Spis treści

Strona tytułowa Strona redakcyjna Dedykacja Epigraf I W roli żony. Kontrnarracja Suffolk Stres dnia dzisiejszego Dom z wosku Southwold Czarna skrzynia Zakochanie Kim on jest? Przypisy

Lista stron

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 437 438 439 440 441 442 443

Punkty orientacyjne

Okładka Strona tytułowa Prawa autorskie Spis treści Dedykacja Epigraf Przypisy końcowe

Przypisy

1 "Miłość - zarówno w postaci cielesnej, jak i platonicznej - wymaga ciężkiej pracy": George Orwell, Reflections on Gandhi, "Partisan Review" 1949, vol. 16, no. 1; cytat polski za: George Orwell, Refleksje o Gandhim, w: tegoż, Lew i jednorożec. Najlepsze eseje i felietony, wyb. i tłum. Dawid Czech, Kraków: Karakter, 2023, s. 52.

2 "Wszyscy wymyślamy sobie ludzi, których kochamy": Phyllis Rose, Parallel Lives. Five Victorian Marriages, Harmondsworth: Penguin Books, 1983, s. 136.

3 "Mężczyźni i kobiety czytają [...] książki": Vivian Gornick, Why Do These Men Hate Women?, w: tejże, Taking a Long Look. Essays on Culture, Literature, and Feminism in Our Time, London: Verso, 2022, s. 256.

I. W roli żony. Kontrnarracja

Suffolk, listopad 1936

4 "Napisałam adres": George Orwell, A Life in Letters, ed. Peter Davison, New York: Liveright Publishing Corporation, 2013 (dalej jako A Life in Letters), s. 66-67. Wszystkie zacytowane w książce listy Eileen są zaczerpnięte z tego źródła. Kilka słów o imionach i nazwiskach: Orwell w rzeczywistości nazywa się Eric Blair. Eileen mówi do niego George. Ja najczęściej piszę o nim Orwell, żeby łatwo dało się go odróżnić od innych George'ów występujących w tej historii - Koppa i Tioliego. Brat Eileen to u mnie Laurence, a nie Eric, jak czasem na niego mówiono - używam jego pierwszego imienia, żeby się nie mylił z Erikiem Blairem. Jeśli w tekście pojawiają się inne podwójne imiona, sięgam po nazwisko albo pierwsze imię, żeby odróżnić od siebie poszczególne osoby - na przykład Richarda Reesa od Richarda Blaira, Charlesa od Lois Orr, Wickesa od Crooka (obaj mieli na imię David).

5 "przeżuwać jedzenie": Jane Morgan (siostrzenica Orwella) w rozmowie z Gordonem Bowkerem, w: Gordon Bowker, George Orwell, London: Abacus, 2004, s. 39.

6 "tych dzikusach": Henry Dakin, wnuk Idy, w: Stephen Wadhams, Remembering Orwell, Ontario: Penguin Books, 1984, s. 30. Siostra Henry'ego, Jane, miło wspominała wizyty u dziadków w ich "małym, ale dość egzotycznym domu", pełnym "jedwabnych zasłon w kolorach tęczy, całych stosów haftowanych podnóżków, toreb, poduszek, poduszeczek na igły robionych przez moją babcię, intrygujących skrzynek z drewna mahoniowego albo kości słoniowej, w których roiło się od cekinów, koralików, miniatur. [...] większość prac domowych wykonywała babcia przy fachowym wsparciu drobnej kobiety z Suffolk. Babcia i ciotka Avril jadły śniadanie w łóżku: jedna u wezgłowia, druga w nogach. Piły herbatę earl grey i jadły tosty z Patum Peperium [pastą z anchois]. Na łóżku, ku naszemu zachwytowi i zgorszeniu zarazem, zazwyczaj siedziały z nimi jamniki". Jane Morgan (z domu Dakin), w: Orwell Remembered, eds Audrey Coppard, Bernard Crick, London: Ariel Books, 1984, s. 85.

Stres dnia dzisiejszego

7 "W Mulmejn w południowej Birmie": George Orwell, Shooting an Elephant, w: The Collected Essays, Journalism and Letters of George Orwell, eds Sonia Orwell, Ian Angus, London: Secker & Warburg, 1968 (dalej jako Collected Essays, Journalism and Letters), vol. 1, s. 265; cytat polski za: George Orwell, Zastrzelenie słonia, w: tegoż, Lew i jednorożec. Najlepsze eseje i felietony, wyb. i tłum. Dawid Czech, Kraków: Karakter, 2023, s. 215. Miasto Mulmejn znajduje się na terenie dzisiejszej Mjanmy (dawniej Birmy).

8 "Wiedziałem, że mam", "Większość ludzi", "Istnieje jednak", "Punktem wyjścia zawsze były": George Orwell, Why I Write, w: Collected Essays, Journalism and Letters, dz. cyt., vol. 1, s. 23, 25, 28; cytat polski za: George Orwell, Dlaczego piszę, w: tegoż, Lew i jednorożec, dz. cyt., s. 5, 9-10, 13.

9 "paskudnych, drobnych ortodoksyjkach": George Orwell, Charles Dickens, w: Collected Essays, Journalism and Letters, dz. cyt., vol. 1, s. 504. Patrz również: The Complete Works of George Orwell, ed. Peter Davison, London: Secker & Warburg, 1998 (dalej jako CW), vol. 12, s. 56 [597]; cytat polski za: George Orwell, Karol Dickens, w: tegoż, Anglicy i inne eseje, tłum. Bartłomiej Zborski, Warszawa: Muza SA, 2013, s. 150.

10 "sześć najważniejszych biografii Orwella": Wspomniane biografie to: Peter Stansky, William Abrahams, The Unknown Orwell (London: Constable, 1972); Orwell. The Transformation (London: Constable, 1979 [dalej jako The Transformation]), wydane w jednym tomie w 1994 roku przez Stanford University Press; Bernard Crick, George Orwell. A Life, London: Secker & Warburg, 1980; Michael Shelden, Orwell. The Authorized Biography, New York: HarperCollins, 1991; Jeffrey Meyers, Orwell. Wintry Conscience of a Generation, New York: W. W. Norton, 2000; D. J. Taylor, Orwell. The Life, London: Vintage, 2003; wydanie polskie: D. J. Taylor, Orwell 1903-1950, tłum. Bartłomiej Zborski, Warszawa: Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, 2007; Gordon Bowker, George Orwell, London: Abacus, 2004. Wobec wszystkich powyższych autorów mam ogromny dług wdzięczności.

11 "jednego z największych pisarzy": Gordon Bowker, George Orwell, dz. cyt., s. xi.

12 "siły moralnej": D. J. Taylor, Orwell, dz. cyt., s. 2; cytat polski za: D. J. Taylor, Orwell 1903-1950, dz. cyt., s. 10.

13 "tonować albo ukrywać": Gordon Bowker, George Orwell, dz. cyt., s. 194.

14 "określonego typu przedstawicielek płci pięknej": Bernard Crick, George Orwell, dz. cyt., s. 400.

15 "narzędzie kontrolowania mężów": Jeffrey Meyers, Orwell, dz. cyt., s. 127.

Czarna skrzynia

16 "osoby ponadprzeciętnej": Charles Orr, w: Lois Orr, Letters from Barcelona. An American Woman in Revolution and Civil War, ed. Gerd-Rainer Horn, London: Palgrave Macmillan, 2009, s. 179.

17 "skromna, bezpretensjonalna", "niezachwiane zasady moralne", "głęboką, ale niepozbawioną czułej pobłażliwości": Lettice Cooper, Eileen Blair, "The PEN: Broadsheet of the English Centre of International PEN" 1984, no. 16, s. 19.

18 "wyjątkową polityczną naiwność": Eileen w liście do Marjorie Dakin, 27.09.1938, w: A Life in Letters, dz. cyt., s. 121.

19 "wyjątkową polityczną wrażliwość": Bernard Crick, George Orwell, dz. cyt., s. 251.

20 "jednemu czy dwóm brakującym zębom": Przyjaciółka Eileen Lydia Jackson w liście do Bernarda Cricka, 27.11.1974, Crick Archive, Birkbeck Library Archives and Special Collections, University of London, cyt. w: Sylvia Topp, Eileen. The Making of George Orwell, London: Unbound, 2020, s. 364.

21 "Sześć listów napisanych przez Eileen": Listy odkryte przez bratanka Norah Symes Myles, Jima Duranta, zostały opublikowane przez Davisona w: A Life in Letters, dz. cyt.

22 "niezwykle uczuciową naturę": A Life in Letters, dz. cyt., s. xv.

23 "najbardziej energiczną": Esther Power, cyt. w: Sylvia Topp, Eileen, dz. cyt., s. 42.

24 "różne portrety Eileen": Książka Sylvii Topp Eileen. The Making of George Orwell była dla mnie nieocenionym źródłem wiedzy o Eileen. Swoją perspektywę autorka kreśli wyraźnie, dedykując książkę "wszystkim Eileen tego świata, wszystkim żonom, mężom, partnerom i partnerkom sławnych osób, którzy z radością poświęcają życie wspieraniu, i to na różnych polach, swoich utalentowanych drugich połówek, od samego początku mając pełną świadomość, że będą niedoceniani, często całkowicie ignorowani, a mimo to nigdy nie słabnąc w swoim oddaniu czy też w gotowości do rezygnacji z własnego talentu na rzecz sukcesu swoich partnerów" (s. 455). Prawdopodobnie to właśnie ta wyimaginowana radosna akceptacja faktu bycia ignorowaną albo gotowość do rezygnacji z własnego talentu powoduje, że Topp interpretuje relacje Eileen i Lydii inaczej niż ja. Na przykład list, w którym Eileen mówi o "morderstwie albo separacji", Topp określa mianem "wesołego przekomarzania się". Kiedy Eileen pisze do Norah o tym, że Orwell dostaje krwotoku albo "coś łapie" za każdym razem, kiedy ona próbuje wyjechać, Topp stwierdza: "Prawdopodobnie schlebiało jej to, że Orwell wykorzystywał chorobę jako sposób zatrzymania jej w domu, przy sobie" (s. 152). O fragmencie w ostatnim notesie Orwella dotyczącym "zachłannej seksualności" kobiet, ich "niereformowalnej niechlujności i robienia wokół siebie bałaganu" pisze tak: "Orwell nie wspomina tu bezpośrednio o Eileen, ale prawda jest taka, że faktycznie poślubił kobietę niezadbaną, robiącą wokół siebie bałagan" (s. 117). Według Topp nie tylko bałaganiarstwo i niechlujstwo Eileen, ale i jej potrzeby seksualne stanowią przyczynę tej dziwacznej tyrady: "Orwell prawdopodobnie był tradycjonalistą, który uważał, że miłość uprawia się wtedy, kiedy mężczyzna ma na to ochotę, i kobieta nie powinna inicjować kontaktów seksualnych ani liczyć na nie w przypadkowych momentach" (s. 156). Zdaniem Topp "Eileen rozumiała, że Orwell nie obiecał jej wierności", choć nie ma żadnych dowodów potwierdzających tę tezę. W dodatku ostro krytykuje ich bliską przyjaciółkę, pisarkę i psycholożkę Lydię Jackson, za to, w jaki sposób ta opisuje swoją relację z Orwellem. Topp maluje zniuansowany i szczegółowy obraz Eileen. I tak samo jak ja dochodzi do wniosku, że Eileen ocaliła Orwella. Pisze o niej jako o towarzyszce geniusza, która "podzielała jego tradycyjne podejście do małżeństwa" (s. 117), zakładające, że ma się ona stać "częścią jego marzenia" (s. 123). Mnie natomiast interesuje, jaką cenę musiała zapłacić za bycie częścią tego małżeństwa i tego marzenia.

Zakochanie, Hampstead, wiosna 1935

25 "cichym usposobieniu": Catherine Moncure (córka Gwen) w: Jeffrey Meyers, Orwell, dz. cyt., s. 120.

26 "niemal absolutny brak pewności siebie": Elisaveta Fen, A Russian's England. Reminiscences of Years 1926-1940, Warwick (UK): Paul Gordon Books, 1976, s. 340. Lydia z domu nazywała się Lidija Witaljewna Żyburtowicz, po mężu Jackson. Pisała pod pseudonimem Elisaveta Fen.

