"Naprzeciw Tatr..." Gorce w literaturze i kulturze polskiej - Maria Kościelniak-Woźniak

Spis treści

Wstęp

Rozdział 1. Co o Gorcach napisano do tej pory. Stan badań

1.1. Gorce w literaturze polskiej - publikacje przeglądowe

1.2. Pisma gorczańskie

1.2.1. Publikacje historyczne

1.2.2. Publikacje turystyczno-krajoznawcze

1.2.3. Przewodniki

1.2.4. Publikacje etnograficzne

1.3. Biografie i opracowania twórczości pisarzy gorczańskich

1.3.1. Twórcy krajowi

1.3.2. Twórcy regionalni i ludowi

Rozdział 2. Metody badania przestrzeni

2.1. Region peryferyjny w literaturze i badaniach literackich

2.2. Kulturowe reprezentacje przestrzeni - geokrytyka

2.3. Przestrzeń rzeczywista i wyobrażona

2.4. Praktyczne aspekty rozprawy - metody, korpus i analiza ryzyka

Rozdział 3. Gorce. Krótka charakterystyka

3.1. Przyroda Gorców - zarys geologiczny, botaniczny i zoologiczny

3.2. Dzieje regionu gorczańskiego

3.3. Podział wewnętrzny regionu gorczańskiego

3.4. Peryferyjność Gorców

3.5. Turystyczne odkrywanie Beskidów

Rozdział 4. Motywy gorczańskie w literaturze polskiej

4.1. Obraz Gorców w literaturze od XIX do XXI wieku

4.2. Najstarsze dzieje motywu gorczańskiego - XIX wiek i początek XX stulecia

4.3. Ważniejsi twórcy piszący o Gorcach w XX i XXI wieku

4.3.1. Władysław Orkan

4.3.2. Kazimierz Sosnowski

4.3.3. Zygmunt Lubertowicz

4.3.4. Antonina Zachara-Wnękowa

4.3.5. Jadwiga Apostoł

4.3.6. Stanisław Pagaczewski

4.3.7. Julian Kawalec

4.3.8. Józef Nyka

4.3.9. Julian Staniewski

4.3.10. Jan Fudala

4.3.11. Stanisława Gołdyn

4.4. Epizodyczne występowanie motywu gorczańskiego w XX i XXI wieku

Rozdział 5. Kulturowa stratygrafia gorczańskiej przestrzeni

5.1. Gorczański las

5.2. Gorce w cieniu Tatr

5.3. Sakralizacja Gorców

5.4. Gorce zaczarowane

5.5. Gorce jako Arkadia

5.6. Zbójnicy w Gorcach

5.7. Gorce jako przestrzeń pamięci

5.8. Gorce jako dom. Endogeniczna geografia wyobrażona

5.9. Gorce oczami turystów. Egzogeniczna geografia wyobrażona

Podsumowanie

Bibliografia

Indeks osób

Wstęp

O Gorcach w literaturze nie napisano do tej pory wiele. Kiedy w 2018 ro-ku szukałam materiałów mających wprowadzić kontekst do mojej pracy licencjackiej poświęconej obrazowi Gorców w powieści Władysława Orkana W roztokach, natknęłam się na lukę. Bo choć na temat Orkana i samej powieści opublikowano już sporo, dotychczas nie skupiono się w badaniach literackich na przestrzeni tych gór. Co dziwi, wiele bowiem innych pasm górskich, szczególnie Tatry, takich omówień się doczekało. Tak zrodził się pomysł na niniejszą monografię, która na polu literaturoznawczym miałaby wyrównywać układ sił między pasmami górskimi południowej Małopolski.

Jan Gwalbert Pawlikowski, pisząc w 1934 roku o najdawniejszej poezji tatrzańskiej, sygnalizował ważną i trwającą do dziś tendencję do scalania literatury górskiej różnych pasm karpackich z literaturą tatrzańską: "[...] i w tych wypadkach, w których możemy rozpoznać o jakich górach jest mowa, wciągniemy utwór beskidzki czy pieniński w poezję tatrzańską"1. Taki stan rzeczy utrzymuje się na polu zarówno naukowym, jak i kulturowym od ponad stu lat. Tymczasem Gorce, podobnie jak inne pasma beskidzkie, są odrębnym regionem, charakteryzującym się własną historią i tradycją, własnym dziedzictwem i krajobrazem - naturalnym i kulturowym. Obecnie, na fali procesów emancypacyjnych obejmujących regiony peryferyjne, Gorce odkrywają i odbudowują swoją tożsamość. Jeszcze niedawno trudno było w Polsce usłyszeć o góralach innych niż Podhalanie. Dziś prężnie promuje się między innymi Zagórzan, jedną z najliczniejszych gorczańskich grup góralskich.

