INTRO

Pierwszy raz zobaczyłam Dawida Wichra w chwili, kiedy próbował sfotografować coś, czego nie miał prawa zobaczyć.

Stał po drugiej stronie wąskiej uliczki, pod parasolem, którego najwyraźniej nie zamierzał używać zgodnie z przeznaczeniem. Deszcz spływał mu po kołnierzu ciemnego płaszcza, a aparat trzymał przy twarzy z taką cierpliwością, jakby mógł czekać na właściwy moment do następnego poranka. Przed nim, w rozświetlonym oknie niewielkiej pracowni introligatorskiej, starsza kobieta pochylała się nad książką. Nie wiedziała, że ktoś ją obserwuje.

Zatrzymałam się na mokrym bruku.

- Proszę tego nie robić - powiedziałam po polsku.

Mężczyzna opuścił aparat. Miał twarz człowieka, który częściej słucha, niż odpowiada, i spojrzenie zdecydowanie zbyt uważne jak na przypadkowego turystę.

- Słucham?

- Niech pan nie robi jej zdjęć.

Obejrzał się na okno.

- Nie fotografuję kobiety. Fotografuję światło.

- To wyjątkowo interesujące światło, skoro celuje pan prosto w jej twarz.

Przez moment patrzył na mnie bez słowa. Potem opuścił aparat jeszcze niżej.

- Ma pani rację.

Zaskoczył mnie. Przygotowałam już kilka odpowiedzi na zwyczajowe tłumaczenia o przestrzeni publicznej, wolności fotografowania i tym, że przecież nikomu nie dzieje się krzywda. Tymczasem nieznajomy po prostu przyznał mi rację.

- Nie zrobiłem zdjęcia - dodał.

- To dobrze.

- Zawsze tak pani pilnuje cudzych okien?

- Tylko wtedy, kiedy ktoś próbuje zabrać z nich kawałek czyjegoś życia.

Uśmiechnął się nieznacznie. Nie był to uśmiech protekcjonalny ani uwodzicielski. Raczej taki, jaki pojawia się u człowieka, który właśnie usłyszał zdanie warte zapamiętania.

Nie wiedziałam jeszcze, jak bardzo powinnam była uważać na ludzi zapamiętujących cudze słowa.

Tego październikowego popołudnia miałam trzydzieści pięć lat, przemoknięte buty i plan, którego nie zamierzałam zmieniać dla żadnego mężczyzny.

Praga była moim domem od siedmiu lat. Początkowo miałam zostać na jeden sezon, oprowadzać polskie grupy i zarobić wystarczająco dużo, żeby zdecydować, co dalej. Potem przyszły kolejne sezony, znajomości, pierwsze prywatne spacery i powolne odkrywanie miasta, którego nie dało się zamknąć w opowieści o moście Karola, zegarze astronomicznym i zamku na wzgórzu.

Najbardziej kochałam Pragę wtedy, kiedy przestawała występować przed turystami.

Kiedy piekarz na Vinohradach wystawiał rano skrzynki z chlebem. Kiedy właścicielka antykwariatu na Žižkovie zostawiała miskę wody dla bezdomnego kota. Kiedy starsi mieszkańcy Holešovic kłócili się przy stoliku o rzeczy, których znaczenia nie rozumiałby nikt spoza ich świata.

Przez ostatnie pół roku przygotowywałam własny projekt spacerów po takich miejscach. Bez wielkich atrakcji, bez list obowiązkowych przystanków, bez udawania, że cudza codzienność jest dekoracją.

Nazwałam go po prostu "Praga bez widowni".

Pierwszą trasę zamierzałam uruchomić w listopadzie. Miałam wstępne porozumienia z trzema niewielkimi lokalami, zgodę właściciela dawnej drukarni na oprowadzanie małych grup i skromne oszczędności, które miały wystarczyć do końca zimy. Wypowiedziałam już stałą współpracę z dużym biurem turystycznym. Nie było odwrotu, chyba że chciałam wrócić do oprowadzania czterdziestu osób dziennie z chorągiewką nad głową.