27 "rozbiłam sobie kolano"; "wyliniałych": Tamże, s. 345.

28 "wesoła, roześmiana, serdeczna": Bernard Crick, George Orwell, dz. cyt., s. 168.

29 "radosna, energiczna, intrygująca": Kay Ekevall, cyt. w: Stephen Wadhams, Remembering Orwell, dz. cyt., s. 58.

30 "Eileen O'Shaughnessy to dziewczyna, z którą chcę się ożenić": Peter Stansky, William Abrahams, The Transformation, dz. cyt., s. 108. Rosalind Obermeyer ujęła to nieco inaczej w liście do Bernarda Cricka: No i z taką dziewczyną chcę się ożenić! (Bernard Crick, George Orwell, dz. cyt., s. 172).

31 "Byłam pijana": Lettice Cooper, Eileen Blair, dz. cyt., s. 19.

32 "pod pachą egzemplarz Birmańskich dni": Rosalind Obermeyer w liście do Bernarda Cricka, w: Bernard Crick, George Orwell, dz. cyt., s. 172.

33 "nie spodobało mi się to": Elisaveta Fen, A Russian's England, dz. cyt., s. 345.

34 "W latach sześćdziesiątych XX wieku napisała esej": Mowa o następującym eseju: Elisaveta Fen, George Orwell's First Wife, "The Twentieth Century" 1960, vol. 168, s. 115-126.

35 "Dwie dekady później opowiadała": Stephen Wadhams (prezenter), The Orwell Tapes [program radiowy], 23.08.2017, premiera na antenie: 11.04.2016, Canadian Broadcasting Corporation, cz. 2. Zedytowane fragmenty tych wywiadów można znaleźć w: Stephen Wadhams, Remembering Orwell, dz. cyt.

Kim on jest?

36 "bladą, suchą skórę": D. J. Taylor, Orwell, dz. cyt., s. 152; cytat polski za: D. J. Taylor, Orwell 1903-1950, dz. cyt., s. 193.

37 "żałosne papierosy": Malcolm Muggeridge, w: The World of George Orwell, ed. Miriam Gross, London: Weidenfeld & Nicolson, 1971, s. 170.

38 "uśmiecha się naprawdę": Susan Watson, w: Stephen Wadhams, Remembering Orwell, dz. cyt., s. 157.

39 "wesołe, bogate dziewczyny": Cyril Connolly: "miłe, wesołe, bogate dziewczyny [...] chciały go poznać i kiedy zaczynały z nim rozmawiać, futra aż się na nich trzęsły z rozkoszy", w: Gordon Bowker, George Orwell, dz. cyt., s. 194, cyt. z: Melvyn Bragg (reżyser), George Orwell. The Road to the Left [film dokumentalny], BBC Bristol, 1971.

40 "jakiś czar, coś, czym zjednuje sobie innych", "oryginalny": Malcolm Muggeridge, A Knight of the Woeful Countenance, w: The World of George Orwell, dz. cyt., s. 169.

41 "Wszyscy sprzedawcy tytoniu to faszyści": Adrien Fierz (syn Mabel), w: Stephen Wadhams, Remembering Orwell, dz. cyt., s. 47.

42 "tyczkowatym młodym mężczyzną o nieskoordynowanych ruchach": Geoffrey Gorer, w: Gordon Bowker, George Orwell, dz. cyt., s. 173, cyt. z: Melvyn Bragg (reżyser), George Orwell, dz. cyt.

43 "SŁYNNYM PISARZEM": Jacintha Buddicom, Eric & Us. The First-Hand Account of George Orwell's Formative Years, Chichester: Finlay Publisher, 2006, s. 38. Jacintha pisze: "Oczywiście wiadomo było, że Eric będzie pisał, i to nie tylko jako zwykły autor, ale zawsze jako SŁYNNY AUTOR wielkimi literami".

44 "noszący w sobie głęboką urazę do świata", "Niezwykle inteligentna": Ruth Pitter, cyt. w: Orwell Remembered, dz. cyt., s. 71.

45 "obijać": Nauczyciel Orwella Andrew Gow, cyt. w: Bernard Crick, George Orwell, dz. cyt., s. 51.

46 "szkoła nie wystawiłaby mu pozytywnej opinii": Andrew Gow, mimo że lubił Orwella, stwierdził, że rekomendując go na uniwersytet, "szkoła okryłaby się hańbą" (tamże, s. 73).

47 "Żyć przychodzi im w świecie, który dławi": George Orwell, Burmese Days, Oxford: Oxford University Press, 2021, s. 56; cytat polski za: Birmańskie dni, tłum. Zofia Zinserling, Warszawa: Muza SA, 2014, s. 80-81.

48 "Wie pan, nie chciałbym wykonywać": George Orwell, The Road to Wigan Pier (dalej jako Wigan), w: The Penguin Complete Longer Non-Fiction of George Orwell, Harmondsworth: Penguin Books, 1983, s. 245; cytat polski za: George Orwell, Droga na molo w Wigan, tłum. Bartłomiej Zborski, Warszawa: Bellona, 2005, s. 180.

49 "zero dymania, zero ropy naftowej": Anonimowy "stary birmański parobek" opowiedział tę historię Bernardowi Crickowi, cytując "wulgarnych" amerykańskich nafciarzy, którzy wysłali niepodpisany list do rezydencji gubernatora. Bernard Crick, George Orwell, dz. cyt., s. 89.

50 "ze swoimi trzema uczennicami szóstej klasy": Tamże, s. 91.

51 "złożonym systemie myślowego oszustwa": George Orwell, Nineteen Eighty-Four, Harmondsworth: Penguin Books, 1984, s. 184; cytat polski za: George Orwell, Rok 1984, tłum. Tomasz Mirkowicz, Warszawa: Muza SA, 2016, s. 198.

52 "Nie może być tak, że autorzy spustoszenia są niewinni": James Baldwin, My Dungeon Shook. Letter to My Nephew on the One Hundredth Anniversary of the Emancipation, w: James Baldwin, Collected Essays, ed. Toni Morrison, New York: Library of America, 1998, s. 292.

53 "sam kupował dziewczyny": Niektórzy biografowie podają w wątpliwość wizyty Orwella w domach publicznych w dzielnicy portowej w Mulmejn. Na przykład Stansky i Abrahams określają jego własne relacje z tych wycieczek mianem "pogłosek" albo "konfabulacji", które Orwell serwował znajomym "z poczucia dumy albo żeby zrobić wrażenie" (Peter Stansky, William Abrahams, The Unknown Orwell, dz. cyt., s. 190). Ale do tych wizyt naprawdę dochodziło (Michael Shelden, Orwell, dz. cyt., s. 63) i zostały one uwiecznione w wierszach, takich jak napisany przez Orwella Ironiczny wiersz o prostytucji:

Gdym młodym był idiotą,

Straciłem głowę dla dziewczyny, Prześlicznej jak birmańskie złoto, Pośród odległej krainy. Oczy liryczne niczym sonet, Włos kruczy, jasne lico, Rzekłem: dam ci dwadzieścia srebrnych monet, Jak prześpisz się ze mną, dziewico. Podniosła na mnie smutny wzrok, Niewinna piękność z Mandalaj, Po czym, sepleniąc niczym wsiok, Mówi: dwadzieścia pięć mi daj. Według Cricka wiersz powstał albo na krótko przed wyjazdem Orwella z Birmy, albo tuż po opuszczeniu przez niego kraju w lipcu 1927 roku, ponieważ został zapisany - co było wysoce "niestosowne" - na birmańskim papierze rządowym (Bernard Crick, George Orwell, dz. cyt., s. 93). Więcej na temat korzystania przez Orwella z usług prostytutek w Birmie, Paryżu i Londynie patrz: Gordon Bowker, George Orwell, dz. cyt., s. xiv. Jednak czasami pisarz przestawał być ślepy na pracę kobiet. W Drodze na molo w Wigan jest taki piękny moment, kiedy Orwell dostrzega kobietę przygniecioną obowiązkami domowymi, z ręką w brudnej rurze ściekowej. Miała okrągłą, bladą twarz, typową zmęczoną twarz mieszkanki slumsów, dwudziestopięciolatki, lecz z powodu poronień i nieustannej harówki wyglądała na lat czterdzieści; przez sekundę, kiedy skrzyżowały się nasze spojrzenia, dostrzegłem w jej oczach tak bezbrzeżny smutek i beznadzieję, jakich nigdy wcześniej w życiu nie oglądałem. Zrozumiałem wtedy, że popełniamy błąd, mówiąc: "oni czują to zupełnie inaczej niż my" i że ludzie urodzeni i wychowani w slumsach nie potrafią jakoby wyobrazić sobie innego świata. Albowiem twarz tej dziewczyny nie wyrażała bezrozumnego cierpienia zwierzęcia. Biedaczka była aż nadto świadoma swojego losu - rozumiała tak samo dobrze jak ja, jakie to straszne klęczeć tak w przejmującym chłodzie na oślizłych kamieniach podwórka slumsowego i przepychać kijem ohydną rurę. (George Orwell, Wigan, dz. cyt., s. 265; cytat polski za: George Orwell, Droga na molo w Wigan, dz. cyt., s. 44-45). Jednakże zrozumienie dla niedoli tej kobiety nie zmieniło stosunku Orwella do wspólnego życia z Eileen, która wykonywała wszystkie obowiązki domowe.

54 "ponad miarę cyniczny albo ponad miarę sardoniczny": Córka Eleanor Jaques, w: D. J. Taylor, Orwell, dz. cyt., s. 125; cytat polski za: D. J. Taylor, Orwell 1903-1950, dz. cyt., s. 160.

55 "przepędził go jej narzeczony": D. J. Taylor, Orwell, dz. cyt., s. 136-137; wydanie polskie: D. J. Taylor, Orwell 1903-1950, dz. cyt., s. 173-174.

56 "prostolinijnej, inteligentnej i samodzielnie myślącej": Peter Stansky, William Abrahams, The Unknown Orwell, dz. cyt., s. 280.

57 "Nie powinieneś pisać o ludziach": Peter Stansky, William Abrahams, The Transformation, dz. cyt., s. 38.

58 "Spal to, a sobie zostaw spinacze": Peter Stansky, William Abrahams, The Unknown Orwell, dz. cyt., s. 299.

59 "wiercić dziurę w brzuchu": Mabel Fierz, w: Orwell Remembered, dz. cyt., s. 94.

60 "o czym nie miał pojęcia, płaciła część czynszu": Kay powiedziała o tym Bowkerowi. Patrz: Gordon Bowker, George Orwell, dz. cyt., s. 164.

61 "Zwierzał jej się z sekretów, o których nie mówił nikomu innemu": Na przykład przyznał się Mabel, że reportaż Wieszanie był fikcją - Orwell nigdy tak naprawdę nie uczestniczył w egzekucji przez powieszenie. Patrz przypis "Była piękna" do rozdziału Strona bierna.

62 "Mabel, już jako sędziwa kobieta, udzieliła kilku wywiadów": Stephen Wadhams, The Orwell Tapes, dz. cyt., cz. 1-2. Mabel, urodzona w 1890 roku, miała czterdzieści lat, kiedy poznała Orwella, który był wówczas dwudziestosiedmiolatkiem. Wywiadu dla CBC udzieliła w wieku dziewięćdziesięciu trzech lat.

63 "pewna siebie, wyzwolona, bystra": Gordon Bowker, Orwell's London, The Orwell Foundation, 2008.

64 "lekko nawiedzonej dziwaczki": Bernard Crick, George Orwell, dz. cyt., s. 131.

65 "raczej dzięki łaskawej opatrzności": Richard Rees, A Theory of My Time. An Essay in Didactic Reminiscence, London: Secker & Warburg, 1963, s. 31.

66 "przejaw własnego nieprzystosowania": Richard Rees, George Orwell. Fugitive from the Camp of Victory, Carbondale: Southern Illinois University Press, 1961 (dalej jako Fugitive).

67 "nigdy tak naprawdę nie zwracał uwagi na drugiego człowieka": Tamże, s. 65.

Dom z wosku

Jest późny ranek. Wychodzę z gabinetu i idę do kuchni dolać sobie kawy. Moja szesnastoletnia córka smaruje masłem grzankę.

- Nad czym pracujesz? - zadaje mi nowe dla siebie, dorosłe pytanie.