Rozwijające się obecnie badania kulturowe nad regionami peryferyjnymi przynoszą kolejne projekty, które katalogują i analizują dziedzictwo kulturowe przestrzeni stojących do tej pory na uboczu głównego nurtu zarówno kulturoznawstwa, jak i turystyki. Można tu wymienić między innymi najnowszą książkę Wojciecha Browarnego Anatomia nowoczesnego regionu, we wstępie do której autor pisze:

Fascynują mnie zwłaszcza takie miejsca, których hybrydyczne dziedzictwo kulturowe i materialne - uznane w XX wieku za obce, drugorzędne czy peryferyjne [wyróżnienie - autorka] - zostało zdewastowane, zatarte lub zapomniane, ale w ostatnich dekadach ponownie ożywa w literaturze i humanistyce ratowniczej oraz innych praktykach ochronnych i symbolicznych2.

Wojciech Browarny, omawiając między innymi subregiony sudeckie, zwraca uwagę na nowe możliwości rozszyfrowywania przestrzeni, szczególnie tych badawczo zaniedbanych. Proponuje namysł nad zdeponowaną w krajobrazie pamięcią, przejawami kultury żywej (festiwalami, grami terenowymi, happeningami) oraz nad tekstami kultury, które przez wieki współtworzyły charakter danej przestrzeni. Można zauważyć, że tego typu przedsięwzięcia badawcze stają się istotnym narzędziem odkrywania przestrzeni peryferyjnych. Niniejsza monografia stanowi próbę rozszerzenia tego dyskursu.

Celem książki było opracowanie geografii wyobrażonej, opisanie krajobrazu kulturowego Gorców i scharakteryzowanie poetyki literackich przedstawień przestrzeni gorczańskiej. Aby to osiągnąć, zastosowałam synkretyczną metodę badawczą, stroniącą od wartościowania. Zaproponowane tu studia nad przestrzenią gorczańską są przekrojowe, uwzględniają możliwie najwięcej zjawisk tworzących wyobrażenia o Gorcach, a odnoszą się do produkcji kulturowej ostatnich dwóch stuleci. Dzięki takiej różnorodności korpusu niemal każdy rodzaj kontekstualizacji regionalnej jest reprezentowany, a co za tym idzie - ostateczny obraz Gorców wyłaniający się z analizowanych utworów jest wypadkową perspektyw różnych grup użytkowników kultury.

Biorąc pod uwagę, że moja rozprawa jest pierwszym tak obszernym literaturoznawczym opracowaniem na temat Gorców, w początkowych rozdziałach przybliżyłam uwarunkowania historyczne, geograficzne i kulturowe będące kontekstem dla dalszych analiz. Zwróciłam uwagę nie tylko na historię i strukturę geograficzno-społeczną regionu, ale także na szersze zjawiska turystyczno-krajoznawcze mające istotny wpływ na kształtowanie rozpoznawalności tego pasma.

Materiał badawczy zgromadzony podczas kwerend w bibliotekach uniwersyteckich i regionalnych oraz w Bibliotece Narodowej podzieliłam ze względu na stopień związku autorów z Gorcami i według tego kryterium zaprezentowałam syntetyczny przegląd występowania motywu gorczańskiego w literaturze polskiej od początku XIX wieku do czasów współczesnych. Analizy zebranych tekstów ujawniły dominujące sposoby reprezentowania i wyobrażania Gorców, które omówiłam w kolejnych rozdziałach.

