Nocny stróż - Louise Erdrich

-
Proszę czekać

Zakład produkcji kamieni łożyskowych w Turtle Mountain

Thomas Wazhashk wyciągnął spod pachy termos i odstawił go na stalowe biurko obok swojej poobcieranej aktówki. Robocza kurtka wylądowała na oparciu krzesła, a pudełko z prowiantem - na chłodnym parapecie. Gdy zdjął ocieplaną czapkę z daszkiem, zza nausznika wypadło dzikie jabłuszko. Podarunek od jego córki Fee. Podniósł je i położył na biurku, przyglądając mu się z podziwem. Wreszcie podbił kartę. Północ. Sięgnął po klucze i zakładową latarkę i ruszył na obchód hali głównej.

W tej cichej - zawsze cichej - przestrzeni kobiety z Turtle Mountain całymi dniami nachylały się nad jasnym światłem roboczych lampek. Przyklejały cieniuteńkie jak włos płatki rubinów, szafirów lub półszlachetnych granatów na wąskie pionowe wrzeciona, aby można je było przewiercić. Gotowe łożyska ślizgowe miały trafić do zaopatrzenia Departamentu Obrony i do zegarków marki Bulova. Był to pierwszy zakład w okolicy rezerwatu, gdzie oferowano miejsca pracy w przemyśle wytwórczym, a większość tych wysoce pożądanych stanowisk przypadła w udziale właśnie kobietom, które na testach ze sprawności manualnej uzyskiwały znacznie lepsze wyniki od mężczyzn.

Tę ich zdolność do koncentracji rząd przypisywał indiańskiej krwi oraz wprawie w paciorkowych robótkach. Zdaniem Thomasa była to kwestia bystrych oczu - kobiety z jego plemienia potrafiły jednym spojrzeniem przeszyć człowieka na wylot. Jemu też się poszczęściło, że dostał tu pracę. Był wprawdzie inteligentny i uczciwy, ale niemłody już i nieszczupły. Dano mu jednak to stanowisko, bo można było na nim polegać i żyły by sobie wypruł, byle jak najdoskonalej wywiązać się z obowiązków. Każdy obchód przeprowadzał rzetelnie, sztywno trzymając się zasad.

Przeszedł przez pomieszczenie wiertnicze, sprawdzając zamki i światła. W pewnym momencie, żeby pobudzić krążenie, wykonał krótki taniec tradycyjny, a następnie jiga. Tak odświeżony, zajrzał za pancerne drzwi pomieszczenia do kąpieli kwaśnych, gdzie mieściły się rzędy ponumerowanych zlewek, pokrętło ciśnienia, stanowiska do mycia, szlauch i zlew. Następnie sprawdził biura oraz wyłożone zielonymi i białymi płytkami łazienki. Wreszcie wrócił do pomieszczenia obróbki. Jego biurko stało skąpane w świetle uszkodzonej niegdyś lampki, którą znalazł gdzieś i własnoręcznie wyreperował, by móc przy niej czytać, pisać, rozmyślać i od czasu do czasu rozbudzać się mocnym klepnięciem w policzek.

Thomas nosił nazwisko Wazhashk, czyli piżmak - po skromnym, pracowitym i lubiącym wodę gryzoniu. Na bagnistym terenie rezerwatu wręcz roiło się od tych małych, bystrych stworzonek. O zmierzchu można je było zobaczyć sunące pośpiesznie przez wodę. Niestrudzenie pracowały przy swoich norkach i jadły (o, tak, uwielbiały jeść!) praktycznie wszystko, co rosło czy ruszało się na mokradłach. Wazhashkag były i liczne, i pospolite, nie należało jednak lekceważyć ich znaczenia. Na początku przecież, tuż po wielkim potopie, to właśnie jeden z nich przyczynił się do odrodzenia ziemi.

I pod tym względem, jak się okazało, Thomasowi trafiło się idealne miano.

Chleb ze smalcem

Pixie Paranteau dziabnęła odrobinę zaprawy na cienką płytkę z kamienia szlachetnego i umocowała ją na bloczku służącym do nawiercenia. Zdjęła przygotowany kamień i wsunęła go w maleńki otwór na podkładce. Kiedy była wściekła, wszystko wychodziło jej perfekcyjnie. Spojrzenie miała wtedy skupione, umysł jej się wyostrzał, oddech spowalniał. Przezwisko Pixie przylgnęło do niej w dzieciństwie, bo miała uniesione kąciki oczu, jak psotna wróżka. Od kiedy skończyła liceum, próbowała wszystkim wpoić, by nazywali ją Patrice. Nie Patsy, nie Patty, nie Pat. Tymczasem nawet najbliższa przyjaciółka nie chciała się tak do niej zwracać. Siedziała teraz tuż obok, podobnie jak ona układając nieskończone rządki cieniutkich płytek. Nie dorównywała jednak Patrice szybkością - pod tym względem była druga wśród pracownic zakładu. W wielkiej hali panowała cisza, nie licząc bzyczenia świetlówek. Tętno Patrice zwolniło. Nie, nie była żadną Pixie, choć figurę miała drobną i mówiono o niej, że wygląda wawiyazhinaagozi, co ku jej wściekłości tłumaczono przy użyciu słowa słodko. Tylko że Patrice nie była słodka. Patrice miała pracę. Patrice była ponad małostkowe incydenty jak ten, kiedy Bucky Duvalle i jego kumple skłamali, że gdzieś ją podwiozą, a potem naopowiadali wszystkim, że z największą przyjemnością zrobiła coś, czego nie zrobiłaby nigdy w życiu. A teraz? Wystarczy spojrzeć na Bucky'ego. Nie, Patrice nie zawiniła temu, co stało się z jego twarzą. Ona nie robiła takich rzeczy. Nie ruszały jej drobiazgi - za nic miała zbrązowiałe plamy żółci po ojcowskiej popijawie, które znalazła na bluzce pozostawionej w kuchni do wysuszenia. Bo ojciec siedział akurat w domu - gderał, pluł, smęcił, popłakiwał, wygrażał jej młodszemu bratu Pokeyowi, a u niej żebrał o dolara, nie, o ćwiartkę, choćby o nędzne dziesięć centów. Co, nie da mu nawet tyle? Usiłował ścisnąć razem opuszki palców, ale te uporczywie nie chciały się zetknąć. Skąd, Patrice bynajmniej nie była tamtą Pixie, która ukryła nóż i pomogła matce zaciągnąć ojca do szopy, żeby spał na polówce, aż zejdzie z niego trucizna.

Tego ranka Patrice ubrała się w starą bluzkę, wyszła na drogę i po raz pierwszy pojechała do pracy samochodem z Doris Lauder i Valentine Blue, swoją najlepszą przyjaciółką, która siedziała teraz na przednim siedzeniu.

- Hej, Pixie, jak ci się podoba z tyłu? - spytała. Sama miała najpoetyczniejsze imię na świecie, a do niej nawet nie chciała mówić Patrice. - Mam nadzieję, że ci wygodnie?

- Patrice - poprawiła ją Patrice.

Valentine nie zareagowała.

Valentine. Trajkotała z Doris Lauder, jak zrobić tort obsypany kokosem. Kokosem! Czy tu w promieniu tysiąca mil była choć jedna plantacja kokosów? Valentine. W spódnicy w kolorze złota i przypalonej pomarańczy. Śliczna jak zachód słońca. Nawet się nie obejrzała. Rozpostarła tylko dłonie w nowych rękawiczkach, żeby Patrice na pewno ich nie przeoczyła i mogła się nimi zachwycić, choćby z tylnego siedzenia. A potem razem z Doris zaczęły wymieniać się poradami, jak wywabić z serwetki plamę po czerwonym winie. Jakby Valentine kiedykolwiek miała serwetki! Albo piła czerwone wino. No, może kiedyś na tańcach. A teraz traktowała Patrice tak, jakby jej w ogóle nie znała, bo Doris Lauder była biała i nowa w zakładzie, i miała stanowisko sekretarki, i jeździła rodzinnym samochodem. To właśnie Doris zaproponowała, że może podwozić Valentine do pracy, a wtedy Valentine powiedziała:

- Moja przyjaciółka Pixie też mieszka po drodze, więc gdybyś...

Czyli niby nie zapomniała o niej, jak przystało na najlepszą przyjaciółkę. Tyle że teraz przestała zwracać na nią uwagę i nie chciała się do niej zwracać prawdziwym imieniem, tym chrzcielnym, pod którym - może to i żenujące, ale Patrice i tak dokończyła myśl - pod którym kiedyś zamierzała się wyróżnić.

Wzdłuż rzędu kobiet szedł pan Walter Vold i z rękami założonymi za plecami łypał na pracownice. Co kilka godzin wyłaniał się z gabinetu, żeby dokonać inspekcji wszystkich stanowisk. Nie był jeszcze wiekowy, ale nogi miał cienkie i strzykało mu w stawach. Przy każdym kroku podrywał kolana do góry. Dzisiaj towarzyszył temu nierówny odgłos szurania - pewno to jego portki, czarne, z jakiegoś błyszczącego, sztywnego materiału. Podeszwy jego butów skrzypiały na podłodze. Pan Vold przystanął za plecami Patrice. W dłoni miał szkło powiększające. Nachylił przez jej ramię spoconą, prostokątną brodę. Tchnął starą kawą. Patrice nie przerwała pracy, palce jej nie zadrżały.

- Znakomita robota, Patrice.

Słyszały? Ha!

Pan Vold ruszył dalej. Szur. Skrzyp. Patrice nawet się nie odwróciła, by puścić oko do Valentine. Nie zamierzała się chełpić. Czuła, że zaczyna jej się okres, ale na szczęście przypięła sobie do bielizny czystą szmateczkę. Tak, nawet o to zadbała.