- Nad... historią pewnej żony. I pewnego małżeństwa - odpowiadam. - Orwella. Ciężka sprawa - dodaję. Dla mnie to też nowość rozmawiać z nią tak szczerze, jak dorosły z dorosłym.

- Dlaczego ciężka? - pyta.

Czuję, że zamieniamy się rolami; płyty tektoniczne mojej rodziny się rozjeżdżają. Zazwyczaj to ja jestem życzliwą przewodniczką, źródłem irytującego dopingu.

- Bo - mówię, zamykając lodówkę - nie wiadomo, co myśleć o autorze, którego człowiek kochał latami, a tu nagle okazuje się, że był...

- Dupkiem? - Zlizuje masło orzechowe z noża.

- Możliwe. - Głośno hałasuję młynkiem do kawy.

Moja córka dorasta w czasach #MeToo, kiedy codziennie słyszy się o kolejnych "dupkach". W epoce faktów, o których się nie mówi, ponieważ są tak powszechne, że mówią same za siebie, ale kiedy się o nich głośno powie, okazują się tak przerażające, że odbierają mowę: obrazy zapłakanych kobiet i wściekłych mężczyzn w wieczornych wiadomościach, demaskowanie seryjnych drapieżników seksualnych działających na własną rękę albo chronionych przez instytucje, rewelacje na temat Weinsteina i Epsteina, szerzące się w szkołach i kościołach molestowanie, oskarżenia o gwałty w Białym Domu, w australijskim parlamencie i pod adresem samego prokuratora generalnego, naczelnego stróża prawa w państwie. Jeśli, tak jak ja, dorastałyście w poczuciu cichego przyzwolenia - kiedy wzywał was do siebie ksiądz, profesor zamykał drzwi, a wspólnik z kancelarii kazał zostawać po godzinach - obserwowanie tego, co się dzieje, ujawniania prawdy o tych potworach, jest wyzwalające. Ale gdybym mogła, zrobiłabym wszystko, żeby oszczędzić mojej córce widoku tej zgniłej podszewki naszego świata. Tego nagłego, smutnego przeskoku do "dupka".

- Nie wiadomo, co o tym myśleć - mówię - kiedy cały świat był tak urządzony, że mężczyźni mieli prawo źle traktować kobiety, jednocześnie uważając się za przyzwoitych ludzi.

- Był?

Biorę głęboki oddech. Elementem macierzyństwa jest filtrowanie rzeczywistości, by stała się bardziej znośna, wchłanianie toksyn i produkowanie tlenu, tak jak robią to drzewa.

- Wszystko się zmienia. Weźmy na przykład aktorów: przestępcy seksualni, pedofile, zboczeńcy raz dwa znikają z ekranów, choć lubiliśmy ich oglądać, zanim dowiedzieliśmy się, co zrobili.

- Tak jak było z tym kolesiem od doniczek?

Ze słynnym komikiem, który - co niestety jest dziś faktem powszechnie znanym - masturbował się na oczach młodych kobiet i podobno kończył w doniczkach. Świat jest pełen rzeczy, o których wolelibyśmy nie wiedzieć.

- Tak. I Orwell też miał z tym problem. To znaczy nie z samym sobą, tylko z innymi pisarzami, którzy źle traktowali swoje żony. No i nie wiem, co o tym wszystkim myśleć.

- Bo nadal lubisz jego książki.

- Tak.

- I sama jesteś żoną.

Wybucham śmiechem.

- Między innymi.

Córka odkłada nóż, wyciąga łyżkę z szuflady i zanurza ją w słoiku z masłem orzechowym.

- Na jakimś poziomie Orwell na pewno wiedział, że jest dupkiem - stwierdza - i dlatego interesował się tą kwestią. - Patrzy mi prosto w oczy, na jej błyszczących ustach błąka się ostrożny uśmiech. - Pytanie, dlaczego ty się tym interesujesz, mamo.

Znów się śmieję, zaskoczona tym, jak celnie podsumowała i Orwella, i mnie.

- Może ja też jestem dupkiem? - mówię. Nigdy wcześniej nie powiedziałam do niej nic takiego.

Nie zbija jej to z tropu.

- A kto nie jest?

Siedzę w gabinecie, przy oknie wykuszowym, pod którym stoi moje biurko. Osy budują gniazdo w okiennicach. Wiszą w powietrzu, z tymi swoimi wąskimi taliami, jakby miały przerwę, ale ciężko odróżnić pracę od życia, kiedy unoszą się nad sześciokątnymi plastrami wosku. Jestem jednocześnie dumna i załamana, co być może stanowi definicję stanu emocjonalnego rodzica dorastającego człowieka. Patrzymy, jak nasze dzieci zaczynają widzieć świat - przed którym przez ponad półtorej dekady próbowaliśmy je chronić - takim, jaki naprawdę jest. W tym także i nas.

Potrzebujemy na to nowego słowa: pojęcia łączącego dumę z tego, jak za pomocą swojej inteligencji rozbijają wznoszone przez nas liche bariery ochronne, kruche niczym dom z wosku, z cierpieniem, jakiego doświadczamy, kiedy opuszczają dzieciństwo i wkraczają w dorosłe życie, bezlitosny świat pełen kłów, pazurów - i dupków.

Stres dnia dzisiejszego

Jak się w to wplątałam?

Pod koniec lata 2017 roku przygniótł mnie nawał obowiązków: organizowanie nowych szkół dla moich nastoletnich córek - mundurki, książki, dziesiątki maili - ortodonta, wypożyczenie eufonium, wakacyjne zajęcia syna (nie zapomnijcie o dodatkowym T-shircie do pofarbowania!), obwożenie po atrakcjach turystycznych zdołowanego francuskiego ucznia z wymiany, negocjowanie z ekipą opornych, patrzących na mnie z góry fachowców, którzy zgodzili się połatać mój stary dom, ale tylko w wybranych przez siebie, trzygodzinnych oknach czasowych, ogarnianie opieki szpitalnej jednego z krewnych i goszczenie drogiej rodziny z innego stanu w okresie wielkiego smutku. Wszystko to odciągało mnie od pracy i nieubłaganie zbliżających się terminów. Któregoś razu znów zrobiłam zakupy w wysysającym duszę lokalnym centrum handlowym. I znów zjechałam samochodem po krętej rampie, mijając kolejne piętra, podążając za tablicami z napisem "WYJAZD", które niosły pustą obietnicę: tak naprawdę nigdy nie zdołam się stąd wydostać. Kiedy zachłanna maszyna przy bramce wciągnęła mój bilet, już wiedziałam: centrum handlowe wessało moją uprzywilejowaną, przedmenopauzalną duszę. Musiałam ją odzyskać.

Dlatego zamiast pojechać do domu, zaparkowałam za rogiem pod antykwariatem Sappho; niech lody topią się w bagażniku, a mięso poci w toksycznym plastikowym opakowaniu. Sappho Books to relikt z lat siedemdziesiątych minionego wieku, czasów mojej matki, czasów walki o prawa kobiet. Nieremontowana nora w szeregowcu, z odręcznie pisanymi etykietkami wystającymi z półek i kawiarnią z palmami w doniczkach, przycupniętą na przytulnym, lekko koślawym patio. Wspinaczka po skrzypiących drewnianych schodach do działu z literaturą faktu oznacza przenosiny do łagodniejszej, przedcyfrowej epoki sfatygowanych foteli i przypadkowych odkryć. To miejsce jest skarbnicą dzieł, które odsiano z masy wydawanych na okrągło, niewartych zapamiętania książek, ponieważ okazały się ponadczasowe. Znajdziesz tu wszystko, co ci umknęło albo za co się nigdy nie zabrałaś, wszystko, czego potrzebujesz, choć jeszcze o tym nie wiesz. Sappho to całkowite przeciwieństwo centrum handlowego: tutaj nikt nie próbuje ci niczego sprzedać. Wytatuowana kobieta przy kasie wręcz wzdycha ze smutkiem, kiedy kupujesz u nich książkę, jak gdyby pieniądze nie mogły zrekompensować tej straty. Tutaj przede wszystkim liczy się dusza.

W pomieszczeniu na piętrze znalazłam pierwsze wydanie czterotomowego zbioru Orwella Collected Essays, Journalism and Letters [Zebrane eseje, reportaże i listy] z 1968 roku. Zawsze uwielbiałam Orwella - jego autoironiczne poczucie humoru, ostrą jak brzytwa wizję tego, jak działa władza i kogo dotyka. Zapadłam się w fotel. Kartki, ciemne i delikatne, pachniały przeszłością. Otworzyłam na eseju Zastrzelenie słonia. Zaczyna się tak:

W Mulmejn w południowej Birmie7 spadło na mnie społeczne odium - był to jedyny czas w moim życiu, kiedy zajmowałem na tyle wysokie stanowisko, by być powszechnie znienawidzonym. Służyłem wówczas w policji imperialnej, w jednostce obejmującej miasto.

Ten głos! Zawiozłam zakupy do domu i zabrałam Orwella razem z francuskim uczniem z wymiany do portowego kąpieliska Dawn Fraser Baths. On sobie popływa, może trochę się rozchmurzy. A ja posiedzę w cieniu stuczterdziestoletnich trybun i będę czytać, jak Orwell, kawałek po kawałku, tworzy swoje pisarskie "ja".

Pod koniec dnia dotarłam do słynnego eseju Dlaczego piszę. "Wiedziałem, że mam łatwość dobierania słów oraz siłę, by mierzyć się z przykrą rzeczywistością. Pozwalało mi to tworzyć własny, prywatny świat, w którym mogłem powetować sobie porażki ponoszone w życiu codziennym".

Spojrzałam na Cockatoo Island nad skrzącą się taflą wody i zaczęłam myśleć o dzisiejszych porażkach życia codziennego: o toksycznym plastiku, o morderstwie duszy na parkingu, o nieszczęsnym francuskim uczniu z wymiany, pływającym smętnie tam i z powrotem. Nie wspominając o zaległej pracy, złowrogo piętrzącej się w skrzynce mailowej pod postacią oznaczonych czerwoną flagą wiadomości. Musiałam stawić czoła "nieprzyjemnemu faktowi", że choć zawsze chcieliśmy z Craigiem dzielić się po równo wyzwaniami życia i miłości, świat sprzysiągł się przeciwko nam, nie zważając na nasze plany. Tak długo brałam na siebie lwią część obowiązków, że oboje przestaliśmy to dostrzegać. Jak na kogoś, kto zawodowo zajmuje się zauważaniem rzeczy, poniosłam, by posłużyć się językiem naszego dziewięcioletniego syna, "epicką porażkę".

Wróciłam do książki.

"Większość ludzi porzuca osobiste ambicje w wieku około trzydziestu lat - nierzadko niemal zupełnie zatracając przy tym indywidualność - i żyje wyłącznie dla innych lub załamuje się pod ciężarem codziennej harówki".

- Anna?

Podniosłam wzrok i zobaczyłam mokry cień Benoît. Dałam mu swoją kartę kredytową, żeby kupić sobie więcej czasu, za lody.

"Istnieje jednak pewna wąska grupa uzdolnionych, zawziętych jednostek pragnących żyć do końca na własnych zasadach, i to do niej właśnie zaliczają się pisarze".

Pomyślałam, że jeśli jeszcze nie jestem w stanie dojrzeć własnego gniewu na tyle wyraźnie, by go z siebie wyciąć, to przynajmniej zapewnię mu towarzystwo. I dalej:

Punktem wyjścia zawsze były8 dla mnie chęć służenia sprawie i świadomość istnienia niesprawiedliwości. Nie siadam przed maszyną do pisania z myślą: "Teraz stworzę kolejne dzieło sztuki". Piszę, ponieważ istnieje jakieś kłamstwo, które chcę obnażyć, bądź fakt, na który chcę zwrócić uwagę [...].

Zamknęłam książkę. Miałam plan. Jeśli moje dzieci - dwie nastolatki i jeden prawie nastolatek - mają już jako dorośli ludzie zobaczyć, kim naprawdę jestem, muszę najpierw stać się widzialna dla samej siebie. Muszę zajrzeć pod grubą warstwę obowiązków żony, które na siebie wzięłam, i przekonać się, co ze mnie zostało. Będę czytać Orwella piszącego o tyranii, o "paskudnych, drobnych ortodoksyjkach"9 jego epoki i wykorzystam go, żeby uwolnić się od swoich.

