ROZDZIAŁ 1Charakterystyka defektów skórnych
W praktyce kosmetologicznej i dermatologicznej jednym z najczęstszych powodów wizyt klientów i pacjentów placówek medycznych są różnego rodzaju defekty skórne. Ich etiologia, struktura morfologiczna oraz potencjalna dynamika rozwoju wymagają od specjalisty nie tylko wiedzy z zakresu estetyki, lecz przede wszystkim podstawowej orientacji klinicznej. Odpowiednia kwalifikacja zmiany - zarówno pod kątem jej usunięcia, jak i ewentualnej konieczności konsultacji medycznej - stanowi fundament bezpiecznej praktyki zawodowej, szczególnie w obszarze tzw. zabiegów granicznych. Celem rozdziału jest przedstawienie systematyki i charakterystyki najczęściej występujących defektów skórnych, z uwzględnieniem ich podziału na łagodne zmiany naskórkowe, barwnikowe, naczyniowe oraz strukturalne (blizny i rozstępy). Szczególną uwagę poświęcono również tzw. zmianom alarmowym - o potencjale onkologicznym - których obecność bezwzględnie wyklucza interwencję kosmetologiczną.
Zamieszczone zestawienia, zdjęcia kliniczne, schematy różnicowania oraz wskazówki diagnostyczne mają służyć jako praktyczne narzędzie w codziennej pracy gabinetowej, zarówno przy planowaniu zabiegów estetycznych, jak i w ocenie bezpieczeństwa procedury.
Rycina 1.1.
Dekolt 56-letniej klientki. Widoczne liczne łagodne zmiany: naczyniaki rubinowe (drobne czerwone guzki), plamy soczewicowate posłoneczne (płaskie żółtobrunatne makule) oraz drobne brodawki łojotokowe (wypukłe, "przyklejone" brązowe grudki), brodawki miękkie, a także przebarwienia posłoneczne. Brak cech klinicznych zmian podejrzanych. Zalecana okresowa kontrola dermatoskopowa
1.1. Klasyfikacja i częstość występowania defektów skórnych zgłaszanych w gabinetach
Klienci zgłaszający się do gabinetów kosmetologicznych z zamiarem usunięcia zmian skórnych mają bardzo szerokie spektrum problemów estetycznych i dermatologicznych. Z praktycznego punktu widzenia zmiany skórne można pogrupować w kilka głównych kategorii, które się różnią zarówno etiologią, jak i częstością występowania.
Dane epidemiologiczne i rynkowe (Europa Środkowa, Polska) wskazują, że:
- Zmiany barwnikowe - to 35-40% zgłoszeń. Najczęściej: melasma, przebarwienia pozapalne, plamy soczewicowate i piegi. Dotyczą głównie kobiet w wieku 25-60 lat i są silnie związane z ekspozycją UV oraz czynnikami hormonalnymi.
- Zmiany naskórkowe i przydatkowe - to 25-30% zgłoszeń. Należą do nich: włókniaki miękkie, prosaki, brodawki łojotokowe, torbiele naskórkowe. Są to zmiany łagodne, ale często budzą niepokój diagnostyczny.
- Zmiany naczyniowe - to 15-20% zgłoszeń. Należą do nich: teleangiektazje, rumień utrwalony, naczyniaki płaskie i rubinowe. Są to jedne z najczęstszych wskazań do zabiegów laserowych i IPL w gabinetach estetycznych.
- Blizny i rozstępy - to 10-15% zgłoszeń. Należą do nich: defekty strukturalne skóry wynikające z przebudowy kolagenu i elastyny. Obejmują blizny potrądzikowe, pourazowe, przerostowe oraz rozstępy związane z ciążą czy dojrzewaniem.
- Zmiany zakaźne (wirusowe, zapalne) - to 5-10% zgłoszeń. Należą do nich: brodawki wirusowe, mięczak zakaźny, zmiany bakteryjne. Ważna jest tutaj szczególna czujność, ponieważ nie należą one do obszaru bezpiecznej kosmetologii i wymagają współpracy lekarskiej.
