Spis treści

Strona tytułowa Dedykacja Epigraf I 1 2 Strona redakcyjna

Lista stron

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47

Punkty orientacyjne

Okładka Strona tytułowa Dedykacja Epigraf Prawa autorskie

2

Podróż, najpierw do Paryża, a następnie przez Szwajcarię i Mediolan aż do Wenecji, upłynęła w większości w przyjemnej atmosferze, gdyż na szczęście nie towarzyszyły jej liczne uciążliwe i często irytujące niedogodności czy komplikacje, jakie zazwyczaj wiążą się z przejazdem koleją. Należy jednak odnotować jeden niepokojący incydent, ponieważ okazał się w małym stopniu proroczym zwiastunem tajemnic i nieszczęść, jakich miałem później doświadczyć.

Na dworcu Gare du Nord, gdzie mimo wczesnej pory panowały tłok i zgiełk, wstąpiłem do trafiki, aby zaopatrzyć się na czas pobytu poza domem, ponieważ zapomniałem zabrać ze sobą stosownych zapasów cygar Hoyo de Monterrey, mojej ulubionej marki.

Sprzedawca wydał mi się nieco podejrzany; raczej nie Francuz, pomyślałem, choć z wyglądu na pewno jakiś typ romański, może nawet Włoch, co dobrze by pasowało. Narobił sporo zamieszania przy wydawaniu reszty, ewidentnie próbując mnie, swego klienta, oszukać - próbę tę, zapewniam, szybko udaremniłem. Kiedy wyrwałem się wreszcie ze szponów tego łotra, odwróciłem się i stwierdziłem, że moja żona zniknęła z ławki na peronie, na której usiadła, by na mnie poczekać. Stałem z ręką opartą na biodrze i pudełkiem cygar pod pachą, szukałem jej wzrokiem i przelewałem na nią resztki irytacji wywołanej przez tego niegodziwca z trafiki. Gdzie się podziała ta przeklęta kobieta? Nigdzie nie było jej widać.

W znajomym otoczeniu spokojnie czekałbym na jej powrót, ale nawet w najlepszych okolicznościach nie należę do osób łatwo znoszących podróże, a zgiełk, dym i kurz w powietrzu wokół mnie na stacji w połączeniu z mieszanką obcych akcentów i nieznanymi woniami, które atakowały mnie ze wszystkich stron, sprawiły, że moje skronie zaczęły pulsować bólem, a nerwy napięły się jak postronki. W tym stanie silnego stresu zacząłem się nawet zastanawiać, czy nie pomyliłem ławki, przy której zostawiłem żonę, i ruszyłem najpierw w jednym, a potem drugim kierunku, popychany i szturchany przez tłum, w nadziei, że znajdę ją czekającą na mnie gdzie indziej. Wszystkie miejsca zajmowali rozdrażnieni, zmęczeni pasażerowie, jednak Laury, kruczowłosej piękności o długich, gęstych lokach, ciężkich i lśniących jak skrzydła ptaka - dla mnie jej włosy stanowiły dosłownie koronę jej uroku - wśród nich nie było.

Wróciłem i ustawiłem się przy trafice, zamierzając mimo coraz większego wzburzenia ponownie przemyśleć ostatnie dziesięć minut i spróbować przypomnieć sobie dokładne miejsce, w którym ostatni raz widziałem żonę.

Co miałbym począć, zastanawiałem się w panice, gdyby się okazało, że straciłem ją na zawsze?

Ta przerażająca perspektywa natychmiast nasunęła mi na myśl obraz wielkiej, szerokiej, kościstej twarzy zmarłego Willarda Rensselaera, jego przenikliwego spojrzenia oraz sterczących wąsów, które kojarzyły mi się z tymi zgarniaczami, jakie widywałem na ilustracjach w czasopismach, mocowanymi na przedzie amerykańskich pociągów parowych, pędzących tam i z powrotem przez prerie, których rozległe połacie, o czym nie musiałem sobie przypominać, zostały zakupione, a raczej bezceremonialnie zagarnięte przez mojego łapczywego teścia: "Willard Rensselaer, król kolei" - tak nazwała go popularna prasa, co miało stanowić sarkastyczny hołd, jednak jego adresat traktował to jako wielką pochwałę.

Przyznaję, ogarnęło mnie poczucie wstydu i irytacji, że pierwszą osobą, o której pomyślałem, był mój teść, oraz to, co ten wielki człowiek by powiedział i co by zrobił, gdyby wciąż żył i mógł usłyszeć, jak nieudolny i nieodpowiedzialny okazał się jego zięć, bo zgubił jego córkę na peronie paryskiego dworca kolejowego.

Laura, rzecz jasna, wkrótce się pojawiła.

Wyszła, żeby się rozejrzeć po okolicy, jak mi powiedziała tonem tak nonszalanckim, że w tych okolicznościach wydał mi się niemal obraźliwy - czyż nie widziała, jak wielki niepokój wywołało we mnie jej nagłe zniknięcie? - i skorzystała z okazji, by kupić od Cyganki przy straganie niewielką poduszkę o zapachu lawendy, na której mogłaby złożyć głowę, gdy nasz pociąg będzie sunął z łoskotem po długim łuku na południe przez kontynent. Nie bez trudu powściągnąłem wzburzenie i zadowoliłem się jedynie ostrą uwagą, że nie należy dłużej się ociągać, pociąg lada chwila bowiem odjedzie, po czym odwróciłem się na pięcie i ruszyłem przed siebie szybkim krokiem, a Laura musiała dosłownie biec, by za mną nadążyć.

Myśl o tym drobnym akcie zemsty i innych podobnych czynach miała później napawać mnie poczuciem winy. Gdybym tylko mógł cofnąć czas, powstrzymać się od choćby jednego takiego postępku, tylko jednego, zyskałbym, jak sądziłem, przynajmniej odrobinę ukojenia w obliczu zamętu, strachu i ostatecznej katastrofy, które - gdybym tylko o tym wiedział - czekały mnie w przyszłości.

Do Wenecji dotarliśmy wieczorem. Zgodnie z moimi ponurymi przewidywaniami, wychodząc z dworca kolejowego, zastaliśmy zapadający zmrok spowity posępną, lodowatą mgłą, w której lampy gazowe wzdłuż obu kamiennych brzegów kanału świeciły niczym główki mleczy.

Palazzo Dioscuri, gdzie mieścił się wynajęty przez nas apartament, znajdował się daleko, na przeciwległym końcu Canal Grande, jak zapewnił nas bagażowy nie bez, co zauważyłem, ledwo powstrzymywanego uśmieszku złośliwej satysfakcji - ten prostak nie miał co liczyć na napiwek ode mnie, to było pewne.

Laura nalegała, byśmy popłynęli gondolą. Wydała okrzyk zachwytu na widok tych, w moich oczach złowrogich, łodzi, które czekały w rzędzie przy nabrzeżu naprzeciwko wyjścia ze stacji, to unosząc, to znów opuszczając swe dumne pozłacane dzioby niczym stado koni wyścigowych o lśniących kłębach, stłoczonych przy linii startu. Ostatecznie posłuchała rady pogardliwego tragarza: stwierdził on, że skoro droga jest tak długa, a gondola to środek transportu tak powolny, powinniśmy zadowolić się tramwajem wodnym, czyli vaporetto, jak nazywa się taki prom po włosku. Była to prosta, niezgrabna łódź, która jednak pomieściła nas wygodnie wraz z niezliczonymi kuframi, walizkami i pudłami na kapelusze - Laura nie miała bowiem w zwyczaju podróżować z niewielkim bagażem - i odbiła od nabrzeża, wykonując coś w rodzaju ociężałego piruetu, po czym ruszyła z głośnym sapaniem po ciemnych, rozkołysanych wodach kanału.

Niezmiernie rozdrażniło mnie to, że rozmowy z tragarzem na temat transportu prowadziła w całości moja żona; jej znajomość włoskiego - władała biegle kilkoma językami, które przyswoiła sobie podczas lat spędzonych na szwajcarskiej pensji dla panien - wywoływała we mnie kompleksy i przygnębienie, a nawet, choć nie wierzyłem, by taka była mojej małżonki intencja, sprawiała, że czułem się niejako poniżony.

