Wstęp

Choć w trak­cie II wojny świa­to­wej Niemcy wy­dały wielu wy­jąt­kowo uzdol­nio­nych do­wód­ców wojsk pan­cer­nych, mało który z nich od­niósł wię­cej suk­ce­sów i wy­ka­zał się więk­szym ta­len­tem niż Her­mann Balck[1].

Carlo D'Este

Her­mann Balck był praw­do­po­dob­nie naj­bły­sko­tliw­szym spo­śród do­wód­ców po­lo­wych po obu stro­nach II wojny świa­to­wej[2].

Fre­eman Dy­son

Hermann nieznany

W dniu za­koń­cze­nia II wojny świa­to­wej, 8 maja 1945 roku, ge­ne­rał Her­mann Balck sta­wił się przed ge­ne­ra­łem ma­jo­rem Ho­race'em McBride'em, do­wódcą ame­ry­kań­skiej 80. Dy­wi­zji Pie­choty, w mia­steczku Kirch­dorf w Au­strii. Balck przy­był tam, by omó­wić ka­pi­tu­la­cję nie­miec­kiej 6. Ar­mii. Był zde­ter­mi­no­wany pod­dać się si­łom ame­ry­kań­skim, po­nie­waż chciał uchro­nić swo­ich pod­wład­nych przed ra­dziecką nie­wolą. Tak za­koń­czyła się ka­riera wy­bit­nego do­wódcy wojsk pan­cer­nych, choć jego na­zwi­sko nic nie mó­wiło McBride'owi ani jego zwy­cię­skim żoł­nie­rzom i ża­den z nich nie wie­dział, jak ważną po­sta­cią był ich je­niec. 

Balck za­pi­sał się w hi­sto­rii jako je­den z naj­lep­szych do­wód­ców wojsk pan­cer­nych pod­czas sto­czo­nych kilka lat wcze­śniej bi­tew nad rzeką Czir - se­rii de­spe­rac­kich starć na mroź­nych ste­pach po­łu­dnio­wej Ro­sji pod­czas ka­ta­stro­fal­nej kam­pa­nii sta­lin­gradz­kiej. 8 grud­nia 1942 roku do­wo­dzona przez niego 11. Dy­wi­zja Pan­cerna uni­ce­stwiła ra­dziecki 1. Kor­pus Pan­cerny pod Sow­cho­zem nr 79, nisz­cząc 53 czołgi nie­przy­ja­ciela. Ty­dzień póź­niej, ma­jąc do dys­po­zy­cji tylko 25 spraw­nych czoł­gów, Balck ude­rzył na ra­dziecki przy­czó­łek przy miej­sco­wo­ści Niż­niaja Ka­li­nowka i wy­eli­mi­no­wał 65 wro­gich czoł­gów przy stra­cie za­le­d­wie trzech wła­snych.

Dzięki nie­sa­mo­wi­tym suk­ce­som nad rzeką Czir Balck za­słu­że­nie zy­skał w We­hr­mach­cie re­pu­ta­cję do­wódcy, który kie­ro­wał swo­imi jed­nost­kami z pierw­szej li­nii i od­no­sił zwy­cię­stwa w walce z prze­wa­ża­ją­cymi si­łami wroga. W uzna­niu jego śmia­łego stylu kie­ro­wa­nia woj­skami nie­miec­kie na­czelne do­wódz­two przy­znało mu pre­sti­żowy Krzyż Ry­cer­ski Krzyża Że­la­znego z Li­śćmi Dębu, Mie­czami i Bry­lan­tami, który pod­czas II wojny świa­to­wej oprócz Balcka otrzy­mało za­le­d­wie 26 Niem­ców. Ge­ne­rał He­in­rich Ga­edcke, który słu­żył pod Balc­kiem na fron­cie wschod­nim, za­pa­mię­tał go jako "wzo­ro­wego do­wódcę po­lo­wego" o "bły­sko­tli­wych, nie­kon­wen­cjo­nal­nych po­my­słach i in­spi­ra­cjach"[3].

Mimo spek­ta­ku­lar­nej ka­riery woj­sko­wej po za­koń­cze­niu wojny Balck po­zo­sta­wał mało znaną po­sta­cią. W prze­ci­wień­stwie do Er­wina Rom­mla, He­inza Gu­de­riana czy Eri­cha von Man­ste­ina, któ­rzy już za­wsze będą po­strze­gani jako le­gen­darni nie­mieccy do­wódcy, Her­mann Balck w znacz­nej mie­rze po­padł w za­po­mnie­nie. Jego na­zwi­ska "wy­raź­nie bra­kuje na li­ście naj­sku­tecz­niej­szych ge­ne­ra­łów"[4], jak traf­nie za­uwa­żył hi­sto­ryk Carlo D'Este. Po­dob­nie Da­vid Za­becki do­szedł do wnio­sku, że Balck jest "naj­lep­szym nie­miec­kim ge­ne­ra­łem, o któ­rym nikt ni­gdy nie sły­szał"[5].

Hermann Balck (Zbiory autora)

Balck po­zo­staje nie­znany w kra­jach an­glo­ję­zycz­nych mię­dzy in­nymi dla­tego, że więk­szość wojny spę­dził na fron­cie wschod­nim, gdzie wsła­wił się udzia­łem w star­ciach, o któ­rych więk­szość miesz­kań­ców Za­chodu nie sły­szała - bi­twie o Ki­jów w 1943 roku, bi­twach o Tar­no­pol i Ko­wel w 1944 roku oraz ob­lę­że­niu Bu­da­pesztu w 1945 roku. Z Ame­ry­ka­nami wal­czył tylko dwa razy, pod Sa­lerno po alianc­kim lą­do­wa­niu we Wło­szech w 1943 roku i w nieco za­po­mnia­nej kam­pa­nii w Lo­ta­ryn­gii w 1944 roku, gdzie zmie­rzył się z ge­ne­ra­łem Geo­rge'em S. Pat­to­nem.

Sam Balck po za­koń­cze­niu wojny uni­kał roz­głosu. W trak­cie po­bytu w ame­ry­kań­skiej nie­woli od­mó­wił udziału w pra­cach pro­wa­dzo­nych przez Hi­sto­ri­cal Di­vi­sion[6] Ar­mii Sta­nów Zjed­no­czo­nych, choć wielu by­łych nie­miec­kich ge­ne­ra­łów wy­ko­rzy­stało tę oka­zję do pod­bu­do­wa­nia swo­jej re­nomy. Po zwol­nie­niu w 1947 roku Balck pra­co­wał w ma­ga­zy­nie, by utrzy­mać ro­dzinę, i nie po­dej­mo­wał żad­nych prób roz­sła­wie­nia swo­ich wo­jen­nych do­ko­nań. Kiedy inni we­te­rani We­hr­machtu spi­sy­wali swoje pa­mięt­niki - Wspo­mnie­nia żoł­nie­rza Gu­de­riana oraz Stra­cone zwy­cię­stwa Man­ste­ina stały się be­st­sel­le­rami i za­pew­niły au­to­rom po­wo­jenną sławę - Balck za­cho­wał mil­cze­nie.

Her­mann Balck zo­stał wspo­mniany w za­le­d­wie kilku pu­bli­ka­cjach wy­da­nych krótko po za­koń­cze­niu wojny, a wiele z nich przed­sta­wiało go w nie­ko­rzyst­nym świe­tle. W The Lor­ra­ine Cam­pa­ign[7] z 1950 roku Hugh Cole nie­spra­wie­dli­wie opi­sał go jako "żar­li­wego na­zi­stę (...) zna­nego z aro­ganc­kiego i bez­względ­nego po­dej­ścia do pod­wład­nych" i bę­dą­cego "ty­pem do­wódcy, który nie­za­wod­nie bu­dził u Hi­tlera za­ufa­nie"[8]. Ame­ry­kań­ski au­tor uznał Balcka za "opty­mi­stę (...) skłon­nego do oce­nia­nia sy­tu­acji zbyt po­zy­tyw­nie, gdy oko­licz­no­ści nie na­pa­wały opty­mi­zmem"[9]. Z ko­lei w wy­da­nej w 1952 roku The Strug­gle for Eu­rope[10] Che­ster Wil­mot, który ewi­dent­nie czer­pał z pracy Hugh Cole'a, stwier­dził po pro­stu:

Ko­mendę [nad Grupą Ar­mii G] po­wie­rzono ge­ne­ra­łowi Her­man­nowi Balc­kowi, do­świad­czo­nemu do­wódcy pan­cer­nemu, który sły­nął z opty­mi­zmu i bez­względ­nej agre­syw­no­ści. Ta de­cy­zja nie spodo­bała się von Rund­sted­towi, po­nie­waż Balck nie miał do­świad­cze­nia w dzia­ła­niach prze­ciwko woj­skom za­chod­nich alian­tów. Jed­nak zda­niem Hi­tlera była to bez wąt­pie­nia za­leta[11].

