INTRO

Otwierasz telefon i widzisz rozmowę, która kiedyś była jednym z najbardziej ruchliwych miejsc w twoim życiu. Dawniej wystarczyło napisać "Muszę ci coś opowiedzieć", żeby po kilku sekundach rozpoczęła się wymiana wiadomości przypominająca transmisję na żywo z komentatorem, ekspertem i komisją śledczą w jednej osobie. Dzisiaj ostatnia wiadomość ma cztery miesiące. Jest od ciebie. Poprzednia również. Jeszcze wcześniejsza, dla urozmaicenia, także. Zaczynasz podejrzewać, że prowadzisz korespondencję z własną historią, a druga osoba została jedynie honorowym patronem tego przedsięwzięcia. Nie było kłótni, wielkiego oskarżenia ani dramatycznego "Nigdy więcej do mnie nie pisz". Było coraz mniej rozmów, coraz więcej przekładanych spotkań, aż w końcu zapadła cisza. I nikt nie wyjaśnił, co właściwie się wydarzyło.

Najdziwniejsze jest to, że nie bardzo wiadomo, jak nazwać tę stratę. Kiedy kończy się związek, przynajmniej istnieje społecznie rozpoznawalna kategoria wydarzenia. Można powiedzieć "Rozstaliśmy się", a otoczenie mniej więcej rozumie, że trzeba przynieść herbatę, wysłuchać historii i przez pewien czas nie wypytywać o wspólne wakacje. Kiedy znika przyjaciel, słyszysz czasem "Ludzie się zmieniają", "Takie jest życie" albo wyjątkowo odkrywcze "Może po prostu nie ma czasu". Oczywiście. Być może nie ma czasu. Tylko że ty nie pytasz o brak wolnego terminu na kawę. Pytasz, jak ktoś, kto znał twoje najgorsze dni, największe wpadki i historię pewnego kompromitującego wieczoru, mógł stać się osobą, o której życiu dowiadujesz się przypadkiem z internetu.

Cichy koniec przyjaźni bywa szczególnie bolesny, ponieważ nie daje wyraźnego momentu, od którego można zacząć żałobę po relacji. Nie wiesz, czy ostatnie wspólne spotkanie rzeczywiście było ostatnie. Nie pamiętasz, żebyście się żegnali inaczej niż zwykle. Być może padło nawet "Musimy to niedługo powtórzyć", czyli zdanie, które w historii ludzkich kontaktów ma imponująco niską skuteczność wykonania. Dopiero po miesiącach orientujesz się, że uczestniczysz w końcu czegoś ważnego, choć nikt nie powiadomił cię o rozpoczęciu finału. Nadal możesz mieć nadzieję, że wszystko wróci do normy. Jednocześnie coraz trudniej ignorować fakt, że dawna norma istnieje głównie w twoich wspomnieniach.

Wtedy rozpoczyna się prywatne dochodzenie. Analizujesz ostatnie rozmowy, przypominasz sobie niezręczne żarty, sprawdzasz, czy przypadkiem nie powiedziałeś czegoś przykrego. Może tamto zaproszenie zabrzmiało zbyt chłodno? Może trzeba było zadzwonić zamiast pisać? A może należało wysłać wiadomość krótszą, cieplejszą, bardziej spontaniczną, najlepiej napisaną przez zawodowego negocjatora z doświadczeniem w ratowaniu relacji międzynarodowych? Z czasem nawet zwykła reakcja na zdjęcie zaczyna przypominać skomplikowaną decyzję strategiczną. Serduszko będzie zbyt nachalne? Kciuk zbyt obojętny? Brak reakcji zbyt demonstracyjny? Trudno zachowywać się naturalnie wobec człowieka, przy którym kiedyś naturalność nie wymagała żadnego wysiłku.

Problem polega na tym, że brak wyjaśnienia pozostawia ogromną przestrzeń dla wyobraźni. A wyobraźnia, gdy próbuje uzupełnić luki w ważnej historii, rzadko zadowala się wersją "Nie znam wszystkich okoliczności". Woli znaleźć winnego, odtworzyć przebieg zdarzeń i ogłosić werdykt. Najczęściej na ławie oskarżonych sadza ciebie. Tymczasem oddalenie może wynikać z wielu rzeczy: zmiany priorytetów, trudnej sytuacji życiowej, niewypowiedzianych pretensji, odmiennego rozumienia bliskości albo zwykłego zaniedbywania kontaktu. Niektóre przyczyny dotyczą obu stron, inne tylko jednej. Czasem relacja rzeczywiście się skończyła, a czasem przechodzi przez długi okres osłabienia. Nie da się tego uczciwie rozstrzygnąć na podstawie samej liczby nieodczytanych wiadomości.

