmi wyłącznie w obrębie świata fantazji wywiedzionego z powieści Henryka Sienkiewicza.
D.P.: Fajnie o tym opowiadasz.
A.D.: Twoja Eryka w Jodze Smolar też na własnych zasadach żyje na obrzeżach systemu społecznego. Na co dzień funkcjonuje w nim główny bohater spektaklu, pisarz, który doświadcza kryzysu psychicznego. Eryka dzieli się z nim radością, ciekawością świata, energią, daje mu poczucie wolności i sensu. Przykłady mogłabym mnożyć.
D.P.: Kiedyś w Grecji napisałam krótkie wiersze. Zbliżało się Boże Narodzenie i moja koleżanka zaproponowała, że wyda je w małym nakładzie. Ucieszyłam się, że będę miała prezent pod choinkę dla osób, których się nie krępuję i nie wstydzę. Jeden wiersz zaczynał się od słów: "Wierzyłam, że będziesz latać. Przyniosłam ci skrzydła". Pewnego dnia zadzwonił do mnie Stasiu Radwan i powiedział: "Dorotko, tak strasznie ci dziękuję, ten wiersz o Ikarze...". Myślę sobie, o jakim Ikarze on mówi? O co chodzi? Oczywiście nie powiedziałam tego na głos, bo prawo interpretacji jest święte.
Sama nigdy nie analizuję tego, co tworzę, bawię się i idę dalej. Dlatego twoja próba spojrzenia na moje role bardzo mnie ciekawi. I potwierdza to, co kiedyś usłyszałam: ty możesz zagrać wszystko, o ile nie będzie ci się przeszkadzać. W Trąbce do słuchania Leonory Carrington w reżyserii Glińskiej jako Carmela prowadzę kabaret, gram jak aktorka kabaretowa, publiczność świetnie się bawi. Nie mija chwila i kolega ze mną przeprowadza wywiad w więzieniu, przyprawiający o gęsią skórkę, w którym opowiadam o fundamentalnych sprawach dotyczących życia. Cudowna jest taka wolna zabawa w teatr. Oczywiście, są tacy, którzy powiedzą: "Aktor! Co to za zawód w ogóle?". Na szczęście każdy z nas jest inny. Jedni unikają rozgłosu, drudzy chcą, żeby cały czas o nich mówić i pisać. I dobrze. Nie powinniśmy sobie nawzajem odbierać prawa do indywidualności i pchać się do jednego worka, bo wtedy byłoby strasznie nudno.
W szkole aktorskiej w Katowicach, którą prowadziłam, zawsze mówiłam studentom: "Nie podpatrujcie. Nie chciejcie być następnym Trelą, Lindą. Chciejcie być sobą. Bo w każdym z was drzemie wielkość. Będzie tyle propozycji teatru, ilu was tu jest, dlatego nie rezygnujcie z odkrywania siebie, mierzenia się ze sobą i ze swoim wstydem".
Każdy z nas nosi pancerz ochronny. Aż tu nagle okazuje się, że dostajesz nagrodę w Stanach. Kiedy mnie to spotkało, miałam świadomość, że niekoniecznie to musi coś znaczyć - wiem, bo w 1991 roku otrzymałam duńskiego Oscara za rolę w filmie Urodziny Kaja i nie obnosiłam się z tym w Polsce zbytnio. Te nagrody dały mi natomiast poczucie, że potrafię, sprawdziłam się. Powtarzam więc sobie czasem: "Dorota, przestań się wreszcie wstydzić. Zawierz innym. Nie rób dziesięciu kroków do tyłu, rób je do przodu, ewentualnie zrób trzy do tyłu, ale tylko wtedy, kiedy naprawdę tego potrzebujesz".
A.D.: Jak wspominasz pracę z młodymi adeptami aktorstwa w Katowicach?
D.P.: Czułam, że jestem na właściwym miejscu, miałam w sobie dużo radości, zaangażowania i pomysłów, które się sprawdzały. Nikogo natomiast nie uczyłam aktorstwa. Zawsze mówiłam, że jestem starszą koleżanką, która trochę więcej umie i chętnie się tym podzieli. Nikt nie wyszedł ode mnie z przekonaniem, że mu coś nie poszło, że się nie udało. Jakoś potrafiłam do każdego dotrzeć. Wiedziałam, kiedy ktoś potrzebował kuksańca, inna osoba rozmowy, trzecia - rozśmieszenia, czwarta - kilku pompek. Ale też nie mówię tu niczego nadzwyczajnego, podobnie pracuje się w szkołach. Myślałam w duchu: "Mamy przecież wolność, dojrzewajcie, kiedy potrzebujecie!".
Gdy przyszłam do teatru, widziałam na korytarzach i na scenie obraz tego, kim chciałabym być i kim na pewno nie chciałabym się stać. W życiu jest podobnie: spotykasz ludzi i widzisz, co dla ciebie jest dobre, z czego chcesz czerpać, a na co lepiej uważać. Nigdy nie przestałam się uczyć, wciąż odkrywam siebie i świat.