W rze­czy­wi­sto­ści Balck wal­czył z za­chod­nimi alian­tami we Fran­cji w 1940 roku, w Gre­cji w 1941 roku i we Wło­szech w 1943 roku. Mimo ta­kich po­mó­wień, jak wy­żej cy­to­wane, jego dzie­dzic­two zo­stało po­woli na­gło­śnione i od­kła­mane. Pro­ces ten za­po­cząt­ko­wał Frie­drich von Mel­len­thin, który jako ofi­cer sztabu głów­nego kie­ro­wał od­dzia­łami ope­ra­cyj­nym i wy­wia­dow­czym w Afri­ka­korps Rom­mla, a po­tem zo­stał sze­fem sztabu Balcka w 48. Kor­pu­sie Pan­cer­nym wal­czą­cym na fron­cie wschod­nim. Po woj­nie Mel­len­thin na­pi­sał Bi­twy pan­cerne We­hr­machtu (wy­dane w 1956 roku), które stały się be­st­sel­le­rem. W książce tej bro­nił re­pu­ta­cji Balcka i sta­rał się spro­sto­wać in­for­ma­cje z wcze­śniej­szych ty­tu­łów. "Ża­łuję, że w swo­jej nie­tu­zin­ko­wej pracy ]The Strug­gle for Eu­rope Che­ster Wil­mot su­ge­ro­wał się opi­nią na te­mat cech Balcka za­wartą w ofi­cjal­nej pu­bli­ka­cji ame­ry­kań­skich sił zbroj­nych, The Lor­ra­ine Cam­pa­ign, gdzie Balck zo­stał przed­sta­wiony jako awan­tur­ni­czy służ­bi­sta"[12]. Mel­len­thin dał od­pór ta­kim opi­niom i prze­ciw­sta­wił im wła­sną: "Je­śli Man­stein był naj­więk­szym nie­miec­kim stra­te­giem w trak­cie II wojny świa­to­wej, moim zda­niem ist­nieją mocne ar­gu­menty prze­ma­wia­jące za tym, by uznać Balcka za na­szego naj­lep­szego do­wódcę po­lo­wego"[13]. Co wię­cej, Mel­len­thin prze­ko­nał też Balcka do prze­rwa­nia dłu­giego po­wo­jen­nego mil­cze­nia.

Po po­nie­sie­niu dru­zgo­cą­cej klę­ski w dżun­glach Wiet­namu ame­ry­kań­ska ar­mia chciała prze­pro­wa­dzić re­or­ga­ni­za­cję i po­now­nie sku­pić się na swo­jej tra­dy­cyj­nej roli z cza­sów zim­nej wojny, czyli na obro­nie NATO przed spo­dzie­waną ra­dziecką in­wa­zją na Eu­ropę Za­chod­nią. Mu­siała jed­nak zna­leźć od­po­wiedź na py­ta­nie, jak wal­czyć z Ar­mią Czer­woną i od­nieść zwy­cię­stwo po­mimo ol­brzy­miej prze­wagi li­czeb­nej wroga. W po­szu­ki­wa­niu roz­wią­za­nia tego pro­blemu do­wódz­two ba­dało ope­ra­cje We­hr­machtu na fron­cie wschod­nim. Mel­len­thin i Balck otrzy­mali za­pro­sze­nie do Sta­nów Zjed­no­czo­nych, gdzie zo­stali kon­sul­tan­tami woj­sko­wymi i na prze­ło­mie lat sie­dem­dzie­sią­tych i osiem­dzie­sią­tych XX wieku uczest­ni­czyli w sym­po­zjach, kon­fe­ren­cjach oraz grach wo­jen­nych. Ame­ry­ka­nie byli za­chwy­ceni opi­sami starć, które Balck sto­czył na wscho­dzie. Ge­ne­rał Wil­liam E. De­Puy, kie­ru­jący Tra­ining and Do­ctrine Com­mand[14], uznał go za "naj­lep­szego do­wódcę dy­wi­zji w nie­miec­kiej ar­mii"[15]. Rady Balcka miały zna­czący wpływ na opra­co­waną przez Ar­mię Sta­nów Zjed­no­czo­nych kon­cep­cję "bi­twy po­wietrzno-lą­do­wej", która sta­nowi pod­stawę za­chod­niej dok­tryny woj­sko­wej do dnia dzi­siej­szego.

W trak­cie współ­pracy z ame­ry­kań­skimi si­łami zbroj­nymi Balck zy­skał re­pu­ta­cję po­rów­ny­walną z Sun Zi. Ofi­ce­ro­wie chęt­nie cy­to­wali z czcią jego mak­symy w ba­da­niach aka­de­mic­kich i cza­so­pi­smach mi­li­tar­nych. Ty­po­wym przy­kła­dem mogą być po­niż­sze słowa pod­puł­kow­nika Do­uglasa Pry­era po­cho­dzące z "Mi­li­tary Re­view":

Moltke za­dbał o to, by edu­ka­cja, szko­le­nie i kul­tura woj­skowa stale wspie­rały zde­cen­tra­li­zo­waną struk­turę do­wo­dze­nia. Uczel­nie za­pew­niały szcze­gó­łowe wy­kształ­ce­nie z za­kresu tak­tyki także młod­szym ofi­ce­rom i pod­ofi­ce­rom. (...) Znacz­nie póź­niej uczest­ni­czący w II woj­nie świa­to­wej ge­ne­rał Her­mann Balck po­wie­dział: "Po­le­ga­li­śmy na 100-let­niej tra­dy­cji, we­dług któ­rej w kry­tycz­nym mo­men­cie do­wódca niż­szej rangi zna­jący ogólną sy­tu­ację może od­po­wie­dzial­nie dzia­łać i re­ago­wać. Kła­dli­śmy ol­brzymi na­cisk na nie­za­leż­ność dzia­łań pod­wład­nych, na­wet pod­czas ćwi­czeń w cza­sie po­koju"[16].

Gdy Balck zy­skał kul­towy sta­tus w ame­ry­kań­skich sfe­rach woj­sko­wych, w Staff Col­lege ar­mii za­częto uczyć stu­den­tów, że jego dzia­ła­nia na czele 11. Dy­wi­zji Pan­cer­nej pod­czas bi­tew nad rzeką Czir sta­no­wiły wzór mi­li­tar­nej per­fek­cji[17].

Od 1914 do 1945 roku Balck za­pi­sy­wał swoje prze­my­śle­nia w dzien­niku, który póź­niej stał się pod­stawą jego wspo­mnień wy­da­nych w 1981 roku pod ty­tu­łem Ord­nung im Chaos. Książka ma­luje ob­raz wy­soce pro­fe­sjo­nal­nego żoł­nie­rza dba­ją­cego o swoją pry­wat­ność. Tekst za­wiera je­dy­nie drobne alu­zje do ży­cia oso­bi­stego au­tora i brak w nim ja­kich­kol­wiek wzmia­nek o dzie­ciach Balcka aż do opisu kam­pa­nii we Fran­cji w 1940 roku, gdy ofi­cer spo­tkał swo­jego syna Frie­dri­cha-Wil­helma, rów­nież słu­żą­cego w woj­skach lą­do­wych. Na­wet w ta­kiej sy­tu­acji Balck sku­pił się wy­łącz­nie na brze­mie­niu zwią­za­nym z obec­no­ścią wła­snego dziecka w łań­cu­chu do­wo­dze­nia. Jak przy­stało na tak po­wścią­gliwą po­stać, w swo­ich wspo­mnie­niach Balck na­po­mknął o żo­nie tylko raz, we frag­men­cie po­świę­co­nym wspól­nemu wy­jaz­dowi do Sło­wa­cji w cza­sie prze­pustki w 1943 roku.

Do­ko­na­nia Balcka zy­skały na­le­żyte uzna­nie w krę­gach woj­sko­wych, a póź­niej po­świę­cono im także sporo uwagi w po­pu­lar­nych pu­bli­ka­cjach, ta­kich jak Hi­tler's Pan­zers Den­nisa Sho­wal­tera, Pan­zer­krieg Pe­tera McCar­thy'ego i Mike'a Sy­rona czy The War in the West Ja­mesa Hol­landa. Po­nie­waż Her­mann Balck prze­stał być po­sta­cią za­po­mnianą, nad­szedł czas, by przed­sta­wić tego nie­zwy­kłego do­wódcę wojsk pan­cer­nych szer­szej pu­blice.