Ta nocna podróż wąską drogą wodną okazała się dla mnie doświadczeniem osobliwym i niepokojącym. Owszem, stanowiło to jakieś novum i w pewnym stopniu coś interesującego, a wielkie, blade pałace, oświetlone migoczącymi lampami olejowymi i kinkietami, powinny były zrobić na mnie ogromne wrażenie. Jednak ażurowa kamienna rzeźba tych pałacowych fasad, do której podziwiania Laura wielokrotnie mnie zachęcała, była w mojej ocenie niczym więcej, jak tylko świadectwem długotrwałego, nieuchronnego rozkładu, szczególnie u podstaw murów, gdzie przez wieki działanie pływów osłabiło samą strukturę fundamentów - o ile w ogóle można powiedzieć, że te budowle miały jakieś fundamenty, nie licząc kilku nasiąkniętych wodą drewnianych pali - przez co wydawały się podarte i postrzępione, niczym brudne i przemoknięte rąbki spódnic staruszek cierpiących na puchlinę wodną.

La Serenissima, w rzeczy samej! - pomyślałem sarkastycznie.

Moja żona zwróciła uwagę na panującą tam ciszę, która jej zdaniem oddawała istotę cichego romantyzmu; dla mnie zaś każdy dźwięk dobiegający z tych cuchnących zaułków i rozchodzący się po zmętniałych połaciach mieniącej się od czasu do czasu złowrogo ciemnej wody był niczym sekretne wezwanie - podstępne, prowokujące, pełne kpiny i groźby. Również mgła ciążyła mi na sercu, sprawiając, że czułem, jakby moje płuca przesiąkły wilgocią i zakleiły się flegmą.

Tragarz miał rację, droga była długa.

W końcu wysiedliśmy przy Placu Świętego Marka, przed nami po jednej stronie stał Pałac Dożów, a po drugiej imponująca, choć niezbyt urodziwa, wysoka ceglana dzwonnica. Niecałe dwa lata później wieża ta miała znienacka runąć pod własnym ciężarem, zamieniając się w piramidę pyłu i gruzu, by później zostać odbudowaną, z niewytłumaczalnej przyczyny, w całej swojej dawnej brzydocie.

Zmrok zapadł już całkowicie, ale na wielkim placu, który - jak sobie przypomniałem - Napoleon trafnie określił mianem "salonu Europy", kręciło się mnóstwo ludzi, głównie par, okutanych w peleryny i grube płaszcze chroniące przed chłodem i wilgocią. Vaporetto odpłynęło, a odgłos jego silnika rozchodził się w dusznym, wilgotnym powietrzu niczym pluskotliwe, rytmiczne bicie bębna i nagle, gdy nie doczekawszy się napiwku, krzywiący się gniewnie tragarz zostawił nas, moja żona i ja znaleźliśmy się sami na nabrzeżu, otoczeni stosem bagaży, zupełnie nie wiedząc, w którym kierunku mamy się udać ani jak tam dotrzeć.

Właśnie wtedy z cienia wyłoniła się postać, a raczej wysunęła ukradkiem - niski, nieokrzesany osobnik w znoszonym ciemnozielonym płaszczu i skórzanych kamaszach. Podszedł do nas, zdjął czapkę i wypowiedział kilka słów, z których - ku mojemu rozczarowaniu - nie zrozumiałem ani jednego; naiwnie wyobrażałem sobie, że po przybyciu do Włoch poprzez swego rodzaju językową osmozę w jakiś sposób samoczynnie przyswoję sobie umiejętność mówienia po włosku. Postawa tego człowieka, gdy tak stał przed nami, zgarbiony, skręcając czapkę w dłoniach, miała wyrażać głęboki szacunek, może nawet uniżoność, ale byłem pewien, że za tą przesadną demonstracją poddaństwa dostrzegam rozbawienie i ironiczną kpinę.

Jak wkrótce się dowiedzieliśmy, nazywał się Beppo; przypuszczałem wtedy i nadal przypuszczam, że to przezwisko lub jakieś błazeńskie zdrobnienie. Był starszy, niż się wydawał na pierwszy rzut oka; wziąłem go za młodzieńca, ale gdy przyjrzałem mu się bliżej, dostrzegłem bruzdy w jego ziemistych policzkach i gęste, głębokie zmarszczki rozchodzące się promieniście od kącików ust i oczu. Jego włosy, które początkowo zdały mi się czarne, miały w rzeczywistości kolor brudnego blondu i wystawały w postaci przetłuszczonych loków spod czapki. Cuchnący oddech czuć było z odległości dobrego metra, a kiedy się uśmiechał - choć to, co pokazywał, przypominało bardziej grymas niż uśmiech - dało się dostrzec, że po lewej stronie na górze brakuje mu zęba, w wyniku czego powstała szczelina, przez którą od czasu do czasu niczym jaszczurka wysuwał ostry czubek chropowatego, szaroróżowego języka. Wyglądał, jak mi się wydawało, nie jak pachołek, ale raczej jak jakiś podejrzany kuglarz, powiedzmy wędrowny grajek lub aktor z commedia dell'arte, odgrywający rolę po części komicznego, po części nikczemnego sługi.

Laura przemówiła, znów w lokalnym narzeczu, a lokaj - czy kimkolwiek był - skłonił się głęboko i odpowiedział płynnie szybkim, szorstkim zaśpiewem, który stanowił całkowite przeciwieństwo łagodnej melodii włoskiego w ustach mojej żony, do tego stopnia, że można by pomyśleć, iż mówią różnymi językami - co, jak miałem się wkrótce przekonać, w pewnym sensie było prawdą, gdyż Wenecjanie posługują się własnym dialektem, na który często zdarza im się przechodzić w rozmowie. Przez jego zduszony, chrapliwy głos pomyślałem, że w przeszłości musiał doznać poważnego urazu strun głosowych, ale jak niebawem miałem się po wielokroć przekonać, mówili tak wszyscy służący w tym mieście - brzmieli ostro i wydawali się przepełnieni gniewem.

Człowiek ów na powrót nałożył czapkę i zniknął w cieniu, a zanim zdążyłem zapytać żonę, kim mógł być i co jej powiedział, pojawił się ponownie, pchając dwukołową, płaską drewnianą taczkę, na której zaczął układać bagaże. Wykonywał tę czynność tak niedbale i z takim lekceważeniem wobec naszych rzeczy, że miałem ochotę mu to wypomnieć, ale nie znając odpowiednich słów, musiałem milczeć i znów - co często się powtarzało w kolejnych dniach - z trudem znosiłem tę narzuconą mi, bezsilną niemotę.

Zastanawiam się, w jakim stopniu nieznajomość języka włoskiego przyczyniła się do mojego upadku? Kiedyś wmawiałem sobie, że tylko mi się wydaje, iż ludzie, w tym moja żona, rozmawiają o mnie otwarcie w mojej obecności, pewni, że nie zrozumiem ani słowa; teraz jednak wiem: to wcale nie były wyłącznie urojenia.

Sługa, mozolnie pchając taczkę - jakąż to pantomimę uczynił z tego wysiłku - poprowadził nas w lewo wzdłuż wilgotnych i lśniących kamieni nabrzeża, a my podążyliśmy za nim. Zauważyłem, jak omija garbaty most i gwałtownie skręca w prawo; kiedy go dogoniliśmy, znikał w zaułku ledwo dość szerokim, by przejechała tamtędy taczka.

Jedynym źródłem światła była tu pojedyncza świeca z knotem z sitowia, umieszczona w metalowym świeczniku ponad nami, mniej więcej w połowie wysokości ściany. Miałem wrażenie, że oto znalazłem się nagle w dawnych, mroczniejszych czasach, a między łopatkami poczułem mrowienie, jakbym spodziewał się sztyletu zabójcy.

Natomiast Laura, doświadczona podróżniczka, najwyraźniej czuła się w tym egzotycznym otoczeniu jak w domu; musiałem przyznać, że w naszej obecnej sytuacji - gdy trzeba było porozumieć się ze służbą i nią dyrygować - to ona przejęła inicjatywę, choć miała talent do nadawania rozkazom pozorów przyjaznych sugestii. Ależ sprytna z niej była istota. I to pod wieloma względami. Nawet w połowie nie wiedziałem wówczas, jak bardzo.