A.D.: Taka postawa wymaga uważności.
D.P.: Ja ją mam. Kiedy kończy się dzień, zastanawiam się, czy zdarzyło się coś, co chciałabym zmienić albo naprawić. Nie od dziś mam silne przeświadczenie, że życie jest krótkie, a tyle czasu marnujemy - oczywiście myślę tu przede wszystkim o sobie.
Niedawne odejście naszego kolegi Jana Frycza też uświadomiło mi coś ważnego. Kiedy wszyscy tak pięknie się o nim rozpisali, pomyślałam, jak by to było cudownie, gdyby Jan otrzymał tę piękną narodową laurkę wcześniej. Gdyby zdążył dowiedzieć się, że jest wielkim aktorem, że jest potrzebny, żeby on to wiedział na pewno, usłyszał. Może miał taką potrzebę.
A.D.: My chyba, tak generalnie, za mało i za rzadko mówimy sobie miłe rzeczy, że robimy coś dobrze albo wspaniale - przecież każdy chce być doceniony, to nie jest cel, ale naturalna potrzeba.
D.P.: Dzisiejsza psychologia mówi: jeśli chcesz być szczęśliwa, nie miej oczekiwań, bo one najczęściej zawodzą.
My dzisiaj zapominamy o byciu człowiekiem.
A.D.: Rozmawiając ze mną, pokazujesz, że to, co może oznaczać człowieczeństwo, odkrywa się stopniowo, nie jest wiedzą daną, ją się zdobywa.
D.P.: Na pewno to wymaga pracy i otwartości, szczerego zaciekawienia sobą i drugim człowiekiem...
Ela Karkoszka zawsze mówiła, że przychodzi do teatru wypocząć. Kiedyś tego nie rozumiałam, ale z czasem pojęłam, co miała na myśli. Kiedy wchodzisz w świat na scenie, to odcinasz się od problemów codzienności i czujesz szczęście. Mnie osobiście uszczęśliwia poznawanie wyobraźni kolegów na próbach, przysłuchiwanie się temu, co mówią reżyserzy i co nam proponują - robię to z dziecięcym zachwytem. Czy to jest ułuda? Nie wiem. Ale to sprawia mi radość, a to znaczy, że jest dobrze.
Wiesz, podoba mi się ta nasza rozmowa, bo niby rozmawiamy o profesji, ale to cały czas jest opowieść o człowieku.
A.D.: To może na zakończenie opowiesz, jak budujesz rolę?
D.P.: Agata! Do tej pory byłaś bardzo miłą osobą...
A.D.: Dobrze. To skończmy już.
D.P.: Tak. Skończmy.
Wyłączam dyktafon.
***
D.P.: Czyli ta rozmowa ukaże się w "Notatniku Teatralnym"?
A.D.: Tak.
D.P.: Dużo tam o mnie będzie?
A.D.: Cały numer.
D.P.: Cały numer? Żartujesz! A ile taki numer ma stron?
A.D.: Koło 200?
D.P.: Matko! To skąd oni wezmą tyle wiadomości o mnie?
Rozmawiała
AGATA DĄBEK
1.
Opowieść o aktorstwie Doroty Pomykały powinno się pisać na wstecznym biegu. Najlepiej od końca, mając w oczach obraz Miry, palącej papierosa na szczycie bloku w Kobiecie na dachu Anny Jadowskiej (2022), Matki w Zamknij oczy Nel. W pustyni i w puszczy - epilogu Piotra Domalewskiego (Narodowy Stary Teatr, 2026), której życie na skutek udaru skurczyło się do horyzontu małej dziewczynki, czy Renaty z krótkometrażowej Sukienki Tadeusza Łysiaka (2020) - pełnej empatii i życiowej mądrości pokojówki z motelu, pomagającej niskorosłej koleżance z pracy uporać się z własną innością. Z perspektywy tych dojrzałych postaci - oddanych rodzinie matek, żon, wdów, zapracowanych gospodyń domowych, kobiet, które przyzwyczaiły się żyć dla kogoś innego, niewiele żądając dla siebie - widać dobrze to, co najbardziej niezwykłe w jej sztuce. To aktorka, która jak mało kto potrafi celebrować zwyczajność, wydobyć sens z chaosu codziennej krzątaniny, dostrzec promień w przeciętności. Pomykała przywraca widzialność istotom szarym, wtopionym w tłum, skazanym na anonimowość. Jej bohaterki to nierzadko osoby, które nie mają odwagi bądź chęci zaistnieć. Artystka wyławia je z tła nie po to, by pokazać ich wyjątkowość, lecz by uwznioślić to, co w nich zwyczajne, typowe, tak dalece powszechne, że niedostrzegalne. Tej pospolitości potrafi nadać znaczenie, a z tego, co banalne, umie wykrzesać szlachetność i piękno. Sposób, w jaki patrzy na swe bohaterki, ma w sobie coś z ducha Mirona Białoszewskiego. Wystarczy iskra, by te "szare eminencje", żyjące w klaustrofobicznej przestrzeni pomiędzy kuchnią i meblościanką, zamieniły się w egzotyczne kwiaty. Takiej metamorfozy doznała Marta z filmu Jacka Skalskiego Chce mi się wyć (1989) - nierzucająca się w oczy kobieta w średnim wieku, wtopiona w apatyczną masę przechodniów, ogłuszonych szokiem stanu wojennego, którą przypadkowa zaczepka na ulicy pchnęła do ryzykownego romansu z dużo młodszym chłopcem, uciekającym przed poborem do wojska. Zmęczona życiem bohaterka Pomykały nagle rozkwitała, zamieniając się w namiętną kochankę, gotową za wszelką cenę bronić tej dzikiej, zachłannej, lecz niemożliwej do utrzymania miłości.