W południe wszystkie kobiety i garstka pracujących w zakładzie mężczyzn przeszli do niewielkiego pomieszczenia, gdzie kiedyś miała niby powstać stołówka. Była tam w pełni wyposażona kuchnia, ale jeszcze nie zatrudniono kucharek, więc wszyscy zaczęli wyjmować to, co sami sobie przynieśli. Niektórzy pakowali drugie śniadanie do pudełka, inni do wiaderka po smalcu, jeszcze inni zabierali zwyczajne naczynia osłonięte workami po mące, choć w tych było zwykle coś do podziału. Patrice miała wiaderko po syropie, niegdyś żółte, a dziś odrapane już do czystego metalu. A w nim - surowe ciasto. Zgadza się: surowe ciasto. Przed śniadaniem chciała usmażyć z niego chlebek na matczynej patelni, ale pijackie awanturowanie się ojca tak ją zdenerwowało, że zupełnie o tym zapomniała i tylko złapała je w biegu, niegotowe. Nie zjadła nawet śniadania i teraz od dwóch godzin wciągała brzuch, by zdusić burczenie. Valentine oczywiście zwróciła na to uwagę. Ale w tej chwili, a jakże, zajęta była rozmową z Doris. Patrice oderwała odrobinę ciasta i włożyła je do ust. Nawet zjadliwe. W tej samej chwili Valentine zajrzała do jej wiaderka i na widok jego zawartości parsknęła śmiechem.

- Zapomniałam je usmażyć - wyjaśniła Patrice.

Przyjaciółka spojrzała na nią z politowaniem, ale inna kobieta, mężatka o imieniu Saint Anne, usłyszawszy ich rozmowę, zaczęła się śmiać. Wnet się rozeszło, że Patrice przyniosła sobie surowe ciasto. Że zapomniała je upichcić, upiec, usmażyć. Ona i Valentine były najmłodszymi dziewczynami w całym zakładzie. Obie miały po dziewiętnaście lat i poszły do pracy prosto z liceum. Saint Anne podsunęła jej po stole bułeczkę z masłem. Ktoś inny podał owsiane ciastko. Doris odstąpiła połowę swojej kanapki z bekonem. Wszystko obrócono w dobry żart. Patrice już miała się roześmiać i rzucić jakiś dowcip.

- Ty zawsze jesz tylko chleb ze smalcem - wypaliła nagle Valentine.

Patrice zamknęła usta. Nikt tego nie skomentował. Valentine miała na myśli, że to żarcie biedoty. Ale przecież wszyscy jadali chleb ze smalcem, solą i pieprzem.

- Brzmi smakowicie. Ma ktoś może kawałek? - spytała Doris. - Dajcie spróbować.

- Proszę - odezwała się Kędzierzawa Jay. Nazywano ją tak, bo jako dziewczynka miała loczki. I choć z wiekiem jej włosy zrobiły się proste jak druty, przezwisko przylgnęło na dobre.

Doris skosztowała smalcu.

- Wcale niezłe - zawyrokowała.

Teraz to Patrice spojrzała z politowaniem na Valentine. A może zrobiła to Pixie? Mniejsza o to, przerwa obiadowa dobiegła końca i przynajmniej przez resztę popołudnia nie będzie burczeć jej w brzuchu. Patrice podziękowała głośno całemu stolikowi i poszła do łazienki, w której mieściły się dwie ubikacje. Właśnie była tam Valentine - Patrice rozpoznała jej brązowe buty z zamalowanymi otarciami. Obie miały akurat swoje dni w miesiącu.

- O nie - jęknęła Valentine zza drewnianego przepierzenia. - Słabo to wygląda.

Patrice otworzyła torebkę i po krótkiej wewnętrznej walce podała przyjaciółce pod ścianką jedną ze swoich szmateczek. Czystych i potraktowanych wybielaczem. Valentine wyjęła ją z jej dłoni.

- Dzięki.

- Dzięki, kto?

Chwila ciszy.

- Wielkie, kurna, dzięki. Patrice. - Ale od razu wybuchła śmiechem. - Ratujesz mi tyłek.

- Płaski jak deska.

Kolejny wybuch śmiechu.

- Twój jeszcze gorszy!

Kucając nad toaletą, Patrice przypięła sobie nową wkładkę. Tę zużytą zawinęła w papier toaletowy, a następnie w kawałek gazety, który zachowała specjalnie w tym celu. Wyszła z kabiny - już po Valentine - i wcisnęła zużytą szmatkę głęboko do kosza na śmieci. Umyła ręce mydłem w proszku, poprawiła wkładki antypotowe pod pachami, przygładziła włosy i odświeżyła szminkę. Gdy wróciła z łazienki, większość koleżanek siedziała już przy swoich stanowiskach. Pośpiesznie narzuciła fartuch i włączyła lampkę.

Nim popołudnie zdążyło w połowie upłynąć, zaczęły ją palić ramiona. Palce jej zesztywniały, a płaski tyłek zdrętwiał. Przodowniczki przypominały pracownicom, że od czasu do czasu należy wstać, przeciągnąć się i skupić wzrok na najdalszej ścianie, poruszać oczami i znowu popatrzeć na ścianę. A gdy już wzrok trochę im odpocznie, dobrze rozciągnąć dłonie, przeciągnąć palce, rozetrzeć spuchnięte knykcie. I z powrotem do powolnego, miarowego, hipnotycznego wysiłku. Uporczywy ból wciąż jednak powracał. Ale już za chwilę pora na przerwę - piętnaście minut, wychodziły na nią kolejnymi rzędami, tak żeby wszyscy mogli skorzystać z toalety. Kilka koleżanek wyskoczyło do stołówki zapalić. Doris zaparzyła dzbanek drogocennej kawy. Patrice wypiła swoją na stojąco, trzymając w dłoni spodek. Kiedy wróciła do pracy, czuła się już lepiej i zaczęła działać jak w transie. O ile nie zaczną jej boleć ramiona i plecy, ów hipnotyczny stan umysłu pomoże jej przetrwać jeszcze godzinę, może dwie. Przypomniała sobie chwile, gdy wyszywała z matką paciorkami: obie przenosiły się wtedy w stan spokojnego skupienia. Dobierały i dopasowywały paciorki koniuszkami igieł, zagadując się od niechcenia. Tu, w zakładzie, kobiety też rozmawiały rozmarzonymi, przyciszonymi głosami.

- Moje panie, bardzo proszę.

Pan Vold tych rozmów zabraniał. Mimo to rozmawiały, nawet jeśli później zwykle nie pamiętały o czym. Pod koniec popołudnia Joyce Asiginak przyniosła nowe pręty monokryształów i cały proces toczył się dalej, raz po raz.

Doris Lauder odwiozła je także z powrotem. Tym razem Valentine odwróciła się do Patrice, żeby włączyć ją do rozmowy. Całe szczęście, bo Patrice musiała się oderwać od rozmyślania o ojcu. Czy będzie w domu? Rodzice Doris mieli farmę na terenie rezerwatu. Ziemię kupili od banku jeszcze w 1910, gdy Indianie nie mieli do sprzedania nic poza swoimi gruntami. Sprzedaż albo śmierć. Te działki na sprzedaż ogłaszano wszędzie - rozdawano je za bezcen. Na terenie rezerwatu dobrej ziemi uprawnej było jak na lekarstwo, tymczasem Lauderowie mieli wysoki srebrny silos, widoczny aż z miasteczka. Doris w pierwszej kolejności podrzuciła Patrice - zaproponowała nawet, że podjedzie pod sam dom, ale Patrice uprzejmie podziękowała. Nie chciała, by Doris zobaczyła ich przekrzywione drzwi i zwały gratów. No a gdyby jeszcze ojciec usłyszał auto, wytoczył się na podwórko i zaczął zamęczać Doris, żeby podwiozła go do miasteczka?

Patrice ruszyła zarośniętą ścieżką i zatrzymała się między drzewami, aby sprawdzić, czy ojca przypadkiem nie ma gdzieś w pobliżu. Drzwi do szopy były otwarte. Minęła je po cichu i nachyliła się, by wejść do domu. W środku paliło się pod kuchnią, mama nastawiła już wodę na herbatę. Ich chata była zwyczajna: prostokątna, szachulcowa, niemodernizowana, niska, chyląca się ku ziemi. Jakoś nigdy nie trafili na plemienną listę kandydatów do zapomogi budowlanej, więc nadal mieszkali tu razem: Patrice, jej rodzice i chuderlawy brat Pokey. Siostra, Vera, złożyła podanie do Biura do spraw Zatrudnienia i Przesiedleń i wyjechała z nowo poślubionym mężem do Minneapolis. Dostali trochę pieniędzy, żeby się tam urządzić i zdobyć kwalifikacje zawodowe. Jedni wracali stamtąd po niespełna roku. Inni znikali bez śladu.

Vera miała głośny, pogodny śmiech. Patrice bardzo za nią tęskniła - siostra wszystko umiała zmienić: rozładować napięcie w domu, rozjaśnić mrok. Nieustannie żartowała, choćby i z wiadra na pomyje, do którego sikali w zimowe noce, i z tego jak matka karciła je obie, gdy podczas okresu przestępowały nad rzeczami brata czy ojca albo brały się do gotowania. Potrafiła śmiać się nawet z ojca, gdy wracał do nich shkwebii. Mówiła wtedy, że miota się jak kapłon w kociołku.

Ojciec nadal siedział w domu - a tu żadnej Very, która wytknęłaby mu opadające gacie i potargane kudły. Która zatkałaby sobie nos i zmrużyła roześmiane oczy. Bez niej trudno było udawać, że cały ten uporczywy wstyd jest tylko na niby. Trudno było mu się nie poddać. Jemu - i w ogóle wszystkiemu. Podłodze z klepiska uginającej się pod cienką warstwą linoleum.

Patrice schroniła się ze swoją herbatą za rozpiętym jak zasłona kocem, na łóżku, które zawsze dzieliła z siostrą. Miały tam okno, co wiosną i jesienią było korzystne, bo mogły spoglądać na lasy, za to zimą i latem uciążliwe, bo albo umierały z zimna, albo szlag je trafiał od much i komarów. Usłyszała głosy rodziców.

- Tylko cencika czy dwa - błagał ojciec, wciąż zanadto struty, by zdobyć się na agresję. - Dolara, kwiatuszku, i już sobie idę. Znikam. Dam ci święty spokój. Będziesz miała ten swój czas dla siebie, beze mnie, tak jak chciałaś. A ja się będę trzymał z daleka. Już nigdy nie będziesz musiała na mnie patrzeć.

I tak w kółko. Tymczasem Patrice popijała ledwo posłodzoną herbatę i przyglądała się żółknącym brzozom. Gdy wypiła ostatni łyk, odstawiła kubek i przebrała się w dżinsy, znoszone buty i kraciastą koszulę. Upięła włosy i wyszła zza koca. Na ojca - o patykowatych nogach i w znoszonych trepach - nawet nie zwróciła uwagi. Za to matce pokazała surowe ciasto w wiaderku na drugie śniadanie.