Rozdział 1

Co o Gorcach napisano do tej pory.Stan badań

1.1. Gorce w literaturze polskiej - publikacje przeglądowe

Spośród stosunkowo niewielu publikacji z zakresu humanistyki dotyczących Gorców zaledwie kilka podejmuje zagadnienie motywów gorczańskich w literaturze. Marginalne zainteresowanie literaturoznawców tym regionem dowodzi istnienia luki, którą niniejsza monografia ma wypełnić. Do tej pory o Gorcach w literaturze polskiej pisała Ewa Wyszyńska-Koterla. Skomponowała ona najpełniejszy przegląd literatury gorczańskiej i opublikowała go w 1993 roku w artykule Motyw Gorców w literaturze polskiej. Rekonesans3. Autorka skupiła się na występowaniu elementów gorczańskich w literaturze polskiej, krajowej. Wymieniła Seweryna Goszczyńskiego, Teodora Tripplina, Leopolda Staffa, Zygmunta Lubertowicza i Władysława Orkana. Wskazała, w których utworach znajdują się nawiązania do Gorców, nie poddała jednak tych fragmentów pogłębionej analizie. Głównym wnioskiem podsumowującym ośmiostronicowy artykuł jest stwierdzenie, że Gorce pełnią służebną wobec Tatr funkcję budowania ich mitologii.

Próbę skatalogowania twórców i dzieł dotyczących Gorców podjęła również Ewa Strauchmann z Gorczańskiego Parku Narodowego - nie opublikowała ona jednak pracy analizującej tematykę gorczańską za pomocą narzędzi badań literackich, a jedynie sporządziła (niepełny) przegląd dzieł i autorów, którzy w swojej twórczości wykorzystali motywy góralskie tego regionu4. Ona również skupiła się na najbardziej znanych w Polsce nazwiskach.

Historię bytności w Gorcach ważnych osobistości, w tym literatów, prześledził Witold Nowicki. Informacje te stanowią fragment artykułu W gorczańskiej krainie5, opublikowanego w dziewiętnastym tomie "Pamiętnika Towarzystwa Tatrzańskiego", którego głównym tematem były właśnie Gorce.

Podobne wzmianki o literackim wykorzystaniu Gorców pojawiają się w przewodnikach monograficznych i na stronach gmin gorczańskich, brakuje jednak publikacji, która stanowiłaby literaturoznawcze studium przestrzeni gorczańskiej w literaturze i kulturze polskiej na miarę prac dotyczących Tatr (Tatry w literaturze polskiej 1805-19396 oraz Literatura i Tatry. Studia i szkice7 Jacka Kolbuszewskiego, Skalne Podhale w literaturze i kulturze polskiej8 Stanisława Piotrowskiego), Sudetów (Krajobraz i kultura. Sudety w literaturze i kulturze polskiej Jacka Kolbuszewskiego9) i Pienin (Pieniny w literaturze polskiej Jakuba Żmidzińskiego10). Wydane już publikacje górskoznawcze służą za drogowskaz autorce niniejszej monografii gorczańskiej.

Należy tu także wspomnieć o wydanej w 2020 roku Bibliografii gorczańskiej krainy, opracowanej przez Józefa Gawła, która wymienia ponad dziesięć tysięcy pozycji związanych z Gorcami i Rabką-Zdrojem. Są to rozmaite publikacje - od codziennej publicystyki przez opisy lokalnej fauny i flory po medyczne artykuły naukowe11. Wśród nich odkryto zaledwie kilka popularnych artykułów i wydawnictw zwartych, które uzupełniły zarówno literaturę przedmiotu, jak i literaturę podmiotu w niniejszej rozprawie.

1.2. Pisma gorczańskie

Najwięcej prac na temat Gorców pochodzi z zakresu nauk o Ziemi. Wiele artykułów, wydanych nawet w czasopismach zagranicznych, traktuje o strukturze geomorfologicznej oraz o faunie i florze tych gór12. Zajmują się nimi również geoturystyka13 i studia krajoznawcze, szczególnie dotyczące budownictwa14 i zagospodarowania przestrzeni pod kątem ochrony przyrody15. Z punktu widzenia badań humanistycznych ważniejsze jest jednak zainteresowanie Gorcami wśród historyków, kulturoznawców, etnografów, językoznawców i literaturoznawców.