Kiedy szliśmy, wsunęła mi rękę pod ramię, przyciągając mój łokieć mocno do swoich żeber i do ciepła swojego boku, i uśmiechnęła się do mnie, a jej oczy zabłysły radością.

- Ach, mój drogi, czyż to nie cudowne? - szepnęła, a w jej głosie zabrzmiało niecodzienne ożywienie. - W końcu jesteśmy tu razem, w Wenecji!

Pomimo uwodzicielskiej mocy jej słów wydawało mi się, że słyszę w nich - jak to często bywało w momentach bliskości między nami - stłumioną, kruchą nutę; taką jak, nie mogłem powstrzymać się od tej myśli, u nadzwyczaj utalentowanej aktorki, gdy sztuka zbyt długo nie schodzi z afisza, aktorki znudzonej swoją rolą, ale zmuszonej nadal grać ją z takim samym ciepłem i blaskiem. Jak zwykle skarciłem się za to, że dopuściłem do siebie tak nielojalne skojarzenia. To jej naturalny sposób bycia, powiedziałem sobie, zawsze wydaje się nieco wyniosła, nieobecna; to część tej chłodnej postawy, tak chłodnej jak dotyk jej dłoni na mojej - puściła moje ramię - a to kolejna z cech, które w niej podziwiałem, choć może się to jawić czymś paradoksalnym.

Na końcu zaułka wyłonił się przed nami wysoki, surowy budynek z szerokimi okutymi żelazem drzwiami, a nad nimi na zardzewiałym haku zwisała niezapalona lampa. Tutaj nasz cicerone zatrzymał się i odwrócił, by do nas przemówić.

- Il palazzo! - zawołał chrapliwie, wskazując ręką i uśmiechając się szeroko.

Ściana Palazzo Dioscuri - tylna, jak wkrótce miałem się przekonać - gdy zbliżaliśmy się do niej z żoną w drżącym świetle świecy, wyglądała na tak wysoką i szeroką jak czoło klifu i była pusta, pomijając kilka rozrzuconych, niewielkich kwadratowych okien wyciętych w grubym kamieniu; żadne z nich nie znajdowało się na tej samej wysokości, wszystkie były też rozmieszczone w różnych odległościach od siebie.

Gdy spojrzałem w górę, dostrzegłem - a przynajmniej tak mi się wydawało - niewyraźny, migotliwy zarys kobiecej twarzy za szybą jednego z tych głęboko osadzonych otworów.

Nie mogłem być wtedy pewien, nie byłem też pewniejszy później, czy rzeczywiście widziałem ludzkie oblicze, ale cokolwiek to było, naprawdę coś zobaczyłem, nie miałem co do tego wątpliwości, nawet jeśli okazałoby się to jedynie złudzeniem świetlnym, a raczej grą cieni, gdyż zaułek wręcz w nich tonął: płomień na wiązce nasączonego olejem sitowia ledwo rozjaśniał to miejsce. W tym momencie nie było już nic, co mogłoby mnie zaskoczyć lub wprawić w zakłopotanie; po całodziennej i całonocnej podróży - pociągiem, promem, znowu pociągiem, a na koniec na pokładzie hałaśliwej łodzi parowej - znajdowałem się w stanie, który całkowicie predysponował mnie do halucynacji.

Najdziwniejsze było to, że chociaż obraz twarzy lub czegoś, co twarz przypominało, dostrzegłem w tym oknie jedynie przez mgnienie oka, od razu poczułem, że ją rozpoznaję. W istocie, w tej ulotnej chwili ogarnęło mnie przekonanie, że osoba czy też zjawisko spoglądające z góry to ktoś, z kim byłem lub zwykłem dawniej być blisko zaznajomiony, choć - i w tym właśnie tkwiła zasadnicza osobliwość tej sytuacji - za nic w świecie nie potrafiłbym powiedzieć, kim owa postać mogła być ani w jaki sposób mogłem ją znać. Mimo to miałem pewność, pewność tak absolutną, jak to tylko możliwe, że ten widmowy obraz był mi w jakiś sposób znajomy, a co więcej - i to było jeszcze osobliwsze - że miał związek z dręczącym mnie od tak dawna snem o pustym pokoju o zmierzchu, o strzępku jedwabiu na stole i o ciemnym morzu w oddali.

Wtedy ów stwór, Beppo, wyciągnął z jakiejś ukrytej kieszeni ogromny żelazny klucz, włożył go do niszczejącego zamka, przekręcił ze zgrzytem, oparł się ramieniem o wielkie kwadratowe skrzydło drzwi i z trudem je otworzył.

Reszta tekstu dostępna w regularnej sprzedaży.

1

Zmierzch, pusty pokój, skrawek czarnego jedwabiu na marmurowym blacie, ciemniejąca woda w oddali. O takiej właśnie scenie, bez żywego ducha, mrocznej i cichej, śniłem od miesięcy, często przez dwie lub trzy noce z rzędu; zawsze ten sam sen, ten sam obraz, mniej więcej, raczej więcej niż mniej. Cóż to znaczyło, co to oznaczało? Nie wiedziałem, nie potrafiłem odgadnąć, a tajemnica dręczyła mnie z niemal równą mocą co sam sen. Uznałem, że musi mieć jakiś związek z Wenecją, ponieważ właśnie w Wenecji mieliśmy z żoną spędzić pierwsze miesiące nowego roku - a jak się złożyło, również nowego stulecia - i naturalnie bardzo zaprzątało mi głowę to zagadkowe, by nie powiedzieć widmowe miasto, położone pośród bagien, jakby wbrew naturze.

Poza powtarzalnością najbardziej niezwykłe w tym śnie było to, że nieliczne przedmioty, które się w nim pojawiały - stół, płat zmiętej tkaniny, okno wychodzące na coś, co, jak wiedziałem, musiało być laguną - wydawały mi się znajome do tego stopnia, że kiedy się obudziłem, zdezorientowany i niespokojny, z suchością w ustach i zaplątany w wilgotną pościel, miałem pewność, że pokój ze snu to pokój w Wenecji, który odwiedziłem, a nawet więcej, niż odwiedziłem - w którym mieszkałem. Jak to jednak możliwe, skoro nie znałem tego miasta, nigdy tam nie byłem?

Ale wtedy, próbując to zrozumieć, powiedziałem sobie: czyż nie tak jest ze wszystkimi miejscami, rzeczami i ludźmi, o których śnimy - że wydają się nam zwyczajne i znajome, a jednocześnie niewyobrażalnie obce?

Nazywam się Dolman, Evelyn Dolman. Z zawodu jestem literatem. Być może słyszeliście o mnie w swoim czasie, gdyż w okresie, który w naszej coraz bardziej sfrancuziałej epoce zaczęto nazywać fin de si?cle'em, czyli w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku, cieszyłem się niejaką popularnością. Słowa "zawód" używam tu celowo. Pisałem książki, opowiadania, sztuki teatralne, a poza tym sporo tekstów publicystycznych, kierując się prostym i wyraźnym celem: wyrobić sobie nazwisko i zarabiać tym na życie. Jeśli odniosłem sukces, niech by i umiarkowany, to nie dzięki natchnieniu - cokolwiek miałoby to oznaczać - ale za sprawą surowej dyscypliny i wytrwałej pracy. Za wzór stawiałem sobie takie osobistości jak Henry Mayhew, Bernard Shaw i oczywiście H. G. Wells, którego pewnego razu spotkałem, a przynajmniej wpadłem na niego, w siedzibie jakiegoś wydawcy.

Czerpałem dumę ze swojej pracy. Wykonywałem ją sumiennie i starannie, z dbałością o najdrobniejsze szczegóły. Za cel obrałem sobie zabawiać czytelnika, a gdy nadarzy się ku temu okazja, pobudzać jego umysł i doskonalić charakter. Poza tym...

Och, dość już tego. Zaczynam brzmieć niczym Uriasz Heep. Co więcej, niczym twórca Uriasza Heepa. To nie ja. Moje skromne ambicje, ma rzemieślnicza duma... - pff!