Tamtego dnia przyszłam do pracowni pani Hany, żeby odebrać odrestaurowany notes, należący kiedyś do mojego ojca. Nie był szczególnie cenny. Zawierał adresy, kilka rysunków i nieczytelne zapiski z jego podróży. Ale był jedną z niewielu rzeczy, które po nim zachowałam.

Nieznajomy odsunął się od okna, robiąc mi miejsce na chodniku.

- Zna ją pani? - zapytał.

- Tak.

- Mogłaby pani zapytać, czy zgodzi się na zdjęcie?

- Mogłabym. Ale dzisiaj tego nie zrobię.

- Dlaczego?

- Bo przyszłam tu w zupełnie innej sprawie.

Wsunęłam rękę do kieszeni płaszcza, szukając kluczy, których oczywiście tam nie było. Zamiast nich znalazłam zmięty paragon i karteczkę z numerem telefonu do hydraulika. Kiedy wreszcie podniosłam wzrok, mężczyzna nadal stał obok.

- Nie zamierza pan odpuścić? - zapytałam.

- Już odpuściłem zdjęcie.

- Ale nie rozmowę.

- Rozmowa wydaje się ciekawsza.

Przyjrzałam mu się uważniej. Mógł mieć około czterdziestki. Ciemne włosy, lekko wilgotne przy skroniach, kilkudniowy zarost i dłonie człowieka przyzwyczajonego do noszenia sprzętu. Nie próbował skracać dystansu. Mimo to jego obecność była zaskakująco wyraźna, jakby zatłoczona uliczka nagle zrobiła się mniejsza.

- Alicja - powiedziałam, zanim zdążyłam uznać to za niepotrzebne.

- Dawid.

- Miło mi, Dawidzie. A teraz naprawdę muszę wejść.

- W takim razie nie będę przeszkadzał.

Odszedł kilka kroków, po czym zatrzymał się przy narożniku.

- Alicjo?

Odwróciłam głowę.

- Ładne zdanie. To o zabieraniu kawałka czyjegoś życia.

- Proszę go nie używać.

Nie odpowiedział od razu.

- Dobrze - powiedział w końcu.

Nie wiedziałam, dlaczego poczułam potrzebę upewnienia się, że potraktuje tę prośbę poważnie.

W pracowni pachniało klejem, papierem i kawą pozostawioną zbyt długo na podgrzewaczu. Hana siedziała przy stole, dokładnie tam, gdzie przed chwilą widziałam ją przez szybę.

- Znowu bronisz mnie przed światem? - zapytała po czesku, nie podnosząc głowy.

- Przed jednym fotografem.

- Przystojnym?

- Hana.

- To nie jest odpowiedź.

Zdjęła okulary i podała mi niewielki notes oprawiony w ciemnozielone płótno. Przesunęłam palcem po grzbiecie. Naprawa była niemal niewidoczna, choć wiedziałam, ile pracy wymagało uratowanie popękanych kartek.

- Jest piękny - powiedziałam.

- Był piękny wcześniej. Teraz tylko może dłużej przetrwać.

Zapłaciłam, choć próbowała obniżyć cenę, i schowałam notes do torby. Kiedy opowiedziałam jej o ostatnich przygotowaniach do listopadowego otwarcia, pokiwała głową z zadowoleniem. Znała mój plan od początku. Wiedziała również, że samodzielność kosztowała mnie więcej, niż zwykłam przyznawać.

- Nie zapraszaj ludzi tutaj tylko dlatego, że mój warsztat dobrze wygląda na zdjęciach - powiedziała.

- Nie zamierzam.

- Ale możesz przyprowadzić tych, którzy naprawdę chcą wiedzieć, co robię.

- Właśnie takich chcę przyprowadzać.

Hana uśmiechnęła się i wróciła do pracy.

Wychodząc, jeszcze raz spojrzałam na okno. Światło rzeczywiście było piękne. Ciepłe, miodowe, rozlewające się po starych narzędziach i stosach papieru. Rozumiałam pokusę, żeby zachować ten obraz.

Nie rozumiałam tylko, dlaczego tak wielu ludzi uważało, że zachwyt automatycznie daje im do czegoś prawo.

Na zewnątrz deszcz przybrał na sile.

Telefon zawibrował, zanim zdążyłam rozłożyć parasol.

