Nieśmiałość nie popłaca. 25 niezawodnych metod na pozbycie się tremy podczas wystąpień publicznych - Judy Apps

Bookmark Settings Fullscreen

Recenzje książki Nieśmiałość nie popłaca

Pamiętam to łaskotanie w brzuchu i spocone dłonie. Mojemu bratu wszystko zdawało się przychodzić naturalnie, ale mnie się nie udawało, a moje liczne porażki utwierdziły mnie w przekonaniu, że się nie nadaję. Po latach to się zmieniło, a zatem wiem, że taka zmiana jest możliwa. Gdybym znał wcześniej proponowane przez Judy techniki i rady, zaoszczędziłoby mi to wielu cierpień i niepowodzeń przez te wszystkie lata.

Teraz potrafię swobodnie wypowiadać się przed liczną widownią, osiągając dobre rezultaty, i wiem, co musiało się we mnie zmienić, żebym stał się pewnym siebie prelegentem. Judy oferuje ten poradnik wszystkim, by umożliwić przemiany, które mnie kosztowały tak wiele. Przedstawia w nim praktyczny, a przede wszystkim łatwy do zrozumienia zestaw technik, dzięki którym można nabrać śmiałości do wystąpień publicznych w sposób szybszy, niż się kiedykolwiek wydawało.

Ludzie, którzy czegoś dokonują, którzy wprowadzają zmiany i są przewodnikami dla innych, umieją dobrze komunikować się z bliźnimi. Potrafią podzielić się swoimi pasjami i pomysłami z każdą grupą, dużą lub małą. A zatem jeśli chcesz zostać liderem, a nie tylko słuchać innych, naucz się dobrze porozumiewać z zespołami ludzi. Przeczytanie książki Judy to idealny sposób na rozpoczęcie takiej nauki.

Paul Matthews, dyrektor spółki z o.o. People Alchemy

Ta wspaniała książeczka przedstawia świetne metody pokonywania lęku przed tym, czego wszyscy boją się najbardziej: wystąpieniami publicznymi! Judy Apps prezentuje doskonałe przykłady, historie i ćwiczenia, dzięki którym staniemy się świetnymi, pewnymi siebie prelegentami.

Arielle Essex, autorka Compassionate Coaching

To niezbędna lektura dla tych, którzy mają tremę przed wystąpieniami publicznymi, czyli, prawdę mówiąc, dla większości z nas. Judy ma zaskakującą umiejętność wczuwania się w czytelnika, a podczas lektury jej książki miałam wrażenie, że czyta w moich myślach! To przystępny i zajmujący poradnik, pełen prawdziwych opowieści o tym, jak słynni ludzie radzą sobie z tremą. Oprócz przykładów wziętych z życia oraz różnorodnych praktycznych i konkretnych rad czytelnicy znajdą tutaj zrozumienie i przekonają się, że Judy dobrze zna ich problemy i ma do zaoferowania wspaniałe środki zaradcze, które usuną zmartwienia, a także ukoją nerwy i nieszczęsną tremę. Bez względu na to, jak poważny wydaje się twój problem, ta bezcenna książka zapewni ci wszelkie metody, jakich potrzebujesz, aby stać się ujmującym i pewnym siebie mówcą.

Carol Newland, coach i trenerka NLP

Nowa książka Judy Apps, trafnie zatytułowana Nieśmiałość nie popłaca. 25 niezawodnych metod na pozbycie się tremy podczas wystąpień publicznych, trafia do wszystkich, którzy kiedykolwiek doznali obezwładniającego ucisku w żołądku w obliczu konieczności wygłoszenia prezentacji. Jednocześnie Judy ma rozległą wiedzę, z której może skorzystać nawet najbardziej pewny siebie prelegent, aby nawiązać bardziej autentyczny kontakt z publicznością lub też ożywić wyjątkowo ospałą atmosferę podczas posiedzenia na konferencji, przypadającego zaraz po lunchu.

Od samego początku książki Judy zachęca do rozwijania śmiałości, wykorzystując własne osiągnięcia w pracy z setkami klientów, pragnących rozwijać umiejętności publicznego przemawiania. Nikt już nie poczuje się osamotniony, szykując się do tego przerażającego zadania z książką Judy w ręku. Szczególnie pocieszająco działają dowody na to, że tak wielu najlepszych artystów i wykładowców doznaje tremy, oraz uświadomienie sobie, że ma ona niewielki związek z talentem.