Prawda jest taka, że postanowiłem zostać mistrzem języka i z czasem dołączyć do grona nieśmiertelnych. Mayhew? Karzeł. Shaw? Też mi coś! A co do tego rozpustnika Wellsa, lepiej nawet nie zaczynajmy. Nie, ja zamierzałem brać przykład z najpotężniejszych bestii literackiej dżungli: z Henrych Jamesów, George'ów Eliotów, Conradów, Hardych i Fordów Madoxów Fordów. Nie wspominając o Flaubertach i Tołstojach. Nie wspominając o Szekspirach! Nie było olbrzyma, ponad którego mocarne ramiona nie sięgałaby moja ambicja, ani też smukłego lamparta, którego oka nie przebiłoby moje pióro, ów sztylet stalowy. Cóż to nieszczęsny, na wpół szalony Kleist powiedział wielkiemu Goethemu? "Zerwę wieniec laurowy z twych skroni!" Dolman zatem miał pozostawić po sobie istny las głów pozbawionych wieńców. Zamierzałem ich wszystkich przyćmić pisarską maestrią!

I oto kim się stałem: podrzędnym pismakiem za trzy grosze.

Pozwólcie, że przedstawię największe ze swoich osiągnięć. Kopalnią złota okazały się Przewodniki dla laika po miastach katedralnych południowej Anglii, które - poniekąd ku mojemu zaskoczeniu - spotkały się z ciepłym przyjęciem, gdy ukazywały się w serii co roku przez całą ostatnią dekadę XIX stulecia. Te poręczne tomiki nadal się sprzedają, choć w niewielkim nakładzie. Odnotowałem, iż mój wydawca, ów łajdak i tchórz, po cichu usunął moje nazwisko ze strony tytułowej najnowszych przedruków. Tak więc stoję teraz w jednym szeregu ze starym Farringdonem, mym łagodnym antykwariuszem, z którego obszernej wiedzy na temat lektoriów, rozet i całej reszty czerpałem obficie w Przewodnikach, aczkolwiek, z przykrością to wyznaję, bez podziękowań ani wzmianki o źródle. Moje recenzje książek, opowiadania i eseje na temat bieżących spraw drukowano we wszystkich popularnych periodykach, takich jak "Punch" i "Strand". Gazety ogólnokrajowe również regularnie zamawiały u mnie artykuły, i to nie zawsze o lekkiej tematyce. Przez pewien czas trwały nawet rozmowy o wysłaniu mnie do Kolonii Przylądkowej, bym relacjonował stamtąd bojowe zapędy Burów, uznałem jednak, że rozsądniej będzie nie wystawiać się na anglofobię tych porywczych osadników, zwłaszcza że zlecenie pochodziło od redakcji "Sheffield Evening Herald", a honorarium odzwierciedlałoby prowincjonalność gazety i jej skromny nakład.

Następnie powstała moja powieść Biedne dusze, napisana - nie, wypalona na kartach - w ciągu pięciu tygodni w przypływie słusznego gniewu, jaki wywołała we mnie nędza życia najuboższych warstw londyńskiego społeczeństwa. Rękopis przez większą część roku krążył po różnych wydawnictwach, jednak daremnie. Ostatecznie wydałem ją własnym sumptem i zostałem przy tym oszukany przez nikczemnego drukarza z siedzibą przy Fetter Lane, która później, ku mojej ogromnej satysfakcji, spłonęła doszczętnie w pożarze tak potężnym, że ogień stopił większość maszyn drukarskich. Książka doczekała się jednej wzmianki na łamach "Aberystwyth Observera", gdzie recenzent półanalfabeta określił mnie mianem "fałszywego furierysty" - sprawdziłem tego Fouriera i nie dostrzegłem związku mojej argumentacji z matematyką wyższą - do tego wyśmiał moje "niedopracowane teorie społeczne" oraz "sentymentalne wywody, które przyprawiają o mdłości".

Moja praca była zatem...

Dlaczego jednak uparcie posługuję się czasem przeszłym? Czyż nie jestem tu nadal, czyż wciąż nie piszę? Spójrzcie na tę stalówkę, jak sunie po stronicy, z cichym, właściwym tylko sobie szmerem, jak zapisuje linijkę po linijce. A jednak czuję, że podobnie jak poeta Keats prowadzę pośmiertne życie i że już złożyłem swój pożegnalny, niezręczny ukłon. Co się stało? O jakąż to skałę rozbiły się wszystkie moje plany i wielkie ambicje? Problem w tym, jak się wydaje, że nigdy tak naprawdę nie zacząłem. Wiecznie się wahałem. Myślę o tym pełnym zapału nowicjuszu, którym niegdyś byłem, i opłakuję go oraz wszystko, co mógłby osiągnąć; opłakuję go tak, jak opłakiwałbym brata o niebywałym talencie, powiedzmy, kolejnego Keatsa, który zmarł przedwcześnie.

Zważywszy na wszystkie te zawiedzione nadzieje i zamierzenia, na całą tę ponurą konieczność godzenia się z losem, łatwo sobie wyobrazić, jak wielki wstrząs, ba, jakie oburzenie przeżyłem, gdy znalazłem się w samym centrum mrocznych i tragicznych wydarzeń, które miały miejsce w pierwszych tygodniach tamtej zimy i które później stały się przedmiotem tak chorobliwej, histerycznej wręcz ciekawości prasy - omal nie napisałem "tej pamiętnej zimy", ale mając w pamięci szydercze komentarze niejakiego pana Jonesa z "Aberystwyth", postanowiłem odtąd unikać zbyt oczywistych frazesów, do których, przyznaję, miałem w przeszłości skłonność. To prawda, zginęła kobieta, jednak nie z mojej winy i będę to powtarzał, póki tchu w piersiach mi starczy. Rzecz jasna przedstawiono mnie jako nikczemnego łajdaka, najgorszego z najgorszych, mimo to zamierzam zabrać głos i przekazać światu prawdę o tym, co się wydarzyło w tych dziwnych dniach u progu stulecia. Ufam, że moja wersja tej bolesnej historii zostanie przyjęta za dobrą monetę i nikt nie pomyli jej z wytworami chorej fantazji jakiegoś estety, zamroczonego absyntem dekadenta, jednego z tych, co swoje czcze rojenia wylewali na kartach spodlałych czasopism, takich jak "Żółta księga" czy "The Savoy", na szczęście już nieistniejących. O tak - spójrzcie, jak zacieram dłonie, jak uśmiecham się mściwie. Po przebyciu piekła spalone ciało nie przestaje płonąć.

Zanim jednak przystąpię do opowiadania tej smutnej historii, zanim, że tak rzecz ujmę, ląd zniknie nam z pola widzenia w tej dalekiej podróży, powinienem krótko opisać, kim byłem, a może raczej za kogo się w owym czasie uważałem. Anglik, bez wątpienia, o ciemnych włosach, krępej postury, barczysty, z czołem ani zbyt wysokim, ani zbyt niskim; trzymający się prosto, energiczny w ruchach, a przede wszystkim szczery: szczery w spojrzeniu, szczery w mowie, szczery w zachowaniu. Żaden był ze mnie Beardsley ani tym bardziej żaden Wilde - broń Boże! Nie nosiłem się ekstrawagancko, ale z gustem, wytwornie, i do obuwia przywiązywałem taką samą wagę jak do bielizny. Niektórzy z moich ówczesnych znajomych mogliby rzec, że byłem nieprzystępny, może nawet nieco wyniosły, i to prawda, że choć daleko mi było do arystokracji, uważałem się za równie godnego jak każdy członek najznakomitszych klubów, od Athenaeum po Jockey, by przechadzać się po trotuarze przy St. James's Street czy zażywać uciech na Grands Boulevards Paryża. Zresztą, zapytałbym wtedy, dlaczego by nie? Czyż nie istnieje arystokracja ducha, która pozwala człowiekowi wznieść się ponad niski stan jego przodków?

Oto zatem ja, taki, jakim wówczas byłem: hardy, zadufany w sobie głupiec, wyfiokowany i napomadowany, w meloniku, muszce, garniturze w musztardową kratę i kamaszach - na pozór męski i zadowolony z siebie, wewnątrz zaś karzeł kipiący niepohamowaną żółcią i ressentiment. Wyobrażam sobie, że znaczna część rodzaju ludzkiego cierpi na tę samą przypadłość, tylko większość radzi sobie z tym, udając kogoś, kim nie jest. Zupełnie inna rzecz, gdy cię zdemaskują.