Wiadomość przyszła od Marty, organizatorki niezależnego festiwalu miejskiego, która zgodziła się pomóc mi wypromować pierwsze spacery.

Ala, świetna wiadomość. Udało się załatwić patronat magazynu. Dziennikarz już jest w Pradze. Chce przygotować reportaż równolegle z twoją trasą. To duża szansa. Zadzwonię wieczorem.

Pod wiadomością znajdowało się nazwisko.

Dawid Wicher.

Przeczytałam je dwukrotnie.

Potem odwróciłam się w stronę narożnika ulicy.

Stał tam nadal, tym razem pod daszkiem zamkniętej księgarni, rozmawiając przez telefon. Kiedy mnie zauważył, zakończył połączenie. Nie wyglądał na zaskoczonego moim widokiem.

Podeszłam do niego powoli.

- Wiedział pan, kim jestem?

Przez chwilę patrzył na moją twarz, a potem na telefon, który trzymałam w ręce.

- Zorientowałem się, kiedy podała pani imię.

- I nie uznał pan, że warto wspomnieć o tym wcześniej?

- Chciałem najpierw dokończyć rozmowę bez zawodowych przedstawień.

- To nie pan decyduje, kiedy ja dowiaduję się, z kim rozmawiam.

Przyjął uwagę bez uśmiechu. Schował aparat do torby, starannie zasuwając zamek.

- Ma pani rację. Powinienem był powiedzieć.

Nie spodziewałam się kolejnego przyznania racji. Było w nim coś rozbrajającego, ale również niepokojącego. Dawid sprawiał wrażenie człowieka, który potrafił zauważyć własny błąd, niekoniecznie zanim go popełnił.

- Jutro mamy omówić reportaż - powiedział.

- O ile zgodzę się go z panem przygotować.

- Oczywiście.

Przyglądał mi się z uwagą, która wcześniej wydawała mi się pociągająca. Teraz dostrzegłam w niej także zawodowy nawyk. Zapamiętywanie szczegółów. Rejestrowanie słów. Wyszukiwanie historii tam, gdzie inni widzieli tylko spotkanie dwojga ludzi w deszczu.

- Nie każda rzecz, którą pan zobaczy, będzie do wykorzystania - powiedziałam.

- Wiem.

- I nie każda, którą panu opowiem.

- Rozumiem.

Przez kilka sekund staliśmy naprzeciwko siebie, podczas gdy za naszymi plecami mokra Praga świeciła w żółtym świetle latarni.

- A jeśli będzie pan musiał wybierać między dobrą historią a czyimś zaufaniem? - zapytałam.

Dawid spojrzał na mnie uważniej.

Tym razem nie odpowiedział od razu.

Rozdział 1 - Miasto, które nie chce pozować

Dawid nie odpowiedział na moje pytanie o zaufanie. Zamiast tego spojrzał w stronę ulicy, gdzie tramwaj mozolnie pokonywał mokry zakręt, a potem znowu na mnie. Jego milczenie trwało może kilka sekund, ale wystarczyło, żebym zaczęła żałować, że zadałam coś tak osobistego człowiekowi poznanemu przed chwilą. Nie miał obowiązku tłumaczyć mi swoich zasad. Ja z kolei nie miałam obowiązku powierzać mu projektu, nad którym pracowałam pół roku.

- Myślę, że dobra historia nie powinna wymagać czyjejś krzywdy - powiedział wreszcie.

- To niezupełnie odpowiedź.

- Wiem. Ale uczciwszej teraz nie mam.

Pożegnaliśmy się bez ustalenia czegokolwiek poza godziną następnego spotkania. Nazajutrz o dziewiątej mieliśmy usiąść z Martą w kawiarni na Letnej i omówić warunki współpracy. Kiedy odchodziłam, Dawid nie próbował zatrzymać mnie kolejnym pytaniem. Dopiero na przystanku zauważyłam, że od kilku minut ściskam w dłoni telefon, chociaż nie zamierzałam do nikogo dzwonić.

