Na placu Dauphine, nieopodal Pałacu Sprawiedliwości, którego potężny biały korpus jasno zarysowuje się na tle nieba, pewnego wieczoru w lutym, w porze, gdy ten trójkąt wysokich gmachów pokrywa się szarością zmierzchu, wsparta o framugę jednego z okien, otwartych na oścież, wprost schodów pałacu - siedzi kobieta.

Kobieta jest młodą, nadzwyczaj bladą, drży pod futrem, które ją przykrywa, i od czasu do czasu, wychylając się do połowy z okna, bada w oddali oczyma, zaognionymi gorączką, stopnie kamienne, po których zejdzie oczekiwana przez nią stara sługa, Wiktoryna, mająca jej donieść, co orzekli przysięgli i jaki wyrok wydali sędziowie...

Sędziowie!

Któż by powiedział kiedykolwiek, że biedna Wiktoryna będzie zmuszoną udać się do Pałacu Sprawiedliwości, gdzie jej pan pod sądem i że ciężkimi krokami będzie zmuszoną powracać, ażeby powiadomić o rezultacie pannę Noris, znajdującą się tam w jednym z hotelowych pokojów, wynajętych umyślnie na ten dzień okropny, ażeby się ukryć i czekać, tłumiąc łkania?

Tak, któż by powiedział, kto by jej śmiał w oczy to powiedzieć, jej wiernej słudze?

Pan był przecie tak słodki, tak dobry! jak ciasteczko... A panienka, którą Wiktoryna wychowywała sama! Ach, panienka... To anioł prawdziwy!...

Noris czekała już od bardzo dawna. Przed chwilą, opuściła ten pokój, to okno otwarte, przebyła plac, weszła na stopnie schodów, popchnęła drzwi oszklone i zaczęła się przechadzać po wielkich salach, sąsiadujących z salą "Poprawczą", gdzie sądzą - gdzie sądzą jego, jej ojca! badając ludzi, którzy wychodzili, przysłuchując się rozmowom, studiując uśmiechy, starając się odgadnąć przypuszczalny wyrok na tych uśmiechniętych, albo zimnych twarzach adwokatów, których oczy pragnęły się przedostać po za woal tej przystojnej młodej kobiety, spacerującej z powagą w sukni żałobnej.

Nic, nic się nie dowiedziała!

Ciężki upał z galerii des Pas Perdu dusił ją. Głuchy stuk podeszew o kamienne tablice, obwiedzione dokoła czarnymi liniami, jak żałobne klepsydry, ogłuszały ją.

Pociągana upartym magnetyzmem, stawała mimo woli przed zagłębieniami w ścianie, gdzie na wielkich białych afiszach pod tragicznym tytułem: Więzienie Sądu przysięgłych, można było wyczytać z poza drucianych kratek imiona i nazwiska skazanych...

Wyciągi z akt więziennych!

Odczytywała je machinalnie, sylabizowała listę przestępstw: kradzież, nadużycie zaufania, szukała cyfry lat kary, po czym odchodziła ze zgrozą od tego pręgierza, gdzie zdało jej się, że czyta, że może czytać będzie, nieszczęśliwa, nazwisko swego ojca!...

Sprawa kopalni Sierra Fuente.

Dzienniki tyle piszą o niej od kilku miesięcy!

Musi być mnóstwo osób tam na górze w sali Nr 6.

Tak, tyle osób, jak wówczas, gdy po raz pierwszy była w sądzie z ojcem, Eugeniuszem Féraud. On szczycił się wtedy swoją piękną Noris, ona szczęśliwą była, że może się pokazać publicznie z tym szlachetnym i ukochanym człowiekiem, posiadającym talent, wielki talent, w jego starych zapomnianych romansach; tyle albo i więcej talentu niż maja, współcześni z ich dziwacznymi założeniami, prowadzonymi gadatliwie, z ich nieskończonymi określeniami i opisami!...

Noris powtarzała mu to często, a literat, niegdyś słynny, dziś opuszczony, pocieszał się po stracie czytelników poczciwym uśmiechem podziwu swej wiernej, jedynej czytelniczki...

- Faktem jest, moja córeńko mawiał poczciwiec - że wszystko, co ja piszę, ty możesz czytać! Niech sobie co chcą mówią o mnie, ale jestem uczciwym człowiekiem.

Ach, w istocie zaczęto znowu mówić o nim - o nim, o którym nie mówiono już tak dawno; Eugeniusz Féraud był w modzie od czasu owej sprawy.