Po owej weneckiej débâcle, gdy brudny palec podejrzeń skierował się nieubłaganie w moją stronę, dziennikarze poczynali sobie ze mną wedle upodobania, aż w końcu stracili zainteresowanie i zajęli się dręczeniem jakiegoś innego bezbronnego nieszczęśnika. Zmusiłem się do wymazania z pamięci większości podłych oszczerstw, jakie padły pod moim adresem. Pamiętam jednak słowo w słowo osąd jednego ze znanych krytyków, który wyraził opinię, jakoby brakowało mi "jakiejś ostatecznej, decydującej miary ogłady i dobrego wychowania". Nie wiem, dlaczego rościł sobie prawo do takiej oceny, skoro nigdy go nie spotkałem, mimo to zniewaga ta dotknęła mnie głęboko, aż do żywego, i tam utkwiła. Równie dobrze mógłby nazwać mnie od razu łajdakiem niskiego stanu, a mniej by mnie to obeszło. Wszak to właśnie najsubtelniej sformułowane werdykty doprowadzają oskarżonych do łez.

Nagle ogarnęło mnie zmęczenie. Te niespokojne dni, te bezsenne noce. O zmierzchu w szczególności trudno jest wytrzymać. Mówi się, że zachód słońca na równiku trwa zaledwie chwilę, a ciemność zapada niemal od razu, łagodnie, niczym jedwabna zasłona. Tutaj jednak światło gaśnie powoli, trzyma się tego świata kurczowo z coraz to słabszą desperacją, niczym gruźlik na łożu śmierci.

Wciąż mnie to zaskakuje, zadziwia, że z własnej woli wybrałem na żonę Laurę Rensselaer, właśnie ją spośród wszystkich znanych mi młodych kobiet. O ile, oczywiście, to ja ją wybrałem, zgodnie z własną wolą.

Otaczała ją wówczas pewna reputacja - nie, nie tego rodzaju. Mam na myśli to, że często mówiono o niej w modnych salonach i co lepszych klubach. "Żywiołowa" - takim oto słowem ją określano. I rzeczywiście była żywiołowa, a jednocześnie tak samo uparcie nieodgadniona jak bohaterka romansu rycerskiego.

Spotkaliśmy się na wieczornym przyjęciu w rezydencji lorda i lady L. Nie potrafię dziś wyjaśnić, jak się tam znalazłem. To sama lady L. nas sobie przedstawiła. Już wtedy ogarnęło mnie oszołomienie, kręciło mi się w głowie na myśl, że oto trafiłem do tak elitarnego grona, teraz zaś stałem twarzą w twarz ze słynną córką znanego transatlantyckiego plutokraty, że jej chłodna, blada dłoń spoczywała delikatnie w mojej ręce. Niewiele mówiła, lecz bacznie mnie obserwowała. Odnosiłem wrażenie, dość niepokojące, ale jednocześnie osobliwie pochlebne, że jestem poddawany dokładnej ocenie, jakby dama lada chwila mogła skinąć głową, a ja zostałbym pochwycony pod łokcie przez dwóch usłużnych osobników w pasiastych kamizelkach i płóciennych rękawiczkach i zaprowadzony do ogromnego magazynu na tyłach sali aukcyjnej, gdzie owinięto by mnie w jutę i zapakowano do skrzyni, a potem natychmiast dokądś wysłano.

A więc: kto kogo wybrał?

Tak, okoliczności, w jakich poznałem moją przyszłą oblubienicę, były tylko jedną z wielu spraw, co do których - na zgliszczach minionych czasów - musiałem zrewidować swoje wcześniejsze założenia. Kolejną z nich była kwestia tego, kiedy i w jaki sposób wybraliśmy Wenecję na miejsce naszego zimowego wypoczynku. Sądziłem, że zdecydowaliśmy wspólnie, ale, jak zdałem sobie sprawę po wnikliwej refleksji, tak naprawdę decyzję podjęła Laura, z rozmysłem, i przedstawiła mi ją jako fait accompli, choć z najwyższą dyplomacją i subtelnością zamaskowała jej prawdziwy charakter, udając, że jest to kwestia, którą długo omawialiśmy i ustaliliśmy razem. Naturalnie dałem się nabrać.

Widzicie więc, co dostrzegła tamtego wieczoru w rezydencji państwa L. przy Grosvenor Square - nie biurko w stylu Ludwika XV ani nawet komodę chippendale, ale coś nadającego się do konsumpcji, niewinne, smaczne jabłko, powiedzmy odmiany ribston pippin, rumiane i soczyste, zawieszone nisko na gałęzi i gotowe do zerwania.

Tak czy inaczej, przystałem ochoczo na to, co wydawało mi się naszym wspólnym wyborem: jedziemy do Wenecji. Pośród cichego szczęścia tych pierwszych dni małżeństwa nie byłem w stanie odmówić żonie żadnej, choćby najdrobniejszej zachcianki. Pamiętam wszakże pewne niejasne opory, nawet jeśli niewypowiedziane, jakie budziła we mnie perspektywa tak długiego pobytu w mieście, o którym wiedziałem - choć tylko ze słyszenia - że nie przypomina żadnego innego, że jest wyjątkowe, wręcz nadnaturalne i że często spowijają je mgły znad morza, zimowe zamglenia oraz wszelkiego rodzaju egzotyczne, potencjalnie szkodliwe miazmaty. Laura jednak zapragnęła odwiedzić "pływające miasto", jak je poetycko nazywała, chcąc zatem spełnić jej życzenie, zachowałem wątpliwości dla siebie.

Ostatecznie ten wyjazd - czy też "wakacje" w jankeskim dialekcie Laury - pierwotnie planowany na poprzednie lato, okazał się czymś w rodzaju spóźnionego miesiąca miodowego połączonego z kuracją. Tak znaczne przesunięcie podróży do Włoch wynikało z nieszczęśliwego zrządzenia losu, gdyż zaledwie kilka tygodni po naszym ślubie ojciec Laury Thomas Willard Rensselaer - tak, ten T. Willard Rensselaer - zginął w wypadku podczas przejażdżki konnej w Fenley, swojej angielskiej posiadłości, tym bajecznym ogrodzie rozrywki obejmującym sam nie wiem ile tysięcy akrów najpiękniejszych ziem hrabstwa Gloucestershire. Laura jechała wówczas razem z nim - tego dnia byli tam tylko we dwoje - i widziała, jak spadł z konia, co po kilku dniach leżenia bez przytomności zakończyło się śmiercią nieszczęśnika.

Moja oblubienica naturalnie mocno przeżyła tę tragedię, zwłaszcza że była obecna w chwili wypadku, a ponadto śmierć ta uczyniła ją sierotą - jej matka zmarła na skutek powikłań przy porodzie. Dlatego też, ze względu na nerwy Laury, zapadła decyzja, że gdy minie należyty okres żałoby, powinna udać się do jakiegoś zagranicznego kurortu, by tam dojść do siebie i odzyskać równowagę. Pojawiła się wprawdzie propozycja wybrania się w wysokie Alpy, ale nie, od samego początku Laura nie chciała słyszeć o żadnym innym miejscu niż Wenecja. Jak słusznie zauważyła, we Włoszech bylibyśmy wystarczająco daleko od rodziny i przyjaciół, by cieszyć się prywatnością, spokojem i ciszą, lecz nie na tyle daleko ani na tak dużej wysokości, byśmy czuli się całkowicie odcięci od domowych wygód i komfortu.