- Zmiany alarmowe, potencjalnie onkologiczne - to 1-2% zgłoszeń. Dotyczą znamion atypowych, zmian o szybkim wzroście, krwawiących, asymetrycznych. Wymagają natychmiastowego wyłączenia z zabiegu i skierowania klienta do poradni dermatologicznej.
Z praktycznego punktu widzenia kosmetolog powinien umieć odpowiednio zaklasyfikować zmianę skórną do jednej z poniższych kategorii:
- Zmiana estetyczna i możliwa do usunięcia - przy spełnieniu kryteriów bezpieczeństwa i kwalifikacji.
- Zmiana wymagająca konsultacji z lekarzem - zmiany nietypowe, podejrzane, naczyniowe duże, szybko rosnące.
- Zmiana bezwzględnie przeciwwskazana do interwencji - zmiany podejrzane onkologicznie, aktywnie zapalne lub naczyniaki głębokie.
W dalszych podrozdziałach zostaną przedstawione poszczególne grupy zmian, ich cechy kliniczne, diagnostyka różnicowa oraz podstawowe kryteria kwalifikacyjne do bezpiecznego postępowania w gabinecie kosmetologicznym.
Tabela 1.1.
Najczęstsze defekty skórne zgłaszane w gabinetach kosmetologicznych i dermatologicznych
Kategoria zmian
Częstość zgłoszeń
Najczęstsze jednostki kliniczne
Postępowanie - rekomendowane metody i technologie
Zmiany barwnikowe
35-40%
Melasma, PIH, lentigo simplex/solaris, piegi
- Lasery: tulowy 1927 nm, pikosekundowe, Q-switched Nd:YAG, Er:YAG (tryb delikatny)
- IPL/BroadBandLight - filtr pigmentacyjny
- Peelingi chemiczne: TCA, kwas traneksamowy, kwas azelainowy, retinoidy
- Terapie łączone: laser + peeling + produkty depigmentacyjne
- Konieczna fotoprotekcja całoroczna
Zmiany naskórkowe i przydatkowe
25-30%
Brodawki łojotokowe, włókniaki miękkie, prosaki, torbiele naskórkowe
- Elektrokoagulacja
- Plazma frakcyjna/plazma azotowa
- Laser CO2 (ablacja punktowa)
- RF chirurgiczna (przy włókniakach)
- Usuwanie mechaniczne (prosaki)
- W przypadku torbieli/kaszaków - usuwanie wyłącznie chirurgicznie przez lekarza
Zmiany naczyniowe
15-20%
Teleangiektazje, rumień utrwalony, naczyniaki rubinowe i płaskie
- IPL z filtrami naczyniowymi
- Laser KTP (532 nm), PDL (585-595 nm) - cienkie naczynia powierzchowne
- Diodowy 980 nm, Nd:YAG 1064 nm - głębsze, grubsze naczynia
- Skleroterapia (duże naczynia kończyny dolne, tylko medycznie)
- Terapie wspomagające: azeloglicyna, niacynamid, pielęgnacja barierowa
Blizny i rozstępy
10-15%
Blizny potrądzikowe, pourazowe, przerostowe, keloidy, striae rubrae/albae
- RF mikroigłowa (frakcyjna, z vacuum)
- Lasery frakcyjne: CO2, Er:YAG, tulowy 1927 nm, Er:Glass 1540 nm
- Mikronakłuwanie + PRP/biostymulatory (polinukleotydy, peptydy)
- Peelingi średniogłębokie: TCA, Jessner
- Krioterapia (keloidy, blizny przerostowe) - medycznie
- Terapia silikonowa i kompresjoterapia (blizny przerostowe)
Zmiany zakaźne (wirusowe, zapalne)
5-10%
Brodawki wirusowe (HPV), mięczak zakaźny
- Laser CO2 (ablacja)
- Krioterapia ciekłym azotem
- Elektrokoagulacja
- Preparaty keratolityczne (kwas salicylowy, mocznik)
- Leczenie farmakologiczne miejscowe (imikwimod, podofilotoksyna) - medycznie
- Obowiązkowa aseptyka i dezynfekcja narzędzi
Zmiany alarmowe/onkologiczne
1-2%
Czerniak, rak podstawnokomórkowy, rak kolczystokomórkowy, MCC, chłoniaki skóry
- Bezwzględny zakaz interwencji kosmetologa
- Natychmiastowe skierowanie do dermatologa/onkologa
- Postępowanie wyłącznie medyczne: wycięcie chirurgiczne, histopatologia, radioterapia, immunoterapia, PDT
HPV (human papillomavirus) - wirus brodawczaka ludzkiego; MCC (Merkel cell carcinoma) - rak z komórek Merkla; PIH (post-inflammatory hyperpigmentation) - przebarwienia pozapalne; PTD - terapia fotodynamiczna; TCA (trichloroethanoic acid) - kwas trójchlorooctowy
1.2. Zmiany naskórkowe
Zmiany naskórkowe należą do najczęściej obserwowanych łagodnych defektów estetycznych skóry. Wywodzą się z komórek warstwy podstawnej, gruczołów lub mieszków włosowych i w zdecydowanej większości przypadków nie stanowią zagrożenia onkologicznego. Ich obecność może jednak prowadzić do znacznego dyskomfortu psychicznego, obniżenia samooceny oraz problemów estetycznych, szczególnie gdy występują licznie, lokalizują się w obrębie twarzy, szyi czy dekoltu lub ulegają powtarzającym się otarciom i mikrourazom.