Możliwe, że próbujesz już od dawna odzyskać dawną bliskość. Piszesz pierwszy, proponujesz spotkania, przypominasz wspólne historie, starasz się być wyrozumiały. W końcu postanawiasz przestać się odzywać, żeby sprawdzić, czy druga osoba zauważy twoją nieobecność. Mijają tygodnie. Zamiast ulgi przychodzi poczucie, że przeprowadzasz eksperyment, którego wynik znałeś, lecz bardzo nie chciałeś go zobaczyć. Trzeba jednak rozróżnić dwie rzeczy: wyciągnięcie ręki do kogoś ważnego i nieustanne podtrzymywanie relacji w pojedynkę. Pierwsze bywa pięknym gestem. Drugie potrafi powoli wyczerpać nawet człowieka wyposażonego w ponadprzeciętne zasoby cierpliwości i pakiet wiadomości bez limitu.

Być może najbardziej czekasz na rozmowę, która wszystko wyjaśni. Wyobrażasz sobie, że pewnego dnia usłyszysz prawdziwy powód oddalenia, poznasz perspektywę drugiej strony i wreszcie odzyskasz spokój. Taka rozmowa rzeczywiście może pomóc. Warto czasem o nią poprosić, zwłaszcza kiedy istnieje szansa na szczery kontakt. Ale nie każdy potrafi mówić o trudnych uczuciach. Nie każdy chce wracać do relacji, którą sam uznał za zakończoną. Nie każdy ma też jedną klarowną odpowiedź na pytanie "Co się z nami stało?". Życie rzadko zatrudnia scenarzystę odpowiedzialnego za satysfakcjonujące zakończenia. Częściej pozostawia nam niedokończony dialog i oczekuje, że mimo wszystko będziemy dalej funkcjonować.

Ta książka powstała właśnie dla osoby, która utknęła między wspomnieniem bliskości a teraźniejszością pełną znaków zapytania. Nie znajdziesz tutaj instrukcji, jak sprawić, żeby dawny przyjaciel zatęsknił, przeprosił i pojawił się pod drzwiami z prezentem oraz wzorowo przygotowanym uzasadnieniem swojego zachowania. Nie istnieje uczciwa metoda gwarantująca taki rezultat. Nauczysz się natomiast odróżniać fakty od domysłów, rozpoznawać własne potrzeby, podejmować decyzje dotyczące dalszego kontaktu i odzyskiwać wpływ na tę część historii, która naprawdę należy do ciebie. Będzie też miejsce na smutek, złość, rozczarowanie, tęsknotę oraz ten szczególny rodzaj zazdrości, który pojawia się, gdy widzisz, że ktoś bez ciebie nadal świetnie się bawi.

Nie będziemy udawać, że wszystkie przyjaźnie powinny trwać wiecznie. Niektóre są ważne przez całe życie, inne przez kilka lat, a jeszcze inne przez okres, w którym dwie osoby naprawdę były sobie potrzebne. Krótsza trwałość nie odbiera im znaczenia. Dawne rozmowy nie stają się fałszywe tylko dlatego, że dzisiaj telefon milczy. Jednocześnie piękna przeszłość nie zobowiązuje cię do bezterminowego czekania na kolejną wiadomość. Możesz docenić to, co było, i przyznać, że obecna relacja nie daje ci już tego, czego potrzebujesz. Te dwa stwierdzenia nie muszą się wzajemnie wykluczać.

Zajmiemy się również sytuacjami mniej wygodnymi niż samotne przeglądanie archiwalnych zdjęć. Co zrobić, gdy spotykacie się w grupie wspólnych znajomych? Jak reagować na nagłe, serdeczne "Co u ciebie?" po pół roku ciszy? Kiedy warto spróbować rozmowy, a kiedy kolejna próba tylko przedłuża oczekiwanie? Jak przestać interpretować internetową aktywność dawnego przyjaciela jak zakodowany komunikat przeznaczony specjalnie dla ciebie? Nie chodzi o to, żeby stać się chłodnym, obojętnym człowiekiem. Chodzi o odzyskanie przestrzeni, w której cudze milczenie nie zarządza twoim nastrojem, planami i poczuciem własnej wartości.

Nie oczekuj od siebie natychmiastowego pogodzenia się ze stratą. Szczególnie jeśli przyjaźń była wieloletnia albo stanowiła ważne źródło wsparcia, smutek może wracać w nieoczekiwanych momentach. Gdy cierpienie utrzymuje się długo i wyraźnie utrudnia codzienne funkcjonowanie, warto porozmawiać ze specjalistą. Szukanie pomocy nie oznacza, że przesadzasz z powodu "zwykłej przyjaźni". Oznacza, że traktujesz poważnie własne doświadczenie. Ta książka może pomóc uporządkować myśli i działania, ale nie musi zastępować życzliwej rozmowy ani profesjonalnego wsparcia.

Na początek wystarczy jedno: nie musisz już rozstrzygać całej historii dzisiaj. Nie potrzebujesz idealnego wyjaśnienia, żeby zauważyć, co dzieje się teraz, ani zgody drugiej osoby, żeby zacząć dbać o siebie. Możesz pozostawić miejsce na możliwą rozmowę, nie rezerwując dla niej całej swojej przyszłości. Przyjaźń, która wiele znaczyła, zasługuje na szacunek. Ty również. Nawet jeśli nigdy nie dowiesz się, dlaczego tamta osoba przestała odpowiadać tak jak dawniej, możesz nauczyć się żyć bez codziennego czekania, aż wreszcie pojawią się trzy małe kropki oznaczające, że ktoś pisze.

Rozdział 1 - Przyjaźń, która zniknęła bez pożegnania

Stoisz w sklepie przed półką z herbatą i widzisz opakowanie tej dziwnej mieszanki, którą uwielbiał twój przyjaciel. Tej samej, która pachnie jak połączenie świąt Bożego Narodzenia, apteki i ambitnego eksperymentu z suszonymi owocami. Automatycznie sięgasz po telefon, żeby wysłać zdjęcie z komentarzem. Przez sekundę wszystko jest normalne. Potem przypominasz sobie, że od dawna właściwie ze sobą nie rozmawiacie. Odkładasz telefon, bierzesz zwykłą herbatę i idziesz do kasy. Nikt nie zauważa, że właśnie wydarzyło się coś przykrego. Nie gra smutna muzyka, sklep nie ogłasza minuty ciszy, a kasjer pyta jedynie o aplikację lojalnościową. Świat najwyraźniej nie został poinformowany, że straciłeś ważną osobę.

Tak właśnie potrafi wyglądać koniec przyjaźni. Nie przypomina uroczystego zamknięcia drzwi. Bardziej sytuację, w której pewnego dnia zauważasz, że od miesięcy nikt przez te drzwi nie przechodzi. Nie wiesz, kiedy dokładnie przestały być używane, kto ostatni zgasił światło i czy ktoś jeszcze zamierza wrócić. Wspomnienia pozostają żywe, ale codzienność zaczyna mówić coś zupełnie innego. Najbardziej niewygodna jest rozbieżność między tymi dwoma obrazami. W twojej pamięci nadal jesteście ludźmi, którzy świetnie się rozumieją. W rzeczywistości nie masz pojęcia, co wydarzyło się u tej osoby w ostatnim miesiącu.

Przyjaźnie rzadko mają oficjalnie określone warunki zakończenia. Nikt nie wręcza regulaminu przewidującego, że po trzech nieodebranych telefonach i dwóch odwołanych spotkaniach relacja automatycznie przechodzi w stan archiwalny. Nie istnieje również komisja, która ocenia, czy stwierdzenie "Musimy kiedyś wyskoczyć na kawę" zostało wypowiedziane z wystarczającą intencją realizacji. Zazwyczaj funkcjonujemy na podstawie niewypowiedzianych założeń: że będziemy się wzajemnie pamiętać, interesować swoim życiem i znajdować dla siebie miejsce. Dopóki wszystko działa, nie potrzebujemy instrukcji. Kiedy przestaje, okazuje się, że każde z nas mogło rozumieć te zasady inaczej.

Czasami oddalenie następuje tak powoli, że niemal go nie zauważasz. Najpierw przestajecie spotykać się spontanicznie. Później rozmowy ograniczają się do urodzin i świąt. Następnie jedna osoba coraz częściej mówi, że ma intensywny okres. Być może naprawdę ma. Zdarzają się przecież lata, podczas których człowiek próbuje jednocześnie pracować, wychowywać dzieci, opiekować się rodziną i pamiętać, gdzie położył własne okulary. Problem zaczyna się wtedy, kiedy przejściowy brak czasu staje się trwałym sposobem funkcjonowania relacji. Zapowiedzi spotkań pozostają, ale ich realizacja zaczyna przypominać plan budowy lotniska, który od dziesięciu lat istnieje wyłącznie na wizualizacjach.

Warto od razu rozróżnić oddalenie od definitywnego zakończenia przyjaźni. Nie każda długa przerwa oznacza odrzucenie. Są osoby, które mogą nie rozmawiać ze sobą pół roku, a potem spotkać się i bez wysiłku odzyskać bliskość. Inne potrzebują częstego kontaktu, wspólnych doświadczeń i regularnej obecności. Żadna z tych potrzeb nie jest automatycznie lepsza. Trudność pojawia się wtedy, kiedy jedna osoba uważa sporadyczną wymianę wiadomości za wystarczające podtrzymywanie więzi, a druga czuje, że została sprowadzona do pozycji znajomego, któremu wysyła się życzenia za pomocą przypomnienia z kalendarza.

Nie warto więc szukać uniwersalnej liczby dni, po której przyjaźń jest oficjalnie martwa. Znacznie więcej mówi zmiana jakości kontaktu. Czy nadal możecie swobodnie rozmawiać o ważnych sprawach? Czy obie strony wykazują zainteresowanie? Czy próby spotkania prowadzą do czegokolwiek poza kolejnym "Zgadamy się"? Czy czujesz się mile widziany w życiu tej osoby, czy raczej jak przedstawiciel handlowy uporczywie próbujący umówić prezentację produktu? Odpowiedzi nie muszą być jednoznaczne. Czasem relacja pozostaje serdeczna, lecz staje się znacznie mniej bliska. To również zmiana, którą można opłakiwać, nawet jeśli formalnie nadal jesteście znajomymi.

Najtrudniej stracić coś, co nie zostało oficjalnie odebrane. Gdy ktoś jasno mówi, że nie chce dalej utrzymywać kontaktu, słowa mogą boleć, ale przynajmniej określają sytuację. Gdy po prostu się oddala, zostajesz w stanie zawieszenia. Czy powinieneś jeszcze zapraszać? Czy wypada zapytać wprost, co się stało? A może takie pytanie okaże się przesadą, bo druga osoba wcale nie uważa, że wydarzyło się coś szczególnego? W rezultacie możesz przez długi czas zachowywać się tak, jakby przyjaźń nadal trwała w dawnej postaci, chociaż kolejne doświadczenia coraz wyraźniej temu przeczą.

Do tego dochodzi pamięć, która bywa wyjątkowo kiepskim doradcą w sprawach teraźniejszości. Potrafi podsunąć obraz wspólnej podróży sprzed sześciu lat z taką wyrazistością, że niemal słyszysz tamten śmiech. Przypomina rozmowy prowadzone do późnej nocy, wzajemną pomoc i poczucie, że ktoś naprawdę cię znał. Wszystko to mogło być autentyczne. Nie trzeba podważać przeszłości, żeby zauważyć obecną zmianę. Dawna bliskość jest dowodem, że coś ważnego istniało, ale nie jest gwarancją, że nadal istnieje w tej samej formie. To rozróżnienie bywa bolesne, ponieważ odbiera nam wygodną możliwość traktowania wspomnień jak aktualnego potwierdzenia relacji.

Wyobraź sobie dwie osoby, które przez wiele lat spotykały się niemal co tydzień. Jedna zmienia pracę, przeprowadza się i zaczyna budować nowe środowisko znajomych. Druga pozostaje w dawnym miejscu, od czasu do czasu proponuje spotkanie i słyszy, że teraz jest wyjątkowo dużo obowiązków. Nie musi tu występować czarny charakter. Pierwsza osoba może naprawdę ciepło wspominać przyjaźń, a jednocześnie przestać traktować ją jako ważną część bieżącego życia. Druga nadal odczuwa silną więź i interpretuje każdą odmowę jako chwilową przeszkodę. Obie mogą mówić szczerze, że się lubią. Różnią się jednak w tym, ile miejsca zajmuje ta relacja w ich codziennych decyzjach.

To szczególnie trudna prawda: ludzie mogą pamiętać tę samą przyjaźń z podobną czułością, a mimo to inaczej oceniać jej aktualne znaczenie. Nie oznacza to koniecznie, że ktoś kłamał, wykorzystywał drugą osobę albo przez lata odgrywał doskonale przygotowane przedstawienie. Zmieniają się potrzeby, możliwości i priorytety. Czasem nie sposób wskazać jednego powodu. Jednocześnie zrozumienie tej zmienności nie zobowiązuje cię do udawania, że nic się nie stało. Jeśli potrzebujesz wzajemności, masz prawo uznać, że relacja oparta wyłącznie na twojej inicjatywie przestała odpowiadać temu, czym dla ciebie jest przyjaźń.

Istnieje jeszcze strata, o której rzadko mówi się głośno: tracisz nie tylko człowieka, lecz także pewną wersję własnego życia. Przy dawnym przyjacielu mogłeś zachowywać się inaczej niż przy pozostałych osobach. Miałeś własne żarty, wspólne rytuały, charakterystyczne powiedzenia i historie, których nikomu nie trzeba było tłumaczyć. Być może był jedyną osobą pamiętającą cię sprzed ważnej życiowej zmiany. Kiedy kontakt zanika, te elementy nie znikają z pamięci, ale tracą naturalnego odbiorcę. Nagle okazuje się, że pewnego wspomnienia nie potrafisz opowiedzieć nikomu w taki sposób, żeby naprawdę oddać jego znaczenie. Żart wymaga piętnastu minut wprowadzenia, a po piętnastu minutach nawet jego autor zaczyna podejrzewać, że nie był aż tak zabawny.

Dlatego smutek po przyjaźni może być równie rzeczywisty jak żal po innych ważnych relacjach. Możesz tęsknić za konkretną osobą, za bliskością albo za poczuciem bezpieczeństwa, które dawała jej obecność. Możesz również czuć złość, ponieważ nie otrzymałeś szansy na rozmowę o zmianie. Te emocje nie wymagają uzyskania urzędowego potwierdzenia, że doszło do rozstania. Warto jednak uważać na pokusę natychmiastowego nadania im jednej interpretacji. Tęsknota nie dowodzi, że powinieneś odzyskać relację za wszelką cenę. Złość nie dowodzi, że druga osoba świadomie chciała cię zranić. Uczucia informują o twoim doświadczeniu, ale nie zawsze ujawniają intencje innych ludzi.

Pierwszym praktycznym krokiem jest uczciwe opisanie tego, co rzeczywiście się zmieniło. Bez śledztwa, przesłuchiwania wspólnych znajomych i analizowania dwuznacznych zdjęć z sobotniego wieczoru. Weź kartkę i oddziel trzy kwestie: to, co wiesz, to, co przypuszczasz, oraz to, czego potrzebujesz. W pierwszej części mogą znaleźć się zdania: "Nie widzieliśmy się od ośmiu miesięcy", "Trzy ostatnie spotkania proponowałem ja", "Dwie propozycje zostały odwołane bez nowego terminu". W drugiej: "Chyba już mnie nie lubi", "Może ma do mnie żal", "Pewnie woli nowych znajomych". W trzeciej: "Chciałbym wiedzieć, czy ta relacja nadal jest dla nas ważna", "Potrzebuję większej wzajemności", "Nie chcę stale czekać na odpowiedź".

Ten prosty podział nie rozwiązuje całej sytuacji, ale pokazuje, z czym naprawdę masz do czynienia. Fakty pomagają ocenić obecny kształt relacji. Przypuszczenia ujawniają historię, którą dopowiada twoja głowa. Potrzeby wskazują, dlaczego sytuacja tak mocno cię dotyka. Możesz odkryć, że największym problemem wcale nie jest rzadszy kontakt, lecz poczucie bycia nieważnym. Albo że najbardziej boli cię brak szczerego wyjaśnienia. Takie rozpoznanie ma znaczenie, ponieważ zupełnie inaczej podejmuje się decyzje, kiedy wiadomo, czego się właściwie szuka. Bez tego łatwo próbować naprawić częstotliwość spotkań, chociaż rzeczywistą raną jest utrata zaufania.

Nie zamieniaj jednak tego ćwiczenia w księgowość emocjonalną. Przyjaźń nie jest programem lojalnościowym, w którym za pięć zaproszeń przysługuje jedno darmowe zainteresowanie twoim życiem. Nie trzeba wyliczać każdej wiadomości ani ustalać, kto ostatni zapłacił za kawę. Istotny jest utrzymujący się wzorzec, a nie pojedyncza nierówność. Jeśli ktoś przechodzi trudny okres, możesz naturalnie dawać więcej wsparcia, niż otrzymujesz. Jeśli przez wiele miesięcy wszystkie próby kontaktu zależą od ciebie, a druga strona nie szuka okazji do spotkania, warto tę różnicę zauważyć. Wzajemność nie oznacza idealnej symetrii, ale powinna być na tyle obecna, żebyś nie musiał stale udowadniać sobie, że więź istnieje.

Możliwe też, że znajdziesz w swojej historii moment, w którym sam zacząłeś się oddalać. Może nie odpowiedziałeś na ważną wiadomość, przegapiłeś czyjeś trudności albo przez pewien czas byłeś niedostępny. Zobaczenie własnego udziału nie musi prowadzić do samopotępienia. Ludzie zaniedbują relacje z wielu powodów, także bez złych intencji. Warto odróżniać odpowiedzialność za konkretne zachowanie od przekonania, że całe zakończenie przyjaźni jest twoją winą. Jeżeli popełniłeś błąd, możesz go uznać, a czasami spróbować naprawić. Nie oznacza to jednak, że odpowiadasz za wszystkie późniejsze decyzje drugiej osoby. Relacji nie da się odbudować wyłącznie jednostronnym wysiłkiem, nawet jeśli jedna strona przygotowała niezwykle przekonującą prezentację o korzyściach z dalszej współpracy.

Ważne jest również to, żeby nie wymuszać na sobie ostatecznej oceny. Możesz jeszcze nie wiedzieć, czy przyjaźń się skończyła. Możesz dostrzegać oddalenie i jednocześnie pozostawać otwarty na kontakt. Uczciwe zdanie "Nie jesteśmy już tak blisko jak dawniej" często wystarcza na początek. Nie trzeba od razu ogłaszać definitywnego zerwania ani składać emocjonalnych deklaracji, których jutro będziesz żałować. Nazwanie obecnej rzeczywistości pozwala przestać podejmować wszystkie decyzje na podstawie tego, jak relacja wyglądała kilka lat wcześniej. Zyskujesz możliwość reagowania na to, co jest, zamiast bez końca negocjować z własnym wspomnieniem.

Być może kiedyś spotkacie się przypadkiem i rozmowa popłynie tak naturalnie, jakby nic się nie zmieniło. To możliwe. Jedno miłe spotkanie nie przywraca jednak automatycznie dawnej bliskości, podobnie jak jeden chłodny wieczór nie przekreśla wieloletniej więzi. Znaczenie ma to, co wydarzy się później, czy pojawi się wzajemna inicjatywa i czy obie osoby rzeczywiście chcą mieć dla siebie miejsce. Nie musisz odmawiać sobie radości z dobrego kontaktu. Wystarczy nie traktować pojedynczego serdecznego gestu jak podpisanej umowy na kolejne dziesięć lat przyjaźni.

Najważniejsze na tym etapie jest pozwolenie sobie na nazwanie straty bez konieczności jej udowadniania. Jeśli relacja się zmieniła, możesz odczuwać żal. Jeśli nie znasz powodu, możesz przyznać, że go nie znasz. Jeśli nadal kochasz tę osobę po przyjacielsku, nie musisz udawać obojętności tylko dlatego, że kontakt osłabł. Można jednocześnie zachować wdzięczność za wspólne lata i uznać, że obecna sytuacja jest trudna. Przyjaźń nie potrzebuje oficjalnego aktu rozwiązania, żeby jej utrata była prawdziwa. A twoje życie nie musi pozostawać w poczekalni tylko dlatego, że nikt nie ogłosił zakończenia wizyty.