? Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2023
Wszystkie prawa zastrzeżone.
Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.
Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków oraz wybór i metodyka zabiegów terapeutycznych w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków oraz zabiegów terapeutycznych, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania leku oraz informacje producenta sprzętu lub autorów metod, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu leku oraz we wskazaniach i zasadach stosowania zabiegów terapeutycznych. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji oraz nowych lub rzadko stosowanych metod terapeutycznych.
Recenzent: Prof. dr hab. n. med. Artur Mamcarz
Wydawca: Agnieszka Szlanta
Redaktor prowadzący: Aneta Lupa-Marcinowska
Redaktor: Zespół
Producent: Anna Bączkowska
Projekt okładki i stron tytułowych: Lidia Michalak-Mirońska
Zdjęcia: Piotr Dymus, Adam Nurkiewicz
eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2023r. (Wydanie I)
Warszawa 2023
PZWL Wydawnictwo Lekarskie
ISBN 978-83-01-23329-7DOI https://doi.org/10.53271/2023.121
Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.ul. G. Daimlera 202-460 Warszawatel. 22 695 43 21pwn.pl
Księgarnia wysyłkowa:
tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88
e-mail: wysylkowa@pzwl.pl
Informacje w sprawie współpracy reklamowej: br.pzwl@pwn.pl
Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek
Prof. dr hab. med. Łukasz Małek
Kardiolog, kardiolog sportowy
Doświadczenie zawodowe zdobywał w wiodących warszawskich ośrodkach kardiologicznych: I Katedrze i Klinice Kardiologii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, gdzie ukończył staż podyplomowy oraz w Klinice Kardiologii i Angiologii Interwencyjnej Instytutu Kardiologii w Warszawie, gdzie ukończył rezydenturę z kardiologii. Specjalizację z kardiologii uzyskał w 2013 r., doktorat w 2009 r., habilitację w 2014, a tytuł profesora w 2021 r.
Odbył praktyki w szpitalu Centre Hospitalier d'Auch we Francji, w Ospedale Silvestrini w Perugii we Włoszech oraz w Oxford Centre for Clinical Magnetic Resonance Research w Wielkiej Brytanii. Uczestniczył w licznych kursach szkoleniowych z zakresu kardiologii i kardiologii sportowej w Europie oraz Stanach Zjednoczonych. Specjalista rezonansu magnetycznego serca. Pierwszy w Polsce absolwent (z wyróżnieniem) studiów magisterskich (MSc) z kardiologii sportowej na St George's University of London.
Aktualnie profesor w Katedrze Pielęgniarstwa na Wydziale Rehabilitacji Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie oraz konsultant w Poradni Kardiologii Sportowej przy Centrum Kardiologii Klinicznej PIM MSWiA w Warszawie. Poradnia jest miejscem dedykowanym kompleksowej diagnostyce i leczeniu osób aktywnych fizycznie z rozpoznanymi lub podejrzewanymi chorobami układu sercowo-naczyniowego. Konsultuje i wykonuje badania kardiologiczne sportowców także m.in. w Sportslab i Enel-Sport w Warszawie.
Autor i współautor ponad 150 artykułów naukowych w recenzowanych czasopismach medycznych i licznych rozdziałów w książkach dotyczących kardiologii oraz kardiologii sportowej.
Hobbystycznie biegacz amator, także w wersji ultra. Ukończył m.in. Transgrancanaria - dystans 125 km, Bieg Granią Tatr - 72 km, Bieg 7 Dolin na dystansie 64 km, Zimowy Ultramaraton Karkonoski - 53 km i kilka maratonów ulicznych.
Popularyzator aktywności fizycznej w magazynach sportowych, radiu i telewizji: www.kardiologsportowy.pl, FB: Kardiolog sportowy - Prof. Łukasz Małek, Instagram: kardiolog_sportowy.
