Rozdział I

W jesienną noc

Drogą rozmiękłą, podobną do błotnistej, grząskiej rzeki, płynącej wskroś pustych, czarnych pól, szedł pijany chłop. Wieczór już był zapadł; zimny, rozdeszczony, brudny wieczór listopadowy. Oślepły świat płakał nieustannym, przenikliwym deszczem, obdarte pola szkliły się nabrzmiałe wilgocią, rowy i bruzdy pełne były wody, a bezlistne drzewa pochylały się nad drogą bezwładnie i drżały z zimna i wilgoci. Martwa cisza leżała na rozmiękłych polach. Chłop szedł prędko, zataczał się potężnie, potykał, klął, ale szedł; naraz przystanął i pijanym, ochrypłym głosem zaśpiewał: Oj! dyna, moja dyna,

Oj! cały świat rodzina;

A jak cię śmierć ułapi,

Oj! poratunku niema!

Oj!!!

Ale śpiew nie rozległ się echem, rozmiękł w wilgotnem powietrzu i przepadł w ciemnościach; usłyszał go jednak jakiś cień ludzki, co się wlókł o kilkadziesiąt kroków za nim, bo przystanął na mgnienie i trwożnie zsunął się na bok, w cień jeszcze głębszy drzew przydrożnych. Chłop szedł znowu śpiesznie, ale o jakiś kamień czy korzeń drzewa potknął się i runął jak kloc w błoto. Długo nic nie było słychać, prócz monotonnego nieustannego plusku deszczu i drżącego, nerwowego szmeru drzew. Aż ów cień przysunął się bliżej i pochylił nad pijakiem. - Gospodarzu! Gospodarzu! - zaszemrał cichy głos. Chłop ocknął się; próbował powstać, ale bezwładne nogi i ręce ślizgały mu się po błocie, nie mogąc znaleźć punktu oparcia, a że był nieprzytomny, nie myślał już i o powstaniu, tylko układał się jak najwygodniej i mruczał przez sen. - Miękko ci tu jest, ciepło ci tu jest, leż se gospodarzu, leż... - A wstańcie no, toć was tutaj woda zaleje... - Psiachmać, kiej cię gdryknę kijaszkiem, to obaczysz!... - krzyknął srogo. - Gospodarzu! - Nie budź kobieto - mówię ci po dobremu! - Spiliście się, i jak ten wieprzak leżycie w błocie! - Pijanym! A mówiłem ci żydzie, daj okowitki, nie śprytu, a mówiłem; obedrę ci, jucho, pejsy obaczysz... Cicho bądź, kobieto... kiej gospodarz leży, to mu tak trzeba i tyla, a tobie do tego nic, boś ino kobieta... cicho, kobieto... Leż se gospodarzu... parobki za cię zrobią... bydlątka za cię zrobią... leż se gospodarzu... odpoczywaj... Ale kobieta nie dała mu odpoczywać w błocie, dotąd nim trzęsła, dotąd go podnosiła, aż oprzytomniał nieco i przy jej pomocy powstał. - Marcycha! - szepnął, zajrzawszy jej w twarz - Marcycha! - powtórzył już bezwiednie, nacisnął czapkę na czoło i zataczając się potężnie, ruszył żwawo naprzód, jakby uciekał i wkrótce nawet odgłos jego kroków rozwiał się w plusku deszczu. Marcycha pozostała daleko za nim, szła wolno, bo drewniane trepy ślizgały się po błocie i nabierały ciągle wody, że co trochę musiała ją wylewać; szła ciężko, bo jej przemoczone szmaty utrudniały chód. Przyciskała do piersi zawinięte w chustkę dziecko, które popłakiwało z cicha i zapatrzona w noc coraz to głębszą, wlokła się napół zmartwiała i nieprzytomna. - Jezu! mój Jezu miłosierny! - wyrwało się jej z piersi i gryząca, straszna żałość wycisnęła z jej oczów strumień gorzkich łez. Wypłakała już ona tych łez, wypłakała. Wypłakiwała na ludzi, na świat, na dolę swoją nieszczęsną, na sieroctwo swoje. Sierota była bezdomna, sierota; szła w cały świat, jak te bure chmury, co