Hermann w wojsku

Ma­thilde Balck uro­dziła Her­manna 7 grud­nia 1893 roku w Lang­fuh­rze[18], dziel­nicy Gdań­ska, który le­żał wów­czas w Pru­sach Wschod­nich. Ro­dzina Balc­ków miała skan­dy­naw­skie ko­rze­nie: w 1120 roku wy­emi­gro­wała ze Szwe­cji do Fin­lan­dii, a po woj­nie trzy­dzie­sto­let­niej ta część, z któ­rej wy­wo­dził się Her­mann, osie­dliła się w Niem­czech nad dol­nym bie­giem Łaby. Jego bez­po­średni przod­ko­wie byli za­słu­żo­nymi woj­sko­wymi. Pra­dzia­dek prze­niósł się do An­glii i słu­żył w trak­cie wo­jen na­po­le­oń­skich jako ofi­cer w Kró­lew­skim Le­gio­nie Nie­miec­kim oraz w szta­bie Wel­ling­tona. Georg Balck, dzia­dek Her­manna, rów­nież wy­emi­gro­wał do An­glii, gdzie zo­stał ofi­ce­rem w 93. Pułku Gó­rali Szkoc­kich. Słu­żył w nim do czasu, gdy utra­cił wzrok w In­diach Za­chod­nich. Ro­dzinna tra­dy­cja walki za Wielką Bry­ta­nię za­koń­czyła się wraz z wy­bu­chem I wojny świa­to­wej, w trak­cie któ­rej oj­ciec Her­manna, ge­ne­rał po­rucz­nik Wil­liam Balck, do­wo­dził 51. Dy­wi­zją Re­zerwy i zdo­był Pour le Mérite (tak zwa­nego Nie­bie­skiego Maksa), naj­wyż­szy wów­czas or­der woj­skowy.

Po po­rażce Nie­miec Wil­liam Balck na­pi­sał En­twic­klung der Tak­tik im We­lt­kriege[19] - rze­telny opis nie­daw­nych do­świad­czeń nie­miec­kich wojsk. An­giel­skie tłu­ma­cze­nie tej książki było uży­wane przez ar­mię Sta­nów Zjed­no­czo­nych jako pod­ręcz­nik. Balck wspo­mi­nał, że jego oj­ciec "był ostat­nim wiel­kim teo­re­ty­kiem tak­tyki w ar­mii ce­sa­rza", który prze­ka­zał mu "roz­le­głą wie­dzę mi­li­tarną i ogólną"[20]. Co waż­niej­sze, jego wy­bitny oj­ciec na­uczył go ro­zu­mieć zwy­kłych lu­dzi i za­szcze­pił w nim po­stę­powe po­glądy spo­łeczne:

By­łem wy­cho­wy­wany i kształ­cony na woj­sko­wego. Ale oj­ciec na­uczył mnie cze­goś jesz­cze, co było znacz­nie waż­niej­sze - dzięki niemu do­kład­nie ro­zu­mia­łem sze­re­go­wych żoł­nie­rzy i po­zna­łem błędy na­szej klasy spo­łecz­nej[21].

W re­zul­ta­cie Balck do­brze znał na­turę swo­ich pod­wład­nych, a pod­czas do­wo­dze­nia nimi kie­ro­wał się sil­nym po­czu­ciem spra­wie­dli­wo­ści.

Pod­czas I wojny świa­to­wej młody Her­mann Balck uczest­ni­czył w wal­kach na fron­cie za­chod­nim, wschod­nim, wło­skim i bał­kań­skim. W 1913 roku zo­stał pod­cho­rą­żym w 10. Ba­ta­lio­nie Je­grów sta­cjo­nu­ją­cym w mie­ście Go­slar, a w lu­tym 1914 roku roz­po­czął na­ukę w Szkole Wo­jen­nej w Ha­no­we­rze. Na po­czątku sierp­nia tego sa­mego roku, już po roz­po­czę­ciu wojny świa­to­wej, Balck zo­stał awan­so­wany na pod­po­rucz­nika. Chrzest bo­jowy prze­szedł 8 sierp­nia 1941 roku, do­wo­dząc jed­nym z plu­to­nów 10. Ba­ta­lionu Je­grów pod­czas ataku na ze­spół for­ty­fi­ka­cji wo­kół bel­gij­skiego Li­?ge:

W mia­steczku na­tra­fi­li­śmy na pierw­sze zwłoki bel­gij­skich rol­ni­ków, drob­nych lu­dzi z twa­rzami wy­krzy­wio­nymi w gry­ma­sach gniewu i stra­chu. Wo­kół bie­gało by­dło, które stra­ciło wła­ści­cieli. Kilka ko­biet ku­liło się przy reszt­kach do­bytku z pustką w oczach. Tak wy­glą­dała na­sza pierw­sza stycz­ność z wojną[22].

Póź­niej Balck wal­czył na fron­cie za­chod­nim z Fran­cu­zami i Bry­tyj­czy­kami. Pod­czas star­cia w Fon­ta­ine-au-Pire po­znał ważną za­sadę, którą kie­ro­wał się przez resztę swo­jej ka­riery woj­sko­wej: "Po­myślny atak jest mniej kosz­towny od nie­uda­nej obrony"[23]. Z ko­lei pod Ie­per Balck oso­bi­ście do­świad­czył bru­tal­no­ści wojny:

Gdy roz­le­gły się strzały, do­wo­dzący 2. kom­pa­nią ka­pi­tan Radtke padł obok mnie. Kula prze­szyła jego serce. Ja zo­sta­łem ranny w lewe bio­dro. Po­tkną­łem się i upa­dłem tuż przed An­gli­kiem, który mnie tra­fił. Zdo­ła­łem za­bić go strza­łem z pi­sto­letu, gdy prze­ła­do­wy­wał ka­ra­bin[24].

Nim rok 1914 do­biegł końca, Balck ob­jął funk­cję ad­iu­tanta w 10. Ba­ta­lio­nie Je­grów i prze­żył po­strzały w prawe ra­mię, lewe ucho oraz plecy, a także tra­fie­nie odłam­kiem gra­natu w bio­dro. W uzna­niu jego od­wagi ar­mia od­zna­czyła go Krzy­żami Że­la­znymi I i II klasy.

W 1915 roku Balck zo­stał prze­nie­siony do 22. Re­zer­wo­wego Ba­ta­lionu Je­grów, w któ­rym do­wo­dził 4. kom­pa­nią pod­czas starć w Pol­sce, Ser­bii i Ro­sji. W trak­cie bru­tal­nych walk oko­po­wych w po­bliżu Piń­ska prze­szedł ko­lejną cenną lek­cję, która za­sad­ni­czo wpły­nęła na jego póź­niej­szy styl do­wo­dze­nia:

Choć w trak­cie dnia było spo­koj­nie, nocą mię­dzy oko­pami to­czyły się za­żarte boje. Ro­sja­nie ko­rzy­stali z naj­róż­niej­szych sztu­czek, mię­dzy in­nymi zwo­dzili nas przy uży­ciu gło­śni­ków albo prze­pro­wa­dzali ci­che, nie­spo­dzie­wane ataki z na­szych ty­łów. Dba­nie o czuj­ność wła­snych żoł­nie­rzy by­wało trudne. Po­tra­fili być na­iw­nie nie­ostrożni. Gdy do­cho­dziło do róż­nych in­cy­den­tów, za­wsze sta­ra­łem się być we wła­ści­wym miej­scu i nie­rzadko uda­wało mi się za­po­biec naj­gor­szemu[25].

Już na wcze­snym eta­pie swo­jej ka­riery woj­sko­wej Balck zro­zu­miał, że do­wódca po­wi­nien prze­by­wać z przodu po­śród swo­ich żoł­nie­rzy, po­nie­waż tylko obec­ność w klu­czo­wym miej­scu po­zwa­lała zy­skać pełną świa­do­mość sy­tu­acji i wy­ko­rzy­stać nada­rza­jące się oka­zje. Choć zo­stał ra­niony odłam­kami w pra­wie ra­mię, po­zo­stał ze swoją kom­pa­nią. Po ob­ję­ciu do­wódz­twa nad Jagd­kom­mando (grupą do za­dań spe­cjal­nych) z 5. Dy­wi­zji Ka­wa­le­rii Balck prze­pro­wa­dził liczne rajdy za ro­syj­skimi li­niami, w tym kil­ku­ty­go­dniowy pa­trol przez Ba­gna Piń­skie.

W 1916 roku Balck po­wró­cił do 10. Ba­ta­lionu Je­grów, gdzie kie­ro­wał kom­pa­nią ka­ra­bi­nów ma­szy­no­wych. Po opusz­cze­niu frontu wschod­niego wal­czył w gó­rach Ru­mu­nii. Gdy wojna prze­dłu­żyła się na rok 1917, wraz ze swo­imi pod­wład­nymi uczest­ni­czył w wal­kach we wło­skich Al­pach, gdzie jego od­dział sta­no­wił część Al­pen­korps, for­ma­cji wiel­ko­ści dy­wi­zji. W trak­cie tych zma­gań od­niósł rany po­strza­łowe w klatkę pier­siową, lewe ra­mię i obie dło­nie. Przy in­nej oka­zji zo­stał po­strze­lony z wło­skiego ka­ra­binu ma­szy­no­wego w klatkę pier­siową i oba ra­miona, lecz mimo to na­stęp­nego dnia, z obiema rę­kami w tem­bla­kach, wró­cił na front.

W ostat­nim roku wojny Balck na wła­sną prośbę ob­jął do­wo­dze­nie nad 4. kom­pa­nią 10. Ba­ta­lionu Je­grów, choć wie­dział, że po­przed­nich 12 ofi­ce­rów kie­ru­ją­cych tym od­dzia­łem zgi­nęło. Na czele tej kom­pa­nii wal­czył w pół­noc­nej Fran­cji, Ma­ce­do­nii, Ser­bii i na Wę­grzech. Kiedy wy­da­rze­nia wo­jenne przy­brały nie­ko­rzystny dla Nie­miec ob­rót, a ofi­ce­ro­wie oba­wiali się re­wo­lu­cji, Balck do­brze wie­dział, jak unik­nąć ru­nię­cia w ot­chłań:

Tam, gdzie ofi­ce­ro­wie stro­nili od go­to­wa­nej w ol­brzy­mich ilo­ściach papki, pa­no­wało roz­go­ry­cze­nie; je­śli jed­nak ofi­ce­ro­wie je­dli po­siłki z kuchni po­lo­wych, nikt nie my­ślał o re­wo­lu­cji. (...) Ża­den nie­miecki żoł­nierz nie zwró­ciłby się prze­ciwko ofi­ce­rowi, który dzie­lił z nim ra­do­ści i smutki, na­ra­żał się na śmierć i nie­bez­pie­czeń­stwa[26].

Po tym, jak odłamki po­ci­sku wbiły mu się w bio­dro i ko­lano, Balck otrzy­mał Złotą Od­znakę za Rany i zo­stał przed­sta­wiony do od­zna­cze­nia Pour le Mérite. Za­nim jed­nak przy­znano mu za­słu­żony or­der, wojna do­bie­gła końca.

Po za­wie­sze­niu broni, gdy w Niem­czech sza­lała re­wo­lu­cja, która miała prze­isto­czyć kraj w nie­sta­bilną Re­pu­blikę We­imar­ską, Balck i po­zo­stali przy ży­ciu żoł­nie­rze 10. Ba­ta­lionu Je­grów wró­cili do Go­slaru, gdzie miej­scowa rada żoł­nier­sko-ro­bot­ni­cza upo­waż­niła jed­nostkę do wy­ło­nie­nia wła­snej rady żoł­nier­skiej. Je­grzy jed­no­myśl­nie wy­brali Balcka na prze­wod­ni­czą­cego rady, a krótko póź­niej miej­scowa lud­ność po­wie­rzyła mu kie­row­nic­two miej­skiego ko­mi­tetu żoł­nier­sko-ro­bot­ni­czego[27]. W tych nie­spo­koj­nych cza­sach wdzięczny we­te­ran oznaj­mił Balc­kowi: "W imie­niu mo­ich to­wa­rzy­szy dzię­kuję panu za wszystko, co zro­bił pan dla na­szej kom­pa­nii"[28]. Hans Fal­ken­stein, sze­re­go­wiec z 10. Ba­ta­lionu Je­grów, wy­ra­ził po­dobne zda­nie w li­ście do Balcka: "Słu­ży­łem w pana kom­pa­nii w trak­cie kam­pa­nii na Za­cho­dzie i w Ser­bii. Za­wsze wspo­mi­nam pana jako uzdol­nio­nego, od­waż­nego i spra­wie­dli­wego do­wódcę"[29].

Pod­czas bru­tal­nego kon­fliktu et­nicz­nego na gra­nicy pol­sko-nie­miec­kiej Balck wraz ze swoją jed­nostką, która zo­stała prze­mia­no­wana na Ha­no­wer­ski Ochot­ni­czy Ba­ta­lion Je­grów, wal­czył w Pro­win­cji Po­znań­skiej.

Choć trak­tat wer­sal­ski ogra­ni­czał liczbę ofi­ce­rów Re­ich­swehry do 4 ty­sięcy, Balck po­zo­stał w ar­mii, co świad­czy o wie­rze po­kła­da­nej w nim przez zwierzch­ni­ków, któ­rzy wy­bie­rali wy­łącz­nie naj­lep­szych lu­dzi. Ta nie­wielka grupa ofi­ce­rów nie­miec­kiej ar­mii była eli­tar­nym gro­nem nie­zwy­kle do­świad­czo­nych do­wód­ców uwa­ża­ją­cych sie­bie za he­rol­dów przy­szłej ar­mii od­ro­dzo­nych Nie­miec. W Re­ich­sweh­rze uczono wszyst­kich ofi­ce­rów, by brali na sie­bie więk­szą od­po­wie­dzial­ność i z wła­snej ini­cja­tywy wy­ko­rzy­sty­wali nada­rza­jące się oka­zje bez cze­ka­nia na roz­kazy. Po­nie­waż taki spo­sób dzia­ła­nia był drugą na­turą Balcka, do­sko­nale od­na­lazł się w mię­dzy­wo­jen­nej ar­mii i zo­stał ad­iu­tan­tem w 3. Ba­ta­lio­nie Je­grów.

W 1923 roku Balck zo­stał prze­nie­siony do 18. Pułku Ka­wa­le­rii sta­cjo­nu­ją­cego w Stut­t­gar­cie, gdzie zo­stał do­wódcą plu­tonu ka­ra­bi­nów ma­szy­no­wych. Szybko piął się w hie­rar­chii - w 1924 roku zo­stał awan­so­wany na po­rucz­nika, a pięć lat póź­niej na ka­pi­tana.

W la­tach trzy­dzie­stych Balck słu­żył w 3. Dy­wi­zji Ka­wa­le­rii i do­wo­dził 1. Ba­ta­lio­nem Ko­la­rzy. W ra­mach wy­miany ofi­ce­rów od­wie­dził Szwaj­ca­rię, Fin­lan­dię i Wę­gry, a po po­wro­cie do kraju dwu­krot­nie od­rzu­cił pro­po­zy­cję prze­nie­sie­nia do sztabu ge­ne­ral­nego, po­nie­waż wo­lał po­zo­stać ofi­ce­rem po­lo­wym:

Uwiel­bia­łem fron­towe ży­cie, bez­po­średni kon­takt z żoł­nie­rzami i końmi, pracę z ży­wymi isto­tami i oso­bi­ste uczest­nic­two w szko­le­niu wojsk. Nie chcia­łem zna­leźć się na ławce re­zer­wo­wych, jak to czę­sto by­wało w szta­bie ge­ne­ral­nym. Poza tym, gdy­bym przy­stał na te pro­po­zy­cje, nie mógł­bym re­ali­zo­wać swo­ich róż­no­rod­nych pa­sji, które spra­wiały mi tyle przy­jem­no­ści. Na­wet za­in­te­re­so­wa­nia mi­li­tarne, zwłasz­cza po­zna­wa­nie hi­sto­rii woj­sko­wo­ści, ła­twiej było mi roz­wi­jać w cza­sie wol­nym. Służba w szta­bie ge­ne­ral­nym zbyt czę­sto wiąże się z mnó­stwem pracy pa­pier­ko­wej[30].

Cie­ka­wość in­te­lek­tu­alna, chęć do na­uki i za­mi­ło­wa­nie do wszyst­kiego, co kla­syczne, były głów­nymi ce­chami cha­rak­teru Balcka. W prze­rwach mię­dzy star­ciami na fron­cie wschod­nim I wojny świa­to­wej czy­tał ze­brane dzieła Szek­spira. Pod­czas tego kon­fliktu od­da­wał się też lek­tu­rze O woj­nie Clau­se­witza: "za­po­zna­wa­nie się z my­ślami wiel­kiego fi­lo­zofa wojny w chwi­lach, gdy na polu walki pa­no­wał spo­kój, wzbu­dzało we mnie oso­bliwe uczu­cie eks­cy­ta­cji"[31].

Gdy był na prze­pu­stce z frontu, Balck od­wie­dzał wspa­niałe mia­sta Eu­ropy, w któ­rych roz­ko­szo­wał się wi­do­kami za­byt­ków i uczest­ni­czył w ży­ciu kul­tu­ral­nym. "Po­je­cha­łem do War­szawy, gdzie po­dzi­wia­łem tan­ce­rzy ba­le­to­wych ro­syj­skiego cara (...) [i] obej­rza­łem To­scę Puc­ci­niego po pol­sku"[32]. Czę­sto przy­jeż­dżał do Bu­da­pesztu i "ni­gdy nie [prze­ga­pił] oka­zji, by zwie­dzać to wy­jąt­kowo piękne mia­sto"[33]. W Ru­mu­nii Balck udał się na za­mek krzy­żacki w Fok­sza­nach, by przyj­rzeć się jego ar­chi­tek­tu­rze. Miał też szcze­gólne za­mi­ło­wa­nie do sta­ro­żyt­no­ści. W 1941 roku pod­czas kam­pa­nii w Gre­cji czy­tał Ho­mera, a w 1943 roku we Wło­szech zmie­nił plan ognia ar­ty­le­ryj­skiego tak, aby grec­kie świą­ty­nie w Pa­estum zna­la­zły się poza ostrze­li­waną strefą.

Choć Balck był czło­wie­kiem wy­kształ­co­nym, który da­rzył głę­bo­kim uzna­niem sta­ro­żyt­ność, ocho­czo wal­czył za to­ta­li­tarną III Rze­szę, a pod ko­niec II wojny świa­to­wej po­peł­nił dwie zbrod­nie wo­jenne. W li­sto­pa­dzie 1944 roku roz­ka­zał na­tych­miast wy­ko­nać eg­ze­ku­cję pod­puł­kow­nika Jo­hanna Schot­t­kego, który zo­stał zna­le­ziony w swoim schro­nie pi­jany i nie­świa­domy po­ło­że­nia wła­snych ba­te­rii ar­ty­le­rii. W tym sa­mym mie­siącu siły do­wo­dzone przez Balcka znisz­czyły w ra­mach tak­tyki spa­lo­nej ziemi fran­cu­ską miej­sco­wość Gérard­mer, któ­rej miesz­kańcy ucie­kli w stronę po­zy­cji alian­tów.

W 1935 roku Balck zo­stał awan­so­wany na ma­jora. Da­lej do­wo­dził sta­cjo­nu­ją­cym w Tylży[34] 1. Ba­ta­lio­nem Ko­la­rzy, aż w 1938 roku uzy­skał sto­pień pod­puł­kow­nika. Na­stęp­nie pra­co­wał w Na­czel­nym Do­wódz­twie Sił Zbroj­nych w kie­ro­wa­nym przez Gu­de­riana In­spek­to­ra­cie Wojsk Szyb­kich, w któ­rym po­ma­gał przy opra­co­wy­wa­niu tak­tyki i dok­tryny uży­cia ka­wa­le­rii, pie­choty zmo­to­ry­zo­wa­nej i czoł­gów. Balck wciąż pia­sto­wał to sta­no­wi­sko, gdy 1 wrze­śnia 1939 roku siły We­hr­machtu wkro­czyły do Pol­ski i Eu­ropa po­grą­żyła się w ko­lej­nej woj­nie świa­to­wej.

W pierw­szych mie­sią­cach no­wego kon­fliktu Balck współ­pra­co­wał z dy­wi­zjami pan­cer­nymi, by po­ma­gać przy re­or­ga­ni­za­cji i uzu­peł­nia­niu wy­po­sa­że­nia po dzia­ła­niach w Pol­sce. Za­pra­gnął wów­czas znów do­wo­dzić woj­skami na fron­cie. Do­wódz­two We­hr­machtu speł­niło jego prośbę i 1 paź­dzier­nika 1939 roku po­wie­rzyło mu 1. Pułk Strzel­ców:

Wy­zna­cze­nie mnie na do­wódcę 1. Pułku Strzel­ców sta­cjo­nu­ją­cego w We­ima­rze przy­ją­łem z ulgą. Nie wy­brał­bym żad­nego in­nego pułku. Jed­nostka i jej ofi­ce­ro­wie cie­szyli się zna­ko­mitą re­pu­ta­cją, a na do­da­tek nie­dawno przy­dzie­li­łem tym si­łom naj­no­wo­cze­śniej­sze wy­po­sa­że­nie. Wszystko było opan­ce­rzone i mo­bilne. Był to naj­no­wo­cze­śniej­szy pułk w ar­mii[35].

Ni­niej­sza książka opi­suje prze­mianę Her­manna Balcka w wy­bit­nego do­wódcę wojsk pan­cer­nych i mi­strza tak­tyki wo­jen­nej pod­czas kam­pa­nii we Fran­cji, w Gre­cji i pod Sta­lin­gra­dem. Jed­no­cze­śnie jest to także hi­sto­ria wy­jąt­ko­wego przy­wódcy, który - jak stwier­dził Fre­eman Dy­son - "ocho­czo pa­ko­wał się z jed­nej trud­nej sy­tu­acji w drugą, a przy tym do­brze dbał o swo­ich żoł­nie­rzy i ni­gdy nie tra­cił po­czu­cia hu­moru"[36].

Balck do­wo­dził 1. Puł­kiem Strzel­ców, pod­le­ga­ją­cym wów­czas 1. Dy­wi­zji Pan­cer­nej, pod­czas prze­pro­wa­dzo­nej w 1940 roku in­wa­zji na Fran­cję. Po prze­kro­cze­niu Mozy wraz ze swo­imi pod­wład­nymi do­ko­nał de­cy­du­ją­cego prze­ła­ma­nia pod Se­da­nem, dzięki któ­remu czołgi Gu­de­riana mo­gły po­pę­dzić w stronę ka­nału La Man­che i oto­czyć Bry­tyj­ski Kor­pus Eks­pe­dy­cyjny pod Dun­kierką - a to z ko­lei do­pro­wa­dziło do upadku Fran­cji. Po­mimo tak zna­ko­mi­tego zwy­cię­stwa Balck prze­ana­li­zo­wał wady nie­miec­kiej tak­tyki i opra­co­wał nowy spo­sób współ­dzia­ła­nia pie­choty i czoł­gów - kon­cep­cję Kampf­grup­pen, czyli grup bo­jo­wych - który zre­wo­lu­cjo­ni­zo­wał spo­sób funk­cjo­no­wa­nia dy­wi­zji pan­cer­nych i umoż­li­wił im osią­gnię­cie nie­sa­mo­wi­tych suk­ce­sów na fron­cie wschod­nim.

W kwiet­niu 1941 roku pod­czas walk w Gre­cji Balck, do­wo­dzący wów­czas 3. Puł­kiem Pan­cer­nym, wy­pró­bo­wał ideę Kampf­gruppe w prak­tyce. Jego in­no­wa­cyjny styl do­wo­dze­nia po­zwo­lił utwo­rzo­nej przez niego gru­pie bo­jo­wej prze­zwy­cię­żyć prze­szkody, które po­zor­nie wy­da­wały się nie do po­ko­na­nia, i od­nieść zwy­cię­stwo nad zde­ter­mi­no­wa­nymi Au­stra­lij­czy­kami i No­wo­ze­land­czy­kami bro­nią­cymi nie­bez­piecz­nych dróg i gór­skich prze­łę­czy w po­bliżu Olimpu. Na wy­brzeżu Mo­rza Egej­skiego, w po­bliżu miej­sco­wo­ści Pla­ta­mo­nas i sto­ją­cego nie­opo­dal fran­kij­skiego zamku, Kamp­fgruppe Balck zdo­była po­zy­cje no­wo­ze­landz­kiego 21. Ba­ta­lionu w te­re­nie, który zda­niem alian­tów nie sprzy­jał uży­ciu czoł­gów. Roz­bici No­wo­ze­land­czycy prze­gru­po­wali się w wą­wo­zie Tempe - mi­tycz­nym domu Ari­sta­josa, syna Apolla i Ky­rene - gdzie do­łą­czyli do nich Au­stra­lij­czycy z 2. i 3. Ba­ta­lionu 2. ASI[37]. Siły sprzy­mie­rzo­nych li­czyły, że zdo­łają za­trzy­mać żoł­nie­rzy Balcka w te­re­nie ide­al­nie na­da­ją­cym się do obrony, lecz mimo to czołgi Kamp­fgruppe Balck prze­biły się przez alianc­kie po­zy­cje i ru­szyły da­lej w kie­runku Aten.

Dzięki suk­ce­som, ja­kie od­niósł, gdy do­wo­dził 11. Dy­wi­zją Pan­cerną na po­łu­dniu ZSRR pod­czas let­niej ofen­sywy w kie­runku Donu i póź­niej­szych walk o Sta­lin­grad w 1942 roku, Balck za­pi­sał się w hi­sto­rii jako wir­tuoz wojny pan­cer­nej. Nad rzeką Czir w środku po­nu­rej ro­syj­skiej zimy sto­czył sze­reg bru­tal­nych starć, w trak­cie któ­rych opra­co­wał tak­tykę "straży po­żar­nej". W póź­niej­szych eta­pach wojny wie­lo­krot­nie po­zwo­liła ona si­łom We­hr­machtu po­wstrzy­mać Ar­mię Czer­woną, gdy wy­da­wało się to nie­mal nie­moż­liwe.

Ni­niej­sza książka przed­sta­wia kry­tyczny okres w ży­ciu Her­manna Balcka - od chwili, gdy po­że­gnał się z pie­chotą i po raz pierw­szy ob­jął do­wo­dze­nie nad jed­nostką pan­cerną - i do­kład­nie opi­suje jego prze­mianę w nie­zwy­kle uta­len­to­wa­nego tak­tyka. Po­dróż ta roz­po­częła się we Fran­cji.

[1] D'Este, Fo­re­word, w: Balck, Or­der in Chaos, s. vii.

[2] Dy­son, We­apons and Hope, s. 151.

[3] Trans­la­tion of Ta­ped Co­nver­sa­tion with Lieu­te­nant Ge­ne­ral He­inz Ga­edcke, s. 27.

[4] D'Este, Fo­re­word, w: Balck, Or­der in Chaos, s. VII.

[5] Tamże.

[6] Wy­dział hi­sto­ryczny (przyp. tłum.).

[7] Kam­pa­nia lo­ta­ryń­ska (przyp. tłum.).

[8] 8 Cole, The Lor­ra­ine Cam­pa­ign, s. 230.

[9] Tamże.

[10] Walka o Eu­ropę (przyp. tłum.).

[11] Wil­mot, The Strug­gle for Eu­rope, 10756/10758.

[12] Mel­len­thin, Pan­zer Bat­tles, s. 306.

[13] Tamże, s. 247.

[14] Do­wódz­two ds. Szko­le­nia i Dok­tryny (przyp. tłum.).

[15] Za­becki, Bie­de­kar­ken, Pre­face, w: Balck, Or­der in Chaos, s. IX.

[16] Pryer, Gro­wing Le­aders Who Prac­tice Mis­sion Com­mand and Win the Pe­ace, s. 32 i 40.

[17] Za­becki, Bie­de­kar­ken, Pre­face, w: Balck, Or­der in Chaos, s. xi.

[18] Obec­nie ta część mia­sta nosi na­zwę Wrzeszcz (przyp. tłum.).

[19] Roz­wój tak­tyki w trak­cie wojny świa­to­wej (przyp. tłum.).

[20] Balck, Or­der in Chaos, s. 3-4.

[21] Tamże, s. 4.

[22] Tamże, s. 12.

[23] Tamże, s. 17.

[24] Tamże, s. 29.

[25] Tamże, s. 34.

[26] Tamże, s. 106.

[27] Mel­len­thin, Ger­man Ge­ne­rals of World War II, s. 192.

[28] Tamże, s. 192-193.

[29] Balck, Or­der in Chaos, s. 471.

[30] Tamże, s. 148.

[31] Tamże, s. 86.

[32] Tamże, s. 49.

[33] Tamże, s. 55.

[34] Obec­nie miej­sco­wość nosi na­zwę So­wieck (przyp. tłum.).

[35] Balck, Or­der in Chaos, s. 170.

[36] Dy­son, We­apons and Hope, s. 155.

[37] An­giel­skie na­zwy tych jed­no­stek to od­po­wied­nio 2/2nd Bat­ta­lion i 2/3rd Bat­ta­lion. Liczba "2" na po­czątku wska­zuje, że na­leżą one do Se­cond Au­stra­lian Im­pe­rial Force (Dru­gich Au­stra­lij­skich Sił Im­pe­rial­nych), i od­róż­nia je od ba­ta­lio­nów Ci­ti­zen Mi­li­tary For­ces (Oby­wa­tel­skich Sił Woj­sko­wych, zwa­nych też po pro­stu mi­li­cją), które ozna­czono tymi sa­mymi nu­me­rami (przyp. tłum.).

Bibliografia

Źródła pierwotne i monografie

1st Pan­zer Di­vi­sion War Diary (Krieg­sta­ge­buch), France June 1940, Na­tio­nal Ar­chi­ves (Uni­ted Sta­tes) (T-315 Roll 15)

2nd Pan­zer Di­vi­sion War Diary (Krieg­sta­ge­buch), West Octo­ber 1939 - July 1940, Na­tio­nal Ar­chi­ves (Uni­ted Sta­tes) (T-315 Roll 88)

2nd Pan­zer Di­vi­sion War Diary (Krieg­sta­ge­buch), West May 1940 - March 1941, Na­tio­nal Ar­chi­ves (Uni­ted Sta­tes) (T-315 Roll 89)

11th Pan­zer Di­vi­sion War Diary (Krieg­sta­ge­buch), Rus­sia June - De­cem­ber 1942, Na­tio­nal Ar­chi­ves (Uni­ted Sta­tes) (T-315 Roll 594)

11th Pan­zer Di­vi­sion War Diary (Krieg­sta­ge­buch), Rus­sia De­cem­ber 1942, Na­tio­nal Ar­chi­ves (Uni­ted Sta­tes) (T-315 Roll 595)

11th Pan­zer Di­vi­sion War Diary (Krieg­sta­ge­buch), Rus­sia No­vem­ber 1942 - Ja­nu­ary 1943, Na­tio­nal Ar­chi­ves (Uni­ted Sta­tes) (T-315 Roll 596)

16 In­fan­try Bri­gade, Au­stra­lian War Me­mo­rial (AW­M52, 8/2/16)

2/2nd Au­stra­lian In­fan­try Bat­ta­lion, Au­stra­lian War Me­mo­rial (AW­M52, 8/3/2)

2/3rd Au­stra­lian In­fan­try Bat­ta­lion, Au­stra­lian War Me­mo­rial (AW­M52, 8/3/3)

Ar­mo­red War­fare in World War II: Con­fe­rence Fe­atu­ring F.W. Von Mel­len­thin, Bat­telle Co­lum­bus La­bo­ra­to­ries, Co­lum­bus, 1979

Do­cu­ments Re­la­ting to New Ze­aland's Par­ti­ci­pa­tion in the Se­cond World War 1939-45: Vo­lume II, War Hi­story Branch, Wel­ling­ton, 1951

Ge­ne­rals Balck and Von Mel­len­thin on Tac­tics: Im­pli­ca­tions for NATO Mi­li­tary Do­ctrine, BDM Cor­po­ra­tion, McLean, 1980

Ger­man Army Do­cu­ments on the Cam­pa­ign in Gre­ece, Au­stra­lian War Me­mo­rial (AW­M54, 534/2/27)

Small Unit Ac­tions du­ring the Ger­man Cam­pa­ign in Rus­sia, DA Pam 20-269, Cen­ter of Mi­li­tary Hi­story Uni­ted Sta­tes Army, Wa­shing­ton, 1953

The Bal­kan Cam­pa­ign. The Ger­man in­va­sion of Gre­ece and Yugo­sla­via, In­for­ma­tion ob­ta­ined by Hi­sto­ri­cal Sec­tion Au­stra­lian Mi­li­tary Mis­sion, Ber­lin, 1947, Au­stra­lian War Me­mo­rial (AW­M54, 624/7/2)

The Ger­man Cam­pa­igns in the Bal­kans (Spring 1941), DA Pam 20-260, Cen­ter of Mi­li­tary Hi­story Uni­ted Sta­tes Army, Wa­shing­ton, 1953

Trans­la­tion of Ta­ped Co­nver­sa­tion with Ge­ne­ral Her­mann Balck, 12 Ja­nu­ary 1979, Bat­telle Co­lum­bus La­bo­ra­to­ries, Co­lum­bus, 1979

Trans­la­tion of Ta­ped Co­nver­sa­tion with Ge­ne­ral Her­mann Balck, 13 April 1979, Bat­telle Co­lum­bus La­bo­ra­to­ries, Co­lum­bus, 1979

Trans­la­tion of Ta­ped Co­nver­sa­tion with Lieu­te­nant Ge­ne­ral He­inz Ga­edcke, 12 April 1979, Bat­telle Co­lum­bus La­bo­ra­to­ries, Co­lum­bus, 1979

Artykuły z czasopism naukowych

Carl­son, Ver­ner, Por­trait of a Ger­man Ge­ne­ral Staff Of­fi­cer, "Mi­li­tary Re­view", Vo­lume 70, Num­ber 4 (April 1990)

Ci­tino, Ro­bert, New Gang in Town: The Rise of the Ger­man Pan­zer Di­vi­sion, "The Qu­ar­terly Jo­ur­nal of Mi­li­tary Hi­story", Vo­lume 28, Is­sue 2 (Win­ter 2016)

Ci­tino, Ro­bert, The War Hi­tler Won: The Bat­tle for Eu­rope, 1939-1941, "Jo­ur­nal of Mi­li­tary and Stra­te­gic Stu­dies", Vo­lume 14, Is­sue 1 (Fall 2011)

Cook, Sa­muel, The Ger­man Bre­ak­th­ro­ugh at Se­dan, "Ar­mor", Vo­lume 113, Is­sue 5 (Sep/Oct 2004)

For­ster, Jur­gen i Mawd­sley, Evan, Hi­tler and Sta­lin in Per­spec­tive: Se­cret Spe­eches on the Eve of Bar­ba­rossa, "War in Hi­story", Vo­lume 11, Num­ber 1 (Jan 2004)

Gat, Azar, Bri­tish In­flu­ence and the Evo­lu­tion of the Pan­zer Arm: Myth or Re­ality? Part I, "War in Hi­story", Vo­lume 4, Num­ber 2 (Apr 1997)

Gat, Azar, Bri­tish In­flu­ence and the Evo­lu­tion of the Pan­zer Arm: Myth or Re­ality? Part II, "War in Hi­story", Vo­lume 4, Num­ber 3 (Jul 1997)

Jo­va­no­vich, Leo M., The War in the Bal­kans in 1941, "East Eu­ro­pean Qu­ar­terly", Vo­lume 28, Num­ber 1 (Spring 1994)

Mat­thew, Chri­sto­pher A., The Stra­tegy of the Ther­mo­py­lae Ar­te­mi­sium Line in 480 BC, "An­cient Hi­story", Vo­lume 39, Is­sue 1 (2009)