Zdecydowanie też zgadzam się z sugestią autorki, że "perfekcjonizm jest przekleństwem". Starania, by robić wszystko "najlepiej", to prosta droga do porażki, a pozwolenie sobie na niedoskonałość daje nam wolność w kształtowaniu wypowiedzi i pozwala świetnie wypaść. Judy twierdzi: "Dla wielkich artystów nie ma czegoś takiego jak doskonały występ. Każda chwila jest inna; taka, jaka się jawi; każda stanowi swój własny wytwór; jest właśnie tą chwilą". Dzięki temu przestajemy odczuwać presję.

Temat dotyczący zaufania i akceptacji siebie wydaje mi się tutaj głównym motywem. Judy przedstawia w książce 25 praktycznych metod, z których do moich ulubionych należy ostatnia, dotycząca wiary i zaufania. Kiedy rozwijamy wiarę w siebie, dzielimy się z innymi swoim człowieczeństwem i o to właśnie chodzi. Podoba mi się też pomysł związany z "figlowaniem" czy też bawieniem się prezentacją, by rozerwać publiczność i nawiązać z nią kontakt przez doprowadzenie jej do śmiechu.

Judy osiągnęła swój cel w sposób godny podziwu, wzbudzając w nas odwagę i nadzieję i podając praktyczne rady, pełne łatwych do zrozumienia pomysłów, a także przykłady z życia, ubarwiając to wszystko zabawnymi ilustracjami. Podoba mi się elegancja, przystępność oraz przejrzystość tej książki i z pewnością będę ją polecać zarówno swoim klientom, jak i koleżankom i kolegom po fachu.

Kate Burton, trenerka osobista i autorka książek Live Life. Love Work, NLP dla bystrzaków oraz Budowanie pewności siebie dla bystrzaków

Rozdział 1 Czy to naprawdę możliwe?

"Przedstawiam wam Misia Puchatka, który właśnie w tej chwili schodzi po schodach. Tuk-tuk, tuk-tuk, zsuwa się Puchatek na grzbiecie, do góry nogami, w tyle za Krzysiem, który go ciągnie za przednią łapkę. Odkąd Puchatek siebie pamięta, jest to jedyny sposób schodzenia ze schodów, choć Miś czuje czasami, że mógłby to robić zupełnie inaczej, gdyby tylko udało mu się przestać tuktać choćby na jedną chwilę i dobrze się nad tym zastanowić.

A.A. Milne, Kubuś Puchatek, przełożyła Irena Tuwim

Na temat wystąpień publicznych i sztuki prezentacji napisano wiele książek; być może znasz niektóre z nich. Prawdopodobnie jednak żadna nie zmieniła zbyt wiele w twoim życiu. Pewnie się zastanawiasz, czy to naprawdę możliwe, żebyś nauczył się dobrze przemawiać publicznie.

A zatem od razu chcę cię zapewnić, że tak.

Tak, to możliwe.

Jesteś w stanie tego dokonać.

Naprawdę możesz się nauczyć dobrze sobie radzić podczas wystąpień publicznych. Musisz się dowiedzieć, co robić, by pokonać tremę, nawet gdy myślisz, że wszystko już wypróbowałeś.

Skąd wiem, że to możliwe? Otóż widziałam sporo osób, którym się udało. Od lat prowadzę szkolenia na temat publicznych wystąpień i rozwijania pewności siebie. W moich warsztatach zatytułowanych "Sztuka oddziaływania głosem" uczestniczyły setki ludzi. Wielu z nich rozpoczynało z niewielką nadzieją, z trudem udawało się im przekroczyć próg sali, a potem podpierali ściany ze strachu. I ci sami ludzie pod koniec następnego dnia wstawali i, nie zaglądając do notatek, wygłaszali przemówienie, które robiło ogromne wrażenie na słuchaczach.

Prowadziłam indywidualne sesje z klientami, którzy mówili mi na początku, że ich problem wykracza poza lęk. "To nie jest zwyczajny strach, to fobia" - twierdzili. Jedna z osób zemdlała nawet ze strachu, gdy przeprowadzała prezentację w swojej korporacji. Wkrótce po rozpoczęciu ćwiczeń z powodzeniem wygłosiła referat przed publicznością składającą się z dwustu potencjalnych inwestorów. Wystarczyło kilka sesji, żeby ci bojaźliwi ludzie potrafili nauczyć się śmiało przemawiać przed grupą.