Z punktu widzenia praktyki gabinetu kosmetologicznego istotne znaczenie ma to, że wiele zmian naskórkowych imituje obraz kliniczny stanów patologicznych, np. kaszaki mogą być mylone z rakami podstawnokomórkowymi, a brodawki łojotokowe z czerniakiem. Dlatego podstawowym obowiązkiem kosmetologa jest rozpoznanie charakteru zmiany na poziomie wizualnym i palpacyjnym, a w sytuacjach budzących wątpliwości - skierowanie klienta do dermatologa w celu pogłębionej diagnostyki.
Zmiany naskórkowe są często pierwszym wskazaniem do zabiegów niechirurgicznego usuwania defektów skóry, zarówno ze względów estetycznych, jak i funkcjonalnych (np. włókniaki miękkie drażnione przez odzież czy biżuterię). Właściwa kwalifikacja do zabiegu wymaga jednak precyzyjnej oceny morfologicznej, wywiadu dotyczącego dynamiki rozwoju oraz umiejętności różnicowania zmian łagodnych od potencjalnie złośliwych.
W kolejnych podrozdziałach omówiono charakterystykę najczęstszych zmian naskórkowych spotykanych w gabinecie kosmetologicznym, ich cechy kliniczne, zasady różnicowania oraz możliwości postępowania estetycznego i granice kompetencji kosmetologa.
1.2.1. Prosaki (milia)
Charakterystyka kliniczna
Prosaki to drobne, białe lub żółtawe torbiele naskórkowe wypełnione keratyną. Mają średnicę 1-3 mm i lokalizują się najczęściej w obrębie powiek, policzków, czoła oraz nosa. Są całkowicie bezbolesne i nie stanowią zagrożenia zdrowotnego. W obrazie histologicznym widoczna jest torbiel wypełniona masami rogowymi, otoczona nabłonkiem wielowarstwowym płaskim bez przydatków skórnych. Z uwagi na brak przewodów wyprowadzających prosaki nie ulegają samoistnemu opróżnieniu i zwykle wymagają mechanicznego usunięcia w warunkach gabinetowych.
Rycina 1.2.
Prosak przed zabiegiem oczyszczania manualnego
Źródło: Opracowanie własne
Rycina 1.3.
Ślad po mechanicznym usunięciu zmiany (prosak). Zastosowana technika; nakłucie i ewakuacja perłowej treści. Wygojenie bez pozostawienia blizny
Źródło: Opracowanie własne
Etiologia:
- nadmierna keratynizacja ujść mieszków włosowych,
- często wtórne po urazach, laseroterapii, oparzeniach lub stosowaniu retinoidów.
Różnicowanie:
- kaszaki,
- grudki milium,
- grudki łojotokowe.
Postępowanie w gabinecie kosmetologicznym:
- usuwanie mechaniczne (nakłucie i ewakuacja),
- delikatna elektrokoagulacja lub laser frakcyjny nieablacyjny.