Skończyło się lato, przyszła jesień, a ja przeczytałam sześć najważniejszych biografii Orwella10 wydawanych od lat siedemdziesiątych ubiegłego stulecia do 2003 roku. Były to książki autorstwa Petera Stansky'ego i Williama Abrahamsa (1972, 1979), Bernarda Cricka (1980), Michaela Sheldena (1991), Jeffreya Meyersa (2000), D. J. Taylora (2003) oraz Gordona Bowkera (również z 2003 roku). Od dawna uwielbiałam pisarstwo Orwella, z przyjemnością poznawałam więc człowieka określanego mianem "jednego z największych pisarzy11 XX wieku" oraz "siły moralnej12, błyskającego w mroku światełka, drogi wiodącej przez ów mrok". Czytałam o jego dzieciństwie przypadającym na drugą dekadę XX wieku, o edukacji w Eton i pobycie w Birmie, gdzie był w młodości policjantem. O tym, że w 1936 roku ożenił się z Eileen O'Shaughnessy, że walczył z faszystami podczas wojny domowej w Hiszpanii, że mieszkał w Londynie, pisząc w trakcie hitlerowskich bombardowań swoje arcydzieło Folwark zwierzęcy, a potem kolejny literacki fenomen, dystopijny Rok 1984.

Wraz z nastaniem zimy natknęłam się na tekst Orwella, który powstał w czasie jego ostatniej choroby, już po tym, jak małżeństwo z Eileen dobiegło końca. Zapiski w swoim prywatnym notesie prowadził w trzeciej osobie, jakby chciał się zdystansować od uczuć, do których ciężko było mu się przyznać.

Kobiety charakteryzowały dwie istotne cechy, o których mogłeś się przekonać, tylko wchodząc w związek małżeński, i które pozostawały w całkowitej sprzeczności z wizerunkiem płci pięknej, jaki one same zdołały narzucić światu. Po pierwsze, niereformowalna niechlujność i robienie wokół siebie bałaganu. Po drugie, potworna, zachłanna seksualność [...]. Jak podejrzewał, zarówno w przypadku małżeństwa, jak i zwykłego romansu to zawsze kobieta wykazywała się seksualną natarczywością. Te, z którymi sam miał do czynienia, zdawały się nienasycone i nigdy nie miały dość niezależnie od tego, jak często się kochały [...]. W każdym małżeństwie z ponad rocznym czy dwuletnim stażem stosunek płciowy traktowano jako obowiązek, jako usługę, którą mąż jest winny żonie. Podejrzewał również, że w każdym związku zmagania małżonków wyglądały tak samo - mężczyzna próbował unikać seksu z wyjątkiem sytuacji, w których sam miał na to ochotę (albo kiedy chciał to robić z inną kobietą), podczas gdy kobieta domagała się go coraz więcej i więcej, i więcej, jednocześnie coraz bardziej świadomie gardząc swoim mężem z powodu jego niedostatecznej jurności.

Orwell w swoim życiu mieszkał tylko z jedną żoną. Te komentarze odnoszą się do Eileen.

Przewertowałam wszystkie sześć biografii. W niektórych pojawiają się cytaty z tego fragmentu. Czy mogły okazać się pomocne w rozwikłaniu tej zagadki? W jednej z nich słowa Orwella opatrzone są następującym komentarzem: "[...] odnosząc się później do słynnego mordercy z czasów edwardiańskich, pisał o "powszechnym współczuciu odczuwanym w stosunku do mężczyzny, który morduje swoją żonę" - oto Orwell w ewidentnie mizoginicznym nastroju (nawet jeśli ironizującym), nastroju, który zazwyczaj starał się tonować albo ukrywać"13. Zdumiewające - i nie bardzo pomocne. Inny biograf sugeruje, że to fikcja literacka, prawdopodobnie "przymiarki do kolejnej powieści albo opowiadania o lekko sadystycznych fantazjach seksualnych". Jednak za chwilę, zapewne zaniepokojony wyznaniem Orwella dotyczącym jego "niedostatecznej jurności", próbuje obwiniać za to kobiety, twierdząc, że owe uwagi "odnoszą się do określonego typu przedstawicielek płci pięknej14, które mają zbyt wybujałe potrzeby seksualne". Jeszcze mniej pomocne. Z kolei trzeci z biografów stwierdza: "Żony, jak sugerował [Orwell], wykorzystują seks jako narzędzie kontrolowania mężów"15. Jest to typowy mizoginiczny motyw kobiety "kontrolującej" mężczyznę, choć w rzeczywistości tym, nad czym kobieta ma kontrolę, jest dostęp do jej własnego ciała - tak więc i tu zero pomocy, zwłaszcza że Orwell mówi wyraźnie o tym, jak bardzo nie chce ciała swojej żony. Wyglądało na to, że biografowie, nie bardzo wiedząc, co począć z tyradą przepełnioną niechęcią do kobiet, żon i seksu, albo całkiem ją pomijali, albo wykazywali dla niej zrozumienie, albo trywializowali, sprowadzając wszystko do "nastroju", albo zaprzeczali, twierdząc, że to fikcja literacka, albo obwiniali jego żonę.

Trudno się czyta te przemyślenia Orwella. Brzydzi się kobietami; i brzydzi się samym sobą. Ma paranoję, czując, że nabrał się na podstępny spisek plugawych kobiet "narzucających światu" swój fałszywy "wizerunek". Postrzega je - jako żony - przez pryzmat tego, co dla niego robią i czego się od niego "domagają". Za mało sprzątania; za dużo seksu. W takim razie jak to było w przypadku Eileen? Moja pierwsza myśl: za dużo sprzątania i za mało - albo niewystarczająco dużo dobrego - seksu.

I tym sposobem przeszłam od pisarza i jego twórczości do jego żony i ich wspólnej codzienności.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Tytuł oryginału angielskiego Wifedom. Mrs Orwell's Invisible Life

Projekt okładki Liza Korolova

Projekt typograficzny i redakcja techniczna Robert Oleś

Fotografia na okładce ? Alamy / Indigo Images

Copyright ? Anna Funder, 2023

All rights reserved

Copyright ? for the Polish edition by Wydawnictwo Czarne, 2026

Copyright ? for the Polish translation by Zofia Szachnowska-Olesiejuk, 2026

Opieka redakcyjna Tomasz Zając

Redakcja Filip Fierek

Korekta Krystyna Pawlikowska / d2d.pl, Danuta Porębska / d2d.pl

Skład Robert Oleś

This project has been assisted by the Australian Government through Creative Australia, its principal arts investment and advisory body.

Konwersja i produkcja e-booka: d2d.pl

ISBN 978-83-8396-422-5

WYDAWNICTWO CZARNE sp. z o.o.

czarne.com.pl

Wydawnictwo Czarne

@wydawnictwoczarne

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa

Wołowiec 2026

Wydanie I

Zakochanie

Hampstead, wiosna 1935

Gdy Eileen poznaje Orwella, mieszka w Londynie z matką, choć często bywa u swojego brata Laurence'a i jego żony Gwen w ich wielkim domu naprzeciwko Greenwich Park.

Laurence, czasami zwany Erikiem (skrót od Fredericka, jego drugiego imienia), jest cztery lata starszy od siostry. Oprócz niego Eileen nie ma więcej rodzeństwa. Jest charyzmatyczny, przystojny i Eileen go uwielbia. Brat robi coraz większą karierę w środowisku Harley Street w dziedzinie chirurgii płuc i klatki piersiowej i już zapracował sobie na reputację eksperta od gruźlicy. Niedawno wrócił ze stażu w Berlinie u sławnego profesora Sauerbrucha, który leczył Hitlera. Napatrzywszy się na nazistowski reżim z bliska, Laurence stał się zagorzałym antyfaszystą. Gwen, kobieta o "drobnej budowie i cichym usposobieniu25, wrażliwa, wolna od uprzedzeń socjalistka", również jest lekarką. Przez siedem lat pracowali razem z Laurence'em w Sudanie, tam też się pobrali. Gwen prowadzi dziś świetnie prosperującą poradnię lekarską mieszczącą się na parterze ich domu, często udzielając pomocy niezamężnym matkom i biedocie z południowo-wschodniego Londynu.

Eileen podoba się w Greenwich. Dom tętni życiem i jest wygodny. W ciągu ostatnich dziewięciu lat, od czasu uzyskania dyplomu, imała się różnych dorywczych, interesujących prac. Często redaguje i przepisuje na maszynie teksty naukowe brata. W 1934 roku zapisała się na studia magisterskie z zakresu psychologii na University College w Londynie, gdzie poznała Lydię Jackson.

Dom Laurence'a i Gwen w Greenwich

Lydia jest Rosjanką, niedawno rozwiodła się ze starszym nauczycielem akademickim z Cambridge i cierpi, jak sama to określa, na "niemal absolutny brak pewności siebie"26. Właśnie zaprosiła Eileen na imprezę w Hampstead.

Po drodze Lydia zdziera sobie skórę z kolana. Biegle włada angielszczyzną, ale że nie jest to jej język ojczysty, o wszystkim mówi wprost. "Dotarłam na miejsce w niezbyt radosnym nastroju - pisze w swoich pamiętnikach. - Przewróciłam się na ulicy i rozbiłam sobie kolano".

Rosalind Obermeyer, przyjaciółka Lydii specjalizująca się w psychologii jungowskiej, też jest rozwiedziona. Wydaje skromne przyjęcie za namową swojego współlokatora, Erica, który pracuje w księgarni, a rankami i wieczorami pisze w swoim pokoju. Ale ostatecznie to ona zaprosiła większość gości - innych psychologów i znajomych z uczelni. Eric nie studiował na uniwersytecie. Zaprosił tylko jednego kolegę, redaktora magazynu, dla którego pisze, łagodnego lewicowego arystokratę Richarda Reesa.

Docierają na miejsce. "Pokój, do którego zaprowadziła nas gospodyni, był skąpo umeblowany i pogrążony w półmroku - wspomina Lydia. - Dwaj wysocy mężczyźni stali przy nierozpalonym kominku i na moje oko obaj sprawiali wrażenie, cytując nieśmiertelnego Czechowa, "wyliniałych"27. Mieli na sobie bure ubrania, ich pomarszczone twarze wyglądały niezdrowo. Nawet nie próbowałam z nimi rozmawiać. Ale - dodaje Lydia - wygląda na to, że Eileen podjęła próbę".

Wszyscy piją, rozmawiają i palą. Prawdopodobnie gra muzyka.

Strzała Amora jest niewidzialna, czują ją tylko ci, których dosięga. Później inni próbowali odtworzyć w pamięci tamten wieczór, wiedząc już, co się wydarzyło, choć wtedy tego nie zauważyli. Kay Ekevall, "wesoła, roześmiana, serdeczna"28 kobieta obcięta na pazia, sypiała w tym czasie z Orwellem, dlatego przyglądała się sytuacji baczniej niż pozostali. Eileen była "radosna, energiczna, intrygująca29 - wspominała Kay. - Zdecydowanie bardziej do niego pasowała. Starsza ode mnie, z wyższym wykształceniem, do tego prawdziwa intelektualistka [...]". Rosalind, która z czasem zrobiła wielką karierę w dziedzinie psychoterapii, pamiętała natomiast, że "Eric i Richard stali przy kominku, wysocy, szczupli, niezgrabni, i gawędzili ze sobą, spoglądając na gości wchodzących do pokoju i jednocześnie kontynuując rozmowę".

W trakcie wieczoru Orwell się rozkręca. Gdy impreza dobiega końca, nalega, że odprowadzi Eileen i Lydię na przystanek autobusowy. Kiedy wraca, pomaga Rosalind posprzątać kieliszki i popielniczki. I właśnie wtedy - jak twierdzą jego pierwsi biografowie - "odwrócił się do niej - to drugi szczegół, który pani Obermeyer tak wyraźnie pamięta z tamtego odległego wieczoru - i oznajmił: "Eileen O'Shaughnessy to dziewczyna, z którą chcę się ożenić""30.

Rzadko się zdarzało, żeby Orwell powiedział coś osobistego, co utkwiłoby w pamięci Rosalind na trzydzieści lat.