- Jeszcze dobre - stwierdziła matka, unosząc kąciki ust w nikłym uśmiechu. Wygarnęła ciasto i jednym płynnym ruchem rozłożyła je na patelni. Czasami dzięki wieloletniej wprawie jej gesty przypominały sztuczki magika.

- Pixie, oj, Pixie, laleczko ty moja kochana! - zawył ojciec. Patrice szybko wyszła na zewnątrz, pomaszerowała do sterty drewna, wyciągnęła z pniaka siekierę i rozrąbała polano. Przez pewien czas rozłupywała opał na mniejsze kawałki, żeby zmieściły się do pieca. Potem przeniosła wszystko i ułożyła przy drzwiach. To było zadanie jej brata, tyle że teraz po szkole chodził na boks. Patrice nie przerywała pracy - dopóki ojciec siedział w domu, potrzebowała konkretnego zajęcia. Owszem, była drobnej budowy, ale sił jej nie brakowało. Zresztą lubiła rozchodzące się po ramionach wibracje metalu uderzającego o drewno. Gdy wymachiwała siekierą, przez jej głowę przelatywały najróżniejsze myśli. Co będzie kiedyś robiła. Jak się będzie zachowywała. W jaki sposób zaskarbi sobie przyjaciół. No i nie wystarczyło jej układanie opału w sterty - zawsze tworzyła z niego wzór.

- Ale się z tym cackasz - dogryzał jej wtedy Pokey. Mimo to podziwiał ją. Patrice jako pierwsza osoba w rodzinie miała pracę. Nie przy zastawianiu wnyków, łowiectwie czy zbieraniu owoców lasu - ale taką pracę jak biali. W miasteczku. Matka nic nie mówiła, ale okazywała jej wdzięczność. Bo Pokey miał w tym roku buty do szkoły, a Vera na wyjazd do Minneapolis dostała kraciastą sukienkę, domowy zestaw do trwałej i białe skarpetki. Patrice odkładała też trochę z każdej wypłaty, żeby ruszyć za siostrą, która najwyraźniej gdzieś przepadła.

Obserwator

Czas na korespondencję. Thomas przybrał należytą pozycję, wykonał ćwiczenia oddechowe metodą Palmera, których nauczył się w szkole z internatem, i zdjął z pióra skuwkę. Miał nową papeterię ze składu handlowego, w kolorze kojącej bladej zieleni. Dłoń nawet mu nie zadrżała. Zacznie od oficjalnych listów, a największą przyjemność, czyli wiadomości do syna Archiego i córki Ray, zostawi sobie na koniec. Chętnie napisałby także do najstarszego potomka, Lawrence'a, ale nie miał jeszcze jego adresu. W pierwszej kolejności skreślił wiadomość do senatora Miltona R. Younga, żeby pogratulować mu prac nad doprowadzeniem prądu do wiejskich miejscowości Dakoty Północnej i poprosić o spotkanie. Następnie do komisarza hrabstwa, aby pogratulować mu remontu asfaltówki - i poprosić o spotkanie. Dalej do swojego znajomego, dziennikarza prasowego Boba Cory'ego, by zaproponować termin jego wizyty w rezerwacie. Rzetelnie odpowiedział też kilku osobom, które zwróciły się do plemienia, ciekawe paru spraw.

Gdy wreszcie uporał się z oficjalną korespondencją, przeszedł do kartki urodzinowej i listu do Ray. Czyżby minął już kolejny rok? A mam wrażenie, jakbym ledwie wczoraj zachwycał się Twoją drobniutką buzią i kępką brązowych włosków. Jestem przekonany, że kiedy pierwszy raz mnie zobaczyłaś, puściłaś do mnie oczko, jakbyś chciała powiedzieć: "Nie martw się, tatusiu, jestem na 100% warta wszystkiego, co mama przeze mnie przeszła". Nie rzucałaś słów na wiatr. I ja, i mama moglibyśmy wręcz powiedzieć, że dotrzymałaś obietnicy w 200%... Te płynnie skreślone refleksje i doniesienia szybko zapełniły mu sześć stron. Gdy jednak przerwał, żeby je przejrzeć, nie pamiętał już, by sam to napisał, choć pod względem kaligraficznym wszystko wyglądało doskonale. Wciórności. A więc pisał przez sen. I dziś było gorzej niż zwykle, bo nawet nie mógł sobie przypomnieć tego, co przed chwilą przeczytał. I tak w kółko - najpierw pisał, potem czytał, zapomniawszy, co napisał, potem zapominał, co przeczytał, i w końcu wracał do pisania. Nie chciał przerywać, ale stopniowo zaczął go ogarniać jakiś niepokój. Miał wrażenie, jakby ktoś czaił się w zaciemnionych kątach sali. I go obserwował. Powoli odłożył pióro, poruszył się na krześle i obejrzał się przez ramię na znieruchomiałe maszyny.

Na pilarce taśmowej przykucnął chłopiec o potarganej czuprynie. Thomas potrząsnął głową i zamrugał, ale chłopiec nie zniknął. Ciemne włosy sterczały mu jak nastroszony czub. Miał na sobie taką samą kamizelkę i spodnie z żółtobrązowego samodziału, jakie Thomas nosił w trzeciej klasie rządowej szkoły z internatem w Fort Totten. Kogoś mu przypominał. Thomas gapił się na niego, aż wreszcie chłopiec o potarganej czuprynie na powrót zmienił się w maszynę.

- Muszę się przewietrzyć - stwierdził Thomas. Poszedł do łazienki, wsadził głowę pod kran z zimną wodą i przemył twarz. Następnie podbił kartę, żeby zacząć drugi obchód.

Tym razem poruszał się powoli, sunął do przodu jakby pod silny wiatr. Stopy mu się ociągały, jednak po skończonym obchodzie jego umysł był znowu klarowny.

Podciągnął spodnie, żeby ich nie wygnieść, i na powrót usiadł. Rose nawet rękawy koszuli prasowała mu w kant. I krochmaliła. Więc choć jego zgniłozielony roboczy uniform był nieciekawy, Thomas prezentował się w nim przyzwoicie. Kołnierzyk zawsze miał sztywny i niewygięty. Sam jednak chętnie by się teraz przygiął. Jego krzesło było tapicerowane, wygodne. Nawet za bardzo. Otworzył termos - od Stanleya, z najwyższej półki. Prezent od najstarszych córek. Podarowały mu go z okazji objęcia przezeń płatnej posady. Nalał sobie czarnej kawy. Ciepły metal stalowej nakrętki służącej za kubek, jej łagodne wypukłości i trochę kobieco zaokrąglona podstawa - wszystko to sprawiało przyjemność w dotyku. Z każdym łykiem Thomas pozwalał sobie na długie, rozkoszne przymknięcie powiek. Omal nie osunął się w sen. Otrząsnął się jednak i oprzytomniał. Surowo przykazał resztkom kawy w kubku, aby robiły, co do nich należy. W pracy często zdarzało mu się mówić do różnych rzeczy.

Zajrzał do pudełka z prowiantem. Zawsze sobie obiecywał, że zje niewiele, by znowu nie ogarnęła go senność, lecz wysiłek powstrzymywania się przed snem tylko rozbudzał apetyt. Za to przeżuwanie chwilowo go orzeźwiało. Zjadł plaster zimnej sarniny wsunięty w dwie kromki pysznego chleba upieczonego przez Rose na drożdżach piekarskich. Do tego ogromną, własnoręcznie wyhodowaną marchewkę. I kwaśne jabłuszko, które poprawiło mu nastrój. Kawałek sera topionego z rządowych dotacji i mokrą od dżemu bułeczkę zachował sobie na potem.

Luksus, jakim była kanapka z sarniną, przywiódł mu na myśl nędzne pasemka mięsa, które jedli z ojcem tamtego ciężkiego roku w drodze do Fort Totten, przegryzając je przełykiem wołowym. W tamtym głodowym okresie wydarzyły się rzeczy, których nigdy nie zdoła zapomnieć. Tego, jak delektowali się twardymi niteczkami mięsa odratowanymi z jelenich kości. I jak się na nie rzucał, niemal płacząc z głodu. Smakowały lepiej niż posiłek, który jadł teraz. Przełknął wszystko, zgarnął okruchy na dłoń i wrzucił je sobie do ust - stary nawyk z chudych lat.

Jeden z jego nauczycieli w Fort Totten był fanatycznym wyznawcą kaligraficznej metody Palmera. Thomas wiele godzin spędził na kreśleniu perfekcyjnych kółeczek, pisaniu z lewej strony do prawej, a potem z prawej do lewej, aby wyćwiczyć właściwe mięśnie dłoni i prawidłowe ułożenie. Do tego oczywiście ćwiczenia oddechowe. Wszystko to stało się dla niego odruchem. Szczególną satysfakcję sprawiały mu wielkie litery. Często układał zdania tak, aby rozpoczynały się od jego ulubionych - R i Q w jego wykonaniu stanowiły prawdziwe dzieła sztuki. Thomas pisał, wprowadzając się w stan hipnozy, aż wreszcie przysnął. Gdy się wybudził, ślina ściekała mu z ust na zaciśniętą pięść. W sam raz, żeby podbić kartę i ruszyć na ostatni obchód. Zanim sięgnął po latarkę, założył kurtkę i wyjął z teczki cygaro. Rozpakował je, zaciągnął się aromatem i wsunął do kieszonki koszuli. Po obchodzie wypali je na zewnątrz zakładu.

Trwała właśnie pora największego mroku. Ciemności poza promieniem latarki zalegały namacalnym ciężarem. Thomas wyłączył światło - tylko na chwilę, by wsłuchać się w skrzypienie i echa rozbrzmiewające w gmachu. Wszędzie panował nietypowy bezruch. Noc była bezwietrzna, co rzadko zdarzało się na równinach. Tuż przy dużych drzwiach dla personelu zapalił cygaro. Czasami robił to przy biurku, ale lubił przewietrzyć sobie głowę na świeżym powietrzu. Upewniwszy się, że zabrał ze sobą klucze, wyszedł na zewnątrz. Postąpił kilka kroków. W trawie wciąż grały świerszcze - ten odgłos chwytał go za serce. Właśnie o tej porze roku poznali się z Rose. Stanął na kawałku betonu poza kręgiem światła rzucanym przez reflektor. Zadarł głowę i spojrzał na bezchmurne niebo okryte zimną narzutą gwiazd.