Niewątpliwie ty również chcesz występować publicznie z taką śmiałością i pewnością siebie. Chyba jednak denerwujesz się i boisz. Mówisz sobie, że to nic strasznego, ale nie możesz przełamać lęku. Być może różni nauczyciele i trenerzy obiecywali ci pozytywne rezultaty swoich terapii, ale były one jednak nieskuteczne.

Co nowego tym razem?

Po pierwsze, nie chodzi tylko o nauczenie się tego, co należy robić. Prawdopodobnie masz już o tym niezłe pojęcie. Nawet gdy dręczą cię jakieś wątpliwości na temat przygotowanego przez siebie materiału, drobnych szczegółów przeprowadzania prezentacji w programie PowerPoint czy też reguł obowiązujących podczas oficjalnych przemówień i boisz się, że o czymś zapomnisz, wyjdziesz na głupka lub popełnisz błąd, to jednak z pewnością widziałeś dostatecznie dużo osób przemawiających na żywo lub na ekranie, by wiedzieć z grubsza, jak się zachowywać. I prawdopodobnie na tyle zdajesz sobie sprawę z różnych pułapek, że wiesz, czego nie należy robić.

Problem polega na tym, że nawet z taką wiedzą nie potrafisz wygłosić prelekcji. Podejmowałeś próby naśladowania dobrych mówców, ale bez rezultatów. Przyczyna prawdopodobnie leży w tym, iż tak naprawdę nie wierzysz w swoje możliwości. Właśnie ten brak wiary w siebie czy też błędne mniemanie, jakie masz o sobie, jest powodem twoich kolejnych niepowodzeń.

Czego się nauczysz?

"Jeśli myślisz, że jesteś zbyt mały czy nieistotny, aby być skuteczny, to pewnie nigdy nie próbowałeś zasnąć z komarem nad uchem".

Betty Reese

Tym razem dotrzesz do źródła problemu. Ta książka pomoże ci krok po kroku zyskać wiarę w siebie, byś mógł znakomicie przemawiać.

Dowiesz się z niej:

Co trzeba wiedzieć, żeby przestać czuć się osamotnionym i beznadziejnym. Jakie są cztery "zdroworozsądkowe" metody, które prawdopodobnie teraz stosujesz, i czemu nie działają. Dlaczego większość rad, zamieszczonych w poradnikach lub dawanych przez działających w dobrej wierze specjalistów, sprawia tylko, że jeszcze trudniej ci przemawiać publicznie. Czemu "praca" nad doskonaleniem wystąpienia nie przynosi oczekiwanych rezultatów i jak temu zaradzić. Jak pozbyć się zgubnego przekonania o nieuchronnym niepowodzeniu i stworzyć takie nastawienie, dzięki któremu zrealizujesz swoje pragnienia. Jak zapewnić sobie właściwy nastrój - za każdym razem. Jak się ożywić podczas przemawiania, zamiast słaniać się ze zmęczenia. Co mówić i czego nie mówić, by słuchacze cię polubili i chłonęli każde twoje słowo. Jak zapewnić sobie sukces podczas wszystkich wystąpień publicznych.

Książka składa się z dwóch części: w pierwszej zapoznasz się z niektórymi technikami, a w drugiej znajdziesz 25 niezawodnych metod pokonywania tremy. Kiedy dotrzesz do części drugiej, możesz przeczytać ją od początku do końca lub najpierw przejrzeć, żeby zobaczyć, które z omawianych sposobów cię zainteresują, i nimi się zająć. Potem możesz przeczytać drugą część ponownie i nauczyć się wszystkich technik po kolei. Niektóre z nich okażą się pomocne od razu, inne zaś mogą wymagać nieco praktyki. Być może właśnie te znajdą się w grupie twoich ulubionych.

Wszystkie metody z części drugiej zostały najpierw wstępnie przedstawione, a potem dokładnie omówione. Na końcu opisu każdej z technik znajdują się uwagi oraz studium przypadku, bazujące na doświadczeniach innych ludzi, którzy wykonywali dane ćwiczenia. Pozwoli ci to poznać różne opcje, dzięki czemu prezentowane metody staną się dla ciebie zrozumiałe - nawet te, które na początku wydają się niezbyt łatwe. W wyniku takiego podejścia nasza współpraca będzie bardziej przypominać sesje na żywo: każdy z nas jest inny i czasem te ćwiczenia działają lepiej, gdy zostaną nieco "dopasowane" do potrzeb danego człowieka.

Miej tę książkę przy sobie i zaglądaj do niej za każdym razem, kiedy potrzebujesz nieco dodatkowego wsparcia lub nurtują cię jakieś pytania. A jeśli książka nie pomoże ci odpowiedzieć na nie, możesz też skontaktować się ze mną, pisząc na adres: info@voiceofinfluence.co.uk.