Następnego ranka przyszłam do kawiarni dwadzieścia minut wcześniej. Wzięłam największy stolik przy oknie, rozłożyłam mapy, wydrukowany harmonogram i fotografie miejsc, które chciałam pokazać podczas pierwszych spacerów. Potrzebowałam przestrzeni, w której moje argumenty będą wyglądały równie solidnie jak w mojej głowie. Przez ostatnie lata prowadziłam wycieczki dla ludzi przyzwyczajonych, że przewodniczka zna odpowiedź na każde pytanie. Tego dnia po raz pierwszy od dawna bałam się rozmowy, której wyniku nie potrafiłam przewidzieć.

Marta pojawiła się pierwsza, pachnąca perfumami i jesiennym chłodem. Ucałowała mnie w policzek, zamówiła podwójne espresso i natychmiast zaczęła przepraszać.

- Powinnam była uprzedzić cię wcześniej. Wszystko potoczyło się szybciej, niż planowałam.

- Mogłaś przynajmniej zapytać, czy chcę dziennikarza.

- Zapytałam, czy chcesz patronat medialny. Powiedziałaś, że tak.

- Patronat nie oznacza, że ktoś będzie pisał o moim życiu.

Marta westchnęła. Znałyśmy się dostatecznie długo, żeby nie udawać przed sobą cierpliwości, której żadna z nas nie miała.

- Alicja, to poważna szansa. Magazyn ma czytelników w Polsce, Czechach i Niemczech. Mogą zainteresować się twoimi spacerami ludzie, do których sama nie dotrzesz przez najbliższy rok. Nie musisz opowiadać o życiu prywatnym. Wystarczy pokazać projekt.

- Właśnie tego chcę dopilnować.

Kiedy Dawid wszedł do kawiarni, nie miał przy sobie aparatu. Niósł płócienną torbę i niewielki notes. Jego płaszcz był suchy, włosy starannie przeczesane palcami, a twarz mniej surowa niż poprzedniego wieczoru. Zatrzymał się na widok rozłożonych dokumentów i uniósł brwi.

- Widzę, że przyszedłem na przesłuchanie.

- Na spotkanie organizacyjne - poprawiłam.

- Przygotowałaś dowody rzeczowe.

- I listę pytań.

Usiadł naprzeciwko mnie. Nie sięgnął po mapę ani żaden z wydruków. Zamówił czarną kawę, a potem spojrzał na Martę.

- Wczoraj źle zaczęliśmy.

- Zauważyłam - odparła, przenosząc wzrok między nami.

- To znaczy? - zapytałam.

- Wczoraj powiedziałem Alicji zbyt późno, kim jestem. Miała prawo wiedzieć wcześniej.

Marta wyraźnie nie zamierzała dociekać szczegółów. Zamiast tego przedstawiła terminy. Festiwal rozpoczynał się za trzy tygodnie. Mój pierwszy pokazowy spacer miał odbyć się w jego drugi dzień, a reportaż Dawida miał ukazać się tydzień wcześniej. Redakcja oczekiwała tekstu o Pradze poza turystycznymi szlakami, ze zdjęciami, rozmowami i osobistą perspektywą autora.

Przy ostatnim określeniu podniosłam głowę.

- Osobistą perspektywą kogo?

- Moją - odpowiedział Dawid.

- Czyli będziesz opisywał to, co zobaczysz podczas naszych spacerów.

- Między innymi.

- Co jeszcze?

Przesunął filiżankę na bok, jakby chciał oczyścić przestrzeń między nami.

- Chciałbym zobaczyć, jak miasto wygląda poza przygotowaną trasą. Gdzie ludzie wracają po pracy, czego szukają, co próbują ocalić. Nie chcę zrobić katalogu klimatycznych miejsc.

- Ja również nie.

- W takim razie powinniśmy się porozumieć.

- Pod warunkiem że zrozumiesz różnicę między pokazaniem czyjegoś świata a wejściem do niego bez zaproszenia.

Popatrzył na mnie przez chwilę. Miał spokojny sposób słuchania, który utrudniał mi utrzymywanie gniewu. Nie przerywał, nie szukał natychmiastowej riposty. Jednocześnie odnosiłam wrażenie, że każdą uwagę obraca w myślach, sprawdzając jej przydatność.

- Rozumiem różnicę - powiedział. - Ale mam własny warunek. Nie napiszę reportażu, który będzie reklamą twojego projektu.

Marta odłożyła filiżankę.

- Dawid, nikt tego nie oczekuje.