W historii Marka i Marty odbijała się klaustrofobiczna atmosfera stanu wojennego: samotność ludzi zamkniętych w domach, poczucie osaczenia na ulicach patrolowanych przez wojsko, sączące się zewsząd beznadzieja i lęk. W pochodzącym z tego samego okresu filmie Małgorzaty Kopernik Szklany dom (1989) artystka zagrała nieco inne wcielenie sfrustrowanej uciążliwościami życia codziennego kryzysowej Polki. Jej bohaterka, świeżo osiadła z dziećmi w upragnionym własnym mieszkaniu, po ułożeniu sobie życia w nowym miejscu pewnego dnia zauważyła, że kamienica nagle znikła. Niezrozumiała anihilacja domu sprawiła, że dla świata niewidoczna i zbędna stała się także Wanda - kobieta bez adresu i meldunku, nieistniejąca dla systemu. Pomykała uczyniła z niej postać nieledwie kafkowską, podejmującą walkę z niezrozumiałymi siłami, które zamieniły jej życie w pozbawiony logiki, koszmarny sen. Opowieść o losie Wandy - realnym, choć równocześnie zanurzonym w dziwnej, pozbawionej ciężaru nierzeczywistości - pierwotnie odzwierciedlającą poczucie absurdu towarzyszące życiu w późnym PRL-u, dziś można odczytywać jako parabolę o kruchości ludzkiego istnienia i iluzoryczności kotwic utrzymujących je na powierzchni.
2.
Postać Wandy miała cechy everywoman, figury przekuwającej jednostkowe doświadczenie w ogólny wzór kobiecego losu. Nie mniej ciekawe w dorobku artystki są role budowane w przeciwnym kierunku - od ogółu do szczegółu. Pomykała bierze na warsztat określony typ - bywa, że do bólu banalny, zgrany do cna - i rozrzeźbia go, cieniuje, rozświetla ciepłem i empatią. Taką postacią była Maria w spektaklu Kobiety w sytuacji krytycznej Joanny Murray-Smith w reżyserii Krystyny Jandy (Teatr Polonia, 2007), sfrustrowana wdowa, wegetująca z dnia na dzień w poczuciu życiowej klęski. W bohaterce Pomykały, przekonanej, że wszystko, co dobre, już się skończyło, wiodącej zautomatyzowane, pozbawione smaku i treści swoiste "życie po życiu", mogło rozpoznać się wiele dojrzałych kobiet, które utknęły na ślepym torze, nikomu już niepotrzebne, coraz bardziej niewidoczne. Marię z tego stanu zanikania uratowała nieoczekiwana odmiana losu, która przywróciła jej wiarę w siebie i w to, że nigdy nie jest za późno na nowy początek. Pomykała obróciła stereotypowość tej roli w walor terapeutyczny: jej bohaterka, wychodząca ze smugi cienia w wieku, który dla wielu kobiet oznacza konieczność wycofywania się z życia, dawała nadzieję zrezygnowanym i wątpiącym, upewniając, że warto do końca walczyć o szczęście.