Następnego dnia Eileen odnajduje Rosalind, żeby jej podziękować - i przeprosić. "Byłam pijana31, głośna i zachowywałam się okropnie" - śmieje się. Rosalind zauważa, że Eileen trzyma pod pachą egzemplarz Birmańskich dni32 Orwella. Mówi jej, że zrobiła wrażenie na autorze, i od razu proponuje, że wyda dla nich obiad w swoim mieszkaniu.

Obiad odbywa się w następnym tygodniu. Gdy tylko kończą jeść, Rosalind się ulatnia.

"Niedługo po przyjęciu - wspomina Lydia - Eileen powiedziała mi, że umówiła się na kolejne spotkanie z tamtym mężczyzną i że jej się oświadczył.

- Co? Tak szybko? - krzyknęłam. - I co ci powiedział?

- Powiedział, że tak naprawdę nie jest dobrym kandydatem na męża, ale...

- I co odpowiedziałaś?

- Nic... pozwoliłam mu mówić.

- Ale kim on w ogóle jest?

- Rosalie twierdzi, że jest pisarzem. Nazywa się George Orwell.

- Nigdy o nim nie słyszałam.

- Ja też nie".

"Nie do końca jej wtedy uwierzyłam - pisze Lydia - ale kiedy zobaczyłam, jak poważnie do tego podchodzi, nie spodobało mi się to"33.

Lydia jest temu całkowicie przeciwna.

- I co zamierzasz zrobić? - naciska.

- Nie wiem... - odpowiada Eileen. - Bo widzisz, obiecałam sobie, że kiedy przekroczę trzydziestkę, przyjmę oświadczyny pierwszego mężczyzny, który poprosi mnie o rękę. No i tak się składa, że... w przyszłym roku kończę trzydzieści lat...

Żartobliwy ton jest niczym tortura dla Lydii, której obce są wymijające, typowo angielskie odpowiedzi. Ale "w przypadku Eileen to był standard - kontynuuje Lydia. - Nigdy nie wiedziałam, kiedy tego typu uwagi należało brać poważnie, a kiedy traktować jako żart. Postanowiłam, że tym razem uznam to za dowcip, i wybuchnęłam śmiechem, ale od tamtego czasu wciąż zadaję sobie pytanie, czy przyjmując oświadczyny Orwella, Eileen na pewno nie kierowała się złożoną sobie obietnicą".

Lydia najwyraźniej nie rozumie, że mężczyzna, który potrafi w tym samym zdaniu poprosić o rękę i stwierdzić, że nie nadaje się na męża, prawdopodobnie znalazł godną siebie partnerkę w kobiecie, która mu nie przerwała i która być może uzależniła swoją odpowiedź od zakładu, jaki zawarła sama ze sobą.

Po latach Lydia określiła spotkanie Eileen i George'a w domu Rosalind jako "katastrofalne". Przyjaźniła się z obojgiem, ale zdania nigdy nie zmieniła.

Lydia Jackson

Lidija Witaljewna Żyburtowicz urodziła się w Petersburgu w 1899 roku. Kiedy w wieku trzydziestu pięciu lat poznała młodszą o sześć lat Eileen, nosiła nazwisko Jackson, po mężu. W tym czasie mieszkała w Londynie sama i przechodziła trudne chwile, co jednak nie powstrzymywało jej, jak sama przyznaje, przed zadawaniem "uszczypliwych" i "naiwnych" pytań na zajęciach. Kiedy zrobiła to po raz pierwszy, pozostali studenci tylko przewrócili oczami, ale Eileen odwróciła głowę, żeby przyjrzeć się jej spod przymrużonych powiek krótkowidzki. "W trakcie przerwy podeszła do mnie i zagaiła rozmowę - wspominała Lydia. - I tak zaczęła się nasza przyjaźń". Eileen zaprosiła Lydię na kolację.

Lydia czuła się tak samotna, że kiedy Laurence przyjechał po nie pod uniwersytet swoim wielkim czarnym samochodem, wziął ją za rękę i rzucił jej "przeszywające spojrzenie", przeszedł ją dreszcz. Fascynacja Laurence'em spowodowała, że całkowicie zlekceważyła inteligentną, pełną oddania Gwen, widząc w niej jedynie "myszowatą kobietę o grubych kostkach".

Lydia nosiła w sobie miłość, którą nie miała kogo obdarować. Jednego razu, zanim Orwell pojawił się w ich życiu, nocowała z Eileen u Laurence'a i Gwen.

Dzieliły sypialnię na ostatnim piętrze. "Uderzyło mnie i dziwnie poruszyło, jak strasznie chuda była Eileen, kiedy zobaczyłam ją stojącą w nocnej koszuli przed lustrem i trzęsącą się z zimna. Zrobiło mi się jej żal i zaczęłam się zastanawiać, jaki mężczyzna mógłby pożądać tak eterycznego ciała".

Istnieje tak wiele rodzajów pożądania, cała paleta, której nie da się zwerbalizować. Jakaś forma tęsknoty, niezrozumiała dla samej Lydii, przebija z jej słów. Doświadcza "dziwnego" współczucia: kto pokocha tę kobietę? Jeśli nikt taki się nie znajdzie, czy Eileen będzie należeć do niej? A jeżeli pojawi się taki mężczyzna, czy będzie mu zależeć na Eileen tak samo jak Lydii?

Po ukończeniu studiów Lydia została cenioną psycholożką i tłumaczką Czechowa. Nigdy więcej nie wyszła za mąż. W latach sześćdziesiątych XX wieku napisała esej34 o Eileen, wspominała ją także w swoich pamiętnikach. Dwie dekady później opowiadała35 o niej w wywiadzie dla kanadyjskiego radia. Mówiła o tym, że Eileen "otwarła [dla niej] dom rodzinny" i że ją ocaliła. W zamian przez resztę życia Lydia próbowała ocalić Eileen.

Southwold

Wciąż u teściów

Wypili herbatę. Stary pan Blair chrapie w fotelu uszaku. Eileen wślizguje się za biurko. Na zewnątrz gaśnie słońce, budynki po drugiej stronie ulicy błyszczą w jego ostatnich promieniach. Jeden jest porośnięty bluszczem, jego lśniące liście przepychają się między sobą, żeby złapać światło.

Na plaży nie było śniegu.

- Niby dlaczego na plaży miałby być śnieg? - spytała Avril, kiedy przechadzały się po molo.

Avril to ten typ osoby, której udaje się zawrzeć słowo "idiota" w większości swoich zdań bez wypowiadania go na głos. Pracuje w herbaciarni, którą nazywa "eleganckim lokalem", jak gdyby prawo wstępu mieli do niej tylko ściśle określeni amatorzy herbaty, zapewne tacy, którzy stosują się do niepisanych zasad. Eileen podejrzewa, że Avril cała składa się z zasad i wiele rzeczy ją przeraża.

Ale niebo było dziś przepastne, wysokie i błękitne. Plaża, widziana z krańca molo, niczym złoty uśmiech. Eileen czuła, że mogłaby tak iść w nieskończoność.

Kiedy wysuwa spod popielniczki niedokończony list do Norah, słyszy, że Ida zamyka drzwiczki kuchenki.

W domku, gdzie mieszkają z George'em od ślubu, kuchenka bywa kapryśna. Eileen chwyta za pióro. Nie byłam w stanie zmusić kuchenki do upieczenia czegokolwiek, a od gotowanych jajek (Eric nie jadł prawie nic innego) robiło mi się niedobrze. Teraz jestem w stanie upiec w niej całkiem sporo rzeczy i Eric pracuje bardzo szybko.

To tyle, jeśli chodzi o domowe podstawy - albo o bohaterskie czyny. George również chorował. Zapomniałam wspomnieć o "bronchicie", który miał w lipcu przez trzy tygodnie. A potem padało przez sześć tygodni, przez cały ten czas kuchnia była zalana i jedzenie pleśniało w ciągu kilku godzin. Eileen zapala papierosa, po czym dodaje: Wydaje się, jakby to było dawno, ale wtedy wydawało się, że tak już będzie zawsze.

Nagle George staje za nią. Odgarnia jej włosy, całuje ją w kark. Jego wzrok pada na list.

- Bronchit w cudzysłowie? - szepcze.

- Tak, dopóki nie pójdziesz do lekarza. - Eileen się uśmiecha.

- Tak czy owak, już mi lepiej. - Staje do niej przodem, opierając się o biurko. - Pomyślałem, że wyjdę po papierosy. Chcesz coś?

Jego oczy są absurdalnie niebieskie, palce długie, o łopatkowatych opuszkach. Jest w nim jakaś niezgrabność, jakaś słodycz. Eileen widzi to, na co żadne z nich nigdy nie znajdzie słów - że on patrzy na nią z przeciwnego brzegu otchłani, pragnąc bliskości, lecz jednocześnie nie będąc pewnym, czy jeśli zrobi krok, nie runie w przepaść.

- Nie - odpowiada Eileen. - Ale dziękuję.

Za jego plecami Avril krząta się w korytarzu, w rękach ma pusty kosz na bieliznę.

- Właściwie przejdę się z tobą - mówi Eileen. Składa list i wsuwa go do kieszeni spodni.

Pan Blair porusza się w fotelu, śpi dalej.

Czarna skrzynia

Na scenie stoi mężczyzna ubrany w gruby czarny garnitur, nad białym kołnierzykiem rozlewa się podbródek, w prawej ręce tkwi różdżka. Za plecami ma czarną skrzynię, która wygląda jak postawiona pionowo trumna z drzwiami; przed sobą - wysoki stołek, na którym leży jego cylinder. Po jednej stronie skrzyni stoi kobieta ubrana w czarny trykot, pończochy i szpilki, uśmiecha się bez powodu. Mężczyzna się kłania. Na jego szerokim czole błyszczy pot.

Postanowił, że dziś nie będzie jej przecinać piłą na pół. Gestem dłoni każe jej wejść do skrzyni, zamyka za nią drzwi i podchodzi do stołka. Wzrusza ramionami.

- Abrakadabra? - mówi, jakby rzucał dowcip, który wszyscy dobrze rozumiemy. Gmera w cylindrze i wyciąga z niego... chusteczkę.

Śmiejemy się.

- To nie jest trik! - oznajmia. Siada na stołku i ociera czoło. - Pozwólcie, że coś wam powiem. W życiu cały trik polega na tym, żeby nie spodziewać się zbyt wiele.

Widownia chichocze. Odpowiada jej milczenie. Widownia chichocze jeszcze bardziej. Mężczyzna spogląda na skrzynię i wzdycha.

- No cóż, jak mus, to mus. - Podchodzi do skrzyni. - Tylko pamiętajcie - mówi, łapiąc za rączkę. - Nie spodziewajcie się zbyt wiele.

Otwiera drzwi - a tam pusto. Widownia jest zachwycona.

- O nie, co ja zrobiłem? - wykrzykuje.

Maca wnętrze skrzyni, wkłada do niej całe ręce - wciąż nic. Wraca do stołka, zagląda do cylindra, ale też jest pusty, wkłada go więc sobie na głowę. I znów podchodzi do otwartej skrzyni.

- Wygląda na to, że nic z tego. Może lepiej zamknę.

Gdy zatrzaskuje drzwi, widownia wstrzymuje oddech.

Bo oto za drzwiami, obok skrzyni, stoi kobieta.

Bez słowa uśmiecha się, szerokim gestem wskazując na mężczyznę.

Każdy z nas mógłby być na jej miejscu.

Mężczyzna kłania się. To jego trik. Ale pytanie pozostaje: gdzie ona była?

Tak naprawdę nie było jej w biografiach. Biografowie Orwella to siedmiu mężczyzn, którzy przyglądają się mężczyźnie. Każdy z nich jest świetny i każdy opowiada nieco inną historię - jedne ciążą ku heroizmowi i przebaczeniu, inne ku "mrocznym zakamarkom" i niewysłowionym zawiłościom. Ale wszyscy tak samo bagatelizują rolę kobiet w życiu Orwella. Ostatecznie każda z tych książek przypomina fikcję literacką opartą na pominięciu.