Gdy tak na nie spoglądał, znowu stał się Thomasem uczącym się o nich w szkole. A także Wazhashkiem, słuchającym o nich od własnego dziadka, pierwszego Wazhashka. Właśnie dlatego jesienny gwiazdozbiór Pegaza stanowił dla niego część dziadkowego gwiazdozbioru Łosia. Thomas powoli zaciągnął się cygarem. Wydmuchał dym i posłał go w górę niczym modlitwę. Buganogiizhik - dziura w niebie, przez którą zleciał Stwórca - jaśniała dziś i mrugała. Thomas z utęsknieniem wyczekiwał na Ikwe Anang, Kobiecą Gwiazdę. Wstawała właśnie nad horyzontem, nadchodziła niczym promienne tchnienie. Ikwe Anang zawsze zwiastowała mu koniec męki. W ciągu tych miesięcy, gdy podjął pracę nocnego stróża, Thomas pokochał ją niczym osobę z krwi i kości.

Gdy otworzył drzwi i wrócił do środka, senność zupełnie go opuściła. Usiadł i zabrał się do lektury gazet i wiadomości z innych plemion, które zawczasu sobie odłożył. Ta ustawa, sugerująca, że Kongres - po raz kolejny - postanowił wreszcie uporać się z Indianami, budziła w nim pewną nerwowość. Ale Thomas nie widział tu jeszcze żadnej strategii. Nie czuł też paniki, choć ta na pewno wkrótce się pojawi. Znowu napił się kawy, zjadł skromne śniadanie i wreszcie mógł podbić kartę na zakończenie zmiany. Ku jego uldze poranek okazał się na tyle ciepły, że przed pierwszym spotkaniem tego dnia można było szybko się zdrzemnąć na przednim siedzeniu auta. Thomas jeździł swoim ukochanym Nashem, szarym jak kit i mocno zużytym. Rose narzekała, że i tak był zbyt drogi, ale i ona - do czego nigdy by się nie przyznała - uwielbiała nim jeździć. Siadała w pluszowym fotelu obok kierowcy i słuchała radia. Teraz, gdy Thomas miał stałą pracę, mógł regularnie spłacać raty. Nie musiał się martwić, tak jak dawniej, czy pogoda okaże się łaskawa dla jego upraw. Co ważniejsze, samochód nie był z tych, co lubiły się psuć, więc nie groziło mu spóźnianie się do roboty. A bardzo chciał tę robotę zachować. Poza tym marzyła mu się kiedyś podróż z Rose, ich drugi miesiąc miodowy, jak lubił sobie żartować. Spaliby na tylnym siedzeniu, rozłożonym jak łóżko.

Wsunął się za kierownicę. W schowku na rękawiczki trzymał gruby wełniany szalik, którym owijał sobie szyję - w ten sposób głowa nie opadnie mu na piersi, co wytrąciłoby go z drzemki. Odchylił się na obite moherową czesanką oparcie i zapadł w sen.

Obudził się, w pełni przytomny, gdy w szybę zastukał LaBatte - niski mężczyzna o zaokrąglonej budowie małego niedźwiedzia, który przyciskał teraz do okna zadarty nos, by sprawdzić, czy wszystko w porządku. Jego oddech pozostawił na szkle kółeczko pary. LaBatte pracował jako stróż na wieczorną zmianę, ale często zaglądał też w ciągu dnia, żeby wykonać w zakładzie drobne prace. Chodzili razem do szkoły i Thomas nieraz się przyglądał, jak kolega pulchnymi, mocnymi, zręcznymi dłońmi naprawia wszelkie urządzenia. Opuścił szybę.

- Znowu odsypiasz zmianę? - zapytał LaBatte.

- Miałem dziś w nocy atrakcje.

- Coś podobnego...

- Wydawało mi się, że widzę jakiegoś chłopca siedzącego na pilarce.

Dopiero poniewczasie przypomniał sobie, że LaBatte to człowiek niezwykle przesądny.

- Czy to przypadkiem nie był Roderick?

- Kto taki?

- No Roderick. Bo ciągle za mną łazi.

- Nie, to była tylko pilarka.

Nieprzekonany LaBatte zmarszczył brwi. Thomas wiedział, że wystarczy chwila wahania, a będzie musiał nasłuchać się o Rodericku. Uruchomił więc auto i przekrzykując silnik, rzucił, że musi już jechać na spotkanie.

Namiot ze skóry

Pewnego dnia Patrice kupi sobie zegarek. Bardzo chciała mieć coś, co pozwoli dokładnie odmierzać upływ czasu. Bo w jej domu czas nie istniał, a raczej nie istniało pojęcie pilnowania go - pór wyjścia do szkoły czy pracy. Na stołku przy łóżku trzymała wprawdzie mały brązowy budzik, ale spóźniał się o pięć minut na godzinę i kiedy go nastawiała, musiała to uwzględnić. Gdyby zapomniała go nakręcić, wszystko by przepadło. A przecież jej praca zależała od transportu - Patrice nie mogła się spóźnić na spotkanie z Doris i Valentine. W domu nie mieli żadnego starego grata, który mogłaby spróbować naprawić. Żadnej kosmatej szkapy, której mogłaby dosiąść. Od szosy, którą dwa razy dziennie przejeżdżał autobus, dzieliło ich kilka mil. Gdyby nikt jej nie podwiózł, musiałaby iść piechotą trzynaście mil po żwirówce. Nie wolno jej było również zachorować - przecież nie mieli telefonu, żeby o tym powiadomić. Straciłaby pracę. I wszystko byłoby tak jak dawniej.

Zdarzały się chwile, gdy Patrice czuła się jak naciągnięta na jakąś ramę. Trochę jak namiot ze skóry. Próbowała nie myśleć o tym, jak łatwo mógłby ją zdmuchnąć pierwszy lepszy podmuch wiatru. Albo jak ojciec mógłby zniszczyć im życie. Świadomość, że tylko ona stoi pomiędzy swoją rodziną a katastrofą, nie była dla niej nowością - ale od kiedy podjęła pracę w zakładzie, udało im się zajść tak daleko, jak jeszcze nigdy.

Wiedząc, jak wiele zależy od stanowiska Patrice, jej matka Zhaanat w ciągu tygodnia brała na siebie zadanie czuwania z siekierą przy drzwiach - dopóki nie byli pewni, dokąd tym razem udał się ojciec, mieli się na baczności. W weekendy pilnowały domu na zmianę. Patrice, kiedy siadała z siekierą przy stole, czytała w świetle lampy naftowej wiersze i magazyny. Zhaanat poświęcała ten czas na przeglądanie swojego nieskończonego katalogu pieśni, z których każda miała inny cel. Mruczała je cicho pod nosem, postukując w blat jednym palcem.

Zhaanat była bystra i zdolna, miała silną, przysadzistą budowę ciała i wyraziste rysy. Emanowała charyzmą. Należała do tradycyjnych Indian ze starej szkoły i została wychowana przez swoich dziadków, mówiących tylko po czipewejsku. Od dziecka przyuczano ją do różnych ceremonii i wpajano rozmaite opowieści. Wiedzę, jaką zdołała posiąść, uważano za tak istotną, że dziewczynki pilnie strzeżono i chroniono przed wysłaniem do szkoły z internatem. Podczas tych niewielu dni, gdy chodziła do dziennej placówki na terenie rezerwatu, ledwo zdołała nauczyć się czytać i pisać. Dla zarobku wyplatała kosze i wykonywała robótki z koralików, ale jej prawdziwym zadaniem było przekazywanie posiadanej wiedzy. Ludzie ściągali z daleka i obozowali wokół ich domu, aby się od niej uczyć. Dawniej ta głęboka mądrość stanowiła ważny element całej sieci zapewniającej przetrwanie, obejmującej dostatek zwierzyny łownej, dzikich roślin nadających się do zbierania, ogrodów pełnych fasoli i dyń, oraz ziemi - rozległych terenów, po których można było wędrować. A teraz cała rodzina musiała polegać na jednej Patrice, którą wychowano co prawda po czipewejsku, lecz która bez problemu nauczyła się angielskiego. I która podążała za naukami matki, ale została też katoliczką. Znała matczyne pieśni i zarazem była najlepszą uczennicą w swoim roczniku. Nauczycielka angielskiego podarowała jej tomik poezji Emily Dickinson. Był wśród nich wiersz o sukcesie, ale przedstawionym z perspektywy porażki. Patrice widziała, jak szybko dziewczęta, które wyszły za mąż i urodziły dzieci, stawały się przemęczone - a nie miały nawet dwudziestu lat. Nie czekało ich nic, tylko znój. Inni mogli marzyć o wspaniałych rzeczach. Ale zamężne dziewczyny były stracone. Obca triumfu pieśń*. Nie tak potoczy się życie Patrice.

Trzej mężczyźni

Sędzia plemienny Moses Montrose siedział spokojnie nad filiżanką gorzkiej herbaty. Był drobnym, szczupłym, zadbanym mężczyzną, który nie wyglądał na swoje sześćdziesiąt pięć lat. Umówił się z Thomasem w ich zwyczajowym miejscu, Kafejce Henry'ego - knajpce z maleńką kuchnią i kilkoma boksami. Porządek spotkania: jedyny funkcjonariusz plemiennej policji (a i to tylko na pół etatu) wyjechał na północ na okoliczność pogrzebu. Budynek aresztu (niewielką, solidną, pobielaną szopę) należało wyremontować, bo Eddy Mink (który zwykle spędzał tam noce, śpiewając głośno w przypływie pijackiej wesołości) wyważył kopniakiem drzwi. Tłumaczył, że zachciało mu się jeszcze winiaka, więc postanowił wyjść. Moses i Thomas rozmawiali właśnie o nowych drzwiach. Tylko że plemienna kiesa jak zwykle świeciła pustkami.

- Przedwczoraj wieczorem aresztowałem Jima Duvalle'a - powiedział Moses. - Musiałem go zamknąć w swoim wychodku.

- Znowu się awanturował?

- I to jak! Zgarnęliśmy go, ale musiałem zawołać swojego chłopaka, bo sam w życiu bym go tam nie wepchnął.

- No to zimną miał nockę.

- Chyba się nawet nie zorientował. Zasnął na sraczu.

- Trzeba znaleźć jakieś rozwiązanie - westchnął Thomas.