1.2.2. Kaszaki (atheroma, steatocystoma simplex)
Charakterystyka kliniczna
Kaszaki to torbiele naskórkowe lub gruczołowe powstające w wyniku zaczopowania ujścia gruczołu łojowego. Mogą osiągać rozmiary od kilku milimetrów do kilku centymetrów. Zazwyczaj są wyraźnie odgraniczone, półtwarde, z możliwym widocznym ujściem pora ("czarnym punktem"). W przypadku nadkażenia mogą ulec zaczerwienieniu, bolesności i powiększeniu, a niekiedy także ropieniu. Histologicznie torbiel wypełniona jest masami rogowymi i lipidowymi, otoczona ścianą wyścieloną nabłonkiem wielowarstwowym płaskim rogowaciejącym. Nieleczone kaszaki mogą utrzymywać się latami, a ze względu na tendencję do nawrotów i ryzyko wtórnych stanów zapalnych najskuteczniejszą metodą postępowania jest ich chirurgiczne usunięcie wraz z torebką.
Rycina 1.4.
Zaczopowane ujście gruczołu łojowego z widocznym centralnym punktem (w świetle UV sebum wyświęca się na żółtopomarańczowy kolor). Badanie w trzech spektrach światła kamerą SkinVision z powiększeniem 75×
Źródło: Opracowanie własne
Różnicowanie:
- torbiele łojowe,
- gruczolak łojowy,
- ropień/guzek zapalny,
- tłuszczak.
Diagnostyka i postępowanie
Nie zaleca się usuwania kaszaków w gabinecie kosmetologicznym. Zmiany powinny być ewakuowane chirurgicznie lub laserowo w warunkach medycznych, z pełnym usunięciem torebki, aby zminimalizować ryzyko nawrotu.
Dlaczego kaszaki nie mogą być usuwane przez kosmetologów
Kaszaki są zmianami o charakterze torbieli zamkniętej, wymagającej całkowitej ewakuacji zawartości wraz z torebką, co jest procedurą chirurgiczną. Nacinanie, uciskanie lub częściowe opróżnianie przez osoby nieuprawnione prowadzi do dużego ryzyka powikłań: infekcji, ropnia, zaostrzenia stanu zapalnego oraz szybkiego nawrotu zmiany. Ponadto różnicowanie z innymi zmianami guzowatymi (np. tłuszczak, gruczolak, rzadziej zmiany nowotworowe) wymaga wiedzy medycznej i dostępu do badań diagnostycznych. Z tego względu pełne i bezpieczne usuwanie kaszaków pozostaje wyłącznie w kompetencji lekarza.
1.2.3. Hiperplazja gruczołów łojowych (sebaceous hyperplasia)
Charakterystyka kliniczna
Hiperplazja gruczołów łojowych to niewielkie, miękkie, żółtawe grudki o średnicy 2-5 mm, z widocznym zagłębieniem centralnym. Najczęściej lokalizują się na czole, policzkach i nosie. Są to zmiany łagodne, ale kosmetycznie uciążliwe. Histologicznie obserwuje się powiększenie i proliferację płatów gruczołów łojowych, z centralnym przewodem wyprowadzającym widocznym klinicznie jako niewielkie wgłębienie. Hiperplazja gruczołów łojowych może być mylona z wczesnymi postaciami raka podstawnokomórkowego (basal cell carcinoma, BCC), dlatego w diagnostyce różnicowej istotne znaczenie ma dermatoskopia, a w przypadku wątpliwości, badanie histopatologiczne.
Różnicowanie:
- rak podstawnokomórkowy (BCC),
- gruczolak łojowy,
- prosaki.
Diagnostyka:
- dermatoskopia: żółtawe guzki z centralnym otworem, często widoczne naczynia drzewkowate,
- biopsja, w wątpliwych przypadkach.
Postępowanie:
- kosmetolog - elektrokoagulacja, plazma, laser frakcyjny, laser diodowy 980 nm (po wykluczeniu zmian nowotworowych),
- dermatolog - metody ablacyjne (laser CO2, kriochirurgia).