Dlatego sięgnęłam do źródeł i znalazłam inne fakty i innych ludzi - wszystko to, co zostało pominięte. I w taki oto sposób Eileen zaczęła nabierać kształtów. Kolega z biura politycznego określił ją mianem "osoby ponadprzeciętnej"16 na tle pozostałych współpracowników - cytat ten nie znalazł się jednak w żadnej biografii. Była "inna, skromna, bezpretensjonalna" - wspominała koleżanka z ministerstwa - lecz miała "niezachwiane zasady moralne, którym nigdy się nie sprzeniewierzyła". Odkryłam kobietę, która dostrzegała i mówiła to, czego nikt inny nie potrafił ani dostrzec, ani wypowiedzieć. Eileen kochała Orwella miłością "głęboką, ale niepozbawioną czułej pobłażliwości"17. Podkreślała jego wyjątkową polityczną naiwność18 - co najwyraźniej nie spodobało się jednemu z biografów, który przeredagował jej słowa, przypisując Orwellowi "wyjątkową polityczną wrażliwość"19. Protestowała, kiedy nazywano go "Świętym George'em" z powodu jego pomarszczonej twarzy przywodzącej na myśl oblicze Chrystusa. Jej zdaniem swój wygląd zawdzięczał po prostu jednemu czy dwóm brakującym zębom20.

Eileen mnie rozbawiła. Postanowiłam wejść do tej czarnej skrzyni i ją stamtąd wyciągnąć.

Z zewnątrz, o ile ktoś się tym w ogóle zainteresował, wyglądało to tak, jakby nic się nie działo. Czarna skrzynia rozmiarów trumny lekko się kołysała, z jej wnętrza dochodziły ciche pomruki, czasem dobywał się dym, czasem jakieś szczeknięcie. W środku panował mrok. Podczas doniosłych dni (których nie było zbyt wiele) czułam się jak Orfeusz zstępujący do piekieł, by odnaleźć Eurydykę, zwłaszcza kiedy w ciemnościach spotykałam ucieleśnienie moich wrogów: dzikiego, trzygłowego psa. Tarasujący drogę Cerber zwał się Pominięcie-Trywialność-Przyzwolenie. O dziwo, owa bestia była również moim sprzymierzeńcem. Doszłam do wniosku, że skoro ją widzę, to być może będę w stanie ją ominąć, a potem znaleźć Eileen.

I rzeczywiście ją znalazłam, tyle że w strzępach faktów, poszarpanych jak gryzak dla psa - niebieskie oko, zarys łopatki pod marynarką. Młoda kobieta, która dostała stypendium na Oksfordzie, a w 1934 roku opublikowała wiersz zatytułowany End of the Century, 1984 [Koniec wieku, 1984]. Osoba, która dwukrotnie zmobilizowała swoich współpracowników, by przeciwstawić się tyranii szefów. Eileen była chuchrem, ale odznaczała się nadludzką siłą; przezywano ją Świnką, choć nikt już nie pamięta dlaczego.

Kiedy wyciągnęłam ją ze skrzyni, miałam przed sobą życie w faktach, kobietę w kawałkach. Rozważałam napisanie powieści - narracji stojącej w kontrze do biografii Orwella. Jednak wciąż fascynowały mnie przebiegłe strategie, dzięki którym Eileen pozostawała niewidzialna, a tych w powieści nie dałoby się pokazać.

A potem znalazłam listy.

Sześć listów napisanych przez Eileen21 do jej najlepszej przyjaciółki Norah Symes Myles, odkrytych w 2005 roku wśród rzeczy osobistych jej bratanka, dawno po powstaniu wszystkich biografii Orwella. Siłą rzeczy ich autorzy nie mogli z nich skorzystać. Ciekawa jestem, jaki zrobiliby z nich użytek, gdyby mogli. Jeden z wybitnych znawców Orwella zauważył, że listy ujawniają "niezwykle uczuciową naturę"22 Eileen. To prawda, ale rzeczywistość jest o wiele bardziej złożona.

Norah żyła w latach 1906-1994. Niewiele o niej wiadomo i nie ma ani śladu po jej listach do Eileen. Podobno była "najbardziej energiczną"23 dziewczyną w college'u St Hugh's na Oksfordzie. Jej pierwszy ukochany zmarł młodo. Po ukończeniu studiów wyszła za mąż za lekarza, Quartusa St Leger Mylesa (znanego jako "Q"), i przeprowadziła się do Bristolu. Nie miała z nim dzieci. Norah i Eileen były ze sobą tak blisko, że w swoim testamencie Eileen podała Norah jako osobę, która w przypadku jej przedwczesnej śmierci ma przejąć opiekę nad jej synem.

Listy obejmują okres małżeństwa Eileen z Orwellem - od ślubu przez wojnę domową w Hiszpanii, pobyt pary w Maroku aż po lata wojenne spędzone w bombardowanym Londynie. Odkrywają to, co dotychczas było zakryte. Tak jakby nagle, ponad pięćdziesiąt lat po jego śmierci, drzwi do życia prywatnego Orwella zostały otwarte, ukazując kobietę, która za nimi mieszkała - i mężczyznę, który za nimi tworzył - w zupełnie nowym świetle.

Teraz powieść była już całkiem niemożliwa, ponieważ wchłonęłaby listy jako "materiał", mój głos stałby się zaś nadrzędny wobec głosu Eileen. A jej głos jest elektryzujący. Chciałam tchnąć w nią życie, jednocześnie ujawniając nikczemną sztuczkę magiczną, za pomocą której ją wymazano i którą do dziś stosuje się z powodzeniem. Zdecydowałam się więc na fikcję literacką opartą na włączeniu.

Tak oto zniknęłam na wiele miesięcy i lat, pochłonięta badaniami nad Orwellem. W Archiwum Orwellowskim w londyńskim University College dotarłam do zeszytów Eileen z okresu studiów oraz do listów do George'a, kreślonych starannym, ozdobnym pismem. Pojechałam do Katalonii z Richardem Blairem, którego adoptowali w 1944 roku, w poszukiwaniu śladów udziału Orwella w hiszpańskiej wojnie domowej. Wylądowałam na szkockiej wyspie Jura, gdzie Orwell napisał swoją ostatnią powieść, Rok 1984, pijąc whisky z wnukiem kobiety, od której wynajmował dom.

Szczęśliwym zbiegiem okoliczności w 2020 roku Sylvia Topp opublikowała książkę Eileen. The Making of George Orwell [Eileen. Geneza George'a Orwella] zawierającą materiały, do których samej nie udało mi się dotrzeć. Ich lektura była dla mnie ekscytującym doświadczeniem, mimo że interpretujemy je inaczej, a co za tym idzie, tworzymy dwa różne portrety Eileen24.

Norah Symes Myles

Poszukiwaniu Eileen towarzyszyła przyjemność płynąca z czytania tekstów Orwella na temat mechanizmów władzy. Odnalezienie Eileen otwierało możliwość ujawnienia, w jaki sposób ta władza wpływa na kobiety: jak zostają pogrzebane najpierw przez obowiązki domowe, a potem przez historię.

Niezależnie od tego twórczość Orwella ma dla mnie ogromną wartość. W żaden sposób nie chciałam zaszkodzić ani jemu, ani jego pisarstwu. Obawiałam się, że za sprawą mojej opowieści może zostać unieważniony. Choć przecież Eileen została unieważniona znacznie wcześniej - przez patriarchat. Dlatego musiałam znaleźć sposób, by wszystkie trzy elementy - praca, mężczyzna i żona - pozostawały w mojej głowie w stałym układzie, a każdy z nich utrzymywał resztę na swoim miejscu.

A oto ukute przeze mnie podstawowe zasady tworzenia fikcji literackiej unikającej kłamstwa: Eileen ożyje poprzez listy, które naprawdę wyszły spod jej pióra - sześć do swojej najlepszej przyjaciółki, trzy do męża i jeszcze kilka do innych osób. Wiem, gdzie była, kiedy je pisała. Wiem, że naczynia zalegały w zlewie, wiem, że krwawiła, że spała z inną kobietą w jednym łóżku - i ona też to wiedziała. Słowa pojawiające się w tej opowieści należą do Eileen. Czasami piszę jakąś scenę na podstawie wydarzeń, które miały miejsce. Głównie jednak ograniczam się do takich uwag, jakie reżyser przekazuje na planie filmowym: przetarcie okularów, popiół na dywanie, kot miękko zeskakujący z kolan.

Suffolk

listopad 1936

Od ślubu minęło sześć miesięcy. Eileen zdejmuje skuwkę z pióra.

High Street 36

Southwold, Suffolk

wtorek

I co dalej?

Wstaje i grzebie w kominku. Z powrotem siada. Srebrny kot, który wie doskonale, czego chce, wskakuje jej na kolana. Eileen zapala zapałkę i pozwala jej dogasnąć w popielniczce. Zapala kolejną.

- Do kogo piszesz? - pyta George ze swojego fotela, mnąc gazetę tak mocno, żeby wiedziała, że się zirytował. Fakt, Eileen jest ostatnio irytująca.

- Do Norah.

- A, do słynnej Norah. - To żart. Nigdy w życiu jej nie spotkał. - To takie trudne? - Jego oczy są niebieskie, roześmiane.

Ona też się uśmiecha.

- Tak, a nie powinno, prawda?

George wstaje.

- Nie będę ci przeszkadzał.

Eileen siedzi przy biurku w pokoju od ulicy, w domu swoich świeżo upieczonych teściów w sennym Southwold. W kuchni sprzątają naczynia po lunchu. Odkąd tu zamieszkała, robi to codziennie, więc dziś pozwala sobie na chwilę oddechu. Zajmą się tym matka George'a i Avril, jego młodsza siostra. Starsza siostra, Marjorie, wyszła za mąż i się wyprowadziła, i w sumie dobrze, bo dom nie pomieściłby jeszcze jednej osoby.

Zwija papierosa w niewielkiej maszynce, liże bibułkę i ją zakleja. Nawet nie wie, od czego zacząć wyjaśnianie, jak wygląda jej życie, odkąd wyszła za mąż. Rzadko piszą do siebie w listach "Droga Norah" albo "Droga Eileen" - oznaka zażyłości jeszcze z czasów studenckich, jakby wciąż prowadziły jedną, nieprzerwaną rozmowę. Eileen zapala papierosa, zaciąga się dwa razy i odkłada go do popielniczki. Kot miękko zsuwa się z jej kolan.

Napisałam adres4 już jakiś czas temu, zdążyłam pobawić się z trzema kotami, skręcić papierosa (teraz robię to sama, ale z pomocą maszynki), pogrzebać w kominku i niemal doprowadzić Erica (tj. George'a) do szału - wszystko dlatego, że nie wiedziałam, od czego zacząć. W pierwszych tygodniach małżeństwa straciłam nawyk regularnego prowadzenia korespondencji, ponieważ bez przerwy zażarcie się kłóciliśmy, i doszłam do wniosku, że zamiast tracić czas, napiszę jeden list do wszystkich, kiedy już dokona się morderstwo albo separacja.

Norah na pewno się uśmieje. Ale też odczyta to, co między wierszami.

Eileen wsuwa papierosa w kącik ust.

George wali w coś młotkiem na tyłach domu - lepiej się nie zbliżać. Równie dobrze Eileen może jeszcze wspomnieć, że:

Eric postanowił sobie, że nic mu nie zakłóci pracy, i już tydzień po ślubie zaczął się gorzko skarżyć, że z siedmiu dni przepracował uczciwie tylko dwa.

Okno naprzeciwko wychodzi prosto na główną ulicę. Zaledwie trzy metry dalej kobieta w żółtym kapeluszu prowadzi za rękę małego chłopca. Oboje mają nosy czerwone od zimna. Miasteczko leży nad morzem i Eileen liczy na śnieg; nigdy wcześniej nie widziała śniegu na plaży.

Przyjechała do nas w odwiedziny ciotka Erica i zachowywała się tak okropnie (siedziała dwa miesiące), że przestaliśmy się kłócić i tylko utyskiwaliśmy. A potem wyjechała i wszystkie nasze problemy się skończyły.

Podoba jej się tutaj, pisze dalej, chociaż nic mnie tak nie zaskoczyło jak widok domu, który jest bardzo mały i umeblowany prawie w całości portretami przodków.