- Następnego dnia zakładam togę sędziego i biorę go na salę sądową, czyli do mojej kuchni. Wlepiłem mu mandat i puściłem wolno. Tylko że on miał jednego jedynego dolara. Zrazu przyjąłem i mówię, że jesteśmy kwita. Ale potem przez cały dzień dręczyły mnie wyrzuty sumienia, bo odjąłem jedzenie od ust jego rodzinie. No więc poszedłem i oddałem tego dolara Leoli. Potrzebuję pensji, ale nie takim kosztem.

- Musimy odzyskać ten areszt.

- Mary strasznie się wściekła, że wsadziłem Jima do naszego wychodka, bo w nocy pęcherz o mało jej nie pękł!

- O la la. Nie możemy pozwolić, żeby Mary nam pękła! Rozmawiałem już z nadinspektorem, ale mówi, że z kasą krucho.

- Krucho-srucho. Chyba u niego w dupo.

Moses powiedział to po czipewejsku - bo wtedy wszystko zdawało się brzmieć zabawniej. Wybuch śmiechu orzeźwił Thomasa. Kawa też postawiła go trochę na nogi.

- Musimy napisać o Jimie w gazetce - powiedział. - Odnotuj szczegóły.

- Kiedy on już był w tym miesiącu w gazetce!

- Czyli publiczne zawstydzanie nie działa - stwierdził Thomas.

- Nie na niego. Za to na biedną Leolę owszem. Wstydzi się spojrzeć ludziom w oczy.

Thomas pokręcił głową, lecz większość rady głosowała za tym, by w lokalnej gazetce zamieszczać informacje o wszystkich aresztowanych i o mandatach za dany miesiąc.

Moses, który miał dobrego znajomego w rejonowym oddziale Biura do spraw Indian w Aberdeen w Dakocie Południowej, dostał od niego projekt tej ustawy, mającej rzekomo wyemancypować Indian (właśnie tak określano to w artykułach prasowych: jako emancypację). Podał kopertę Thomasowi, który jeszcze jej nie widział.

- Oni chcą nas wydać na pastwę losu - stwierdził.

Koperta nie była ciężka.

- Na pastwę losu? Myślałem, że chodzi o emancypację.

- Jeden pies - stwierdził Moses. - Przeczytałem calutki projekt, co do słowa. Oni chcą nas wydać na pastwę losu.

*

Przy sklepie na stacji benzynowej Thomasa zagadnął Eddy Mink. Zmatowiałe strąki długich, siwych włosów wpadały mu za kołnierz znoszonego wojskowego płaszcza. Jego twarz pokrywały gwiazdki pękniętych naczynek krwionośnych. Nos miał siny, kartoflowaty. Dawniej jednak nie mógł się powstydzić urody i do tej pory nosił pożółkły jedwabny szalik, który motał sobie niczym gwiazdor apaszkę. Zapytał, czy Thomas nie postawiłby mu drinka.

- Nie - odparł Thomas.

- A już myślałem, że wróciłeś do kielicha.

- Nie wróciłem. Za to ty wisisz plemieniu nowe drzwi do aresztu.

Eddy zmienił temat i spytał, czy Thomas wie coś o tej emancypacji. Thomas odparł, że owszem, tylko że żadna to emancypacja. Ciekawe, że Eddy usłyszał o całej sprawie, nim dowiedziała się o niej reszta. Taki już był. Genialny - przynajmniej kiedyś. Ale nawet teraz zdarzało mu się zwęszyć różne rzeczy.

- Mnie też doszły słuchy, a jakże. Nieźle to wygląda - ciągnął Eddy. - Podobno mógłbym wtedy sprzedać ziemię. A przecież tych dwadzieścia akrów to cały mój majątek.

- Tylko że wtedy nie będziesz miał żadnego szpitala. Żadnej przychodni, żadnej szkoły, żadnego pełnomocnika do spraw rolnictwa. Ani żadnego miejsca, żeby złożyć głowę.

- Mnie tam niczego nie trzeba.

- Żadnych artykułów z rządowych dotacji.

- Za pieniądze z tej ziemi nakupiłbym żarcia.

- Z punktu widzenia prawa nie byłbyś już Indianinem.

- Będę Indianinem bez względu na to, co mówi prawo.

- Może i tak. Ale co, jak skończą ci się pieniądze za ziemię? Co wtedy?

- Ja tam nie zawracam sobie głowy przyszłością.

- Jesteś dokładnie takim Indianinem, na jakim im zależy.

- Jestem zwyczajnym pijakiem.

- Jeśli ta ustawa przejdzie, wszyscy staniemy się pijakami.

- No to niech przejdzie!

- Eddy, pieniądze by cię zniszczyły.

- Śmierć przez whisky? E, niiji?

Thomas się roześmiał.

- To paskudniejsza śmierć, niż ci się wydaje. Niiji, pomyśl tylko, jak ta ustawa wpłynie na starsze osoby. Na ludzi, którzy chcieliby zachować swoją ziemię.

- Pewnie masz rację - przyznał Eddy. - Tylko że w tej chwili nie chce mi się nad tym zastanawiać.

Odszedł, gadając do siebie. Mieszkał samotnie, w małej chatce na działce swojego ojca, gdzie nawet papa na dachu podfruwała. W rezerwacie nie sprzedawano alkoholu i Eddy raz o mało nie oślepł po jakimś nieudanym samogonie, więc teraz, gdy Juggie Blue pędziła czeremchowe wino, zawsze dawała mu słój, żeby nie ciągnęło go do bimbrownika. Zimą Thomas posyłał Wade'a na ostatnim w ich gospodarstwie koniu, żeby sprawdzał, czy Eddy jeszcze żyje, a jeśli tak, żeby porąbał mu drew na opał. W dawnych czasach on i jego przyjaciel Archille chodzili z Eddym na tańce. Bo Eddy, bez względu na to, ile wypił, rżnął na skrzypkach jak anioł - albo jak diabeł.

*

Większość osób budowała się w pobliżu głównej drogi, lecz farma Wazhashków leżała na końcu długiego, krętego podjazdu, za trawiastym pagórkiem. Stary dom miał dwie kondygnacje i został wzniesiony z ręcznie ciosanej dębiny spatynowanej na szaro. Nowy dom to była przytulna rządowa chatka. Wazhashk kupił ten stary z całą działką, jeszcze w 1880, zanim tereny rezerwatu okrojono. Dostał taką możliwość, bo na nieruchomości nie było studni - z tą studnią to w ogóle osobna historia. A dziesięć lat temu zakwalifikowali się na dom rządowy. Ile było radości, gdy dowieziono go na ciężkiej lawecie. Właśnie w tym przytulnym nowym domku sypiali w zimie całą rodziną - Thomas, Rose, jej matka Noko i cała czereda dzieciaków, raz jedne, raz drugie, w tym oczywiście ich własne potomstwo, które nadal z nimi mieszkało. Dziś jednak było na tyle ciepło, że Thomas planował odpocząć w starej chacie. Zaparkował Nasha i wysiadł. Nie mógł się doczekać, aż położy się pod ciężką wełnianą narzutą.

- Żebyś mi się więcej nie wykradała!

Rose kłóciła się właśnie z matką i Thomas zaczął się namyślać, czy nie udać się prosto do starego domu. Lecz w tym samym momencie żona wychynęła zza drzwi.

- Jesteś, staruszku!

Na ustach miała delikatny uśmiech. Zniknęła z powrotem w środku, ale Thomas już wiedział, że ma dzisiaj dobrą pogodę. A zawsze, nim coś zrobił, upewniał się wprzódy, jaka u żony aura. Dziś była może i wietrzna, lecz jasna, więc wszedł do domu. Niemowlaki, które Rose wzięła pod opiekę, gaworzyły w wielkiej kołysce. Na stole czekały na niego dwie lukrowane bułeczki cynamonowe i miska owsianki. Czyjeś kury jeszcze się niosły, więc znalazło się nawet jajko. Rose smażyła właśnie na smalcu dwie kromki chleba i gdy tylko mąż zajął swoje miejsce, przełożyła mu je na talerz. Thomas nalał sobie wody z ostatniej konwi.

- Przyniosę więcej, jak wstanę - obiecał.

- Kiedy potrzebna nam teraz.

- Oczy same mi się zamykają. Ledwo się trzymam na nogach.

- W takim razie odłożę pranie na później.

Było to spore ustępstwo z jej strony. Rose używała balii z tarą korbową i lubiła robić pranie z samego rana, żeby słońce zdążyło wszystko wysuszyć. Thomas odebrał jej wyrzeczenie jako oznakę miłości, więc zabrał się do jedzenia przepełniony wzruszeniem.

- Moje kochanie - westchnął.

- Kochanie to, kochanie tamto - burknęła Rose.

Thomas postanowił uciec, nim zmieni zdanie.

Piętro, na którym w starym domu mieściły się sypialnie, zalane było słońcem. O szklaną szybę tłukło się kilka spóźnionych much, inne ginęły, bzycząc i fruwając w kółko nad podłogą. Narzuta nagrzała się z wierzchu. Thomas zdjął spodnie i złożył je wzdłuż zaprasowanych kantów, żeby się odświeżyły. Wyjął spod poduszki długie kalesony, naciągnął je, koszulę odwiesił na krzesło i zanurzył się pod ciężkie nakrycie z resztek wełnianych płaszczy przekazywanych w rodzinie z pokolenia na pokolenie. Tu była łata z granatowego płaszcza jego matki, uszytego z kupnej wełny - z koca powstał i w koc się obrócił; tu pikowane kraciaste kurtki chłopców, podarte i znoszone. Przetrwały bieganinę po polach i mroźnych wzgórzach oraz harce z psami, a gdy synowie wyjechali za pracą do miasta, zostały w domu. Tu z kolei płaszczyk Rose z pierwszych dni ich związku, szaroniebieski, przetarty, ale wciąż nasycony tym pamiętnym wspomnieniem chwili, gdy oddaliła się od Thomasa, a potem przystanęła, obejrzała się i uśmiechnęła do niego spod granatowego kapelusika cloche, tak jakby rzucała mu wyzwanie, aby ośmielił się ją pokochać. Jacy wtedy byli młodzi! Mieli dopiero po szesnaście lat. A teraz? Trzydzieści trzy lata małżeńskiego stażu. Rose większość swych płaszczy dostawała od sióstr benedyktynek za pracę na ich wyprzedażach dobroczynnych. Z kolei jego własny dwurzędowy płaszcz z wielbłądziej wełny został kupiony za pieniądze, które Thomas zarobił kiedyś przy zbiorach. Starsi chłopcy już go wprawdzie znosili, lecz Thomas do tej pory miał kapelusz do kompletu. Tylko gdzie on się podział? Ostatnio mignął mu chyba w pudle na wysokiej komodzie. Ta inspekcja zszytych włóczką płaszczy otulających go miłym ciężarem zawsze budziła w nim senność - byle tylko nie myśleć o płaszczu wojskowym Falona, bo ten, przeciwnie - spędzał mu sen z powiek.