Dzienniczki, nieznające go nawet ze słyszenia, cytowały jego biografię, zarzucając mu jako zbrodnię, że "porzucił literaturę dla finansów" i "twórczość" swoją obrócił na to, ażeby zostać głównym sekretarzem - sprawozdawcą Towarzystwa kopalni Sierra Fuente.

Twórczość!

A jednak od dawna już nie dawała mu ona środków do życia!

Dziś, cały Paryż spoglądał na starca Féraud, siedzącego na ławie oskarżonych, pomiędzy dwoma narwanymi spekulantami, którzy go wciągnęli do sprawy.

I Noris, jak gdyby jej spojrzenia przebiły ścianę, uczuła na swym czole ogień oczu, przeszywających Eugeniusza Féraud.

Nie mogła długo wytrzymać w pałacu.

Zdawało jej się, że ironiczna ciekawość i szepty oraz lornetowanie adwokatów prześladuje ją na każdym kroku.

Wróciła tedy na drugie piętro hotelu Henryka IV, i tam w otwartym oknie, rozdrażniona tak, że gryząc rękawiczki odrywała zębami po kawałku skóry, a przy tym niespokojna i zalękniona, czekała na ukazanie się postaci swej starej służącej, która miała się ukazać, zgarbiona we dwoje, tam na tych schodach.

Pomimo, że mrok zapadał, Noris widziała wszystko, ogarniając czarnymi błyszczącymi oczyma ten olbrzymi budynek pokryty dachówką, na której wznosiła się wieżyczka ze złoconą chorągiewką.

Spostrzegała na białych schodach ciemne sylwetki prawników albo procesowiczów, którzy wchodzili i schodzili, otwierając co chwila ciężkie drzwi, z głuchym trzaskiem, rozlegającym się dokoła.

Za kratą żołnierz z karabinem chodził miarowym powolnym krokiem w jedną i w drugą stronę, w grubej szarej sukiennej szyneli.

Wtedy, Noris, śledząc go oczyma liczyła jego kroki, wmawiając w siebie, że jeśli za pięć minut - cyfra nieparzysta - przejdzie tyle a tyle razy w jedną i drugą stronę, to Eugeniusza Féraud uznają za niewinnego i uwolnią.

I zapalając się w rachubie, i nie dopuszczając uwięzienia, zaczynała liczyć na nowo.

Olbrzymie statuy kamienne, wyobrażające Prawo i Sprawiedliwość i stojące wprost pałacu, przerażały ją, dzięki swej obojętności katowskiej.

Odwracała głowę, jakby chciała zapomnieć o pałacu; badała plac: na dole handel korzenny, szyld wytarty anonsujący hotel; w którym sama zamieszkała tego poranku, dalej skwer z kasztanami ogołoconymi z liści, z na wpół żywymi szkieletami drzew, tak były zaniedbane.

Przechodziły dzieci. Osób w ogóle mało; zajmowała ją gra cieni na pobielonym bruku.

Nareszcie, puls gorączkowo zaczął jej bić w skroniach, i Noris powróciła do pokoju, obejrzała obicie zdobne w dziwaczne rysunki wyblakłych kwiatów, całą nędzę zajezdnego domu, a potem znowu spojrzała na te smutne gmachy, wyglądające z za okna, na tych odźwiernych sterczących przed nimi, na te stare mieszkania, czujące z oddali pleśń kompromitujących papierów sądowych, i nagle stanęła, przejęta do głębi, prawie zahipnotyzowana, szyldem redakcyjnym, wyrytym żółtymi literami na tle zielonym: - Prawo, gazeta sądowa.

I dziewczę znowu zadrżało i znowu łkanie ścisnęło jej gardło, jak przed chwilą, tam, przed wykazem więziennym, przylepionym do ściany, i zdawało jej się, że nazajutrz czytać będzie mokry jeszcze, jakby zwilżony łzami, numer Prawa, w którym pod tytułem Sprawa kopalni Sierra Fuente, posiedzenie z dnia 21 lutego 1877 roku, wyczyta badanie Eugeniusza Féraud; zeznania tego skromnego i bojaźliwego starca, jego obawę wobec sędziów i prokuratorów, którzy ściskają sumienie jak palce gąbkę, i - jako następstwo badań, zgrozę jeszcze większą - potępienie ojca... Więzienie!...

Czytała, czytała to wszystko!...

I odgadywała ich, słyszała tych komentatorów, szykany tych wszystkich, co będą czytali to sprawozdanie jutro, w biurach redakcji, w kawiarniach, wszędzie, ten numer, ten przeklęty numer Prawa, gazety sądowej.

Noris często ulegała takim widzeniom, strasznym snom, tamującym jej oddech, były to jednak tylko widzenia i sny chorobliwe.

Ale teraz!...