1.2.4. Zaskórniki zamknięte (komedony zamknięte)
Charakterystyka kliniczna
Zaskórniki zamknięte to niewielkie, kopulaste grudki barwy skóry lub białawe (1-3 mm), powstające wskutek nadmiernej keratynizacji ujścia mieszka włosowo-łojowego i retencji sebum/keratyny bez widocznego, ciemnego ujścia na powierzchni. Klinicznie są widoczne (często lepiej przy oświetleniu bocznym) i zwykle wyraźnie wyczuwalne palpacyjnie; mają charakter niezapalny, ale mogą przekształcać się w zmiany zapalne.
Różnicowanie:
- prosaki,
- grudki łojotokowe,
- drobne torbiele naskórkowe.
Diagnostyka
Rozpoznanie kliniczne, często w przebiegu trądziku zaskórnikowego. Nie wymaga badań dodatkowych.
Postępowanie:
- kosmetolog - oczyszczanie manualne, mikrodermabrazja, peelingi chemiczne (AHA, BHA, retinoidy), zabiegi z użyciem kwasów seboregulujących. Ważna jest systematyczna pielęgnacja domowa (preparaty keratolityczne, niskie stężenia retinoidów kosmetycznych),
- dermatolog - w przypadku trądziku klinicznego: miejscowe retinoidy, nadtlenek benzoilu, antybiotyki miejscowe.
Uwagi praktyczne
Zaskórniki zamknięte są jednym z najczęstszych problemów gabinetowych i stanowią fundament pracy kosmetologa. Prawidłowe rozróżnienie między prosakiem a zaskórnikiem ma kluczowe znaczenie dla doboru terapii.
1.2.5. Grudki Fordyce'a
Charakterystyka kliniczna
Grudki Fordyce'a to ektopowe gruczoły łojowe, widoczne w postaci drobnych, żółtawobiałych grudek (1-2 mm), zlokalizowanych najczęściej na czerwieni wargowej, w okolicy ust, a niekiedy również na narządach płciowych. Są zmianą fizjologiczną, niechorobową, jednak często postrzeganą przez klientów jako defekt estetyczny. Nie powodują dolegliwości bólowych ani świądu, a jedynie dyskomfort natury kosmetycznej. W dermatoskopii widoczne są jako regularne, jasnożółte struktury bez cech atypii, co pozwala łatwo odróżnić je od zmian patologicznych.
Rycina 1.5.
Grudki Fordyce'a widoczne jako drobne, żółtawobiałe zmiany na skórze
Źródło: opracowanie własne.
Różnicowanie:
- prosaki,
- leukoplakia (w jamie ustnej),
- kłykciny kończyste (w okolicy genitalnej).
Diagnostyka
Obraz kliniczny zazwyczaj wystarczający. Badanie histopatologiczne wskazuje na obecność gruczołów łojowych bez ujścia mieszkowego.
Postępowanie:
- kosmetolog - w większości przypadków nie jest wymagane usuwanie zmian, jednak możliwe jest usuwanie punktowe laserem CO2, Er:YAG lub elektrokoagulacją,
- dermatolog - na życzenie pacjenta możliwe usuwanie punktowe laserem CO2, Er:YAG lub elektrokoagulacją.
Uwagi praktyczne
Grudki Fordyce'a nie mają charakteru chorobowego ani zakaźnego. W gabinecie kosmetologicznym kluczowe jest rozpoznanie i uspokojenie pacjenta, który często myli je z prosakami lub objawem choroby wenerycznej.
1.2.6. Wrośnięte włosy (pseudofolliculitis)
Charakterystyka kliniczna
Rycina 1.6a, b.
Wrośnięta rzęsa: przed zabiegiem (a); po zabiegu mechanicznego usunięcia - igła 30G (b). Wygojenie bez pozostawienia blizn
Źródło: opracowanie własne
Wrośnięte włosy powstają w wyniku zaburzonego kierunku wzrostu włosa, który zamiast przebijać naskórek, wrasta pod jego powierzchnię. Prowadzi to do powstania grudek zapalnych, często bolesnych, niekiedy z widocznym uwięzionym włosem. Typowe lokalizacje to okolice poddawane depilacji lub goleniu - broda, pachy, bikini, łydki. Problem nasila się w przypadku grubych i kręconych włosów oraz przy stosowaniu ostrych, traumatyzujących technik depilacji.