Początkowo padła sugestia - nie pamiętam już, kto ją zgłosił - byśmy na kilka miesięcy zamieszkali tylko we dwoje na należącej do rodziny rozległej farmie, pieszczotliwie nazywanej Ranczem, w stanie Montana, gdzie urodził się T. Willard. Był to jednak jeden z tych rzadkich przypadków w tamtym okresie zamętu i żałoby, kiedy postawiłem na swoim z determinacją, która zadziwiła, by nie powiedzieć zaszokowała, wszystkich zainteresowanych tą sprawą, w tym, jak przypuszczam, mnie samego. Oświadczyłem, że nie mam zamiaru wyruszać w tak długą podróż, najpierw przez wzburzony ocean, a potem przez bezkresne prerie, by ostatecznie narazić nie tylko moją żonę, której nerwy i tak były już na granicy wytrzymałości, lecz także siebie samego na Bóg wie jakie infekcje i choroby nieznane medycynie, jak również na zagrożenie ze strony dzikich drapieżnych bestii i grasujących w okolicy czerwonoskórych.

Teraz, rzecz jasna, z żalem uświadamiam sobie, o ileż rozsądniej byłoby zmierzyć się z grizzly i łowcami skalpów w wojennych barwach, niż stawić czoła łagodnie rozkołysanym wodom tego siedliska zarazy przycupniętego na błotnistych równinach splugawionej laguny.

Wenecjanie z dumą nazywają swoje miasto La Serenissima, tymczasem na myśl o spędzeniu tam ponurych styczniowych i lutowych tygodni, a być może nawet i marca, nie czułem się wcale spokojny, gdyż, jak się dowiedziałem, Laura bez mojej wiedzy nabyła w agencji Thomasa Cooka bilety wyłącznie w jedną stronę, odkładając na później kwestię ustalenia dokładnej daty naszego powrotu do domu. Ten akt samowoli rozdrażnił mnie, wręcz bardzo mnie zirytował, ale i tym razem zachowałem milczenie, a sam przed sobą, nie po raz pierwszy, przyznałem, że moja żona aż nadto przypomina swego ojca.

Naszym domem była, nawiasem mówiąc, skromna, lecz przyjemna willa w Chiswick, której akt własności w dniu ślubu z wielką pompą wręczył mi i mojej oblubienicy mój nowy teść. Jak się później przekonałem, nawet ten gest hojności miał w sobie coś niepokojącego. Willa nosiła nazwę Rakes Manor[1] - osobliwą, aczkolwiek niezbyt trafną, która bardzo bawiła Laurę, choć nie mogłem zrozumieć dlaczego; kiedy zapytałem, tylko się uśmiechnęła, zagryzła wargę, dotknęła palcem mojego nadgarstka i pocałowała mnie lekko w policzek, tak jak robiła to zawsze, gdy coś przede mną ukrywała. Jednak to właśnie jej skryta czy też, powiedzmy, raczej nieodgadniona natura była jedną z wielu przyczyn mojej miłości do niej.

Jak mogłem być takim głupcem? To pytanie bez znaczenia. Bo jeśli byłem głupcem wtedy, dlaczego miałbym sądzić, że nie jestem nim nadal?

Lubiłem ten domek, lubiłem go i czułem się z niego dumny na swój żałosny, zaborczy sposób. To zatem kolejny z powodów mojej niewypowiedzianej irytacji żoną, gdyż ledwie zacząłem się oswajać z Rakes Manor, a już musiałem pakować walizki, zamykać drzwi na klucz i wyruszać w obce strony.

- Co takiego, Wenecja zimą?! - wykrzyknął jeden z bardziej doświadczonych podróżników z mojego klubu. - Do diaska, przyjacielu, wrócisz stamtąd całkiem rozmoczony. Poza tym to jedyne znane mi miejsce, gdzie doświadczyłem choroby morskiej na suchym lądzie.

Smutek Laury po stracie ojca był tym bardziej dotkliwy, że na krótko przed jego śmiercią wydarzyło się coś, co nadwyrężyło ich wzajemne stosunki niemal do całkowitego zerwania. W rodzinie nie rozmawiano o tej sprawie, a sama Laura stanowczo odmawiała ujawnienia natury sporu między tymi dwiema nieposkromionymi osobowościami: córka pomimo powściągliwej z pozoru postawy, tak starannie i przekonująco utrzymywanej, miała, jak mogę zaświadczyć, wolę równie silną jak ojciec. Bez względu na liczne próby nie zdołałem wydobyć z niej ni słowa, na wszystkie moje pytania odpowiadała wymijająco, patrząc gdzieś w dal, aż w końcu zrezygnowałem z wysiłków i zostawiłem ją z jej tajemnicą.

Był to jeden z pierwszych z wielu karygodnych błędów, jakie miałem popełnić. O tak, byłem głupcem, i to głupcem pierwszej klasy.

Pamiętam, jak dziwiło mnie, że T. Willard Rensselaer - albo Twill, jak nazywano go w latach sześćdziesiątych, kiedy jeszcze szukał ropy w Pensylwanii - nie starał się wydać córki za mąż za kogoś z angielskiej arystokracji wzorem wielu bogatych amerykańskich ojców: w kręgach londyńskiej socjety krążył wówczas powtarzany szeptem żarcik, że o nowojorskie dziedziczki trudno się dzisiaj nie potknąć. Jak sądziłem, za nic w świecie nie zgodziłby się na zięcia zarabiającego na życie piórem, a nie dzięki tym wszystkim niecnym interesom i oszukańczym praktykom, które jemu samemu pozwoliły zbić fortunę, gdy ropa zaczęła tryskać. Tymczasem ten człowiek wyraźnie odetchnął z ulgą, że Laura zgodziła się - czy też raczej, powinienem powiedzieć, postanowiła - wyjść właśnie za mnie. Do dziś jestem przekonany, że to ona, a nie ja, zaaranżowała nasze małżeństwo, choć to ja wygłosiłem oświadczyny. To kolejny przykład mojej krótkowzroczności, by nie rzec: umyślnej ślepoty. Czy byłem, pytam się teraz, czymś więcej niż marionetką pociąganą za sznurki?

Z bólem to mówię, ale muszę powiedzieć. Przemknęło mi wtedy przez myśl, że w wyniku jakiejś nierozważnej, przelotnej przygody Laura mogła znaleźć się w tak zwanym odmiennym stanie, a jej ojciec po zapoznaniu się z sytuacją polecił córce wykorzystać swoje wdzięki, uwieść jakiegoś naiwnego, nieświadomego niczego nieszczęśnika - tak, tak, niżej podpisanego - nakłonić go do pochopnego małżeństwa i w ten sposób zatuszować swoją nieostrożność. Spieszę dodać, że gdyby moje podejrzenia okazały się prawdziwe i Laura była przy nadziei, doskonale zdawałem sobie sprawę, że nie mogła to być moja zasługa. W tym co prawda krótkim czasie, jaki spędziliśmy razem przed ślubem, a nawet po zaręczynach, Laura pozwoliła mi co najwyżej na jeden czy dwa niewinne pocałunki i sporadyczne, równie niewinne uściski, które znosiła z pewnego rodzaju apatyczną rezygnacją, nie patrząc mi prosto w oczy, lecz ponad moim ramieniem, jakby w cichej nadziei, że pojawi się tam ktoś, kto będzie o wiele bardziej kuszącą partią niż mężczyzna trzymający w ramionach jej bezwładne ciało.

Zrozumcie, proszę, te domysły i podejrzenia pojawiają się z perspektywy czasu. Wtedy nie miałem prawie żadnych wątpliwości co do mojej ukochanej i tego, jak bardzo jest mi oddana.

Spór - czy jakkolwiek to nazwać - między ojcem a córką wybuchł jeszcze przed naszymi zaręczynami, a podczas tych nielicznych okazji, kiedy zapraszano mnie na kolację do Fenley House, przy stole często zapadała wymowna, pełna napięcia, a dla mnie niezrozumiała cisza.

To właśnie pod koniec jednej z takich kolacji mój przyszły teść, stary poszukiwacz złota Twill, po długim chrząkaniu i szarpaniu swojej schludnej, krótkiej, prosto obciętej brody zasugerował, bym podjął się napisania jego biografii. Tak mnie to zaskoczyło, że omal nie zakrztusiłem się tym kleistym amerykańskim deserem o nazwie cobbler brzoskwiniowy. Zlecenie to nie zostało mi przedstawione w duchu serdeczności czy entuzjazmu, ale niemal niechętnie, przez co poczułem, jakby oferowano mi nie tyle pracę, ile swego rodzaju rekompensatę. Od razu bowiem dostrzegłem, nie wiem jak, że propozycja napisania tej biografii, z którą łączyło się pokaźne wynagrodzenie, była w jakiś sposób powiązana z kłótnią między ojcem a córką. Siedząc tam z purpurową twarzą, dławiąc się kęsem ciasta, czułem się, nie przymierzając, jak niewinny pływak nagle porwany przez wir.

Niemniej z wdzięcznością przyjąłem to zlecenie, gdy tylko upiłem łyk wody i udało mi się przestać charczeć i dyszeć. Oczywiście, że się zgodziłem. Wymyśliłem nawet tytuł, który przyszedł mi do głowy od razu: T. Willard Rensselaer. Potentat na miarę epoki. Jakże byłem wtedy podekscytowany, stawiając czoła trudnościom i z determinacją tłumiąc wszelkie obawy. Praca zajęłaby co najmniej rok, może dwa lata, a pieniądze, które miałem za nią otrzymać, uwolniłyby mnie przez ten czas od zwyczajowych uciążliwości życia wolnego strzelca. Jak wywnioskowałem po umyślnie obojętnym wyrazie twarzy Laury i jej nieobecnym spojrzeniu, już wcześniej wiedziała o propozycji, jaką jej ojciec zamierzał mi złożyć. Czyli pomimo wszystkich nieporozumień między nimi byli, że tak powiem, po tej samej stronie. Czułem się przez to podwójnie nieswojo i - jak to ująć? - zmanipulowany? Wykorzystywany? Otoczony z obu stron przez te dwie uparte osobowości, znalazłem się w niezręcznej sytuacji, jak to się kolokwialnie mówi: między młotem a kowadłem. Mimo to wciąż nie miałem żadnych poważnych, zasadniczych wątpliwości co do małżeństwa, które zamierzałem zawrzeć.

A potem teść zmarł i położyło to kres tak wielu moim planom i nadziejom. Nie wiedziałem bowiem, aż do tego okropnego popołudnia, kiedy to adwokat poinformował o tym Laurę i mnie, że ojciec wydziedziczył córkę. Z typową dla niego niewzruszoną bezwzględnością ukrył przede mną fakt, że nie tylko nie pozostawił jej godziwej części swoich wielu milionów i udziału w rozległych posiadłościach, lecz także - w związku z tajemniczym rozłamem, jaki między nimi nastąpił - zlecił sporządzenie nowego testamentu, w którym zapisał Laurze jedynie coroczną rentę w wysokości kilku tysięcy dolarów, nie przekazał jej natomiast nic ze swoich ogromnych zasobów akcji i nieruchomości.

Nawet nie będę próbował opisywać, jak wielki wstrząs przeżyłem - z łatwością możecie sobie wyobrazić mój stan. Starałem się znosić utratę tak ogromnej fortuny z jak największym spokojem. Muszę jednak przyznać, że nie przysporzyło mi to sympatii do osoby, która ku zdumieniu wszystkich i konsternacji wielu okazała się głównym spadkobiercą - osoby, która, nie ukrywam, już wcześniej nie wzbudzała we mnie zbyt wielkiej przychylności.

Co mogło skłonić Willarda Rensselaera do tak radykalnego i okrutnego czynu? Znów naciskałem na Laurę, by wyjawiła mi, co zaszło między nią a jej ojcem, skoro potraktował ją w ten sposób, niczym król Lear. Tego wieczoru, po powrocie do Chiswick z biura Gower & Grantley, przerodziło się to w gorącą i burzliwą kłótnię. A przynajmniej ja byłem rozgorączkowany zawodem, jaki mnie spotkał, przytłoczony oburzeniem i bezradnością, podczas gdy Laura zachowała swój zwyczajowy chłód i dystans, stojąc przy kominku w salonie z dłonią opartą na gzymsie i od czasu do czasu spoglądając z irytującą satysfakcją na swoje odbicie - piękne i spokojne - w nieco tandetnym zwierciadle w pozłacanej ramie. Lustro było prezentem ślubnym od jednej z jej życzliwych, ale niezamożnych ciotek; Twill Rensselaer uważał, że wspieranie finansowo ubogich krewnych nie należy do obowiązków człowieka sukcesu.

- Wiedziałaś, prawda? - zapytałem, a właściwie krzyknąłem. - Wiedziałaś, że sporządził nowy testament. Prawda? Prawda?

Spuściła wzrok, czubkiem pantofla musnęła osłonę kominka i lekko wzruszyła ramionami, jakby chciała powiedzieć: "Co to ma za znaczenie, a poza tym co cię to obchodzi?".

Właśnie w tym momencie, przyznaję ze wstydem, chwyciłem Laurę za oba nadgarstki i potrząsnąłem nią tak mocno, że jej głowa odskoczyła gwałtownie w przód i w tył niczym u szmacianej lalki w rękach wzburzonego dziecka.

- Powiedz mi! - krzyknąłem. - Powiedz mi, o co się kłóciliście!

Skuliła się przede mną - nie, cofnęła się, bo nie miała w zwyczaju się kulić - i zaczęła masować nadgarstek palcami i kciukiem drugiej dłoni.

- Sprawiłeś mi ból - powiedziała cicho, nie tyle z urazą, ile, jak się wydawało, raczej ze zdziwieniem: zaskoczona, że odważyłem się ją tak potraktować. Podniosła na mnie oczy i coś w nich zabłysło, tylko na sekundę, lecz och! jakże płomiennie. - Jeśli kiedykolwiek - rzekła - jeśli jeszcze kiedykolwiek... - Urwała, odwróciła się ode mnie z szelestem sukni i wyszła z pokoju.

Później oczywiście przeprosiłem. Czułem się głęboko zawstydzony i szczerze skruszony. Można mi zarzucić wiele niedostatków, myślę jednakowoż, że mam prawo się nazwać dżentelmenem, jakkolwiek skromne są moje korzenie. Dotknąłem palcem jej nadgarstka, lewego, gdzie skóra mieniła się jaskrawym różem.

- Czy to boli? - zapytałem z troską. - Wybacz mi.

- Wenecja uleczy tę boleść - odparła spokojnym, niewzruszonym tonem, powoli kiwając głową. - Wenecja mnie uzdrowi.

Spoglądała gdzieś w bok, wciąż kiwając głową i lekko marszcząc brwi, a ja miałem wrażenie, że w ogóle nie zwraca się do mnie.

Opowiadając tę historię, próbuję przywołać swój ówczesny stan umysłu, błogą nieświadomość tego, co wiem teraz.

Powiedziałem już chyba dostatecznie dużo, by oddać nastrój, w jakim się znajdowałem tego wieczoru, kiedy wraz z żoną wyruszyliśmy ze stacji kolejowej Charing Cross, spowitej gęstą mgłą, jak na Londyn przystało, w pierwszy etap naszej podróży na południe. Był to ostatni dzień grudnia, data o szczególnym znaczeniu, zwłaszcza w tamtym roku, ponieważ o północy wraz z zerwaniem ostatniej kartki kalendarza świat miał entuzjastycznie, a wśród co bardziej przesądnych - z nieukrywaną obawą - wkroczyć w dwudzieste stulecie.

Starsza, niezamężna siostra Laury, nieodmiennie chłodna w obejściu, jak zwykle oschła zwłaszcza wobec szwagra, którym otwarcie pogardzała, przyszła na stację, by nas pożegnać. Wypiliśmy herbatę w bufecie na peronie, aby ogrzać się przy piecyku - wieczór był bowiem naprawdę nieprzyjemny - i z trudem próbowaliśmy prowadzić rozmowę, bez większego jednak powodzenia. Miałem już wówczas dawno obmyśloną taktykę postępowania ze szwagierką, taktykę tyleż dla niej nieznośną, co niemożliwą do odparcia, okazywałem jej mianowicie na każdym kroku nadzwyczajną uprzejmość, udając, że z całej rodziny to ona jest mi najbliższą i że ustępuje w tym względzie jedynie swej siostrze. Ona zaś, zarówno tym razem, jak i przy innych okazjach, odpowiadała na moją fałszywą galanterię stłumionymi pomrukami, unikając mego wzroku, z zimnym uśmiechem spoglądając ponad moją głową w mroczne i zadymione wnętrze dworca za oknami bufetu.