Są to przodkowie wyłącznie ze strony jego ojca, a jednak to matka, Ida, wydaje się o wiele bardziej interesująca - zabawna i szykowna, z tymi swoimi dyndającymi kolczykami z birmańskiego srebra i długą fifką do papierosa. Sprawia wrażenie kobiety wyzwolonej, ma urok trochę Francuzki, trochę wróbelka i przekonania polityczne spod znaku fabianizmu i sufrażyzmu. Swojego męża, sztywnego starszego jegomościa ze zwiędłym goździkiem w butonierce, traktuje jak jeszcze jeden odziedziczony mebel. Wczoraj wieczorem przy kolacji ojciec wyjął sztuczną szczękę i położył ją obok talerza, jakby chciał w ten sposób sam siebie uciszyć, by móc spokojnie przeżuwać jedzenie5. Ida odezwała się do niego tylko raz - kiedy podano pudding, powiedziała: "Twoja ulubiona tapioka", po czym zaczęła mówić o "tych dzikusach"6 (najwyraźniej tak nazywa wszystkich mężczyzn), którzy mają przyjść naprawić odpływ. Przezabawne, choć Eileen ma nadzieję, że jej małżeństwo uniknie w przyszłości takiego losu.

W tej chwili słyszy, jak odkładają w kuchni talerze. Czuje ulgę, że nie znajduje się teraz w ich małym domku, gdzie wszystkie obowiązki domowe są na jej barkach. Ale o tym nie będzie pisać Norah. Nie będzie też pisać o tym, że nie mają tam ani kanalizacji, ani ogrzewania, ani prądu. Nie wspomni o Katastrofie w Wychodku. A już na pewno nie poruszy tematu seksu, który jest, jaki jest. Pewnych myśli możesz do siebie niemal nie dopuszczać aż do chwili, kiedy dociera do ciebie, że wszystko to, czego nie mówisz swojej najlepszej przyjaciółce, powstrzymuje cię przed powiedzeniem jej tak naprawdę czegokolwiek. Brak słów, żeby opisać świadomą rezygnację z dotychczasowego życia, poświęcenie dosłownie wszystkiego - edukacji na Oksfordzie, rzekomego "talentu" - dla pracy George'a.

Z pewnością nie wspomni też o tym, że jej mąż wyjeżdża do Hiszpanii, aby walczyć. W przyszłym tygodniu. Sama go do tego zachęcała, co trudno wyjaśnić, skoro ich związek małżeński jest tak świeży i wątły. Może w następnym liście. Zamiast tego postanawia opowiedzieć o swojej nowej rodzinie.

Blairowie pochodzą ze szkockich Lowlands i są raczej nieciekawi, ale jeden z nich dorobił się majątku na niewolnictwie. Jego syn, Thomas, który niewiarygodnie wręcz przypominał owcę, ożenił się z córką księcia Westmoreland (o którego istnieniu nigdy nie słyszałam) i zaczął wieść tak wystawny tryb życia, że roztrwonił całą fortunę, a nie mógł się odkuć, ponieważ stracił wszystkich niewolników. Więc jego syn zaciągnął się do wojska, potem wstąpił w stan duchowny, ożenił z piętnastoletnią dziewczyną, która szczerze go nienawidziła, i spłodził z nią dziesięcioro dzieci, z czego przeżyło tylko jedno, ojciec Erica, dziś osiemdziesięcioletni. Pieniędzy mają jak na lekarstwo, lecz mimo to wciąż balansują na granicy wyższych sfer, jak to ujmuje George.

Wszyscy wołają na niego Eric, ale ona woli mówić do niego George - tak brzmi jego pseudonim. Ta podwójna tożsamość oznacza, że ich życie domowe w każdej chwili może zmienić się w komedię omyłek. Zresztą jego rodzina naprawdę jest zabawna - matka w sposób świadomy, Avril wręcz przeciwnie. Poza tym wydaje się, że trzymają jej stronę przeciwko Ericowi/George'owi.

Pomimo tego wszystkiego jego rodzina jest całkiem przyjemna, a jej stosunek do mnie wydaje się specyficzny, ponieważ uwielbiają Erica, jednocześnie uważając, że nie da się z nim wytrzymać - w dniu naszego ślubu pani Blair pokręciła głową i stwierdziła, że gdybym wiedziała, co mnie czeka, uznałaby mnie za wyjątkowo odważną dziewczynę, natomiast Avril powiedziała, że to oczywiste, że nie wiem, co mnie czeka, w przeciwnym razie na pewno by mnie tu nie było. A moim zdaniem oni po prostu nie zdają sobie sprawy, że pod względem temperamentu jesteśmy z Erikiem bardzo podobni, co w rzeczywistości jest prawdziwym atutem, trzeba tylko ten fakt zaakceptować.

W drzwiach pojawia się głowa Avril, pociągła androginiczna twarz, fryzura przypominająca kapelusz grzyba, te same blade oczy co u George'a.

Czy Eileen miałaby ochotę przejść się z nimi na molo?

- Teraz? - Nie odkłada pióra.

- Tak, teraz.

Składa list, żeby dokończyć go później, i wsuwa pod popielniczkę robiącą za przycisk do papieru. Potem przypomina sobie jeszcze jedną rzecz, o której chciała napisać, i z powrotem wyciąga kartkę.

Pomyślałam, że przyjechałabym do Ciebie w odwiedziny, i już dwa razy wybrałam datę, ale Eric zawsze coś łapie, kiedy chcę wyjechać, a on o tym wie. Jeśli nie wie (na przykład kiedy Eric, mój brat, wpada z wizytą i mnie porywa, jak zdarzyło mu się to już dwa razy), a ja zdążę wyjechać, też coś łapie, żebym musiała wracać do domu.

Oczywiście wiedziała o jego chorych płucach, ale nie miała pojęcia, że będzie to wykorzystywał. Nie spodziewała się tego.

Kim on jest?

Kiedy Eileen widzi go po raz pierwszy, przy kominku, Eric Blair ma trzydzieści dwa lata, sto osiemdziesiąt dziewięć centymetrów wzrostu i jest chudy jak przecinek. Według jego dziewczyny Kay "nigdy nie wyglądał dobrze". Miał "bladą, suchą skórę"36, "zupełnie jakby wysuszyła go do cna ta birmańska spiekota". Głębokie zmarszczki żłobią jego twarz od nosa po podbródek niczym nawias wyryty w kamieniu. Sam skręca swoje "żałosne papierosy"37 z taniego tytoniu i pali jednego za drugim: bez przerwy niepokojąco kaszle, nie patrzy, gdzie strzepuje popiół. Mówi wysokim, cienkim głosem, z akcentem arystokraty, leniwie przeciągając samogłoski.

Orwell uważa, że jest brzydki, choć nikt inny tak nie myśli. Już jako dwudziestolatek miał poczucie, że się "fatalnie zużywa". Ale jego oczy są "cudowne", jasne, przeszywająco błękitne. "Były idealnie przejrzyste, błyszczące i skrzyły się poczuciem humoru. Stanowiły najbardziej ożywiony element jego twarzy. Potrafił wyrazić nimi rozbawienie albo pełną powagę - wspominała jedna z jego znajomych. - Jest jedyną osobą, jaką znam, która potrafi patrzeć ci prosto w oczy, skupiając na tobie całą uwagę. Czasami bywało to nieco krępujące". Kiedy się uśmiecha, "uśmiecha się naprawdę38. Jakby słońce wychodziło zza chmur". Orwell nosi dobrze skrojone, ale wymięte tweedowe garnitury, jako oznakę pieniędzy i statusu, które jego rodzina utraciła wiele pokoleń temu. Gdy pojawia się na imprezie niczym obdarty Jan Chrzciciel wyłaniający się z dziczy, wesołe, bogate dziewczyny39 w futrach drżą na jego widok.

Nie wiadomo, o czym rozmawia na przyjęciu, na którym poznaje Eileen, ponieważ ani Lydia, ani jego przyjaciel Richard Rees o tym nie wspominają. Ale ma w sobie "jakiś czar, coś, czym zjednuje sobie innych", jest "oryginalny40, ekscentryczny, i dobry z niego przyjaciel". Ulubiona zagrywka Orwella polega na wygłaszaniu bulwersujących albo paranoidalnych stwierdzeń, których potem próbuje bronić. "Wszyscy sprzedawcy tytoniu to faszyści"41 - mówi, albo: "Wszyscy Szkoci to kłamcy", albo: "Wszyscy harcmistrze to homoseksualiści". To konwersacyjne granaty rzucane po to, by sprowokować reakcję. Wyprzedzające ciosy człowieka, który idzie na starcie ze światem i chce zobaczyć, jak świat odeprze jego atak. "Był tyczkowatym młodym mężczyzną o nieskoordynowanych ruchach42 - wspominał inny przyjaciel. - Moim zdaniem wierzył, że nawet przedmioty nieożywione są przeciwko niemu [...]. Każda kuchenka gazowa, z jaką miał do czynienia, źle działała, każde radio się psuło [...]. Był samotnym człowiekiem, zanim poznał Eileen - bardzo samotnym. Święcie przekonanym, że nikt go nie lubi, przez co bywał drażliwy".

Orwell podchodzi do rzeczywistości z pozycji outsidera, co nie współgra z jego arystokratycznym akcentem. I podejmuje życiowe ryzyko, decydując się na pisarstwo - idzie o zakład, w którym stawką jest on sam, że być może zostanie w przyszłości, jak zwierzył się swojej bliskiej przyjaciółce z czasów nastoletnich, Jacincie Buddicom, "SŁYNNYM PISARZEM"43. Wszystko to mogło wzbudzić głębokie zainteresowanie w kobiecie inteligentnej, kochającej literaturę i nienawidzącej tyranów.

Orwell urodził się w Bengalu, gdzie jego ojciec, Richard Blair, pracował jako urzędnik niższej rangi w brytyjskim departamencie handlu opium za czasów imperium kolonialnego. Jego matka, Ida Limouzin, była błyskotliwą i ciekawą świata kobietą, wychowaną w Birmie w tętniącym życiem, wielokulturowym domu - babcia pisarza po kądzieli, Thér?se, pochodziła z Anglii, dziadek był francuskim kupcem. Kiedy Orwell miał dwa lata, Ida razem z nim i jego siostrą, Marjorie, przeprowadziła się do Anglii, zostawiając znacznie od siebie starszego Richarda, z którym najwyraźniej nie łączyła jej prawdziwie bliska relacja. Orwell lepiej poznał ojca dopiero w wieku ośmiu lat, kiedy Dick, mężczyzna "noszący w sobie głęboką urazę do świata", wrócił do Anglii na emeryturę.

"Niezwykle inteligentna44 i bystra" Ida zadbała o edukację Orwella. Zapisała go do szkoły przygotowawczej, w której dzięki ciężkiej pracy w wieku trzynastu lat zdobył upragnione stypendium do Eton. Kiedy jednak już się tam dostał, zaczął się "obijać"45. Rodziny nie było stać, żeby posłać go na uniwersytet, zresztą szkoła nie wystawiłaby mu pozytywnej opinii46. I tak młody Eric Blair poszedł w ślady ojca, podejmując pracę w służbie kolonialnej - formatywny okres między dziewiętnastym a dwudziestym piątym rokiem życia spędził w Birmie jako funkcjonariusz policji imperialnej, zaprowadzając tam brytyjskie porządki.

Ludzie z Birmy wspominają go jako człowieka pogodnego, choć prywatnie dokonał tam jednego z najbardziej fundamentalnych odkryć swojego życia - zrozumiał, że kolonializm to rasistowski system oparty na "despotyzmie, którego ostatecznym celem jest kradzież".

Jego pierwsza powieść, Birmańskie dni, zainspirowana jest tym właśnie doświadczeniem. Główny bohater, Flory, żyje w kolonii przepełnionej zabójczą dla duszy rasistowską hipokryzją, która budzi w nim potężny gniew:

Żyć przychodzi im w świecie, który dławi47, ogłupia. W świecie, gdzie każde słowo, każdą myśl się cenzuruje [...]. Nawet przyjaźń nie może właściwie istnieć tam, gdzie każdy biały jest trybikiem w maszynie despotyzmu. Wolność słowa nie jest do pomyślenia. Dopuszcza się wszelkie inne rodzaje swobód. Wolno być pijakiem, leniem, tchórzem, oszczercą, nierządnikiem; ale nie wolno myśleć samodzielnie. Poglądy na każdy ważniejszy temat dyktuje ci kodeks postępowania pakka sahiba.