Jego ostatnie przytomne myśli pomknęły do starego ojcowskiego palta, brązowego, zwykłego. Za wzgórzem, za mokradłem, za wybranymi do czysta bruzdami na polu, za brzeziną i dąbrową, biegła wąska trawiasta ścieżka łącząca ich ziemie i wiodąca do drzwi domu ojca. Staruszek miał już dziewięćdziesiąt cztery lata, był tak zgrzybiały, że przesypiał większość dnia. Na samą myśl o nim do piersi Thomasa wkradł się spokój, który okrył go niczym słoneczny blask.

Trener boksu

Najlepszy matematyk pośród uczniów Lloyda Barnesa walczył pod pseudonimem Leśna Góra. Szkołę ukończył w zeszłym roku, ale wciąż trenował w siłowni, którą Barnes założył w garażu domu kultury. Krążyła opinia, że czeka go sława, o ile tylko zdoła utrzymać się z dala od alkoholu. Sam Barnes - rosły mężczyzna o gęstych, jasnych, sianowatych włosach - też ćwiczył pospołu z członkami swojego klubu. Rozgrzewali się w seriach trzy po trzy: trzy minuty skakanki, odpoczynek, potem powtórka: trzy minuty skakanki, odpoczynek. I jeszcze raz. Barnes podobnie układał wszystkie pozostałe ćwiczenia - interwałami, jak rundy w walce. Osobiście sparował z chłopcami, żeby podnosić ich umiejętności. Sam nauczył się boksowania w Iowa, od swojego wuja Gene'a "Muzyka" Barnesa, barwnej postaci w dziejach ringu. Barnes nie był do końca pewien, czy wuj, który zawodowo prowadził zespół muzyczny, dostał przezwisko z powodu swojej pracy, czy może z racji nawyku nucenia pod nosem, gdy tańczył ze swoimi przeciwnikami. A może zwyczajnie dlatego, że był z niego znakomity pięściarz i w dziale sportowym zawsze pisano, że taki czy owaki "zatańczy, jak Muzyka zagra". Barnes nie zdołał osiągnąć takiego sukcesu jak on i po jednym poważnym nokaucie doszedł do wniosku, że pisana mu raczej szkoła nauczycielska w Moorhead. Mógł do niej wstąpić dzięki ustawie o przystosowaniu weteranów do życia cywilnego, a tych kilka pożyczek, które musiał w tym celu zaciągnąć, zostało mu umorzonych, kiedy zgłosił się do pracy w rezerwacie. Przenosił się już trzy razy, z Grand Portage do Red Lake, z Red Lake do Rocky Boy, teraz z kolei od dwóch lat przebywał w Turtle Mountain. Podobało mu się tutaj. Poza tym zainteresował się pewną tutejszą młodą damą i miał nadzieję, że ona również zwróci na niego uwagę.

W ostatni weekend Barnes pojechał do Grand Forks obejrzeć walkę Kida Rappatoe z Severinem Boydem, która odbyła się w ramach amatorskiego turnieju. I teraz, skacząc na skakance razem ze swoimi uczniami, znów myślał o tym, jak Boyd i Rappatoe wypadli z narożników i rzucili się na siebie niczym kocury. Obaj byli tak szybcy, że żaden nie mógł trafić drugiego, najwyżej się muskali. I tak przez pięć rund: błyskawiczna wymiana ciosów, klincz, krok w tył i znowu zamachy w powietrzu. Rappatoe słynął z umiejętności przetrzymywania przeciwnika, Boyd jednak jak zwykle nie dał się zmęczyć i prawie się nie spocił. W szóstej rundzie zastosował trik, który Barnesowi wydawał się nie do końca uczciwy, choć wzbudził jego podziw: cofnął się znienacka, spuścił gardę, podciągnął spodenki, posłał Rappatoemu niewzruszone spojrzenie - i dokładnie w tym samym momencie wyprowadził niezapowiedziany lewy prosty, od którego głowa przeciwnika odskoczyła do tyłu. Właśnie do tego zmierzał przez całą walkę: wciąż robił zmyłki, niespodziewanie opuszczał pięści, udawał, że ma problemy ze spodenkami. No i te jego puste spojrzenia, rzucane co jakiś czas, jakby coś go naszło. Zdawało się to nieszkodliwym tikiem, aż tu nagle przedarł się przez gardę rywala kolejnym lewym, tym razem w korpus, a potem prawym w głowę, co chwilowo ogłuszyło Rappatoego i na dobre wytrąciło go z rytmu, zapewniając Boydowi zwycięstwo.

Barnes, siedzący przy samym ringu, odwrócił się wtedy do Reynolda Jarvisa, nauczyciela angielskiego, który odpowiadał również za szkolne przedstawienia teatralne.

- Potrzebny nam nauczyciel aktorstwa - zdecydował.

- Potrzebny to wam jest sprzęt - odparł Jarvis.

- Właśnie zbieramy fundusze na rękawice.

- A na gruszkę? I worek treningowy?

- Starczy nam juta, trociny i kilka starych opon.

- Dobra. Wszystko jasne. To chyba rzeczywiście przyda wam się kilka aktorskich trików.

Wiele rzeczy, w tym siłę - a nawet wytrzymałość - można było zamarkować. Co ważniejsze, wiele rzeczy można było zataić. Jeden z najbardziej obiecujących młodych bokserów Barnesa, Ajijaak, wyglądał jak czapla, po której zresztą otrzymał imię. Podobnie jak sam Barnes był wysoki, szczupły i tak nerwowy, że nieustannie zdawał się trząść. Poruszał się z miną człowieka kornie przepraszającego za swoje istnienie. Miał jednak zdumiewający lewy prosty o niesłychanym zasięgu. Był też Pokey Paranteau - prawdziwy talent, tyle że nie potrafił się skupić. Revard Stone Boy, Calbert St. Pierre, Dicey Asiginak, Garnet Fox i Case Allery - wszyscy oni robili postępy. Wade Wazhashk urabiał właśnie matkę, by pozwoliła mu wziąć udział w walce. On też nieźle się zapowiadał, choć brakowało mu instynktu. Myślenie było wskazane, lecz on namyślał się kilka razy przed wyprowadzeniem dosłownie każdego ciosu. Barnes często wyjeżdżał ze swoimi chłopakami na walki do innych miasteczek - poza rezerwatem, gdzie tłumy przedrzeźniały ich okrzykami wojennymi i szyderstwami, gdy ich lokalny faworyt przegrał. Zawsze też odwoził ich do domu - i po walkach, i po treningach, które kończyły się na długo po ostatnim kursie szkolnego autobusu.

W tej chwili chłopcy podnosili ciężary, niestety nieprawidłowo. Barnes niezwłocznie ich skorygował. Nie lubił zbytniego obciążania lewej ręki, bo jego celem było wykształcenie u swoich podopiecznych błyskawicznego lewego prostego, takiego jak wstęp do legendarnej "symfonii niespodzianki" Muzyka - potężnego, nieprzewidywalnego gradu ciosów, który kiedyś posłał na liny samego Ezzarda Charlesa. Znaczy, wiadomo, jeszcze zanim Charles zrobił się sławny i dotarł na sam szczyt. Bo Muzyk, owszem, był zręcznym zawodnikiem, ale ostatecznie naciął się na jakiegoś rozrabiakę, który rozwalił mu śledzionę.

Leśna Góra zrobił kurs na spawacza i wykonał dla klubu zestaw ciężarków z puszek w różnych rozmiarach, które napełnił piachem i na powrót zaspawał. Wyszły trochę nierówne, więc koniec końców chłopcy budowali siłę, dźwigając puszki ważące po jedenaście i pół, trzy, siedem i jedną czwartą, dwanaście, osiemnaście i dwadzieścia trzy funty. Gdy jednak chodziło o szybkość, Barnes miał własne metody.

- A teraz patrzcie - powiedział, zwinął prawą dłoń w pięść i docisnął knykcie do ściany. - Zróbcie tak jak ja.

Chłopcy zacisnęli pięści i poszli w jego ślady.

- Mocno, mocno - powtarzał Barnes, odrzucając opadającą na czoło strzechę włosów, i znowu docisnął pięść do ściany, aż mięśnie przedramienia zaczęły go palić. - Mocniej... Dobra, puszczamy.

Chłopcy cofnęli się, rozcierając ręce.

- Teraz lewa.

Rzecz w tym, aby rozwijać wyłącznie te mięśnie, które służyły do zadawania ciosu. Muzyk miał obsesję na punkcie szybkości i zaskoczenia. Poza tym wpoił Barnesowi sporo sztuczek psychologicznych. Barnes dał znak na przerwę. Chłopcy ustawili się przy porcelanowym poidełku, a potem otoczyli trenera.

- Ćwiczenia na prędkość - zaczął Barnes. - Wymieńcie najszybsze rzeczy, jakie możecie sobie wyobrazić.

- Błyskawica - rzekł Dicey.

- Żółw jaszczurowaty - rzucił Wade, którego taki żółw kiedyś dziabnął.

- Wąż grzechotnik - dodał Revard, którego rodzina ciągle kursowała do Montany i z powrotem.

- Kichnięcie - powiedział Pokey, wzbudzając tym śmiech.

- I to takie porządne - zgodził się Barnes - jak eksplozja! Właśnie taki ma być wasz cios. Bez ostrzeżenia. Wyobraźcie to sobie, każdy z was: najszybszą rzecz, jaką w życiu widzieliście. I wracamy do treningu. Trzy minuty walki z cieniem. Trzy minuty odpoczynku. Jak zawsze.

Wyciągnął stoper i zaczął krążyć wokół chłopaków ćwiczących teraz finty, kombinacje ciosów, ponownie finty i znowu ciosy. Zatrzymał Case'a i postukał go w ramię.

- Gdzie z tym łokciem! Na milę widać, że będzie prosty!

Przyglądał się ich postępom, kiwając głową.

- Tylko nie odciągać ramienia! Nie odciągać!