Portrety kobiet w kryzysie bardzo wcześnie stały się specjalnością artystki. Nie zawsze miały ciepłe barwy, zdarzało się, że odsłaniały te strony ludzkich słabości, cierpień i upadków, których wolelibyśmy nie widzieć, lecz w nawet najbardziej dramatycznych odsłonach - krzepiły. W postaciach Pomykały, nawet tych balansujących na krawędzi, budzących litość bądź odrazę, zazwyczaj migocze jakieś światło. Może to przebłysk głęboko tkwiącej w człowieku potrzeby dobra i nadziei, która każe dźwigać się z najgłębszej otchłani i walczyć o godność, a może refleks rozumiejącej, przesyconej troską empatii samej artystki, z wyrozumiałością pochylającej się nad losem swych bohaterek. Pomykała pokazuje je bez upiększeń, czasem brutalnie odsłania ich wstydliwe strony, równocześnie opiekuńczo prowadząc za rękę. Spójrzmy na Mirę w obrazie Jadowskiej. W tej roli drapieżne, pozbawione barier ochronnych aktorstwo Pomykały uzyskało odmienny, radykalnie minimalistyczny wyraz. Artystka zagrała postać przezroczystą, wyciszoną, niemal niewidzialną dla otoczenia. Dla rodziny była przedmiotem niezbędnym w codziennym funkcjonowaniu domu, lecz niewartym uwagi. Pomykała sugestywnie oddała jej cichą, bezobjawową egzystencję: wycofana, jakby skurczona w sobie Mira starała się ograniczyć swoją fizyczną obecność. Mówiła cicho, patrząc gdzieś w bok. Przygarbiona, ociężała, wykonująca mechanicznie wszystkie obowiązki, wydawała się martwa za życia. Punktem zwrotnym filmu był moment, w którym przytłoczona problemami finansowymi Mira postanawiała napaść na bank, terroryzując personel kuchennym nożem. Widać było, że rolę agresorki odgrywa fałszywie. Gdy łamiącym się głosem rzucała kasjerce: "To jest napad na bank", wyczuwało się, że jest to akt rozpaczliwej determinacji.
Artystka nigdy wcześniej nie osiągnęła takiego stężenia ekspresji. Przeżycia jej bohaterki zdradzały jedynie drobne gesty, tiki, spojrzenia i twarz - nieruchoma, pozbawiona uczuć, a jednak pełna wyrazu. Wstrząsające wrażenie robiła zwłaszcza scena w sądzie. W zbliżeniach blada twarz Miry, wtopiona w prosektoryjny chłód kadrów, przypominała maskę. Na tle stężałych rysów wyróżniały się oczy: wielkie, wyraziste, wymowne. To one zdradzały, że w tej kobiecie, będącej już tylko cieniem samej siebie, coś zaczyna się łamać, że jej skamieniałe ciało chce odzyskać głos. Metamorfoza bohaterki nie dokonywała się jednak w sposób spektakularny. Artystka z wielką subtelnością rzeźbiła proces, w którym Mira odzyskiwała podmiotowość. Jej bohaterka uczyła się życia na nowo, próbując stawiać granice bliskim, artykułować swoje potrzeby.
3.
Tragizm u Pomykały nigdy nie chadza na koturnie. Wystrzega się gwałtownych gestów, rozhuśtanych emocji, wielkich słów, najczęściej objawiając się w ciszy. Oto Gertruda w Hamlecie (IV) Andrzeja Wajdy (Stary Teatr, 1989) - inna niż wszystkie, przełamująca schematy tej roli. Zjawiała się z laską, w okrywającej koronę chuście i reprezentacyjnej sukni, lecz w jej mowie, nastrojonej na ton surowej, dumnej matrony, czuło się fałszywe nuty. Gertruda, podobnie jak Klaudiusz, miała w sobie niepewność charakterystyczną dla uzurpatorów i nuworyszów. Postarzała królowa (Pomykała była młodsza niż grająca Hamleta Teresa Budzisz-Krzyżanowska), oszpecona przejaskrawionym makijażem, miała w sobie coś z marionetki. Pomiędzy nią i Klaudiuszem nie było namiętności. Łączyły ich pakt władzy i strach przed utratą pozycji. Gertruda nie wiedziała jednak o morderstwie starego Hamleta. Prawdę o zbrodni wyjawiał jej syn. Uświadomienie własnej współwiny w mgnieniu oka zmieniało wyniosłą monarchinię w kruchą, zagubioną kobietę. Bezradna jak dziecko, ze wzrokiem utkwionym w dal, pytała: "Co ja zrobię?". Ten moment rozpoznania własnego współudziału w zbrodniczym przejęciu tronu stawał się impulsem do odnowienia bliskości pomiędzy matką i synem.
A oto inna twarz tragicznej matki - zmęczona życiem Rózsika w spektaklu Géza-dzieciak Jánosa Háya w reżyserii Zbigniewa Brzozy (Teatr Studio, 2005), samotnie wychowująca niepełnosprawnego syna na pogrążonej w marazmie, nękanej bezrobociem i brakiem perspektyw węgierskiej prowincji. Była to jedna tych bohaterek Pomykały, które ujmowały prostotą i zakorzenieniem w codzienności. Artystka zbudowała ją z powściągliwych, nieco znużonych ruchów, szorstkich gestów, pauz i przelotnych spojrzeń, w których migotał niepokój o syna. Rózsika nie pozwalała sobie na czułość, z surową metodycznością uczyła go codziennych czynności, ale pod tą oschłą skorupą kryła się bezgraniczna miłość do chłopca. Jedną z najbardziej poruszających scen był moment, gdy matka Gézy, pytającego, czy w ludzkim cierpieniu jest jakiś głębszy sens, tłumaczyła mu, że zło jest częścią świata, którego prawdopodobnie nie naprawi nawet sam Bóg. W gorzkim półuśmiechu Rózsiki przeglądała się nie tylko twarda wiedza o życiu, lecz również tragiczna świadomość, że nie będzie mogła uchronić syna przed ludzkim okrucieństwem.