- Chcę, żebyśmy ustalili to jasno. Jeśli zobaczę coś niewygodnego albo ktoś powie mi, że nie chce turystów pod swoim domem, nie przemilczę tego tylko dlatego, że zależy nam na promocji.

Poczułam, że po raz pierwszy naprawdę mnie zainteresował. Nie dlatego, że się z nim zgadzałam. Dlatego, że odmówił przyjęcia najwygodniejszej wersji współpracy.

- W porządku - powiedziałam. - Ale nie będziesz wykorzystywał prywatnych rozmów jako gotowego materiału bez uzgodnienia z rozmówcą.

- Chodzi ci o autoryzację wszystkich wypowiedzi?

- O zgodę ludzi na udział w reportażu. Nie o cenzurowanie twoich opinii.

- To dwie różne rzeczy.

- Właśnie próbuję ci to wytłumaczyć.

Kącik jego ust drgnął. Marta zerknęła na zegarek, jakby obawiała się, że negocjacje przeciągną się do zamknięcia lokalu.

Wyjęłam pierwszą mapę. Zaznaczyłam na niej trasę prowadzącą przez Holešovice, fragment Letnej i kilka bocznych uliczek, które omijały najczęściej uczęszczane miejsca. Była krótsza niż tradycyjna wycieczka, ale wymagała znacznie więcej przygotowań. Nie chciałam opowiadać o mieszkańcach tak, jakby byli elementami scenografii. Zależało mi na pokazaniu, co oznacza życie w mieście, które niemal bez przerwy ktoś ogląda.

Dawid przez kilka minut studiował mapę w milczeniu.

- Dlaczego nie ma tu dawnego targowiska? - zapytał.

- Bo nie wszyscy sprzedawcy życzą sobie zorganizowanych grup. Rozmawiałam z nimi.

- A gdybyśmy poszli tam we dwoje, bez grupy?

- Po co?

- Żeby dowiedzieć się, dlaczego nie chcą turystów.

- Wiem, dlaczego.

- Ty wiesz. Ja jeszcze nie.

Jego odpowiedź zirytowała mnie bardziej, niż powinna. Nie był jednak bezczelny. Po prostu traktował moje przekonania jako punkt wyjścia, nie ostateczny dowód.

- Nie zamierzam prowadzić cię do ludzi, którzy już odmówili - powiedziałam.

- Nie proszę o prowadzenie mnie do nich. Pytam, czy możemy obejrzeć miejsce i porozmawiać o twojej decyzji.

To było rozsądne. Niechętnie postawiłam niewielki znak przy targowisku.

- Zobaczymy je z zewnątrz.

- Uczciwe rozwiązanie.

Marta odetchnęła z ulgą.

Kolejne pół godziny poświęciliśmy harmonogramowi. Ja chciałam przejść z Dawidem całą trasę, żeby rozumiał jej rytm, zanim rozpocznie samodzielne rozmowy. On chciał zostawić w planie miejsce na przypadek. Wreszcie zaproponował, że pierwszego dnia pójdzie za moim scenariuszem, a drugiego pokażę mu miejsca, których świadomie nie uwzględniłam. Ta propozycja była na tyle dobra, że nie mogłam jej odrzucić bez przyznania się do uporu.

- Nie zawsze będę miała czas - uprzedziłam.

- Ja też pracuję.

- Zabrzmiało, jakbyś był zaskoczony, że przewodniczka ma inne obowiązki.

- Raczej jestem pod wrażeniem, że potrafi jednocześnie pilnować tras, mieszkańców i dziennikarzy.

- Dziennikarze wymagają najwięcej uwagi.

- Niektórzy prawdopodobnie specjalnie.

Marta roześmiała się, ale ja przez chwilę patrzyłam na Dawida z rosnącą ciekawością. Nie próbował być szczególnie miły. Potrafił za to przyjąć moje zaczepki i oddać je w sposób, który zmuszał mnie do uśmiechu pomimo własnych postanowień.

Po spotkaniu Marta musiała wrócić do biura festiwalu. Zostaliśmy sami przy stole pełnym map. Za oknem słońce na moment przebiło chmury, nadając mokrym dachom kolor starego srebra.