Sam zaczął wyprowadzać ciosy do Pokeya, żeby oduczyć go nerwowego cofania. Wiedział, skąd u chłopaka ten nawyk. Przez kogo.

Wreszcie kazał im biegać interwały sprintem, a na koniec zrobić kilka spokojnych okrążeń na ostygnięcie. Calbert i Dicey mieszkali na tyle blisko, że mogli wracać piechotą. Reszta załadowała się do samochodu Barnesa. Rozwożąc ich po domach, Barnes opowiadał o zwycięstwie Boyda nad Rappatoem, lecz nie był w stanie oddać tego słowami.

- Trzeba zawołać pana Jarvisa, wtedy pokażemy wam to we dwóch - stwierdził wreszcie.

Na końcu zawsze odwoził Pokeya. Jego dom leżał najdalej i z dala od drogi, więc Barnes za każdym razem upierał się, że odstawi go pod same drzwi, choć później musiał wyjeżdżać na wstecznym. Z początku robił to dlatego, że słyszał o starym Paranteu i chciał mieć pewność, że chłopcu nic nie grozi. Ale któregoś razu zobaczył Pixie. I od tamtej pory jeździł tam z nadzieją, że znowu ją ujrzy, gdy będzie rąbała drewno. Pixie. Te jej oczy!

Dotarł do stołówki nauczycielskiej tuż po tym, jak uprzątnięto jedzenie. Mieszkał w "kwaterze kawalerskiej" - małym, białym bungalowie osłoniętym topolą amerykańską. Nauczycielki i inne pracownice rządowe miały lokum w dwupiętrowym ceglanym budynku, w którym mieściło się sześć dużych pokojów - cztery na piętrze, dwa na parterze - do tego wspólna kuchnia i pomieszczenie rekreacyjne w sporej piwnicy, gdzie znajdował się także pokoik dla opiekunki domu i kucharki, Juggie Blue. Właśnie myła naczynia i szykowała się do wytarcia podłogi przed wyjściem z kuchni, co robiła zawsze o siódmej wieczorem. Juggie była przysadzistą, muskularną, inteligentną kobietą po czterdziestce. Razem z Thomasem zasiadała w plemiennym komitecie doradczym. I podobnie jak Barnes, ciągle próbowała rzucić palenie. Oznaczało to, że gdy jedno z nich się potknęło, to drugie też - ale nie dziś. No, w każdym razie prawdopodobnie nie dziś. Bo później Barnes miał trenować z Leśną Górą.

Juggie zawsze trzymała dla niego wielką porcję ciepłego jedzenia. Teraz też wyciągnęła talerz ze swojej wychuchanej kuchenki o sześciu palnikach. Był w niej nie jeden, nie dwa, ale trzy piekarniki o emaliowanych wnętrzach upstrzonych czarnymi plamkami, z kratkami ze stali nierdzewnej. Uparła się, by dostarczono jej taką z Devils Lake, a że cieszyła się sporym wpływem u nadinspektora Toska, dopięła swego. Droga kuchenka umożliwiała jej pieczenie kilku potraw naraz, a nawet gotowanie na wolnym ogniu swojego słynnego gulaszu wołowego. Szykowała go w starym żeliwnym kociołku, sprowadzonym zaprzęgiem wołowym jeszcze w poprzednim stuleciu, i zużywała do tego całą butelkę wina czeremchowego własnego wyrobu oraz marchewki od Thomasa, który zimą trzymał je w piwnicy, w skrzyni wypełnionej piachem. Od każdego w rezerwacie umiała coś wydębić. Co mogło dziwić, bo nie miała za grosz wdzięku.

- Placek mięsny - powiedziała i poszła nalać wody do wiadra.

O Boże. Barnes umierał z głodu. Jak zawsze zresztą. W dodatku placek mięsny był jego ulubionym - a już na pewno drugim czy trzecim w rankingu - daniem ze stałego repertuaru Juggie, która do pysznej warstwy ciasta na wierzchu używała smalcu z St. John, kurczaki zaś sprowadzała aż z kolonii huterytów, spoza granicy stanu. Ziemniaki (co roku sama je kopała i potem pieczołowicie przechowywała) były drobne i nadal świeże, bo nie minął jeszcze wrzesień. Marchewki perfekcyjne, miękkie, ale nie rozgotowane. A wszystko to polane złocistym słonawym sosem. Z miękkimi krążkami przybrązowionej cebulki. Obficie doprawione pieprzem z Zanzibaru. Po posiłku Barnes schylił głowę. To właśnie Juggie była powodem, dla którego część tutejszych nauczycieli odnawiała swoje kontrakty. Łatwo też dało się zgadnąć, w czym tkwiło źródło jej władzy nad nadinspektorem Toskiem.

Barnes westchnął i odniósł talerz do zlewu.

- Przeszłaś samą siebie.

- Ha! Masz dymka?

- Nie. Tym razem rzucam tak na poważnie.

- To tak jak ja.

Oboje urwali, bo a nuż...

- Muszę dokończyć tę podłogę - odezwała się wreszcie Juggie. Stanęła prosto, zmrużyła oczy i rozejrzała się wokół, po czym szybkim ruchem wyciągnęła spod roboczego blatu jakąś paczkę. Kolację, dla syna. Wcisnęła ją Barnesowi do rąk.

Góra czekał już w siłowni, trenując z workiem trocin. Pod wpływem jego ciosów z juty wzbijały się małe tumany kurzu. Choć ogólnie dominowała u niego prawa ręka, więcej pary miał w lewej. Barnes odłożył paczkę przy jego równo złożonym ubraniu na zmianę. Góra był synem Juggie i Archille'a Iron Beara - Siuksa, którego dziadek przybył na północ razem z Siedzącym Bykiem po bitwie nad Little Bighorn; kilka rodzin z tej migracji pozostało w Kanadzie, niektóre w osłoniętym zakątku na równinach, zwanym Leśną Górą. Właśnie stamtąd wywodził się Archille - i to od tego miejsca dano przezwisko jego synowi. Większość osób już nawet nie pamiętała prawdziwego imienia chłopaka.

- Nieźle - pochwalił go Barnes, zdejmując marynarkę.

Sięgnął po tarczę bokserską, którą własnoręcznie zszył z kilku starych derek i wypchał trocinami. Uniósł ją przed siebie i zaczął tańczyć wokół Góry, tak by ten spróbował go trafić. Na tarczy widniało wystrzępione kółko z czerwonego płótna. Barnes co kilka dni przeszywał je w nowe miejsce.

- Spinasz się przed uderzeniem. Rozluźnij się - upomniał.

Góra przerwał i przeskoczył z nogi na nogę, zwieszając luźno ręce. Następnie wznowił atak. Barnesa, który trzymał tarczę i odpierał cios za ciosem, wkrótce rozbolały ramiona. Dobrze, że odszedł z ringu przed pojawieniem się tego chłopaka. Może i przewyższał go wzrostem, ale obydwaj walczyli w wadze średniej, której górny limit wynosił zwykle około stu siedemdziesięciu funtów. Choć właściwie Barnes ważył teraz więcej. Winą za to obarczał Juggie.

Noko

Thomas wynurzył się na powierzchnię snu. Dobiegały go przyjemne odgłosy myszy buszujących pod dachem, za izolacją z gipsu i trzciny. Usłyszał też podjeżdżający samochód, a potem zaprzęg, który jego ojciec wciąż jeszcze trzymał. Rose i dziewczynki pokrzykiwały i zanosiły się śmiechem. Maluchy wydzierały się wniebogłosy. Thomas zanadto dryfował. Próbował się dociążyć, zanurzyć na powrót pod te wszystkie dźwięki. Naciągnął na głowę poduszkę i zniknął. Kiedy następnym razem się ocknął, słońce było już bledsze, światło na poły się wyczerpało, a jego ciało rozluźniło się i popadło w tak przyjemne otępienie, że czuł się jak przybity do cienkiego materaca. Wreszcie dźwignął się, wyszedł ze starego domu i skierował do chatki, prosto do kuchni.

Sharlo, jedna z jego córek, bystra i żwawa, chodziła już do ostatniej klasy liceum. Miała ciemne włosy, które co noc upinała na wałkach, nosiła dżinsy podwinięte nad kostki, kraciastą koszulę, sweter i buty siodłate. Jedenastoletnia Fee była spokojniejsza niż siostra. W rozmarzeniu naciskała stopą pedał maselnicy. Rose smażyła właśnie cebulkę i ziemniaczki. Wade wchodził i wychodził, wymachując pięściami w powietrzu - rzekomo uzupełniał zapasy drewna na opał.

A maluchy - o, maluchy zawsze urządzały jakieś przedstawienie. Jedno śliniło się lekko we śnie, drugie usiłowało wepchnąć sobie do ust całą stópkę.

Rose naszykowała już na kuchni czajnik z gorącą wodą. Wskazała Thomasowi miednicę, by nalał do niej miarę wrzątku, a sama dodała warząchew zimnej wody z bańki. Thomas obmył twarz i ręce, przygotował sobie pianę w miedzianym kubku do golenia i naniósł ją na górną wargę. Małe kwadratowe lusterko w rzeźbionej ramce należało do Rose. Wykonano je z porządnego, grubego szkła, pokrytego solidną warstwą srebra. Rose przywiozła je ze sobą po ślubie. Thomas miał na twarzy może ze czterdzieści włosków. Naostrzył brzytwę o pasek i pieczołowicie je zgolił. Następnie rozebrał się do pasa i umył przy pomocy szmatki. Na koniec zabrał wszystko do sypialni, żeby dokończyć ablucje.

Noko, matka Rose, drzemała na krześle przy stoliku na pranie. Pochrapywała lekko z przechyloną głową owiniętą brązową chustą. Z jej rozciągniętych płatków usznych zwisały malutkie dyski z muszelek. Sękate dłonie trzymała złożone na podołku. Nagle drgnęła, coś jej się przyśniło. Poderwała głowę, odciągnęła wargi i zasyczała jak kot.

- Co się stało, mamuś? - zapytała Rose.

- Gardipee! A ten znowu swoje!

- Gawiin, wszystko w porządku, to było dawno temu - uspokoiła ją córka.

- Kiedy on tu jest! - upierała się staruszka. - Znowu się wdarł!

- Nie, mamuś. To tylko Thomas.

Noko obrzuciła ją podejrzliwym spojrzeniem.

- Ten tutaj jest stary. A Thomas to przecież młody człowiek - stwierdziła.