Krzyknęła nagle i pierwszą jej myślą było rzucić się do drzwi i biec szybko.

Tam, na schodach; w coraz zwiększającej się ciemności, spostrzegła właśnie dobrze znaną sobie postać kobiety zgarbionej i drżącej.

Wiktoryna! Wiktoryna wraca! Wszystko skończone. Uwolniono go!

Ale siły jej odmówiły posłuszeństwa i Noris wsparła się o okno, wlepiając źrenice w tę postać, idącą tak wolno, tak wolno!...

Zdawało jej się, że stara kobieta opiera się o poręcz kamienną, ażeby nie upaść.

Poza nią, Noris szukała ojca.

Gdzież jest ojciec?

Ludzie opuszczali pałac, wszyscy ciekawi już wyszli. Konie ruszały z rogu ulicy de Harlay, powozy zabierały widzów, jak przy wyjściu z teatru.

Jego - nie było!

Dlaczego nie ma jej ojca?

A więc skazany?... Ale nie, uwolniony przez Boga uwolniony!...

Nie mógł jeszcze tylko załatwić wszystkich formalności - ale przyjdzie niebawem.

A ona, jego córka, jakże szczerze zawiesi mu się na szyi, jak go serdecznie powita!

Ach, tymi ustami spalonymi gorączką pocałować tę siwą brodę, to poczciwe oblicze ojcowskie!

Stara już jest na placu, idzie wolno, dźwigając z ciężarem lat, ciężar tajemnicy o rezultacie sprawy.

- Prędzej, prędzej!

Noris miała chęć krzyknąć na wiatr z jednego końca placu na drugi.

Ale cóż, Wiktoryna nie usłyszałaby przecie!

- Za chwilę, za parę sekund już będzie!...

Serce młodej kobiety doznawało uczucia, jakby było kłute szpilkami.

Zdobyła się wreszcie na otworzenie drzwi, i wyprostowana, sztywna, przygotowana na wszystko, stanęła w nich, czekając na Wiktorynę, której kroki słyszy już na schodach, coraz wyżej, wyżej, już na progu.

Ale skoro spostrzegła ją wchodzącą do mizernej hotelowej stancyjki zmienioną, z twarzą, zazwyczaj ogorzałą, teraz białą jak gips, Noris uczuła pot śmiertelny na czole.

Zdołała wyszeptać tylko:

- I cóż?

Wiedziała zawczasu, co odpowie Wiktoryna.

Ruina wszystkich nadziei, nawał przeróżnych wzruszeń przekształciły tę biedną staruszkę w idiotkę.

Skazany!...

Wiktoryna nie powiedziała tego wyrazu, ale panna Féraud odgadła wszystko.

Powtórzyła raz jeszcze.

Po chwili, głosem drżącym i jakby dotkniętym dusznością, spytała:

- Na ile lat?

Stara nie śmiała odpowiedzieć, spoglądała na Noris, przeszywała ją wejrzeniem psa wiernego.

Załamała ręce w rozpaczy.

Nie płakała, głowa jej tylko jak bania pusta, spadała to w jedną to w drugą stronę na jej zgarbione ramiona.

- Na ile lat? - spytała Noris, u której spod czarnego woalu stara mogła dostrzec tylko błyszczące oczy.

Służąca wahała się przez chwilę, nareszcie, po dwukrotnym wysiłku szepnęła:

- Pięć!

Na pięć lat! Mimo woli, gwałtownym ruchem córka Eugeniusza Féraud zwróciła się ku pałacowi, który z każdą chwilą coraz bardziej zaciemniał się w mgle wieczoru, i rzuciła nań spojrzenie wściekłości.

To tam, w jego wnętrzu, tam spoliczkowano całą przeszłość jej ojca!...

I on jest jeszcze tam, on, skazany, zmiażdżony tym wyrokiem!...

Noris miała chęć zawołać do tych, co go osądzili:

"Bezwstydni! Bezwstydni albo źli! Nie odgadliście prawdy, nie odgadliście tego, co jest w głębi duszy biednego ale uczciwego skazańca!"

Skazany, skazany na pięć lat! Chodźmy, chodźmy tam jeszcze, Wiktoryna źle słyszała. Najwyższa kara miałaby spaść na niego, Eugeniusza Féraud, który nie wiedział nawet o co idzie w całej tej sprawie Sierra Euente, bo wszak ona, Noris, rozmawiała z nim o tej sprawie!... Największa kara dla niewinnego!...

- Ach, panienko... biedna panienko - mruknęła z kolei służąca, mnąc swą mokrą chustkę... gdybyś słyszała, co mówił prokurator... gdybyś słyszała, co oni mówili do pana!... Co oni mu wymawiali!... Wszystko... A czyja wiem, skąd im to wszystko przyszło do głowy?... Wszystko... Chciałam zawołać do nich, że kłamią, że kłamią, że nie znają pana, że pan, to najlepszy z ludzi... Nie śmiałam. Nie mogłabym zresztą. Miałam duszność... Dlaczego mnie nie wezwali na świadka? Ja bym im powiedziała dopiero, czym jest mój pani Ja bym im to powiedziała! Jak oni śmieją zarzucać cokolwiek bądź takiemu szlachetnemu człowiekowi, jak mój pan!... Ci inni, zarówno Verignon, jak Paludet - to łotry! Ale pan...

I z kolei, ona teraz zbliżyła się do okna, przeszywając wzrokiem Pałac Sprawiedliwości, podczas, gdy Noris wsparta o ścianę, zgnębiona, powtarzała tylko gorączkowo:

- Pięć lat!

Mimo woli spytała:

- A inni?

- Jacy inni?

- Vérignon...

- On?... Pięć lat!... Także pięć lat i pan Paludet!... Wszyscy po pięć lat!...!

- Biedny mój ojciec! - rzekła Noris. Zrównany z tymi łotrami i ukarany jak oni!... O nędzni, o podli!

I w tych wyrazach, rzuconych na wiatr, było tyle gniewu na sędziów, którzy nic nie odgadli, nic nie rozpatrzyli, nic nie zrozumieli, jak i na wspólników, którzy oszukali Eugeniusza Féraud i pociągnęli go za sobą do tak haniebnego upadku w grząskie błoto!

Porwała szorstko rękę służącej, zdziwionej taką energią "panienki".

- Chodź, biedna Wiktoryno! Nie trzeba tracić ducha... Trzeba się bronić!...

- O tak, tak, panienko!...

Stara odpowiadała sama nie wiedząc co mówi, trochę jednak zmężniała na widok "panienki" tak nie tracącej energii.

- Taki wyrok można obalić!

- Naturalnie, panienko, i ja tak myślę...

Noris machinalnie opuściła woalkę i z poza niej spoglądała na ten wielki gmach, w którym jej ojciec, potępiony, jęczący pewno z bólu, płakał może jak stare dziecko, w jakim kącie.

Łkanie, rozsadzające mu piersi, wystąpiło pod postacią wyrazu bólu i goryczy na twarz Noris, i nie za długo, ze smutkiem, pośród tego zapadającego zmierzchu, w tej północy; gdyż zapalano już latarnie i światła zaczęły błyszczeć tu i owdzie, jak oczy - młoda dziewczyna posłała długi pocałunek, czuły, namiętny, dla tego, który był tam w tych murach, a może w powozie, unoszącym go przez całą długość Paryża, daleko, na przedmieście, gdzie cmentarz graniczy z więzieniem, w górę Roquetty do Mazas.

Następnie opuściwszy okno i wysławszy ten pocałunek, Noris jeszcze raz zadrżała, spostrzegając widzialne pomimo cieniu, żółte litery szyldu: Prawo... Sądowa...

- Jedźmy, jedźmy stąd jak najprędzej!

Chciała spiesznie opuścić nędzny pokój hotelowy, w którym ukryła niepokój córki, tak jak inni - o czym nie wiedziała zapewne - ukrywali tu, w pośród tych zimnych i obdartych ścian rozkosze miłości.

Zdawało jej się, że w małym mieszkanku, dokąd się pragnęła udać, czeka na nią ojciec, ten drogi, niewinny biedny ojciec...

Dała adres woźnicy, na ulicę Brochant, tuż przy skwerze des Batignolles, i podczas, gdy siedząc w fiakrze tworzyła tysiące planów, szukała w myślach deski ratunku, musiała słuchać narzekań Wiktoryny skurczonej w drugim rogu fiakra.

- To oni, to oni - łotry, ale nie mój pan!...

I pytając siebie samej - siebie, córki bez matki, samotnej w tym wielkim Paryżu, który jutro szyderstwem tylko napiętnuje nazwisko Féraud - pytając siebie, do kogoby się udać, ażeby zakwestionować słuszność wyroku, ażeby zaapelować, marzyła naturalnie o jedynej istocie, która po ojcu zajmowała jej umysł.

- Czy wiesz, Wiktoryno, gdzie mieszka pan de Chantenay?

- Książę? Wiem, panienko. Pan mnie kiedyś posłał odnieść książkę do hotelu Chantenay, w parku Monceau. Czy panienka chciałaby żeby pan de Chantenay zajął się panem? Tak?

- Tak - odparła Noris. Odniesiesz do niego list dziś jeszcze.