1.2.1. Publikacje historyczne

Prace historyków - szczegółowe opracowania poszczególnych problemów i zdarzeń - obejmują ograniczony zakres czasowy i przestrzenny. Przykład stanowi tom Stanisława Czajki Ochotnica. Dzieje gorczańskiej wsi 1416-198616, prezentujący dzieje jednej z największych i najważniejszych wsi regionu gorczańskiego. Jej losy po części odzwierciedlają historię wielu podgorczańskich miejscowości. W książce szczegółowo opisano proces zasiedlania i zagospodarowywania tych ziem, strukturę własnościową regionu, a także sytuację ekonomiczną chłopów, ruchy migracyjne, powstanie i rozwój zbójnictwa oraz organizację ruchu oporu na tych ziemiach w czasie drugiej wojny światowej. Inną tego typu publikacją jest artykuł Dzieje wsi Niedźwiedzia w powiecie limanowskim do schyłku Rzeczypospolitej17, pochodzący z tomu zbiorowego Studia z Historji Społecznej i Gospodarczej poświęcone profesorowi dr. Franciszkowi Bujakowi. Charakter informacyjny mają również teksty dotyczące historii lokalnych pochodzące z czasopisma "Wierchy"18.

Istotnym źródłem informacji o historii regionu są publikacje biograficzne dokumentujące życie i działalność postaci związanych z regionem i skupiające się na wybranych wydarzeniach, miejscach i zjawiskach. Jeśli chodzi o biografie, to wiele informacji można znaleźć w monografiach na temat Władysława Orkana19, Kazimierza Sosnowskiego20 i Sebastiana Flizaka21 wydanych przez Centralny Ośrodek Turystyki Górskiej PTTK w serii Pro Memoria.

Tematy istotne lokalnie to między innymi ślady konfederatów barskich22, pamięć o góralach, którzy przyłączyli się do Legionów Polskich w czasie pierwszej wojny światowej23, oraz o partyzantach należących do 1 Pułku Strzelców Podhalańskich Armii Krajowej. Ostatni odcisnęli największe piętno w całych Gorcach, w związku z czym można znaleźć wiele miejsc pamięci z nimi związanych. Ich historię opisuje między innymi publikacja Dawida Golika Partyzanci "Lamparta". Historia IV batalionu 1. pułku strzelców podhalań-skich AK24.

Inną ważną dla regionu postacią, o której pisał między innymi Sebastian Flizak, był Tomasz Chlipała zwany Bulandą. Legendy z nim związane wskazują, że był on znachorem, postacią magiczną i silnie odcisnął się w świadomości regionu, pozostawiając po sobie miejsca pamięci25.

1.2.2. Publikacje turystyczno-krajoznawcze

Informacje dotyczące regionu znajdują się również w publikacjach kierowanych do turystów - przewodnikach i albumach. Pełnią one funkcję poznawczą, a zawarta w nich rzeczowa wiedza stanowi cenny materiał do ukazania szerszych uwarunkowań analizowanych utworów literackich. Przegląd najważniejszych informacji o Gorcach - skrótowe dane z zakresu przyrody, geografii, historii, kultury, tradycji i sztuki - można znaleźć także w tomie wydanym z okazji dwudziestopięciolecia Gorczańskiego Parku Narodowego26. W zamieszczonym tam, wspomnianym już, krótkim artykule Ewa Strauchmann wymienia artystów, w których utworach występują wątki gorczańskie.

1.2.3. Przewodniki

Osobną grupę wydawnictw krajoznawczych, w których są zawarte informacje dotyczące regionu, stanowią przewodniki. Pierwszy i najważniejszy z nich to Przewodnik po Beskidzie Zachodnim. Od Krynicy po Wisłę łącznie z Pieninami i terenami narciarskimi Kazimierza Sosnowskiego27, wydany w 1914 roku. Poprzedził go, będący zarysem tej publikacji, artykuł Gorce, opublikowany dwa lata wcześniej w czasopiśmie "Wierchy".

Aż cztery przewodniki po Gorcach zostały opracowane przez Józefa Nykę28 - jednego z najważniejszych popularyzatorów turystyki górskiej w Polsce. Dokładny pod względem merytorycznym jest wznawiany przewodnik wydawnictwa Rewasz Gorce. Przewodnik dla prawdziwego turysty29, który był współtworzony przez pracowników naukowych Gorczańskiego Parku Narodowego. Wysoki poziom artykułów o historii i kulturze lokalnej prezentuje także opracowanie Andrzeja Matuszczyka z Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego30. We wszystkich wymienionych publikacjach zostały uwzględnione historia i kultura regionu, w tym sztuka ludowa, miejsca i obiekty kultury, a także twórcy i utwory, w których pisano o Gorcach. Co ciekawe, trudno nie znaleźć w gorczańskim przewodniku rozdziału poświęconego Władysławowi Orkanowi czy wzmianki o Sewerynie Goszczyńskim.

Istotną grupą publikacji z punktu widzenia badań literackich prowadzonych w świetle geopoetyki są przewodniki prowadzące śladami pisarzy. Można tu wymienić między innymi szlaki Władysława Orkana31 oraz Seweryna Goszczyńskiego32. Oba zostały wydane przez Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze w latach osiemdziesiątych XX wieku, w ramach akcji promującej turystykę górską wśród Polaków. Są swoistym świadectwem rozkwitu turystyki lekturowej w Polsce Ludowej.

1.2.4. Publikacje etnograficzne

Ponieważ przez Gorce przebiega istotna etnograficznie granica Podhala, kultura ludowa tego regionu z całą swoją różnorodnością została dość dobrze opisana. Pierwszym badaczem, którego należy wymienić, jest Sebastian Flizak - urodził się na ziemi gorczańskiej i jej poświęcił swoje badania. Oprócz wielu artykułów, publikowanych głównie w czasopiśmie "Wierchy", Flizak opracował monografię Strój Zagórzan33, która została wydana jako szósty zeszyt piątej części "Atlasu Polskich Strojów Ludowych". Istotne dla niniejszej pracy są również zebrane przez badacza Materiały etnograficzne i historyczne z terenu Zagórzan34, wydane w czasopiśmie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Znajduje się w nich historyczny opis wsi gorczańskiej oraz szczegółowy zbiór wierzeń lokalnych i twórczości ludowej, która potwierdza te wierzenia.

Znaną badaczką kultury gorczańskiej jest Urszula Janicka-Krzywda, która redagowała między innymi wznawianą monografię Kultura ludowa Górali Zagórzańskich35, będącą częścią serii poświęconej kulturom ludowym górali polskich. W publikacji tej, obok tekstów dotyczących historii, tradycji, demonologii i obrzędów, można znaleźć artykuł Justyny Masowiec Górale zagórzańscy w piśmiennictwie. Zagórze jest jednak jedynie fragmentem regionu Gorców, przez co powyższa publikacja stanowi zaledwie element budujący siatkę piśmiennictwa gorczańskiego. Szerszy zasięg terytorialny objęła publikacja Urszuli Janickiej-Krzywdy i Katarzyny Ceklarz dotycząca magii i wierzeń pogańskich górali36. Zbiera ona wiedzę na temat świata mistycznego i mitologii badanego regionu i jest swoistym słownikiem dla wielu ludowych utworów, w których są zawarte odniesienia do świata duchowego górali.

1.3. Biografie i opracowania twórczości pisarzy gorczańskich

1.3.1. Twórcy krajowi

Literatura związana z Gorcami była tworzona przez mniej i bardziej rozpoznawalnych pisarzy. W związku z tym część twórców, których utwory są przedmiotem badań przedstawionych w niniejszej rozprawie, jest niemal nieznana polskiemu literaturoznawstwu, podczas gdy część znajduje się w grupie dobrze rozpoznanych. Do tej drugiej grupy można przede wszystkim zaliczyć Władysława Orkana - największego piewcę Gorców. Znanym badaczem jego twórczości był Stanisław Pigoń, należy tu także wymienić Bolesława Farona. Pigoń był redaktorem większości edycji pism Orkana ukazujących się od lat trzydziestych do lat sześćdziesiątych XX wieku37. Badał również życie pisarza, czego owocem była publikacja Władysław Orkan. Twórca i dzieło38. Bolesław Faron był wydawcą39 Orkana, twórcą jego biografii - wydał dwie40, redaktorem dwóch tomów zbiorowych poświęconych Orkanowi - Wokół Władysława Orkana. Aspekty literackie, kulturowe i medialne41 oraz Władysław Orkan. Piewca Gorców i Podhala42. Pierwsza publikacja - tom pokonferencyjny - wprowadza nowe metodologie i punkty odniesienia w badaniach twórczości Orkana, w drugiej można znaleźć artykuły Wojciecha Treli "O ziemio nędzy i zamarzłych kęp!" - demitologizacja przestrzeni podhalańskiej w twórczości Władysława Orkana43 oraz Barbary Głogowskiej-Gryzieckiej Pejzaże gorczańskie i włoskie wpisane w twórczość Władysława Orkana44. Oba teksty wnoszą cenne informacje do badań nad przestrzenią gorczańską w literaturze. 

Jeżeli chodzi o biografie Orkana, to należy jeszcze wymienić publikację Juliana Krzyżanowskiego Pieśniarz krainy kęp i wiecznej nędzy. Rzecz o Władysławie Orkanie45 oraz książkę Władysław Orkan Józefa Dużyka46. We wszystkich biografiach pisarza silnie podkreśla się jego związki z Gorcami.

Przeprowadzane przez polskich badaczy analizy literaturoznawcze dotyczące twórczości Orkana najczęściej dotyczą problemów społecznych47, egzystencjalnych48 i ekologicznych. Dorobkiem pisarza zajmowali się także językoznawcy49, głównie Józefa Kobylińska, znana badaczka gwary gorczańskiej. Na różnorodność problematyki w twórczości pisarza wskazuje tom Orkan czytany dzisiaj. Materiały z sesji naukowej zorganizowanej przez Podhalańską Państwową Wyższą Szkołę Zawodową w Nowym Targu i Akademię Pedagogiczną w Krakowie w dniach 11-13 października 2002 r. w Koninkach50, poruszający kwestie językowego obrazu świata, folkloru, przestrzeni i działalności społecznikowskiej. Wydana w 2003 roku w Nowym Targu książka miała być impulsem do wznowienia badań nad Orkanem i jego twórczością, do czego namawiał w artykule Orkan dzisiaj Franciszek Ziejka z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Niestety, zarówno Orkan, jak i Gorce nie doczekali się jeszcze pełnego opracowania literaturoznawczego.

Niejako w odpowiedzi na ten apel w 2013 roku ukazała się książka Józefa Dytfelda Apokalipsa gór. Funkcja mitu w prozie narracyjnej Władysława Orkana51. Jest to pozycja przełomowa, podważa bowiem ugruntowane wcześniej przekonanie, że twórczość Orkana powinno się interpretować przede wszystkim jako tragiczną, przygnębiającą i traktującą o biedzie. Dytfeld wprowadził nowe możliwości metodologiczne, a co za tym idzie - interpretacyjne.

Największy polski znawca literatury górskiej, Jacek Kolbuszewski, w artykule Gorce Władysława Orkana przedstawił analizę utworów pisarza pod kątem ukazywanej w nich przestrzeni. Tekst ten, wydany w tomie Literatura i Tatry. Studia i szkice52, jest jednym z tekstów fundacyjnych niniejszej monografii. Kolbuszewski wskazuje w nim bowiem kilka najważniejszych układów znaczeniowych przestrzeni u Orkana. Pisze o przeciwieństwie gór i roztok, istotności Turbacza, kontraście między strefami natury (lasy, góry) i człowieka (wieś) oraz o fatalnym wpływie człowieka na naturę (wątki ekologiczne) i silnej mitologizacji Gorców. Wspomina także o stosunku między Gorcami a Tatrami. Mimo że publikacja ta dotyczy tylko twórczości Orkana, stała się dla mnie podstawą typologizowania obrazów przestrzeni gorczańskiej w literaturze.

Drugim znanym pisarzem związanym z Gorcami jest Julian Kawalec. Jego popularność nie jest tak duża jak Orkana, a dorobek gorczański - niewielki, górom tym bowiem poświęcił Kawalec zaledwie kilkanaście lat swojego życia. Był jednak twórcą rozpoznawalnym w Polsce. Doczekał się nawet monografii53, biografii54 i zorganizowanej na jego cześć konferencji naukowej, którą zwieńczyło wydanie tomu zbiorowego55. Trudno jednak znaleźć tekst naukowy, który traktowałby o gorczańskim fragmencie pisarstwa Kawalca. Pojedynczy artykuł znalazł się w monografii Rabka w literaturze. Literaci w Rabce56. Chodzi o tekst Bolesława Farona Julian Kawalec i Rabka-Zdrój. Autor opisuje w nim historię więzi Kawalca z Gorcami i Rabką jako punktem wypadowym w te góry. Analizuje twórczość pisarza z punktu widzenia geopoetyki, co stało się fundamentem prac badawczych zaprezentowanych w niniejszej monografii.

O Gorcach w kilku swoich wierszach wspomniał Leopold Staff. Jego inspiracja była częściowo zaczerpnięta z rozmów i listów, które wymieniał z Władysławem Orkanem. Listy57 te oraz ich krytyczne opracowanie58 pozwalają odczytywać gorczańskie liryki Staffa przez pryzmat jego związków z Gorcami.