Rose zasłoniła ręką usta, by ukryć śmiech.

- Noko, daj spokój, czy według ciebie naprawdę aż tak się postarzałem? - spytał Thomas, szeroko się uśmiechając.

- Głupia to ja nie jestem, akiwenzi. Żaden tam z ciebie Thomas! - powiedziała staruszka stanowczym, pełnym oburzenia tonem, po czym wolno skrzyżowała wychudzone ramiona. I tak już pozostała, czujnie obserwując każdy ruch Thomasa, który zajął właśnie miejsce przy stole. Zmrużonymi oczami wpatrywała się w niego, gdy pochłaniał porcję smażonej papki podanej mu przez Rose.

- Po coś tu przylazł? - gderała. - Do mojej córki?

- Nie!

- Jak to nie?

- Noko, to ja, Thomas. Prawda, postarzałem się. Nic na to nie poradzę.

- Rose też jakaś niemłoda. - Noko nagle wytrzeszczyła oczy i spojrzała bezradnie na swoją córkę, która prawie całkiem już osiwiała. - Rose jest stara. Rose jest stara - powtórzyła tonem zdumienia.

- Ty też jesteś stara - odgryzła się zirytowana Rose.

- No, może i jestem - przyznała Noko, rzucając Thomasowi przebiegłe spojrzenie. - A zabierzesz mnie do domu? Bo strasznie mi się tutaj sprzykrzyło.

- Przestań do niego tak mówić! - krzyknęła Rose.

Było jej ciężko, gdy matka zaczynała oddalać się od rzeczywistości. Krzyczała wtedy, jakby chciała ściągnąć ją na powrót do świata, który kiedyś dzieliły. Teraz, sfrustrowana, zgarnęła naręcze brudów i pobiegła do szopy, gdzie trzymała pralkę korbową. Thomas usłyszał bulgotanie resztek wody i przypomniał sobie, że zaczekała z praniem, by mógł się wyspać. Beczka z deszczówką była pusta. Trzeba by skoczyć z baniakami do studni nad jeziorem. Położył rękę na dłoni teściowej.

- Jesteś zmęczona - powiedział. - Może zaprowadzę cię do łóżka, żebyś mogła się przespać?

- Nie mogę wstać z krzesła.

- Pomogę ci.

- Kiedy utknęłam.

Thomas spojrzał i zobaczył, że długie, gęste, białe pukle Noko owinęły się wokół klamki. Sharlo uwielbiała czesać babcię, ale tym razem zostawiła jej włosy rozpuszczone.

- Sharlo, chodź tutaj! - krzyknął na córkę i we dwoje zaczęli rozplątywać kołtuny.

- Oj, Noko - powiedziała Sharlo. - Ale cię potargałam!

- Nic się nie martw, maleńka - odparła staruszka, głaszcząc ją po twarzy. - Ty nigdy nie mogłabyś mnie skrzywdzić.

Gdy jednak Sharlo wyszła na zewnątrz, żeby przywołać matkę, Noko znowu wpadła w rozpacz i usiłowała zerwać się z krzesła. Thomas złapał ją i przytrzymał za rękę.

- Nie ruszaj się, bo jeszcze się przewrócisz i zrobisz sobie krzywdę.

- Oj, bodajby tak się stało! - oświadczyła. - Chcę umrzeć.

- Wcale nie chcesz - odparł Thomas.

Noko zgromiła go spojrzeniem.

- Przecież to ty wychowałaś moje kochanie - przypomniał jej Thomas. - I znakomicie się przy tym spisałaś.

- Thomasowi to powiedz - odparła Noko. - Bo on w to nie wierzy.

Thomas sięgnął przez krzesło i pomógł jej się podnieść. Staruszka natychmiast runęła na podłogę. Podciągnął ją do pionu i razem podreptali chwiejnie w stronę jej łóżka. Rose zdjęła dziś pościel do prania. Noko rzuciła się twarzą na goły materac. Thomas obrócił ją na plecy i podniósł jej nogi na łóżko, a potem ułożył tak, by stopy w pończochach sterczały prosto do góry.

- Nie kładź jej tak na goły materac - upomniała go Rose, stając w drzwiach. Mówiła niemal z płaczem. - Ona musi mieć coś miękkiego. Od tych guzików porobią jej się siniaki. Tak łatwo jej teraz wyskakują. Trzeba by jej kupić porządny, drogi materac.

- Za co?

- Za twoje oszczędności na samochód.

Thomas stał bez słowa, czując fale złości napływające od żony. Potem jednak złagodniała i na powrót zobaczył Rose z jej delikatnym, zabawnym uśmiechem. Nabrała powietrza i się roześmiała.

- Aj, mamuś, żebyś ty się teraz widziała. Z tymi stopami sterczącymi do góry.

Wspólnymi siłami ostrożnie wsunęli pod staruszkę złożony koc. Tylko to przyszło im do głowy. Zresztą Noko powoli przeprawiała się już przez rzekę snu, odpływała od nich na swojej tonącej tratwie.

*

W bagażniku samochodu Thomas rozłożył stary brezent. W weekendy przywoził wodę pitną na furmance - do mycia się i sprzątania starczały im beczki z deszczówką, a zimą roztapiali śnieg. W tej chwili nie miał jednak czasu na zaprzęganie koni. Będzie musiał jechać bardzo ostrożnie. Jeśli coś rozleje mu się w bagażniku, to zimą może zamarznąć i potem w lecie wszystko obrośnie grzybem. Przez te ceregiele będzie trzeba jeździć dwa razy. Ale nigdy nie przewiózłby baniaków na tylnym siedzeniu. Oczywiście Wade zabrał się razem z nim. Był bystry, jak wszystkie dzieci Thomasa. Przeskoczył nawet kilka klas i teraz chodził do jednego rocznika ze starszymi chłopcami.

- Tata, pobiłem się z tym Albertem. Przyłożyłem mu raz i dwa.

- Nie chcę słyszeć o żadnych bójkach.

- A potem jeszcze trzy i cztery.

- Wade?

- Wiem: lepiej powiedzieć cztery słowa, nawet jak starczą trzy.

- Zuch chłopak. Z bójki zawsze lepiej wywinąć się gadaniem.

- Albo ucieczką. Mówiłeś, że można też dać nogę.

- Owszem, byle z godnością.

- Tylko że ja nie chcę dawać nogi. Potem będą się ze mnie śmiali, że jestem tchórz.

- Nikomu nie musisz niczego udowadniać. Nie chcę, żebyś się wdawał w bójki, ale jeśli już miałbyś walczyć, to byłby z ciebie materiał na Złote Rękawice, jak z Leśnej Góry.

- A on w następną sobotę będzie miał walkę w Bottineau. Z Joem Wobblem.

- Z Wobleszynskim?! Mam wtedy wolne. Zabiorę cię z resztą dzieciarni. I mamę, jeśli będzie chciała jechać.

Zachwycony Wade przytaknął i uniósł pięści. We dwóch napełnili baniaki, a później zajechali po proszek do pieczenia, cukier, płatki owsiane i herbatę, z listy przygotowanej przez Rose. Gdy wrócili do domu, Thomas wziął się do kopania ziemniaków. Uwijał się z robotą, aż Wade ledwo nadążał z ładowaniem ich do worka. Ścigali się tak do zmierzchu.

Woda i ziemia

Patrice szła wolno zarośniętą drogą, rozcierając obolały kark. Wiedziała, że przed domem zastanie rodzinę matki, która będzie rozbijać obozowisko. Po chwili ich zobaczyła. Kilka wystrzępionych płóciennych namiotów, zadaszeń pokrytych zaschniętą gliną, palenisko do gotowania. Na kamieniach z jeziora wsparto gałąź chmielograbu, na której nad płomieniami wisiał czajnik. Ze sterty drewna na opał wyciągnięto pniaki do siedzenia i ustawiono wokół ogniska. Na skraju łączki, obok szałasu potów, stał jeszcze jeden namiot, taki otwarty, co oznaczało, że pośród gości był jiisikid. Zhaanat przesłała wiadomość za granicę do swojego kuzyna Geralda, aby przyjechał i pomógł wskazać miejsce pobytu jej młodszej córki - odnajdywanie ludzi było bowiem jedną z rzeczy, którymi parali się jiiskidzi. Gerald, czy raczej duch, który w niego wstępował, miał udać się w transie do miasta i sprawdzić, dlaczego Vera od pięciu miesięcy się nie odzywa, dlaczego nie zgłosiła się do programu przesiedleń, dlaczego nie rozmawiała z nikim z plemienia, kto tam mieszka.

Zhaanat zawsze trzymała nad drzwiami świeżą gałązkę świerku. Tego ranka spaliła jej igły razem z jałowcem i korzeniem niedźwiedzim. W ciemnej chacie pachniało dymem. Gerald siedział przy stole z kilkoma osobami. Wszyscy pili herbatę, śmiali się. Pomiędzy jednym żartem a drugim omawiali ceremonię - jak ma przebiegać i kto może zadawać pytania, jak długo powinni czekać, czy należy przygotować szałas potów, jakich kolorów szarfy użyć i w jakiej kolejności przymocować je do gałęzi, kto ma przewodzić kolejnym pieśniom. Droczyli się ze sobą o szczegóły. Patrice nigdy nie rozmawiała o tej części swojego rodzinnego życia z ludźmi, którzy by tego nie zrozumieli. Nie pojęliby, dlaczego wszystko wszystkich śmieszyło. Ale te kolory i rozmaite drobiazgi kojarzyły jej się z katolikami, którzy też przecież mieli różne specjalne barwy i przywiązywali ogromną wagę do swoich sakramentów. Tak jakby to miało jakiekolwiek znaczenie dla ich duchów albo dla Ducha Świętego.

Patrice z czasem nabrała przekonania, że ludzie mają dziecinne podejście do koncepcji czy to Boga, czy Gizhe Manidoo, czy Ducha Świętego. Była niemal pewna, że wszystkie te rytuały i akcesoria obrzędowe nie mają z nimi nic wspólnego - że to tylko sposoby mające uchronić od kary lub krzywdy. Dziecinada. Co do niej, czuła w swoim życiu działanie czegoś większego, bezosobowego, a przecież osobistego. Pomyślała, że może ci, którzy pozostają w łączności z tą bezimienną wielkością, potrafią uchwycić się jej krawędzi, dać się jej porwać, a nawet zagłębić w to coś, co przekracza ludzkie pojmowanie.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji