Zarząd S KGB, odpowiedzialny za prowadzenie nielegałów, był najtajniejszą strukturą jednej z najbardziej tajemniczych organizacji na świecie. Archiwum KGB w Moskwie pozostaje szczelnie zamknięte, a służba prasowa SWR zignorowała moje zapytania. Na szczęście wiele osób wykazało się większą otwartością. Przeprowadziłem setki wywiadów, w tym z byłymi nielegałami, ich potomkami, specjalistami od kontrwywiadu i ludźmi, których ścieżki skrzyżowały się z nielegałami w tej czy innej tożsamości. Większość z tych osób nigdy nie mówiła publicznie o swoich doświadczeniach.

W dużej mierze korzystałem z pracy byłego archiwisty KGB, Wasilija Mitrochina, który przez wiele lat, dzień po dniu, potajemnie kopiował akta w archiwum, aż do 1984 roku, kiedy odszedł na emeryturę. Tysiące stron notatek, sporządzonych przez Mitrochina w jego daczy pod Moskwą, można obecnie obejrzeć w archiwum w Cambridge, a sporo z nich dotyczy nielegałów. Korzystałem również z wielu znakomitych książek o szpiegach, KGB i szerszym kontekście historycznym. Wymieniłem je w przypisach i bibliografii.

Aby prześledzić historie życia nielegałów na przestrzeni lat, korzystałem z odtajnionych akt FBI i MI5, a także archiwów w kilkunastu innych krajach. Nie zawsze możliwe było znalezienie źródeł potwierdzających opowieści samych nielegałów. Starałem się unikać spekulacji i zwracać uwagę na momenty, które mogą opierać się na niewiarygodnych wspomnieniach. Tak jak w przypadku każdej książki dotyczącej wywiadu, i w tej są pewne luki. Zostaną one wypełnione dopiero po pełnym otwarciu rosyjskich archiwów, czego raczej nie należy się spodziewać w najbliższym czasie.

KGB specjalizowało się w długich akronimach i mylącej terminologii. Sama służba często zmieniała nazwy i regularnie korygowała swoją złożoną strukturę organizacyjną oraz zmieniała nazwy wydziałów zajmujących się nielegałami. W miarę możliwości starałem się unikać tego bałaganu organizacyjnego. Na końcu książki znajduje się przewodnik po chronologii różnych wersji KGB i jego struktury, a także słowniczek terminologiczny.

Wprowadzenie

1 Michael Friscolanti, The Russian Spies Who Raised Us, "Maclean's", 10 sierpnia 2017. Nie jest do końca jasne, w jaki sposób Wawiłowa zdobyła "pierwsze dokumenty"; być może zaczęła od sfałszowanego przez KGB aktu urodzenia. Pełne imię i nazwisko na akcie urodzenia oraz w wydanym następnie paszporcie "Ann" brzmiało: Tracey Lee Ann Foley. ?

2 Wywiad z Chapman, 2011. ?

3 Cyt. za: Christopher Andrew, Wasilij Mitrochin, Archiwum Mitrochina. KGB w Europie i na Zachodzie, przeł. Magdalena M. Brzeska, Rafał Brzeski, Warszawa 2001, s. 34. ?

Rozdział 1. Początki

1 Lew Trocki, Moje życie, przeł. Jan Barski, Stanisław Łukomski, Warszawa 1930, reprint 1990, s. 156; Robert Service, Trocki. Demon czerwonego terroru, przeł. Magdalena Rychlik, Warszawa 2024, s. 124-125; Helen Rappaport, Conspirator. Lenin in Exile, London 2009, s. 60-72. Dom został zniszczony podczas II wojny światowej. ?

2 David McKnight, Espionage and the Roots of the Cold War. The Conspiratorial Heritage, London 2005, s. 23-24, 42. ?

3 Victor Sebestyen, Lenin. Dyktator, przeł. Sebastian Szymański, Warszawa 2018, s. 156-157. ?

4 Helen Rappaport, Conspirator..., dz. cyt., s. 115. ?

5 Tamże, s. 158-164. ?

6 Więcej o Leninowskiej strategii łączenia dwóch rodzajów działalności, zob.: August H. Nimtz, Lenin's Electoral Strategy from 1907 to the October Revolution of 1917. The Ballot, the Streets, or Both, New York 2014. ?

7 O Stalinie i konspiracji zob.: Simon Sebag Montefiore, Młody Stalin, przeł. Maciej Antosiewicz, Warszawa 2008, s. 84-88, 125, 229-232. ?

8 David McKnight, Espionage and the Roots of the Cold War..., dz. cyt., s. 49-50. ?

9 Christopher Andrew, Wasilij Mitrochin, Archiwum Mitrochina. KGB w Europie i na Zachodzie, przeł. Magdalena M. Brzeska, Rafał Brzeski, Warszawa 2001, s. 68-69. ?