Podróż zaczyna się tutaj. Jeżeli brakuje ci cierpliwości, możesz przejść od razu do części drugiej i zacząć stosować przedstawione tam metody! Wróć jednak potem do części pierwszej - to ważny etap całego procesu.

To, czy osiągniesz sukces, mniej będzie zależało od tego, jak wiele wysiłku włożysz w tę pracę, a bardziej od chęci spróbowania czegoś nowego. Przeczytaj tę opowiastkę ku przestrodze.

Czy w swoich staraniach pokonywania tremy jesteś jak ta mucha uderzająca z uporem o zamknięte okno? Zachowując się wciąż tak samo, otrzymujesz zawsze taki sam niezadowalający rezultat.

Rozluźnij się. Oddychaj. Czasami chodzi po prostu o to, żeby spróbować czegoś innego. Rozejrzyj się wokoło. Wrota do wolności stoją otworem. Musisz tylko przez nie przejść...

Rozdział 2 Przyjrzyjmy się temu, co zwie się lękiem

Przed występem młody aktor wyznał starszemu koledze po fachu, że odczuwa nerwowe łaskotanie w żołądku, jakby fruwały w nim motyle.

- Ty pewnie już ich nie masz, prawda? - zapytał.

Starszy aktor spojrzał na niego z lekkim uśmiechem i odparł:

- Ależ tak, wciąż je czuję, ale nie próbuję ich uśmiercać. Nauczyłem je latać w szyku.

Sam lęk nie jest niczym złym. Pozwala nam unikać zagrożenia, ostrzega, abyśmy nie stawali tuż nad przepaścią ani nie zbliżali się za bardzo do ognia. Odczuwany przez nas lęk czasem jednak nie wynika z aktualnej sytuacji, ale jest dość osobliwym echem emocjonalnych wspomnień z przeszłości. Ludzie wcale nie muszą znajdować się w prawdziwym niebezpieczeństwie, aby wzbudzić w sobie uczucie strachu.

A więc zacznijmy od początku i przyjrzyjmy się samemu lękowi, ale nie po to, by skupiać się na tym, co negatywne; zróbmy to tak, jakbyśmy całowali żabę, która ma się przemienić w księcia.

Wydaje się osamotniony... ale czy taki jest?

Kiedy się czegoś boisz, możesz mieć wrażenie osamotnienia. Czujesz się nieodpowiednio i nienormalnie. Przekonujesz siebie, że jesteś jedyną osobą na świecie, która się tak czuje. Wydaje ci się, że wszyscy inni potrafią zrobić to, czego się tak lękasz, a ty jesteś jedynym człowiekiem, który tego nie umie.

No cóż, przepraszam, jeśli cię rozczaruję, gdy przestaniesz czuć się kimś wyjątkowym.

Lęk nie jest niczym niezwykłym; występuje powszechnie.

"Największych interesów w Ameryce nie robi się na stali, samochodach ani telewizji, lecz na wzbudzaniu, wzmacnianiu i rozsiewaniu lęku".

Eric Sevareid, amerykański prezenter telewizyjny

Ludzie wciąż wpadają w panikę i czegoś się obawiają! Ankieta przeprowadzona przez BBC w 2006 roku na temat dwudziestu rzeczy, jakich boimy się najbardziej[1], ukazała osobliwą mieszankę przedmiotów: od guzików, przycisków, balonów i lodów na patyku po surówkę z kapusty, ptasie pióra i literę Y! Lęk przed występami publicznymi z pewnością nie należy do niezwykłych. W jednej z ankiet z 1993 roku pytano ludzi "o to, z czego składają się koszmary"; wspominali oni o lęku wysokości, strachu przed głęboką wodą, owadami, problemami finansowymi, chorobą, śmiercią i wieloma innymi sprawami[2]. Najczęściej jednak wymieniali panikę na myśl o wypowiadaniu się przed grupą. Ta fobia znalazła się na samym szczycie listy, dużo ponad strachem przed śmiercią!

Mucha

W lecie okno w naszej kuchni przeważnie jest zamknięte, a drzwi szeroko otwarte. Często znajduję martwe muchy na parapecie okna wychodzącego na południe. Próbują przedostać się do ogrodu przez szybę. Taka mucha leci w kierunku światła po szybie, brzęcząc z furią. Słyszę ciche odgłosy stukania w okno. Wyczuwam zmagania na śmierć i życie: "Jeszcze raz! I jeszcze raz! Próbuj mocniej, mocniej!". To jednak nigdy nie przynosi oczekiwanych rezultatów i wysiłek nie daje nadziei na przetrwanie. Mucha jest z góry skazana na zagładę.