New­land, Sa­muel J., Blitz­krieg in Re­tro­spect, "Mi­li­tary Re­view", Vo­lume 84, Is­sue 4 (Jul/Aug 2004)

New­land, Sa­muel, Ger­man Pan­zers on the Of­fen­sive: Rus­sian Front, North Africa, 1941-1942, "Pa­ra­me­ters", Vo­lume 35, Is­sue 1 (Spring 2005)

Osborn, John W., Greek Tra­gedy, "The Qu­ar­terly Jo­ur­nal of Mi­li­tary Hi­story", Vo­lume 21, Num­ber 4 (Sum­mer 2009)

Po­wa­ski, Ro­nald E., Cut of the Sic­kle, "World War II", Vo­lume 18, Is­sue 4 (Nov 2003)

Pryer, Do­uglas A., Gro­wing Le­aders Who Prac­tice Mis­sion Com­mand and Win the Pe­ace, "Mi­li­tary Re­view", Vo­lume 93, Is­sue 6 (Nov/Dec 2013)

Sad­ko­vich, Ja­mes J., An­glo-Ame­ri­can Bias and the Italo-Greek War of 1940-1941, "The Jo­ur­nal of Mi­li­tary Hi­story", Vo­lume 58, Num­ber 4 (Oct 1994)

Scott, Chri­sto­pher J., The Bat­tle for Sow­chos 79, "En­gi­neer", Vo­lume 41, Is­sue 2 (May-Aug 2011)

Stoc­kings, Craig, The Bat­tle of Pi­nios Gorge: A Study of a Bro­ken An­zac Bri­gade, "Au­stra­lian Army Jo­ur­nal", Vo­lume 7, Num­ber 3 (Sum­mer 2011)

Stoc­kings, Craig, The Fa­iry Tale of the Pan­zers in Gre­ece, April 1941, "Au­stra­lian De­fence Force Jo­ur­nal", Num­ber 185 (2011)

Strauss, Barry, Go Tell the Spar­tans, "The Qu­ar­terly Jo­ur­nal of Mi­li­tary Hi­story", Vo­lume 17, Num­ber 1 (Au­tumn 2004)

Wil­liam­son, Mur­ray i O'Le­ary, Tho­mas, Mi­li­tary Trans­for­ma­tion and Le­gacy For­ces, "Jo­int Force Qu­ar­terly", JFQ 30 (Spring 2002)

Za­becki, Da­vid T., Her­mann Balck - Ger­many's For­got­ten Pan­zer Com­man­der, "Mi­li­tary Re­view", Vo­lume 79, Num­ber 6 (Nov/Dec 1999)

Książki

An­der­son, Tho­mas, The Hi­story of the Pan­zer­waffe: Vo­lume I: 1939-43, Osprey Pu­bli­shing (wy­da­nie na czyt­niki Kin­dle), Oxford, 2015

An­der­son, Tho­mas, The Hi­story of the Pan­zer­waffe: Vo­lume II: 1943-45, Osprey Pu­bli­shing (wy­da­nie na czyt­niki Kin­dle), Oxford, 2017

Balck, Her­mann, Or­der in Chaos: The Me­mo­irs of Ge­ne­ral of Pan­zer Tro­ops Her­mann Balck, The Uni­ver­sity Press of Ken­tucky, Le­xing­ton, 2015

Bor­man, C.A., Of­fi­cial Hi­story of New Ze­aland in the Se­cond World War 1939-45: Di­vi­sio­nal Si­gnals, War Hi­story Branch, Wel­ling­ton, 1954

Carr, John, The De­fence and Fall of Gre­ece, 1940-41, Pen and Sword (wy­da­nie na czyt­niki Kin­dle), So­uth York­shire, 2013

Ci­tino, Ro­bert M., The Path to Blitz­krieg: Do­ctrine and Tra­ining in the Ger­man Army, 1920-1939, Lynne Rien­ner Pu­bli­shers, Lon­don, 1999

Cody, J.F., Of­fi­cial Hi­story of New Ze­aland in the Se­cond World War 1939-45: 21 Bat­ta­lion, War Hi­story Branch, Wel­ling­ton, 1953

Cole, Hugh M., The Lor­ra­ine Cam­pa­ign, US Go­vern­ment Prin­ting Of­fice, Wa­shing­ton, 1950

Daw­son, W.D., Of­fi­cial Hi­story of New Ze­aland in the Se­cond World War 1939-45: 18 Bat­ta­lion and Ar­mo­ured Re­gi­ment, War Hi­story Branch, Wel­ling­ton, 1961

Den­nis, Pe­ter i Grey, Jef­frey, eds., Vic­tory or De­feat: Ar­mies in the After­math of Con­flict, Big Sky Pu­bli­shing, Can­berra, 2010

Do­ughty, Ro­bert A., The Bre­aking Po­int: Se­dan and the Fall of France, 1940, Stack­pole Bo­oks (wy­da­nie na czyt­niki Kin­dle), Me­cha­nics­burg, 1990

Do­ughty, Ro­bert Al­lan, The Se­eds of Di­sa­ster: The De­ve­lop­ment of French Army Do­ctrine, 1919-39, Ar­chon Bo­oks, Ham­den, 1985

Dy­son, Fre­eman, We­apons and Hope, Har­per Co­lo­phon Bo­oks, New York, 1984

Ewer, Pe­ter, For­got­ten An­zacs: The Cam­pa­ign in Gre­ece, 1941, Scribe (wy­da­nie na czyt­niki Kin­dle), Mel­bo­urne, 2008

For­czyk, Ro­bert, Tank War­fare on the Eastern Front 1941-1942: Schwer­punkt, Pen and Sword (wy­da­nie na czyt­niki Kin­dle), So­uth York­shire, 2013

For­czyk, Ro­bert, Tank War­fare on the Eastern Front 1943-1945: Red Ste­am­rol­ler, Pen and Sword (wy­da­nie na czyt­niki Kin­dle), So­uth York­shire, 2016

Frie­ser, Karl-He­inz, The Blitz­krieg Le­gend: The 1940 Cam­pa­ign in the West, Na­val In­sti­tute Press (wy­da­nie na czyt­niki Kin­dle), An­na­po­lis, 2005

Ganz, A. Har­ding, Ghost Di­vi­sion: The 11th 'Ge­spen­ster' Pan­zer Di­vi­sion and the Ger­man Ar­mo­red Force in World War II, Stack­pole Bo­oks, Me­cha­nics­burg, 2016

Glantz, Da­vid M., Com­pa­nion to End­game at Sta­lin­grad, Uni­ver­sity Press of Kan­sas, Law­rence, 2014

Glantz, Da­vid M., When Ti­tans Cla­shed: How the Red Army Stop­ped Hi­tler, Uni­ver­sity Press of Kan­sas, Law­rence, 2015

Glantz, Da­vid M. i Ho­use, Jo­na­than M., End­game at Sta­lin­grad Book Two: De­cem­ber 1942 - Fe­bru­ary 1943, Vo­lume 3, Uni­ver­sity Press of Kan­sas, Law­rence, 2014

Glantz, Da­vid M. i Ho­use, Jo­na­than M., To the Ga­tes of Sta­lin­grad: So­viet-Ger­man Com­bat Ope­ra­tions, April-Au­gust 1942, Uni­ver­sity Press of Kan­sas, Law­rence, 2009

Gole, Henry G., Ge­ne­ral Wil­liam E. De­Puy: Pre­pa­ring the Army for Mo­dern War, Uni­ver­sity Press of Ken­tucky (wy­da­nie na czyt­niki Kin­dle), Le­xing­ton, 2008

Gre­en­tree, Da­vid, New Ze­aland In­fan­try­man vs Ger­man Mo­tor­cycle Sol­dier: Gre­ece and Crete 1941, Osprey Pu­bli­shing, Oxford, 2017

Gre­han, John i Mace, Mar­tin, Ope­ra­tions in North Africa and the Mid­dle East 1939-1942: To­bruk, Crete, Sy­ria and East Africa, Pen and Sword (wy­da­nie na czyt­niki Kin­dle), So­uth York­shire, 2015

Gu­de­rian, He­inz, Pan­zer Le­ader, Pen­guin Bo­oks, Lon­don, 1952

Gud­munds­son, Bruce I., On Ar­mor, Pra­eger, We­st­port, 2004

Hall, D.O.W., Pri­so­ners of Ger­many, War Hi­story Branch, Wel­ling­ton, 1949

Hart, Rus­sell, Gu­de­rian: Pan­zer Pio­neer or Myth Ma­ker?, Po­to­mac Bo­oks (wy­da­nie na czyt­niki Kin­dle), Dul­les, 2006

Hen­der­son, Jim, Of­fi­cial Hi­story of New Ze­aland in the Se­cond World War 1939-45: 22 Bat­ta­lion, War Hi­story Branch, Wel­ling­ton, 1958

Hol­land, Ja­mes, The War in the West: Vo­lume 1: The Rise of Ger­many 1939-1941, Atlan­tic Mon­thly Press, New York, 2015