Piękną, choć niezamierzoną puentą tej opowieści o nieczułości świata był monolog Małgorzaty w büchnerowskim Woyzecku w reżyserii Mariusza Grzegorzka (Narodowy Stary Teatr, 2014) o osieroconym dziecku, które postanowiło dojść do samego nieba, by ostatecznie zamiast upragnionego księżyca znaleźć tam kawałek zbutwiałego drewna. W spektaklu opowiadającym o zbrukanym świecie i skamieniałych ludzkich sercach ten moment, w którym estetyczny dystans przełamywały prawdzie łzy aktorki, ściskał za gardło.
Do galerii matek artystki dorzućmy jeszcze bohaterkę przedstawienia Nadchodzi chłopiec Marcina Wierzchowskiego (Narodowy Stary Teatr, 2019). To rola-lament, w której splotły się losy dwóch kobiet, Koreanki, Matki Tong-Ho, i Polki, Marii Opały, zmagających się z traumą pamięci o zamordowanych synach. W pierwszej części spektaklu, rozgrywającej się w kameralnej przestrzeni, bohaterka Pomykały inicjowała swoisty seans spirytystyczny. Jej zmarły przed dekadą syn powracał jako widmo utkane z pamięci i wyrzutów sumienia. Artystka połączyła obie odsłony roli w jedną figurę matki pogrążonej w bólu po utracie dziecka. Pokazała rozpacz, która nie jest wyłącznie cichym cierpieniem, ale staje się namacalnym, fizycznym bólem, a momentami wręcz bolesną, bezsilną wściekłością na niesprawiedliwość losu. Działanie w bezpośredniej bliskości widzów odsłaniało najbardziej nieuchwytne niuanse gry artystki, nie pozwalając publiczności na emocjonalny dystans.
Postacią sumującą różne wymiary macierzyństwa była umęczona, wiecznie borykająca się z przeciwnościami losu, a mimo to niezniszczalna Polska Mama w Bitwie warszawskiej 1920 Pawła Demirskiego w reżyserii Moniki Strzępki (Narodowy Stary Teatr, 2013). W bohaterce Pomykały można było dostrzec alegorię Matki Polki, mocno polemiczną wobec wzorców, jakie wykształciła wyobraźnia romantyczna, rodzimy wariant tułającej się na tyłach frontu Mutter Courage, a także bliską krewną różewiczowskiej Starej Kobiety - apokaliptycznej matki, rodzącej na gruzach świata wciąż nowych synów na potrzeby niekończących się wojen. Jej pragmatyczna, zdroworozsądkowa postawa reprezentowała odczucia prostych ludzi, poszukujących w dziejowym chaosie sposobów na przetrwanie. W projekcji dalszych dziejów kraju, sięgających czasów balcerowiczowskich reform, Polska Mama stawała się figurą klasy robotniczej, która bez oporu dała się wydziedziczyć ze zdobyczy socjalnych epoki PRL-u. W postaci tej Pomykała zmieściła czułość matki zmuszonej do niańczenia wiecznie zdziecinniałych, snujących dalekosiężne wizje, lecz uchylających się od odpowiedzialności za własne czyny polskich bohaterów, i heroizm codziennej walki o byt, toczącej się gdzieś na tyłach wielkiej historii. Jej bohaterka miała w sobie kruchość i siłę, szorstką, chłopską rzeczowość i subtelny liryzm, pobrzmiewający w melodiach fraz.
4.
Na skłonność do kontrastów, podkreślających rozpiętość dramatycznej skali artystki, zwrócono uwagę dość wcześnie. "Pomykała potrafi połączyć poezję z charakterystycznością, ma czystość i jakąś kruchość, a równocześnie wewnętrzne napięcie i zamierzoną w postaci ostrość" - zauważyła Bożena Winnicka po premierze Życie jest snem Pedra Calderóna de la Barki w reżyserii Jerzego Jarockiego w Starym Teatrze (1983)1. Taka była rola Rosaury, rozbita na trzy wcielenia - skromnego chłopca, skrzywdzonej dziewczyny i przywódczyni buntu - którą aktorka przeprowadziła przez kilka różnych rejestrów dramatycznych, by zwieńczyć ten ciąg metamorfoz niemal operową figurą odzianej w lśniącą zbroję Pallas Ateny, wypożyczonej z Nocy listopadowej Stanisława Wyspiańskiego.
W grze młodej artystki dostrzegano skłonność do nadekspresji, silnych napięć, a także łatwość w balansowaniu pomiędzy skrajnymi biegunami skali emocjonalnej. Jej bohaterki miewały ostry, drapieżny rysunek i neurotyczną, rozedrganą dynamikę. Zwracała uwagę niezwykła plastyczność ciała: Pomykała grała całą sobą: ułożeniem sylwetki, ruchem, gestem, spojrzeniem, każdym mięśniem twarzy. Fizyczny wymiar jej aktorstwa widziało się w detalach. Wiele spośród bohaterek Pomykały "stworzyły" oczy - charakterystyczne, okolone łukiem brwi i podkówką pod dolną powieką. To nie przypadek, że właśnie one stały się znakiem firmowym artystki. Wyraz spojrzenia jej bohaterek niejednokrotnie mówi więcej niż tekst. Aktorka zresztą lubi grać ciszą, potrafi unieść pauzę, nadać jej ciężar, wypełnić treścią. Tę umiejętność grania mikroskalą zapewne zawdzięcza filmowi. Aktorstwo Pomykały ukształtowało się bowiem na przecięciu teatru, kina i telewizji.
Pierwsze role filmowe zagrała jeszcze jako studentka krakowskiej Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej. Bardzo szybko okazało się, że kamera ją lubi, a młoda aktorka potrafiła ten afekt wykorzystać. Na planie nauczyła się nie tylko detalicznej świadomości ciała i sposobów gospodarowania jego wizualnością, lecz także dyscypliny ruchu i szczególnej, zwięzłej ekonomii wyrazu, która pozwala intensywnie zaistnieć nawet postaciom drugoplanowym. Nic dziwnego, że jej repertuar filmowy i telewizyjny wydaje się bogatszy i bardziej różnorodny niż sceniczny. To teatr małego ekranu dał jej możliwość zmierzenia się z szerokim wachlarzem ról klasycznych, takich jak Marcelina w Psie ogrodnika Lopego de Vegi (reż. Irena Wollen, 1981), Junia w Brytaniku Jeana Racine'a (reż. Jan Błeszyński, 1985), Hrabina w Weselu Figara Pierre'a de Beaumarchais (reż. Andrzej Łapicki, 1994), Waleria w Koriolanie Williama Shakespeare'a (reż. Mirosław Bork, 1995) czy Hrabina w Zapisie Pierre'a de Marivaux (reż. Marek Sikora, 1995).
Od czasu debiutu w 1979 roku "scenicznym domem" Pomykały jest Stary Teatr. Jako młoda aktorka mogła chłonąć dzieła pracujących w nim wówczas wybitnych reżyserów - Jarockiego, Krystiana Lupy, Wajdy. Grała u wszystkich trzech (u Jarockiego - Kobietę z Chóru w Canterbury w spektaklu Mord w katedrze Thomasa Stearnsa Eliota, 1982, Rosaurę w Życie jest snem i Martę w Fauście, części I Johanna Wolfganga Goethego, 1997; u Lupy - Syrenę w Powrocie Odysa Wyspiańskiego, 1981; u Wajdy - Gitel w Dybuku Ernesta Brylla na motywach Szymona An-skiego, 1988, Gertrudę w Hamlecie (IV) i postać z Chóru w Klątwie Wyspiańskiego, 1997), lecz nie stała się częścią ich teatru. Aktorstwa Pomykały nie stworzyli reżyserzy, dlatego próżno szukać w nim idiomatycznych cech, przypisywanych "szkole krakowskiej". Dzięki doświadczeniom z pracy w różnych mediach mogła wypracować swój własny język aktorski.
Stary Teatr długo nie wiedział, jak zagospodarować jej talent. W latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych repertuarem artystki rządzi przypadek. W sztandarowych przedstawieniach tego okresu Pomykała pojawia się rzadko. Wprawdzie otrzymuje wielkoformatowe role, takie jak Księżniczka Eboli w Don Carlosie Friedricha Schillera (reż. Laco Adamik, 1984), te jednak przemijają bez większego echa. Zdarzają się jednak przebłyski, w których objawia się wielki potencjał artystki. Należała do nich szalona Tłuja z Republiki marzeń według prozy Brunona Schulza w reżyserii Rudolfa Zioły (1987) - malownicza postać w łachmanach, przykuta do dziecięcego wózka, nękana przez uganiających się za nią bandą wyrostków. Uznanie zyska także Elżbieta z Dekalogu II i VIII (według serialu Krzysztofa Kieślowskiego i Krzysztofa Piesiewicza, reż. Agnieszka Lipiec-Wróblewska, 1999) - Żydówka powracająca po latach do Polski, by spojrzeć w twarz osobie, która podczas okupacji odmówiła jej schronienia. Pomykała w tej roli dała subtelnie wycieniowany portret kobiety, w której hodowany przez lata uraz ustępuje zrozumieniu złożoności ludzkich motywacji. Rzeczywiste emocje, jakie towarzyszyły spotkaniu Elżbiety z jej niedoszłą opiekunką (Elżbieta Karkoszka), rozgrywały się poza słowami - w niedopowiedzeniach, zawieszeniach głosu, ukradkowych gestach, niezręcznych pauzach. W równie nieuchwytny sposób dokonywała się wewnętrzna przemiana Elżbiety, której przyjęcie niełatwej do osądzenia prawdy pozwoliło wyzwolić się z traumy przeszłości.