Autorzy
Prof. dr hab. n. med. Łukasz MałekKatedra Pielęgniarstwa, Wydział Rehabilitacji, Akademia Wychowania Fizycznego w WarszawiePoradnia Kardiologii Sportowej, Centrum Kardiologii Klinicznej PIM MSWiA w Warszawie
* * *
Prof. dr hab. n. med. Elżbieta Katarzyna BiernackaKlinika Wad Wrodzonych Serca Narodowy Instytut Kardiologii kardynała Stefana WyszyńskiegoPaństwowy Instytut Badawczy
Dr hab. n. med. Renata GłówczyńskaI Katedra i Klinika Kardiologii WUMZakład Diagnostyki i Ambulatoryjnej Opieki Kardiologicznej
Dr n. med. Szymon JonikI Katedra i Klinika Kardiologii WUM
Dr n. med. Marcin KonopkaZakład Kardiologii Sportowej i Nieinwazyjnej Diagnostyki Kardiologicznej WUM
Dr n. med. Wojciech KrólZakład Kardiologii Sportowej i Nieinwazyjnej Diagnostyki Kardiologicznej WUM
Dr n. med. Jarosław KrzywańskiCentralny Ośrodek Medycyny Sportowej National Center for Sports Medicine
Dr hab. n. med. Tomasz Mazurek I Katedra i Klinika Kardiologii WUM
Prof. dr hab. n. med. Marek PostułaKatedra i Zakład Farmakologii Doświadczalnej i Klinicznej WUMCentrum Badań Przedklinicznych i Technologii (CePT)
Lek. Joanna RogozikI Katedra i Klinika Kardiologii WUM
Marcin RosłońDziennikarz sportowy CANAL+ Sport
Dr n. med. Bartosz SzafranCentrum Kardiologiczne Pro Corde Wrocław
Lek. Piotr SzwedKlinika Krążenia Płucnego, Chorób Zakrzepowo-Zatorowych i Kardiologii Centrum Medyczne Kształcenia PodyplomowegoEuropejskie Centrum Zdrowia w Otwocku
Lek. Kinga Zujko-KowalskaKlinika Kardiologii z Oddziałem Intensywnego Nadzoru KardiologicznegoUniwersytecki Szpital Kliniczny w Białymstoku
Wykaz skrótów
ABPM - (ambulatory blood pressure monitoring) ambulatoryjne monitorowanie ciśnienia tętniczego
ACM - (arrhytmogenic cardiomyopathy) kardiomiopatia arytmogenna
ACTH - hormon adrenokortykotropowy, kortykotropina
AED - (automated external defibrillator) automatyczny zewnętrzny defibrylator
AHA - (American Heart Association) Amerykańskie Towarzystwo Kardiologiczne (American Heart Association)
ALS - (advanced life support) zaawansowane zabiegi przywracające czynności życiowe
ARVC - (arrhythmogenic right ventricular cardiomyopathy) arytmogenna kardiomiopatia prawej komory - inaczej ACM
ATP - (antytachycardia pacing) stymulacja antyarytmiczna
ATP - trifosforan adenozyny
BLS - (basic life suport) podstawowe czynności ratunkowe
CAD - (coronary artery disease) miażdżyca tętnic wieńcowych
CIED - (cardiac implantable electronic device) wszczepialne sercowo-naczyniowe urządzenia elektroniczne
CMR - (cardiac magnetic resonance) rezonans magnetyczny serca
CO - (cardiac output) pojemność minutowa serca
CPVT - (catecholaminergic polymorphic ventricular tachycardia) katecholaminergiczny polimorficzny częstoskurcz komorowy
CVD - (cardiovascular disease) choroba sercowo-naczyniowa
EAC - (exercise associated collapse) zasłabnięcie wywołane wysiłkiem
EAPC - European Association of Preventive Cardiology
ECMO - (extra corporeal membrane oxygenation) urządzenie do pozaustrojowej oksygenacji
eCPR - (extracorporeal CPR) pozaustrojowa resuscytacja krążeniowo-oddechowa
EHRA - European Heart Rhythm Association
EKG - elektrokardiografia
ESC - (European Society of Cardiology) Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne
FMEB - (FIFA emergency bag) niezbędne wyposażenie plecaków medycznych ustalone przez FIFA
FTP - (functional treshold power) funkcjonalna moc progowa
HCM - (hypertrophic cardiomyopathy) kardiomiopatia przerostowa
HDL - lipoproteiny o dużej gęstości
hGH - (human growth hormone) ludzki hormon wzrostu
HRmax - (maximum heart rate) tętno maksymalne
HRR - (heart rate reserve) procent rezerwy tętna
ICD - (implantable cardioverter defibrillator) wszczepialny kardiowerter-defibrylator
ILCOR - (International Liasion Committee on Resuscitation) Międzynarodowy Komitet Łącznikowy do spraw Resuscytacji