Gdyby tylko mogła się odwrócić od kuszącego światła za oknem i choćby na chwilę zmieniła strategię, znalazłaby szeroko otwarte drzwi, przez które wydostałaby się na zewnątrz. W ciągu zaledwie kilku sekund z łatwością odzyskałaby wolność. Tak się jeszcze jednak nigdy nie stało. Mucha skazuje się na niekończące się zmagania, których rezultat jest przesądzony.

To prawda, że można nazwać go łagodniej, że w grę wchodzą różne inne czynniki i oczywiście ważna jest też technika wystąpień, ale w większości przypadków podstawę tremy stanowi lęk. Właściwie to główny czynnik, który przeszkadza nam w osiąganiu jakichkolwiek celów.

"Więcej wspaniałych twórczych zdolności marnuje się z powodu strachu niż czegokolwiek innego" - twierdzi Michael LeBoeuf, autor książki Creative Thinking. "Ludzie o świetnym głosie boją się śpiewać. Utalentowani malarze ukrywają swoje obrazy, nie chcąc narażać się na śmieszność. A ci, którzy uwielbiają pisać, są zbyt skrępowani, by komukolwiek pokazać swoje teksty[3].

Czego boisz się najbardziej w związku z wystąpieniami publicznymi?

Tego, że:

Inni na ciebie patrzą? Twoja wiedza jest niedostateczna? Nie potrafisz wyrazić słowami tego, co chcesz powiedzieć? Nagle poczujesz pustkę w głowie? Twój głos zabrzmi źle? Zarumienisz się i speszysz? Inni cię oceniają i nie spełniasz ich oczekiwań? Może cię dotknąć to, co ludzie zrobią lub powiedzą? Odkryjesz przed innymi jakąś prawdę o sobie, którą wolisz trzymać w ukryciu? Zapomnisz o czymś ważnym lub stracisz wątek? Zdenerwują cię jakieś nieoczekiwane pytania lub przeszkody? Złe wspomnienia z podobnych wydarzeń z przeszłości wzbudzą w tobie lęk? Nie dorównujesz innym? Wyglądasz głupio? Nie jesteś dostatecznie dobry? Wpadniesz w panikę? Wystraszysz się? .................................................... ....................................................

Czy na tej liście znajduje się to, czego się boisz? Zostawiłam miejsce na dodanie własnych obaw. Co przeraża cię najbardziej?

Sławni ludzie a lęk

"To mnie dręczy. Stoję za kulisami zlana potem, zastanawiając się, co u diabła tu robię?".

Sinéad Cusack o swojej tremie

Nie tylko zwyczajni ludzie się denerwują; reagują tak wszyscy! Trzeba tylko uważnie patrzeć i słuchać, żeby się o tym przekonać. Włącz wiadomości telewizyjne i zobacz, jak zachowują się prezydenci i premierzy przed ukazaniem się widzom. Mężczyźni zanim zejdą po schodach z samolotu, którym właśnie przylecieli, poprawiają krawaty i klepią się po kieszeniach, a kobiety wygładzają spódnice i bawią się włosami. Czy myślisz, że nie skontrolowali swojego wyglądu przed otwarciem drzwi? Oczywiście, że to zrobili. Te niespokojne gesty to po prostu nerwy.

Poobserwuj znanych prelegentów - jak obsesyjnie porządkują swoje konferencyjne dokumenty lub dotykają twarzy. Przypatrz się aktorom udzielającym wywiadów - jak śmieją się przesadnie lub wyrażają nadmierny entuzjazm. Zobacz, jak zachowują się politycy podczas ważnych dyskusji - ich gesty stają się sztywne, a głos spięty. A potem przyjrzyj się im w momentach, gdy ktoś stawia ich w niezręcznej sytuacji - jak mrugają powiekami, wiercą się i klepią rękami lub je zaciskają. Myślisz, że się nie denerwują?

Zanotuj więc sobie to ważne spostrzeżenie:

To, jak bardzo się denerwujesz, ma niewielki związek z wielkością twojego talentu.

Wielu sławnych ludzi przeżywało tremę.

Aktor John Cleese wyznał, że przed programem satyrycznym The Frost Report, który był transmitowany na żywo, bywał tak zdenerwowany, jakby znalazł się na arenie z rozjuszonym bykiem. Znaną ze swoich pokaźnych rozmiarów i zazwyczaj pogodą aktorkę Patricię Routlege znaleziono trzęsącą się ze strachu pod wieszakami na ubrania w garderobie przed jej solowym występem w programie komediowym Victoria Wood as Seen on TV. Prezenter brytyjskiej telewizji Stephen Fry zrezygnował z prowadzenia ceremonii wręczania nagród Brytyjskiej Akademii Sztuk Filmowych i Telewizyjnych (BAFTA), wyznając, że cierpi na wyjątkowo silną tremę przed tym występem. Wspaniały aktor sir Laurence Olivier tak się denerwował, grając w jednej ze sztuk wystawianych w londyńskim Teatrze Narodowym, że inspicjent musiał co wieczór wypychać go na scenę. Legendarny wiolonczelista Pablo Casals miał tak spocone ręce podczas swojego debiutanckiego występu w Wiedniu, że smyczek wymsknął mu się z dłoni w czasie jednego z pierwszych popisów i trafił w jakiegoś widza siedzącego w dziewiątym rzędzie. Piosenkarka Barbra Streisand przestała występować na żywo na niemal trzydzieści lat, po tym jak zapomniała słów jednej ze swoich piosenek podczas koncertu w Central Parku. Charakterystyczne kuszące spojrzenie i pochylenie podbródka w stronę klatki piersiowej było sposobem gwiazdy filmowej Lauren Bacall na to, by przestać się nerwowo trząść. Piosenkarz Bruce Springsteen twierdzi, że częściej odczuwa podekscytowanie niż strach, ale przyznaje, iż przed występami czuje się chory fizycznie.

Czy mam kontynuować? Nie tylko aktorzy i muzycy przeżywają tremę.

Prezentera Sheridana Morleya, który przygotowywał wiadomości we wczesnym okresie istnienia telewizji, pewnego razu wezwano bez uprzedzenia do odczytania informacji przed kamerą. Dopadł go lęk trudny do opanowania i Morley powiedział, że potem wiele osób napisało do niego, jak ma sobie radzić z chorobą Parkinsona! Bokser George Foreman, opowiadając o swojej słynnej walce z Joe Frazierem, wspomina, jak bardzo trzęsły mu się kolana i modlił się tylko, żeby jego przeciwnik nie spojrzał w dół, uświadamiając sobie swoją przewagę. Foreman stwierdził: "Lęk dotyczy wszystkiego. Nie chodzi tylko o walkę, którą przegrywasz, ale o ciebie samego". Brytyjski premier William Gladstone zażywał laudanum, czyli nalewkę z opium, przed ważnymi wystąpieniami politycznymi, aby ukoić nerwy. W popularnym programie telewizyjnym Dragons Den ("Jak zostać milionerem") widzimy, jak pełni nadziei i optymistycznie nastawieni przedsiębiorcy przybywają do tytułowej "jaskini smoków" i trzęsą się wyraźnie lub nawet zupełnie tracą wątek w obliczu zamożnych potencjalnych inwestorów.

Dziewiętnastowieczny amerykański filozof Ralph Waldo Emerson stwierdził, że "Strach powstrzymuje przed działaniem więcej ludzi niż cokolwiek innego na świecie". Lęk jest powszechny. Dręczy nas wszystkich.

"Większość ludzi uważa, że odwaga to brak lęku. Jego nieobecność to nie odwaga, lecz jakiś rodzaj uszkodzenia mózgu".

M. Scott Peck, autor książki Drogą mniej uczęszczaną: nowa psychologia miłości, tradycyjnych wartości i rozwoju duchowego

Zwróćmy jednak uwagę na pierwszą iskierkę nadziei: chociaż ludzie sławni i utalentowani najwyraźniej odczuwają strach, to jednak odnoszą sukcesy. A zatem najwidoczniej jest możliwe, aby mimo lęku świetnie sobie radzić podczas wystąpień. Z pewnością nie można twierdzić, że lęk równa się porażce - ostatecznie wszyscy wymienieni przeze mnie ludzie odnieśli sukces. Zrozumieli najważniejszą lekcję na temat publicznych wystąpień: nie jest tak, że albo odczuwamy strach, albo spisujemy się dobrze; chodzi raczej o to, że jedno nie wyklucza drugiego. Bojąc się, radzimy sobie świetnie - oto tajemnica.

I co z tobą? Co możesz z tym zrobić?