W tamtym czasie artystka daje się poznać jako niezrównana malarka kobiecych charakterów. Jej specjalnością są portrety wielowarstwowe, niejednoznaczne, nierzadko oparte na psychologicznym paradoksie. Wiele spośród tych ról powstaje poza Starym Teatrem, który nie ma dla artystki ciekawych propozycji.
Na scenie Teatru im. J. Słowackiego olśniewa kreacją Anny Wojnicew w Płatonowie Antona Czechowa w reżyserii Grzegorza Wiśniewskiego (2000). Generałowa Pomykały czarowała wdziękiem, inteligencją i nonszalancją: chodziła w spodniach, paliła papierosy, piła wino prosto z butelki. Żyła po swojemu, narzucając innym własne reguły gry. Ale pod pozorami pewności siebie i wyszlifowanego w grach salonowych cynizmu kryły się wrażliwość i kruchość, która ostatecznie stała się przyczyną jej druzgocącej klęski. Bohaterka Pomykały, desperacko zakochana w Płatonowie, starała się przesłonić to uczucie maską ironii. Jej walka o mężczyznę była wielkim spektaklem uwodzenia, odgrywanym z lekkością, wdziękiem i znajomością słabych stron przeciwnika. Anna miała nad nim przewagę emocjonalną i potrafiła się nią bawić, lecz kiedy gra wymykała się spod jej kontroli, a los Płatonowa rozstrzygał samobójczy strzał, opanowanie Generałowej ustępowało tragikomicznemu zaskoczeniu, by ostatecznie odsłonić dziecinną bezradność i rozpacz.
Kolejną postacią uwikłaną w grę pozorów była Corinne w Na wsi Martina Crimpa w reżyserii Grzegorzka (Teatr Studio, 2003). Bohaterka Pomykały osiadała wraz z mężem na wiejskim odludziu, by ratować nadwerężony dramatycznymi przeżyciami związek. Źródła tej traumy odsłaniały się stopniowo, lecz napięcie pomiędzy małżonkami było wyczuwalne od pierwszej chwili. Czaiło się pod powierzchnią słów, w pozornie nic nieznaczących gestach, wydłużonych pauzach. Gra wieloznacznością, nabrzmiałym niewypowiedzianą treścią milczeniem, trzymaną na uwięzi, lecz doskonale wyczuwalną w rozwibrowanym ciele emocją, to aktorski żywioł Pomykały. Jej dialog to kaligrafia sensów, żmudne rzeźbienie przestrzeni międzysłownej i migotliwe balansowanie pomiędzy tym, co "między wierszami" i powierzchnią tekstu. Pomykała nie jest aktorką transformacyjną, nie nadużywa zewnętrznych środków - metamorfozy jej bohaterek wynikają właśnie z tych przesunięć, kątów padania światła, bycia w nieustannym ruchu. Postacie artystki przypominają kubistyczne obiekty, ukazywane z wielu stron równocześnie i w każdym z tych ujęć objawiające inne właściwości. Taka była Corinne - balansująca na granicy skrajnego napięcia nerwowego i desperackich prób zachowania pozorów normalności. Artystka znakomicie wykorzystała specyficzny, pełen niedomówień i powtórzeń język Crimpa, pod powierzchnią pozornie banalnych rozmów kryjący potężny ładunek agresji i lęku. W jej bohaterce można było ujrzeć kobietę uwięzioną w toksycznej relacji, zagubioną ofiarę mężowskich manipulacji, zimną, cyniczną obserwatorkę rozpadu własnego związku bądź zranioną żonę, dążącą do konfrontacji ze sprowadzoną w nocy przez męża tajemniczą dziewczyną. Corinne była każdą z nich i zarazem żadną. To, kim może się stać i do czego jest zdolna, ujawniały dopiero konkretne sytuacje. W rolach Pomykały żadna właściwość czy cecha charakteru nie jest dana z góry. Jej postacie bywają zagadką dla samych siebie.
5.
Zmiany pokoleniowe w polskim teatrze i będąca ich konsekwencją inwazja nowych poetyk nie wywarły znaczącego wpływu na sztukę Pomykały. Młodzi reżyserzy nie próbowali zresztą jej naginać do swoich koncepcji estetycznych, lecz czerpali pełnymi garściami ze skarbów, jakie oferował im bogaty i wszechstronny warsztat aktorki. Tak było z wielowymiarową rolą Ginewry w Prze(d)stawieniu według Merlina albo ziemi jałowej Tankreda Dorsta i Ursuli Ehler (Teatr Studio, 2006), która uwiarygodniła reżyserski pomysł Agaty Dudy-Gracz, by zdiagnozować stan polskiej duszy po transformacji przez dekonstrukcję mitów arturiańskich. Aktorka doskonale wpisała się w charakterystyczny dla reżyserki teatr plastyczny, w którym piękno miesza się z brzydotą, a odruchy ludzkiej wrażliwości z brutalnością i okrucieństwem. Zamiast posągowej, wyidealizowanej królowej z legend Pomykała stworzyła postać niezwykłą, pełną dramatyzmu i prawdziwie ludzką. Jej Ginewra była kobietą z krwi i kości, naznaczoną upływem czasu, fizycznością oraz cierpieniem. Uprzedmiotowiona przez męski świat stała się symbolem tragicznego uwięzienia - zarówno w nieszczęśliwym małżeństwie z królem Arturem, jak i w narzuconej roli społecznej. Dramatyzm tej postaci potęgowała bezsilność wobec rozpadu wielkich idei Okrągłego Stołu i postępującej wokół moralnej zgnilizny.
Pomykale sporo zawdzięcza także teatr Strzępki i Demirskiego. Zapraszając ją do swoich przedstawień w Starym, duet przywrócił artystkę macierzystej scenie, ale w zamian za to zyskał niepowtarzalny ton w palecie aktorskich barw. To klawisz, który wybrzmiewał zawsze wtedy, gdy w depresyjnych, paraliżowanych przeczuciem rychłej katastrofy światach Demirskiego pojawiało się zapotrzebowanie na nutę optymizmu. Polska Mama w Bitwie warszawskiej 1920, Bóstwo Marzycielskie w Roku z życia codziennego w Europie Środkowo-Wschodniej (2018), Rachel Carson w Triumfie woli (2016) czy grana w duecie z Martą Nieradkiewicz Dziewica/Melancholia w nie-boskiej komedii. WSZYSTKO POWIEM BOGU! (2014). Każda z tych postaci wtrącała w mollowe narracje gromkie C-dur, rozpraszając mroki prawdziwą bądź tylko pozorną smugą światła. Analogia muzyczna nie jest przy tym figurą czysto retoryczną. Role Pomykały były w istocie swobodnym jazzowaniem, grą z tekstem, z partnerami, publicznością. Demirski znalazł w niej znakomity instrument dla swych partytur dramatycznych - wrażliwy na słowo i rytmiczną jakość frazy, z lekkością pokonujący wyboistą składnię zdań. Niektóre monologowe "solówki" artystki to przepiękne miniatury liryczne, emanujące opiekuńczym ciepłem i nadzieją.
Pomykała krzepi, choć nie daje łatwych pocieszeń. Jej postacie oswajają z lękiem, hartują w cierpieniu, dodają kurażu wątpiącym, przekonując, że nie ma sytuacji beznadziejnych. Wystarczy spojrzeć na portrety starości artystki, nad którymi zaczęła pracować z dużym wyprzedzeniem, jakby na przekór własnej metryce. Oto Kapitolina Pietrowna w Babie Chanel Nikołaja Kolady (reż. Izabella Cywińska, Teatr Polonia, 2013) - blisko 90-letnia, przygłucha i sklerotyczna staruszka o reputacji alkoholiczki, która wraz z kilkoma koleżankami w równie zaawansowanym wieku znajduje azyl w chóralnych występach. Seniorki mają głosy dalekie od doskonałości i fałszują niemiłosiernie, ale w śpiew wkładają całą duszę, bo tylko w ten sposób mogą zagłuszyć samotność i lęk przed śmiercią. Kapitolina usiłuje zagadać ten strach, sypiąc ludowymi mądrościami na każdy temat, ale gdy przywdziewa ludowy strój i kokosznik, pyszniący się na jej głowie niczym korona, całą sylwetkę napełniają duma i szczęście. Bohaterka Pomykały wie, że to ułuda, ale będzie się nią karmić i smakować każdą chwilę bycia razem z towarzyszkami, zdając sobie sprawę, że to być może ostatnie chwile przyjemności w życiu.
Warto przyjrzeć się też Carmeli z Trąbki do słuchania według Leonory Carrington (reż. Agnieszka Glińska, Narodowy Stary Teatr, 2021). To ekscentryczna staruszka, która wraz z przyjaciółką, Marion, trafiła do zakładu dla seniorek o podejrzanym reżimie terapeutycznym, pod sielską nazwą Leśne Źródło. Carmela jest pełna energii, pomysłowości i poczucia humoru. Stać ją nawet na bunt wobec aplikowanych pensjonariuszkom obcesowych metod leczniczych. I podobnie jak Kapitolina, ma własną strategię gospodarowania resztką czasu, jaki jej pozostał: celebruje każdą chwilę bycia razem z towarzyszkami niedoli, co więcej - potrafi czuć się szczęśliwą i wolną w świecie, który jej wolności odmawia. Źródła swego optymizmu mogłaby objaśnić słowami wiersza Anny Świrszczyńskiej, który Glińska włączyła do spektaklu: "Kiedy zgasło nade mną słońce, musiałam sama stać się słońcem".
Na tym chyba polega istota aktorskiego przesłania Pomykały: trzeba szukać siły w sobie, żyć na własnych warunkach i łapać promienne chwile. Nawet wtedy, gdy zgaśnie słońce.
JOLANTA KOWALSKA