Etiologia i czynniki ryzyka:
- depilacja woskiem, pastą cukrową, golenie pod włos,
- ciasna odzież i okluzja,
- skłonność osobnicza - kręcony włos, ciemniejszy fototyp,
- brak właściwej pielęgnacji po zabiegach depilacyjnych.
Różnicowanie:
- prosaki,
- zapalenie mieszków włosowych,
- trądzik mechaniczny.
Diagnostyka:
- ocena kliniczna (grudki zapalne, czasem krostki, widoczny włos pod naskórkiem).
Postępowanie:
- kosmetolog - delikatna eksfoliacja chemiczna (kwas salicylowy, mlekowy, glikolowy), peelingi enzymatyczne, zabiegi z retinoidami kosmetycznymi, pielęgnacja barierowa, zalecenie luźnej odzieży i fotoprotekcji,
- dermatolog - w przypadku przewlekłych lub nawracających zmian - miejscowe retinoidy, antybiotyki miejscowe przy wtórnym nadkażeniu, w zaawansowanych przypadkach antybiotykoterapia ogólna.
Uwagi praktyczne
Wrośnięty włos może być punktem wyjścia dla zapalenia mieszka, stąd kluczowa jest prawidłowa higiena, profilaktyka depilacyjna i szybkie leczenie nadkażeń.
1.2.7. Zapalenie mieszków włosowych (folliculitis)
Charakterystyka kliniczna
Zapalenie mieszków włosowych to infekcja obejmująca mieszek i otaczającą go skórę. Obraz kliniczny to drobne, czerwone grudki i krosty ropne zlokalizowane w obrębie mieszków włosowych. Zmiany mogą być bolesne, swędzące lub tkliwe. Najczęściej dotyczą ud, pośladków, ramion, twarzy i skóry owłosionej głowy.
Etiologia i czynniki ryzyka:
- najczęściej Staphylococcus aureus, rzadziej Candida spp., Pseudomonas (np. hot-tub folliculitis), HSV (herpes simplex virus),
- predyspozycje: obniżona odporność, antybiotykoterapia, okluzja, urazy skóry, depilacja.
Różnicowanie:
- trądzik pospolity,
- czyraczność,
- prosaki,
- wrośnięte włosy.
Diagnostyka:
- rozpoznanie kliniczne,
- w przypadkach nawracających - posiew bakteriologiczny, badanie mykologiczne.
Postępowanie:
- kosmetolog - nie usuwa zmian czynnych ropnych; może prowadzić profilaktykę (oczyszczanie skóry, zabiegi złuszczające w fazie remisji, edukacja higieniczna, pielęgnacja barierowa),
- dermatolog - miejscowe antybiotyki (mupirocyna, klindamycyna), w rozległych przypadkach - antybiotyki ogólne, przy etiologii grzybiczej - leczenie przeciwgrzybicze. W przypadkach przewlekłych rozważa się terapie immunomodulujące.
1.3. Zmiany barwnikowe
Zmiany barwnikowe są jednym z najczęstszych wskazań do konsultacji kosmetologicznej i dermatologicznej. Mogą być całkowicie łagodne (piegi, lentigo solaris), ale też stanowić wczesny sygnał chorób ogólnoustrojowych (plamy café-au-lait w NF1) czy punkt wyjścia dla procesów nowotworowych (znamię atypowe, lentigo maligna). Obecność przebarwień bywa powodem istotnego dyskomfortu estetycznego, a jednocześnie ich obraz kliniczny wymaga szczególnej czujności diagnostycznej.
W odróżnieniu od zmian naskórkowych, przebarwienia często mają tło endogenne (hormonalne, genetyczne, polekowe) i są trudniejsze w różnicowaniu. Kluczowe znaczenie ma ocena głębokości deponowania melaniny (epidermalne vs. skórne vs. mieszane), wywiad dotyczący ekspozycji na UV/HEV oraz analiza fototypu klienta. Nowoczesna diagnostyka może być wsparta dermatoskopią, lampą Wooda oraz obrazowaniem multispektralnym.