W końcu skrywany bunt zatruwa cię jak sekretna choroba. Przez całe życie kłamiesz. Rok po roku przesiadujesz w klubikach, w których straszy widmo Kiplinga [...], i skwapliwie potakujesz pułkownikowi Bodgerowi, snującemu swą teorię, że tych cholernych nacjonalistów powinno się smażyć w oleju. Słuchasz, jak twoich azjatyckich przyjaciół nazywają "służalczymi małymi babu", i z obowiązku przyznajesz, że naprawdę są służalczymi małymi babu. Widzisz prostaków świeżo po szkole, którzy kopią siwowłosych służących. Nadchodzi czas, kiedy zżera cię nienawiść do własnych rodaków, kiedy tęsknisz do wybuchu powstania, które skąpie we krwi ich imperium. [...]

Nauczył się więc żyć życiem wewnętrznym, potajemnym, książkami i skrytymi myślami, których nie można było wyrazić. [...] A jest rzeczą demoralizującą przeżywać swoje prawdziwe życie w ukryciu.

Orwell widział z bliska koszmar rasistowskiej polityki kolonialnej, ponieważ stał się częścią jej aparatu. Był jednym z "prostaków świeżo po szkole"; sam przyznał, że kopnął służącego, choć lubił swojego chłopaka do pomocy, któremu kazał się budzić łaskotaniem po stopach. Pewien Amerykanin na widok Orwella nadzorującego brutalne przesłuchanie tubylca odszedł roztrzęsiony, rzucając na odchodnym: "Wie pan, nie chciałbym wykonywać pańskiego zajęcia"48. Orwell jako biały mężczyzna sprawował władzę nad birmańskimi robotnikami i tłumił wszelkie przejawy buntu, nigdzie jednak nie wspomniał o tym, że jego własna rodzina miała birmańskie korzenie. Zarówno jego wujek, jak i cioteczny dziadek od strony matki wzięli sobie za żony rodowite Birmanki; w konsekwencji kuzyni mieli mieszane pochodzenie etniczne. Jego babcia Thér?se nosiła się po birmańsku, wydawała wielkie, mieszane pod względem rasowym przyjęcia (co w tamtym czasie było zakazane), a pod koniec życia "zniknęła" pośród przedstawicieli birmańskiej społeczności. Jej śmierć nie została nigdzie zarejestrowana.

Władza kolonialna po części opierała się na władzy seksualnej. Seks z miejscowymi kobietami traktowano jako naturalną korzyść płynącą z pracy na rzecz imperium i kiedy żona gubernatora rozpoczęła kampanię zachęcającą Brytyjczyków do poślubiania ich konkubin albo zaniechania kontaktów seksualnych z Birmankami, dostała odpowiedź na piśmie o następującej treści: "zero dymania, zero ropy naftowej"49. Orwell często odwiedzał domy publiczne w dzielnicy portowej Mulmejn, gdzie pewna biedna nauczycielka podjęła pracę wraz ze swoimi trzema uczennicami szóstej klasy50.

Czytając Orwella, widzimy, jak młody chłopak z matriarchalnej, różnorodnej rasowo rodziny wkracza w wiek męski w świecie, w którym kobiety oraz przedstawiciele innych ras muszą być poniżani po to, by biali mężczyźni mogli znaleźć się w centrum. Żył w systemie państwowym opartym na hipokryzji i tyranii, który był politycznie odpychający, a jednocześnie upajał na poziomie osobistym. Orwell zyskiwał coraz głębszy - i coraz bardziej krytyczny - wgląd w mechanizmy władzy: u podstaw imperium leżał despotyzm, którego celem była grabież. Wszystko opierało się na rasizmie, "złożonym systemie myślowego oszustwa"51, w którym skolonizowane społeczeństwo traktuje się jak podludzi, dlatego można ich okraść z pracy, dóbr osobistych i życia.

W takim systemie ciemięzca nie poczuwa się do winy za przestępstwa popełniane przeciwko podbitemu narodowi nie dlatego, że się ich wypiera, ale dlatego, że nie uznaje owego narodu za równy sobie.

Kiedy czytam o tym, czego doświadcza Flory, siedząc w tym małym klubie i czując, jak zżera go "nienawiść do własnych rodaków", sięgam po niezwykłe słowa napisane w następnym pokoleniu przez Jamesa Baldwina, by lepiej zrozumieć całą tę sytuację:

Nie może być tak, że autorzy spustoszenia są niewinni52. To niewinność sama w sobie stanowi zbrodnię.

Orwell powoli stawał się człowiekiem, który za kilka lat miał nadać owemu poczuciu fałszywej niewinności osobną nazwę, wymyślając tym samym jeden z najsłynniejszych neologizmów XX wieku: dwójmyślenie.

Jednak jego odkrycie dotyczące zachłanności władzy w koloniach nigdy nie rozciągnęło się na relacje między płciami. Orwell pozostał ślepy na pozycję kobiet, choć sam kupował dziewczyny53 za kilka rupii.

Osiem lat przed tym, nim poznał Eileen, wrócił do Wielkiej Brytanii. Miał prawie dwadzieścia pięć lat i z powrotem zamieszkał w domu rodzinnym w Southwold. Zarabiał jako korepetytor, dzięki czemu mógł pozwolić sobie na pisanie. Chciał mieć dziewczynę albo żonę. Odwiedził Jacinthę, swoją nastoletnią miłość, ale ona z jakiegoś powodu - sam już nie pamiętał z jakiego - nie chciała się z nim spotykać. Wdał się w romans z Eleanor Jaques, dziewczyną swojego przyjaciela Dennisa Collingsa, z którą kochał się w lesie. Ale Eleanor nie miała ochoty wychodzić za niego za mąż, ponieważ wydawał jej się "ponad miarę cyniczny albo ponad miarę sardoniczny"54. Kręcił się też wokół dziewczyny z sąsiedztwa, Dorothy Rogers, aż przepędził go jej narzeczony55 na motocyklu.

Zakochał się w Brendzie Salkeld, "prostolinijnej, inteligentnej i samodzielnie myślącej"56 nauczycielce wychowania fizycznego, córce duchownego. Brenda nie chciała z nim sypiać, ale rozmawiała z nim o jego twórczości, a on pisał do niej intymne listy. "Kiedy poruszaliśmy temat małżeństwa - wspominała - powiedział mi, że powinnam zerwać kontakt z braćmi, na co mu odpowiedziałam: "Nie bądź śmieszny. Kocham swoich braci"". Wtedy się roześmiała, ale po latach przypomniała sobie tę dziwną chęć sprawowania kontroli poprzez izolację. "Nie powinieneś pisać o ludziach57 - powiedziała mu - bo nie masz o nich bladego pojęcia. Nawet samego siebie nie rozumiesz".

Orwell polegał na kobietach na każdym kroku. Poprosił swoją przyjaciółkę, poetkę Ruth Pitter, żeby pomogła mu przy jego wierszach. Ruth znalazła mu mieszkanie w Londynie, gdzie klepał taką biedę, że ogrzewał zziębnięte ręce nad płomieniem świecy. W tym czasie zaczął pisać opowiadania "pod przykrywką", udając włóczęgę, by lepiej poznać warunki życia klasy pracującej z East Endu, robotników sezonowych, zbieraczy chmielu i kloszardów. Na początku 1928 roku wyjechał na osiemnaście miesięcy do Paryża, gdzie mieszkała jego ciotka Nellie, czarująca, ekstrawagancka starsza siostra matki. Nellie, aktorka, sufrażystka, socjalistka i esperantystka, udzieliła mu finansowego wsparcia, a także skontaktowała go z agentem i wydawcami. Orwell próbował swoich sił jako dziennikarz i reporter, pracował też jako plongeur - pomywacz - w eleganckim hotelu.

Po powrocie z Paryża znów zamieszkał z rodzicami w Southwold, gdzie na plaży poznał Mabel Fierz. Mabel i jej mąż, kierownik fabryki stali, mieli w mieście dom wakacyjny. Starsza od Orwella kobieta była zamożna, interesowała się literaturą i miała koneksje. Poradziła mu, żeby wrócił do Londynu, jeśli poważnie myśli o karierze pisarza, zainstalowała go w swoim domu w Hampstead i wprowadziła do środowiska literackiego, poznając go z agentami, wydawcami i naczelnymi redaktorami magazynów. Któregoś razu, zniechęcony odrzuceniem Na dnie w Paryżu i w Londynie, rzucił w nią rękopisem, mówiąc: "Spal to, a sobie zostaw spinacze"58. Jednak Mabel, zamiast zniszczyć książkę, wysłała ją do Leonarda Moore'a, znajomego agenta. Kiedy on również odrzucił powieść, ponownie przyniosła mu rękopis do gabinetu i zaczęła wiercić dziurę w brzuchu59, żeby przeczytał go jeszcze raz. W końcu Moore zgodził się reprezentować Orwella i został jego agentem już do końca życia.

Powieść Na dnie w Paryżu i w Londynie ukazała się w 1933 roku pod pseudonimem George Orwell - żeby, jak twierdził sam autor, oszczędzić ojcu wstydu, gdyby okazała się klapą. W tym czasie Mabel znalazła mu mieszkanie u swojej znajomej Rosalind, a potem kolejne, za które, o czym nie miał pojęcia, płaciła część czynszu60. W którymś momencie łączącej ich przyjaźni zostali kochankami. Zwierzał jej się z sekretów, o których nie mówił nikomu innemu61.

Mabel, już jako sędziwa kobieta, udzieliła kilku wywiadów62 w kanadyjskich mediach. Na nagraniach brzmi jak osoba pewna siebie, wyzwolona, bystra63. Jednak biografowie bagatelizują jej wysiłki, miłość, wielkoduszność i znajomości, redukując postać Mabel do "energicznej, upartej kobiety w średnim wieku, która postrzegała siebie jako łowczynię talentów, jako kogoś w rodzaju Egerii" (rzymskiej nimfy), a nawet "lekko nawiedzonej dziwaczki"64.

Niedługo przed poznaniem Eileen, dzięki kontaktom ciotki Nellie, Orwell dostał pracę w prowadzonej przez jej przyjaciół socjalistycznej księgarni w Hampstead. Miał wolne popołudnia i wtedy pisał. Pracował na materiale własnego życia. Pracował naprawdę ciężko. Właśnie wyszła jego druga powieść, Córka proboszcza (zainspirowana relacją, którą próbował nawiązać z Brendą). Zaczął też pisać recenzje dla lewicowego magazynu "The Adelphi", którego właścicielem i redaktorem naczelnym był zamożny, życzliwy, przesadnie skromny kawaler Richard Rees - ten drugi wysoki, wyliniały mężczyzna przyklejony do kominka wspomnianego brzemiennego w skutki wieczoru.

Richard Rees

Richard jest tutaj od początku i będzie już do samego końca. Nigdy się nie ożeni. Interesuje go literatura, polityka i - z przyczyn, o których w ogóle nie mówi - zbawienie. Ma łagodne usposobienie; rany szarpane zachowuje dla siebie. Jak sam twierdzi, jako produkt dysfunkcyjnej rodziny, Eton i Cambridge, to "raczej dzięki łaskawej opatrzności65, a nie im wszystkim, nie stałem się ewidentnym kretynem". Rees został socjalistą, wierząc z "naiwnością idioty", że może pomóc zmieniać społeczeństwo, co po latach uznał za "przejaw własnego nieprzystosowania"66.

Pamiętał o wszystkich wadach swojego przyjaciela i jednocześnie nadal mógł go kochać. Uważał, że Orwell to "na pierwszy rzut oka najbardziej bezproblemowy i sympatyczny człowiek na ziemi. Miły, dowcipny, błyskotliwy, troszczący się o innych, łagodny; ale nieprzewidywalny. Jednak łatwo sobie wyobrazić, że pod powierzchnią - kontynuował Rees - mógł być "trudny". Prawdę mówiąc, pod powierzchnią był wyjątkowo zdystansowany i powściągliwy - przepełniał go niespotykany wręcz pudor" (czyli wstyd, kolejna rzecz, której Rees nie wyjaśnia). Mimo całej swojej miłości do Orwella Rees przyznał otwarcie: "Nigdy nie miałem poczucia, że zna się na ludziach. Sprawiał wrażenie kogoś, kto nie bardzo wie, co się dzieje w głowach jego najbliższych". Wynikało to zapewne z faktu, że "nigdy tak naprawdę nie zwracał uwagi na drugiego człowieka"67.

Reszta tekstu dostępna w regularnej sprzedaży.