- Mogę zadać ci pytanie niezwiązane z harmonogramem? - odezwał się Dawid.

- Zależy jakie.

- Dlaczego nazwałaś projekt "Praga bez widowni"?

Złożyłam jedną z map. Pytanie wydawało się proste, ale odpowiedź dotyczyła rzeczy, o których rzadko mówiłam obcym.

- Bo przez lata patrzyłam, jak ludzie przyjeżdżają tutaj po własne wyobrażenie miasta. Chcą, żeby wszystko było piękne, stare i gotowe do sfotografowania. A Praga jest także zwyczajna, zmęczona, czasami nieprzyjemna. Chcę pokazać tę drugą stronę, nie odbierając jej mieszkańcom.

- A co ty z tego masz?

Spojrzałam na niego ostro.

- Pytasz o pieniądze?

- O powód, dla którego jesteś gotowa zaryzykować własną stabilność.

Nie spodziewałam się, że zauważy coś, o czym nie wspomniałam. Być może widział moje skrupulatnie zapisane terminy albo poprawki naniesione ręcznie na każdą stronę harmonogramu.

- Chcę mieć coś własnego - odpowiedziałam. - Nie kolejną pracę, w której ktoś ustala, jak szybko mam mówić i ile minut wolno ludziom spędzić na patrzeniu w okno.

- Brzmi, jakbyś bardzo długo czekała na taką możliwość.

- Zbyt długo.

Nie zapytał o szczegóły. To również zauważyłam.

Kiedy zbieraliśmy dokumenty, jedna z fotografii wysunęła się spod mapy. Przedstawiała wąskie przejście między kamienicami, z niewielkim ogrodem widocznym za bramą. Dawid podniósł zdjęcie i podał mi je bez komentowania.

- Nie chcesz tam nikogo prowadzić? - zapytał.

- To prywatne podwórko. Właściciel czasem pozwala mi wejść, ale nie z grupami.

- A jednak masz je w materiałach.

- Bo przypomina mi, czego nie chcę stracić z oczu.

Przyjrzał się fotografii jeszcze raz.

- Mogę zapytać, co jest za tą bramą?

- Ogród, trzy stare krzesła i człowiek, który nie lubi rozmawiać z obcymi.

- Brzmi jak doskonałe miejsce do życia.

Powiedział to bez śladu ironii. Przez moment poczułam, że rozumie coś, czego nie muszę mu wyjaśniać.

Wyszliśmy razem. Na chodniku było tłoczno, a poranny wiatr niósł zapach mokrych liści. Dawid stanął obok mnie, nie naruszając dystansu, który sama utrzymywałam.

- Jutro dziewiąta? - zapytał.

- Dziewiąta. Bez spóźnień.

- Bez aparatu?

Zastanowiłam się.

- Z aparatem. Ale najpierw pytasz.

- Przyjmuję.

Ruszyłam w stronę przystanku, gdy usłyszałam jego głos.

- Alicja.

Odwróciłam się.

- Wczoraj nie odpowiedziałem ci dobrze.

- Wiem.

- Nie dlatego, że nie traktuję pytania poważnie.

Czekałam.

- Dlatego, że kilka razy w życiu byłem przekonany, że postępuję właściwie, a później musiałem przyznać, że się myliłem.

Zabrzmiało to zaskakująco osobiście. Nie wiedziałam, czy mówi o pracy, czy o kimś, kogo zawiódł. Nie próbowałam zgadywać.

- W takim razie dobrze, że przynajmniej potrafisz się do tego przyznać.

Skinął głową.

- Do jutra, Alicjo.

W tramwaju wyjęłam telefon i otworzyłam harmonogram. Przesunęłam dwa spotkania, żeby następnego dnia mieć więcej czasu na przygotowanie trasy. Było to rozsądne z zawodowego punktu widzenia. Dopiero po chwili uświadomiłam sobie, że po raz pierwszy od wielu tygodni nie myślałam wyłącznie o tym, czy mój projekt się powiedzie.

Myślałam także o mężczyźnie, który nie próbował mi się przypodobać, choć wyraźnie zależało mu, żebym go wysłuchała.

I o tym, jak niebezpiecznie łatwo zaczęłam czekać na kolejną rozmowę.