- Wolałabym, żebyś jej tak nie prowokował - mówiła mi często Laura tonem znużonej irytacji, czemu ja z kolei gorąco zaprzeczałem i zapewniałem o swojej niewinności.

Drażnienie Thomasiny stało się dla mnie swego rodzaju grą i czerpałem z tego wiele radości.

Źródło jej niechęci pozostawało dla mnie równie zagadkowe co przyczyny konfliktu między Laurą a jej ojcem. Chwilami, w przypływie wielkoduszności, przypuszczałem, że odzywa się w niej instynkt opiekuńczy wobec młodszej siostry; częściej jednak, gdy górę brała we mnie mściwa natura, uznawałem, że chodzi po prostu o zazdrość. Thomasina z pewnością zazdrościła mi statusu cenionego publicysty i komentatora najważniejszych bieżących wydarzeń. Była kimś na kształt intelektualistki, a przynajmniej się za taką uważała: czytała wiele wzbogacających umysł książek i uczestniczyła w niezliczonych zebraniach poświęconych radykalnym kwestiom - czy muszę dodawać, że była bezkompromisową sufrażystką czy też emancypantką, bo taki termin wolę? - mimo to w głębi serca pozostawała zasadniczo i bezpiecznie konserwatywna, niczym nasza nieśmiertelna, wydawałoby się, wiecznie skwaszona królowa. Thomasina ledwo przekroczyła trzydziestkę, jednak wykazywała już wszystkie oznaki charakteru zatwardziałej starej panny i jestem przekonany, że nigdy nie zaznała namiętności męskiego uścisku. Jakże miała mnie nie nienawidzić, mnie, z wzajemnością kochającego jej nadzwyczaj hołubioną, bystrą i, jak wszyscy zgodnie twierdzili, niezwykle uroczą, a do tego młodszą siostrę?

Projekt autoryzowanej biografii T. Willarda Rensselaera dotarł do punktu, w którym pełnomocnicy pana Rensselaera, wspomniana wcześniej kancelaria Gower & Grantley, mieli właśnie nadać ostateczny kształt umowie i zaprosili mnie do swojego biura, abym ją podpisał. W tym momencie wkroczyła Thomasina. Jako główna spadkobierczyni i wykonawczyni testamentu swojego ojca - tak, to właśnie Thomasinie, tej niepozornej i, wydawałoby się, skromnej osobie przypadła ogromna większość majątku - natychmiast po otrzymaniu spadku bezceremonialnie odstąpiła od przedsięwzięcia, przynajmniej w zakresie mojego w nim udziału.

Była to niemal katastrofa, biorąc pod uwagę, że nastąpiła tak szybko po szoku, jaki wywołały testament i wieść o znikomej sumie, którą pozostawił Laurze jej nieprzejednany, bezlitosny ojciec. Obiecane mi honorarium było niezwykle hojne - "w amerykańskim stylu", jak pomyślałem drwiąco po ogłoszeniu weta przez Thomasinę - ale ponadto wbrew sobie czułem, że otrzymana propozycja bardzo mi pochlebia, i cieszyłem się na wyzwania, które z pewnością postawiłby przede mną tak poważny projekt, a które, byłem co do tego całkowicie przekonany, z pewnością udałoby mi się pokonać.

Tak, nie mogę temu zaprzeczyć: żywiłem ogromną niechęć do Thomasiny Rensselaer.

Wieść, że mam napisać biografię jednej z wielkich postaci świata przemysłu i finansjery, szybko rozeszła się po wydawnictwach, a nawet trafiła na łamy gazet, co jeszcze umocniło moją reputację jako literata o dużym znaczeniu. Wszystko to oczywiście legło w gruzach, gdy Thomasina wydała swój edykt przeciwko mnie. Zastanawiacie się też zapewne, dlaczego nie kontynuowałem pracy na własną rękę, ale wiedziałem, że ta przeklęta kobieta rzuci mi pod nogi wszelkie możliwe kłody. Już wcześniej poleciła Geoffreyowi Gowerowi, by zebrał dokumenty jej ojca i zdeponował je w skarbcu bankowym, w ten sposób uniemożliwiając mi do nich dostęp. Przypuszczałem, że zamierzała wyznaczyć zastępczego biografa, jakiegoś posłusznego wyrobnika, który stworzyłby nieskazitelnie nijaką hagiografię zmarłego magnata. Jeśli tak się stało i właśnie ktoś pracowicie taki tekst skrobie, to życzę mu z całego serca wszystkiego, co najlepsze.

Tamtego wieczoru na Charing Cross wsiadaliśmy właśnie do pociągu, gdy dwaj znani mi dżentelmeni przybyli na peron, by nas pożegnać. Przy czym określenia "dżentelmeni" używam tu w najogólniejszym tego słowa znaczeniu. Przywitałem ich chłodno, ponieważ reprezentowali warstwę społeczną znacznie niższej rangi niż ta, w której obracała się rodzina Rensselaerów, a do której ja sam awansowałem dzięki małżeństwu. Jednym z przybyłych był Jackson Jarvis, kancelista działu walutowego w firmie Coutts & Co., a drugim Rex Wilkinson z dziennika "Daily News", którego w duchu miałem za nadętego głupca. Jako że był to tydzień po Bożym Narodzeniu, obaj wybrali się na miasto i - co z niepokojem zauważyłem - mieli już mocno w czubie; zachowywali się tak hałaśliwie, że wielu innych pasażerów przystawało na chwilę i spoglądało w ich stronę, marszcząc z dezaprobatą czoła. Ich obecność wprawiła mnie w ogromne zażenowanie, ale nie pozostało mi nic innego, jak tylko przywołać na twarz wymuszony uśmiech i jak najszybciej się ich pozbyć.

Kiedy pomagałem Laurze wejść po stopniu do wagonu, Jarvis rzucił zdecydowanie niestosowną uwagę - w innych okolicznościach bez wątpienia udzieliłbym mu ostrej reprymendy. Jednak mimo opaski z czarnej krepy, którą Laura nosiła na rękawie na znak żałoby po ojcu, chwila ta miała być radosna i postanowiłem nie psuć nastroju przykrymi słowami. Poza tym wkrótce po tych dwóch wesołkach przybyła moja szwagierka i nie miałem zamiaru sprawiać jej satysfakcji, dając jej okazję do obserwowania, jak wdaję się w sprzeczkę z bankowym urzędnikiem średniego szczebla, do tego jeszcze podchmielonym. Udałem więc, że nie dostrzegam sprośnej aluzji w szyderczym komentarzu Jarvisa, wsiadłem do wagonu za Laurą i energicznie zamknąłem za sobą drzwi z hukiem, który, jak miałem nadzieję, Jarvis odebrał jako stanowczy wyraz potępienia. Laura jednak naciskała, bym za pomocą skórzanego uchwytu opuścił okno, bo chciała się pożegnać z siostrą, a gdy przyłapałem Wilkinsona na tym, że z zainteresowaniem spogląda na okryty atłasem dekolt mojej żony, kiedy ta wychyliła się na zewnątrz, osobnik ów miał czelność puścić do mnie oko.

Kancelista bankowy i dziennikarz oddalili się wesołym krokiem, ramię w ramię, jak tylko rozległ się gwizdek konduktora, lecz Thomasina pozostała na peronie, uniosła urękawiczoną dłoń i powoli kiwała nią na boki w geście pożegnania, ruchem, który wydał mi się dziwnie sztywny i mechaniczny, przez co kobieta wyglądała niczym pozbawiona życia marionetka. Laura jej już nie widziała, ale ja owszem, ponieważ siedziałem przy oknie, i z satysfakcją patrzyłem, jak wciąż macha w ten osobliwie sztuczny, nieludzki sposób, podczas gdy pociąg nabierał prędkości i wyjeżdżał ze stacji, a jej sylwetka stopniowo malała, aż w końcu stała się mglistym widmem majaczącym w oddali.

[1] Rake (skrót od rakehell, ang. "hulaka, rozpustnik") - utrwalony w literaturze angielskiej typ arystokraty-libertyna: uwodziciela, gracza i birbanta żyjącego ponad stan (przyp. tłum.).