1.3.1. Piegi (ephelides)
Charakterystyka kliniczna
Piegi to drobne, płaskie zmiany barwnikowe o barwie jasnobrązowej lub rdzawopomarańczowej, pojawiające się głównie na twarzy, ramionach i dekolcie. Występują najczęściej u osób z jasną karnacją (fototyp I-II według Fitzpatricka) i mają charakter dziedziczny (genetyczna predyspozycja). Ich intensywność zwiększa się po ekspozycji na promieniowanie UV, natomiast zimą często ulegają rozjaśnieniu.
Diagnostyka:
- dermatoskopia - rozproszone, jednorodne skupiska pigmentu bez sieci barwnikowej,
- brak objawów klinicznych stanu zapalnego.
Różnicowanie:
- lentigo simplex,
- melasma (różna lokalizacja i układ zmian),
- PIH.
Postępowanie:
- podstawą jest edukacja i konsekwentna fotoprotekcja UVA/UVB/HEV,
- skuteczne metody : IPL, BBL, lasery Q-switched i pikosekundowe,
- terapie wspomagające: retinoidy, kwas azelainowy, niacynamid,
- peelingi chemiczne w protokołach progresywnych,
- kosmetolog - piegi nie są zmianą chorobową, a defektem estetycznym, dlatego duża część postępowania (edukacja, fotoprotekcja, kosmetyki depigmentacyjne, peelingi chemiczne, zabiegi typu IPL/BBL w ramach wyrobów medycznych klasy IIa dopuszczonych do użytku) jest jak najbardziej w kompetencjach kosmetologa,
- lekarz - interwencja lekarska ma znaczenie w przypadku diagnostyki różnicowej (np. nietypowe lentigo, wczesne BCC, plamy soczewicowate dysplastyczne), a także w sytuacji, gdy planowane są terapie z użyciem leków na receptę (np. miejscowe retinoidy w wyższych stężeniach, hydrochinon) lub zaawansowane zabiegi laserowe o charakterze ablacyjnym.
1.3.2. Lentigo (w tym lentigo simplex i lentigo solaris)
Charakterystyka kliniczna
Lentigo to zmiany barwnikowe charakteryzujące się płaską powierzchnią, wyraźnym odgraniczeniem od skóry otaczającej i zwiększoną liczbą melanocytów w warstwie podstawnej naskórka. W odróżnieniu od piegów (ephelides) nie ulegają istotnym wahaniom w zależności od pory roku, a ich obecność jest związana zarówno z czynnikami genetycznymi, jak i środowiskowymi.
Charakterystyka kliniczna:
- Lentigo simplex - pojedyncze, drobne plamy pigmentacyjne, zwykle wrodzone lub pojawiające się w dzieciństwie, nie bledną zimą,
- Lentigo solaris (plamy soczewicowate słoneczne) - nieregularne, większe plamy powstające w wyniku przewlekłej ekspozycji na promieniowanie UV. Najczęściej występują po 40. roku życia, lokalizują się na twarzy, grzbietach dłoni i dekolcie, a ich obecność stanowi marker uszkodzeń posłonecznych skóry (photoaging).
Różnicowanie:
- Melanoma in situ (lentigo maligna),
- piegi (ephelides),
- melasma (na podstawie układu i wielkości zmian).
Diagnostyka:
- dermatoskopia - symetryczna pigmentacja, sieć barwnikowa, czasem struktury przypominające "granice wyspy",
- konsultacja dermatologiczna z oceną histopatologiczną, w przypadku wątpliwości.
Postępowanie:
- kosmetolog:
- IPL, BBL - poprawa kolorytu skóry i redukcja przebarwień powierzchownych,
- laser nieablacyjny (tulowy 1927 nm) - w przebarwieniach naskórkowych,
- peelingi chemiczne w protokołach progresywnych (TCA 10-20%, kwas azelainowy, kwas kojowy),
- kuracje depigmentacyjne: retinoidy, arbutyna, niacynamid, kwas kojowy,
- edukacja w zakresie konsekwentnej fotoprotekcji UVA/UVB/HEV;
- dermatolog:
- diagnostyka i leczenie zmian atypowych: biopsja wycinająca, badanie histopatologiczne, ewentualne leczenie chirurgiczne,
- terapia farmakologiczna, np. hydrochinonem w wyższych stężeniach, silniejszymi retinoidami,
- zabiegi laserowe ablacyjne w przypadkach trudnych lub opornych na terapię.