Horne, Ali­stair, To Lose a Bat­tle: France 1940, Pan Mac­mil­lan UK (wy­da­nie na czyt­niki Kin­dle), Lon­don, 2012

Jentz, Tho­mas L., Pan­zer­trup­pen: The Com­plete Gu­ide to the Cre­ation and Com­bat Em­ploy­ment of Ger­many's Tank Force, 1933-1942, Schif­fer, At­glen, 1996

Jentz, Tho­mas L., Pan­zer­trup­pen: The Com­plete Gu­ide to the Cre­ation and Com­bat Em­ploy­ment of Ger­many's Tank Force, 1943-1945, Schif­fer, At­glen, 1996

Ke­itel, Wil­helm, The Me­mo­irs of Field-Mar­shal Wil­helm Ke­itel, Co­oper Squ­are Press (wy­da­nie na czyt­niki Kin­dle), New York, 2000

Le­may, Be­noit, Erich Von Man­stein: Hi­tler's Ma­ster Stra­te­gist, Ca­se­mate, Phi­la­del­phia, 2010

Liedtke, Gre­gory, En­du­ring the Whirl­wind: The Ger­man Army and the Russo-Ger­man War 1941-1943, He­lion and Com­pany (wy­da­nie na czyt­niki Kin­dle), So­li­hull, 2016

Long, Ga­vin, Au­stra­lia in the War of 1939-1945: Se­ries One: Army, Vo­lume II: Gre­ece, Crete and Sy­ria, Au­stra­lian War Me­mo­rial, Can­berra, 1953

Lo­ugh­nan, R.J.M., Of­fi­cial Hi­story of New Ze­aland in the Se­cond World War 1939-45: Di­vi­sio­nal Ca­valry, War Hi­story Branch, Wel­ling­ton, 1963

Man­stein, Erich von, Lost Vic­to­ries, Gre­en­hill Bo­oks, Lon­don, 1958

Ma­zo­wer, Mark, In­side Hi­tler's Gre­ece: The Expe­rience of Oc­cu­pa­tion, Yale Uni­ver­sity Press, 1993

McCar­thy, Pe­ter i Sy­ron, Mike, Pan­zer­krieg: The Rise and Fall of Hi­tler's Tank Di­vi­sions, Ro­bin­son (wy­da­nie na czyt­niki Kin­dle), Lon­don, 2012

McC­ly­mont, W.G., Of­fi­cial Hi­story of New Ze­aland in the Se­cond World War 1939-45: To Gre­ece, War Hi­story Branch, Wel­ling­ton, 1959

Mel­len­thin, F.W. von, Ger­man Ge­ne­rals of World War II, Uni­ver­sity of Okla­homa Press, Nor­man, 1977

Mel­len­thin, F.W. von, Pan­zer Bat­tles, Spel­l­mo­unt, Glo­uce­ster­shire, 1955

Mit­cham, Sa­muel W., Pan­zer Le­gions: A Gu­ide to the Ger­man Army Tank Di­vi­sions of World War II and Their Com­man­ders, Stack­pole (wy­da­nie na czyt­niki Kin­dle), Me­cha­nics­burg, 2000

Mit­cham, Sa­muel W. i Mu­el­ler, Gene, Hi­tler's Com­man­ders: Of­fi­cers of the We­hr­macht, the Luft­waffe, the Krieg­sma­rine, and the Waf­fen-SS, Row­man & Lit­tle­field Pu­bli­shers (wy­da­nie na czyt­niki Kin­dle), New York, 2012

Mo­sier, John, Cross of Iron: The Rise and Fall of the Ger­man War Ma­chine, 1918-1945, Henry Holt and Co., New York, 2006

Mo­sier, John, De­ath­ride: Hi­tler vs. Sta­lin - The Eastern Front, 1941-1945, Si­mon & Schu­s­ter, New York, 2010

Mo­sier, John, The Blitz­krieg Myth: How Hi­tler and the Al­lies Mi­sread the Stra­te­gic Re­ali­ties of World War II, Har­per­Col­lins, New York, 2003

Mur­phy, W.E., Of­fi­cial Hi­story of New Ze­aland in the Se­cond World War 1939-45: 2nd New Ze­aland Di­vi­sio­nal Ar­til­lery, Hi­sto­ri­cal Pu­bli­ca­tions Branch, Wel­ling­ton, 1966

Na­veh, Shi­mon, In Pur­suit of Mi­li­tary Excel­lence: The Evo­lu­tion of Ope­ra­tio­nal The­ory, Frank Cass, Lon­don, 1997

Plow­man, Jef­frey, War in the Bal­kans: The Bat­tle for Gre­ece and Crete 1940-1941, Pen and Sword (wy­da­nie na czyt­niki Kin­dle), So­uth York­shire, 2013

Raus, Er­hard, Pan­zer Ope­ra­tions: The Eastern Front Me­moir of Ge­ne­ral Raus, 1941-1945, Da Capo Press (wy­da­nie na czyt­niki Kin­dle), 2003

Sho­wal­ter, Den­nis, Hi­tler's Pan­zers: The Li­ght­ning At­tacks that Re­vo­lu­tio­ni­zed War­fare, Pen­guin, New York, 2009

Smel­ser, Ro­nald i Da­vies, Edward J., The Myth of the Eastern Front: The Nazi-So­viet War in Ame­ri­can Po­pu­lar Cul­ture, Cam­bridge Uni­ver­sity Press, Cam­bridge, 2008

Stoc­kings, Craig i Han­cock, Ele­anor, Swa­stika over the Acro­po­lis: Re-in­ter­pre­ting the Nazi In­va­sion of Gre­ece in World War II, Brill, Le­iden, 2013

Stolfi, R.H.S., Ger­man Pan­zers on the Of­fen­sive, Schif­fer Mi­li­tary Hi­story, At­glen, 2003

Ty­quin, Mi­chael, Gre­ece: Fe­bru­ary to April 1941, Big Sky Pu­bli­shing, Can­berra, 2014

Wal­ters, Ro­bert G. Or­der Out Of Chaos: A Case Study of the Ap­pli­ca­tion of Au­ftrag­stak­tik by the 11th Pan­zer Di­vi­sion du­ring the Chir Ri­ver Bat­tles 7-19 De­cem­ber 1942, Uni­ted Sta­tes Mi­li­tary Aca­demy, 1989

Wards, I. McL., Of­fi­cial Hi­story of New Ze­aland in the Se­cond World War 1939-45: Epi­so­des and Stu­dies Vo­lume 2: The Other Side of the Hill I: Pan­zer At­tack in Gre­ece, War Hi­story Branch, Wel­ling­ton, 1952

Wette, Wol­fram, The We­hr­macht: Hi­story, Myth, Re­ality, Ha­rvard Uni­ver­sity Press, Lon­don, 2006

Wil­liam­son, Gor­don, Ger­man Mo­un­tain and Ski Tro­ops 1939-45, Osprey Pu­bli­shing (wy­da­nie na czyt­niki Kin­dle), Oxford, 1996

Wil­mot, Che­ster, The Strug­gle for Eu­rope, Luck­now Bo­oks (wy­da­nie na czyt­niki Kin­dle), Lon­don, 1952

Wood, Pe­ter Wil­liam, A Bat­tle to Win: An Ana­ly­sis of Com­bat Ef­fec­ti­ve­ness thro­ugh the Se­cond World War Expe­rience of the 21st (Auc­kland) Bat­ta­lion, Mas­sey Uni­ver­sity, New Ze­aland, 2012

Zhu­kov, Geo­rgy, Mar­shal of Vic­tory: The Au­to­bio­gra­phy of Ge­ne­ral Geo­rgy Zhu­kov, Pen and Sword (wy­da­nie na czyt­niki Kin­dle), So­uth York­shire, 2013

Strony interne­towe

2/2nd Au­stra­lian In­fan­try Bat­ta­lion, Au­stra­lian War Me­mo­rial, https://www.awm.gov.au/unit/U56045/

2/3rd Au­stra­lian In­fan­try Bat­ta­lion, Au­stra­lian War Me­mo­rial, https://www.awm.gov.au/col­lec­tion/U56046

Ru­ther­ford, Noel, "In Their Own Words - The Bat­tle of Tempe Gorge - Part 1", ABC Open (21 Apr 16), https://open.abc.net.au/explore/127336

Ru­ther­ford, Noel, "In Their Own Words - The Bat­tle of Tempe Gorge - Part 2", ABC Open (21 Apr 16), https://open.abc.net.au/explore/127334

Ru­ther­ford, Noel, "In Their Own Words - The Bat­tle of Tempe Gorge - Part 3", ABC Open (21 Apr 16), https://open.abc.net.au/explore/127335

Sho­wal­ter, Den­nis E., "A Du­bious He­ri­tage: The Mi­li­tary Le­gacy of the Russo-Ger­man War", Air Uni­ver­sity Re­view (March-April 1985), http://www.air­po­wer.ma­xwell.af.mil/air­chro­nic­les/au­re­view/1985/mar-apr/sho­wal­ter.html