LDL - lipoproteiny o małej gęstości
LQTS - (long QT syndrome) zespół długiego QT
LVOT - (left ventricular outflow tract obstruction) droga odpływu lewej komory
MACE - (major adverse cardiovascular events) poważne niepożądane zdarzenia sercowo-naczyniowe
MAD - (mitral annular disjunction)
MVP - (mitral valve prolapse) wypadanie płatka zastawki mitralnej
NZK - nagłe zatrzymanie krążenia
NZS - nagły zgon sercowy
PACES - The Pediatric & Congenital Electrophysiology Society
POCUS - (point of care ultrasound) ultrasonografia ratunkowa, wizualna szacunkowa ocena funkcji serca
PVARP - (post ventricular atrial refractory period) pokomorowy okres refrakcji przedsionkowej
PVC - (premature ventricular contraction) przedwczesne pobudzenia komorowe
SADS - (sudden arrythmic death syndrome) zespół nagłego zgonu arytmicznego
SCORE-2 - skala oceny ryzyka sercowo-naczyniowego
S-ICD - (Systematic COronary Risk Evaluation-2) (subcutaneous implantable cardioverter defibrillator) podskórny kardiowerter-defibrylator
SPECT - scyntygrafia perfuzyjna
SV - (stroke volume) objętość wyrzutowa serca
TK - tomografia komputerowa
TW - test wysiłkowy
USRSDA - US Registry for Sudden Death in Athletes
VO2max - maksymalny pobór tlenu
WCD - (wearable cardioverter defibrilator) kamizelki defibrylujące
WPW - zespół Wolffa-Parkinsona-White'a
Wstęp
Nagłe zatrzymanie krążenia (NZK) w trakcie aktywności sportowej lub w niedługim czasie po jej zakończeniu to zawsze zdarzenie niezwykle dramatyczne, ponieważ występuje w sposób nieprzewidziany i najczęściej dotyczy osoby w sile wieku, uznawanej przez siebie i bliskich za zdrową, a czasem nawet najmłodszych, dopiero rozpoczynających przygodę ze sportem. Przyczyną NZK w sporcie są najczęściej choroby sercowo-naczyniowe, a zapobieganie jego występowaniu leżało u podstaw stworzenia dziedziny kardiologii, jaką jest kardiologia sportowa. Badania z ostatnich lat wniosły wiele nowych informacji na temat częstości NZK w sporcie, także w odniesieniu do poszczególnych dyscyplin sportowych, płci i wieku oraz rasy sportowców. Dzięki analizom autopsyjnym w przypadku nagłych zgonów sercowych (NZS) w sporcie, wykorzystaniu nowoczesnych badań obrazowych i genetycznych, coraz lepiej można poznać przyczyny prowadzące do tego zdarzenia. Znaczne ograniczenie częstości występowania NZK i zgonów w sporcie osiągnięto dzięki wprowadzeniu odpowiednio zaplanowanych badań przesiewowych dopuszczających zawodników do wyczynowego uprawiania sportu. Poprawia się także zabezpieczenie medyczne imprez masowych, na co wpływ ma także coraz większa dostępność automatycznych defibrylatorów zewnętrznych (automated external defibrillator, AED). Istnieje wreszcie coraz więcej danych z badań obserwacyjnych dotyczących możliwości bezpiecznego uprawiania sportu przez osoby z rozpoznanymi chorobami sercowo-naczyniowymi, w tym z urządzeniami wszczepialnymi, takimi jak stymulatory i kardiowertery-defibrylatory.
W celu omówienia wszystkich tych zagadnień w sposób możliwie aktualny i w szerszym kontekście zaprosiłem do współtworzenia tej książki wielu uznanych ekspertów z dziedziny kardiologii i medycyny sportowej, zajmujących się na co dzień opieką medyczną nad sportowcami. Opracowanie to powstało jednak nie tylko z myślą o lekarzach. Będzie ono przydatne także dla trenerów, sztabów medycznych i kadry zarządzającej klubów sportowych czy klubów fitness oraz sportowców i innych osób zaangażowanych w sport. Głównym założeniem książki jest poprawa wiedzy na temat nagłego zgonu sercowego w sporcie, a w ślad za tym - zmniejszenie częstości tego typu zdarzeń i ich skutków społecznych. Do tej pory nie było na polskim rynku podobnych opracowań. To pierwsza tego typu publikacja. Zapraszam zatem do lektury!
Prof. dr hab. n. med. Łukasz Małek