1.3.2. Twórcy regionalni i ludowi

We wspomnianej już monografii Rabka w literaturze można znaleźć artykuł o pisarzu ludowym związanym z Gorcami, o którym w polskim literaturoznawstwie wiadomo niewiele. Jan Fudala - pisarz regionalny, góral gorczański z korzeniami wołoskimi, poeta gwarowy - zainspirował Annę Mlekodaj do napisania tekstu Jan Fudala - poeta Gorców i Morza Czarnego. Autorka wyraźnie wskazała semantykę przestrzeni dominującą w wierszach Fudali, a co za tym idzie, zaproponowała perspektywę dla pogłębionych badań nad jego twórczością, które prezentuje niniejsza praca.

Pozostali twórcy, których utwory poruszają tematykę gorczańską, to autorzy głównie związani z regionem i piszący gwarą. Moje badania ich twórczości nie opierają się na wcześniejszych opracowaniach, co oznacza, że są oryginalne i pionierskie. Informacje dotyczące niektórych autorów zostały odnalezione w słownikach bibliograficznych i antologiach pisarzy ludowych59. Analizy utworów ludowych prowadziłam na podstawie teorii badań folklorystycznych między innymi Jerzego Bartmińskiego60 i Anny Mlekodaj, która jest uznaną badaczką literatury związaną z Podhalem i Gorcami61. Ważnym narzędziem zastosowanym w badaniach poezji ludowej był Słownik gwary gorczańskiej (zagórzańskiej) Józefy Kobylińskiej, wydany w Krakowie w 2001 roku.

Jako źródło informacji dotyczącej twórców i ich dzieł można potraktować znajdujące się w niektórych wydaniach utworów ludowych wstępy i posłowia. Z takim uzupełnieniem mamy do czynienia w tomikach wierszy Wandy Czubernatowej Kino62, Antoniny Zachary-Wnękowej Wiersze spod Gorców63 i Jana Fudali Gdzie Rzym, gdzie Krym, gdzie Fudala64 oraz Śrybelny miesiącku65. Oprócz redakcji i opracowań wiele danych dotyczących życia twórców, a więc okoliczności powstania tekstów, zawierają biografie, listy i pamiętniki. Dla bajek i wierszy Zachary-Wnękowej punkty odniesienia można znaleźć w książce Jak żyć, żeby nie umrzeć?... Wspomnienia66, z kolei dla zrozumienia gwarowych wierszy Wandy Czubernatowej warto zapoznać się ze zbiorem felietonów, które współtworzyła z księdzem Józefem Tischnerem67.

Twórczość nie wszystkich autorów gorczańskich została wydana i opracowana. Wspomnienia o wielu lokalnych gawędziarzach i poetach funkcjonują obecnie jedynie w pamięci regionalnej. I choć pierwotnie planowałam w niniejszych badaniach uwzględnić niepublikowaną twórczość ludową, to po bliższym rozpoznaniu ryzyka związanego z pracą na tak obszernym i niestabilnym materiale postanowiłam nie brać pod uwagę dzieł zakorzenionych w tradycji tak mocno, że nie sposób stwierdzić, kto jest ich oryginalnym autorem. Choć w wyniku wstępnych poszukiwań odkryłam, że są one zebrane w materiałach etnograficznych, a także w publikacjach dotyczących twórczości góralskiej pochodzących jeszcze z XIX wieku, pozostaną one wyzwaniem dla przyszłych badaczy. Większość tego typu zbiorów dotyczy górali tatrzańskich, tu warto wymienić dwa zorientowane bardziej na Beskidy, w tym Gorce - Izydora Kopernickiego68 i Romana Zawilińskiego69.

Nie sięgam również do zbiorów niszowych - śpiewników zespołów ludowych, czytanek dziecięcych70 i zbiorów gawęd wydawanych jedynie na rynek regionalny. Z kwerend przeprowadzonych w bibliotekach regionalnych wynika, że najpopularniejszym i współcześnie najbardziej rozpoznawalnym gawędziarzem gorczańskim był Stanisław Kurek, którego utwory (w wersji gwarowej i literackiej) zebrał i opracował Stanisław Stopa71. Za materiał źródłowy nie posłużą również gawędy i powiastki spisane i przekazywane dalej przez laureatów konkursu Sabałowe Bajania i Festiwalu Folklorystycznego "Limanowska Słaza".