się ciężko wlokły po niebie, jak ten wilgotny wiatr, co się podnosił z pól i przewiewał bez śladu, jak ta straszna noc listopadowa... Ani zmiłowania znikąd, ani poratunku od kogo, ani pożalenia... Wygnała ją dola i rzuciła na zatracenie, a ona za całą obronę łzy miała tylko i ból i jęk, tak właśnie, jak kiedy psiaka ślepego oderwą od suki i porzucą w dół, a on od śmierci broni się żałosnem skomleniem. - O Jezu! Jezu! - jęczała chwilami. Ta noc zaczęła ją przejmować trwogą, napróżno upatrywała świateł jakich - nic nigdzie, ciemność niezgłębiona, wsie jakby wymarły, takie ciemne i ciche, nawet psy nie zaszczekały nigdzie, żaden wóz nie zaturkotał, żaden głos ludzki się nie rozległ - grobowa cisza pełna monotonnego szmeru deszczu. Dziecko zaczęło chlipać żałośnie. - Cicho, robaku... cicho... - przysiadła pod drzewem, wsadziła dziecku w usta chudą i pustą pierś i zasłuchała się w jakiś daleki, ledwie dosłyszalny szum, jakby wody spadającej. - Młyn! juści że to młyn! - szepnęła, nasłuchując jeszcze. Jakaś nadzieja poderwała ją z miejsca, bo się podniosła i szła raźniej, zaczęła dygotać w oczekiwaniu i niepewności. - Pietruś! Pietruś! - poruszyła ustami. - Nie wypędzi mnie przecie, nie, jakżeby! Myślała i z czułością nagłą przycisnęła dziecko jeszcze silniej do piersi. - Pietruchna! I zwolna jej zdziczałą od cierpień duszę ogarnęło głębokie rozczulenie; wstawały w niej wiosenne przypomnienia, wyłaniały się z za łez niedoli jasne obrazy przeszłości, a w każdym główną osobą był on, Pietruchna!... Dziecko przeziębnięte i głodne zaczęło znowu płakać! - Cicho! ty!... - zawarczała, podnosząc rękę do uderzenia. - Jakżeby? Przecież to jego - myślała z niepokojem i zaczęła namiętnie całować mokrą twarz dziecka. Szum był wyraźny, bo już z niego wyłaniał się głuchy turkot koła młyńskiego. Deszcz wolniał nieco, wiatr się poruszał górą w gałęziach topoli, co jak szkielety stały z obu stron drogi, chwiały się ciężko i szemrały groźnie, a z lasu co stał czarną ponurą ścianą, zaraz za drogą, rozlegał się smutny, cichy głos, jakby jęk drzew w ciemnościach, jakby płacz dławiony przez noc i przez deszcz. Ogromne chmury, skłębione i pomieszane, zaczęły szybko lecieć po niskiem niebie. Strach jakiś przeleciał nad ziemią, strach mocny i zły, aż się zatrzęsła z przerażenia dusza Marcychy. Obrzuciła nieśmiałem spojrzeniem dokoła, nasunęła chustkę głębiej na czoło i z całych sił biegła ku tym coraz bliższym turkotom młyna. A wiatr się wzmagał, gonił ją to uderzał w plecy, aż się pochylała ku ziemi, to zabiegał drogę i rzucał w twarz wodę z kałuż, to strząsał na nią drobne gałązki, to tak świstał przeraźliwie koło uszów, że przystanęła na chwilę, aby złapać nieco tchu. Ale biegła dalej, bo się bała strasznie, bo te rzędy topoli tak się kołysały nad jej głową, tak coś szemrały do niej, tak czuła nad sobą ich pnie potężne, ich gałęzie strzępiaste, nagie, podobne do szponów, które wyciągały się do niej, chwytały ją za ramiona, zdzierały jej chustkę z głowy, kaleczyły twarz, - że leciała w przerażeniu. Uspokoiła się dopiero na grobli, prowadzącej do młyna! Młyn stał tak nisko, że jego dachy były na poziomie grobli i stawów, połyskujących ponuro w ciemnościach, gąszcz czarnych olch otaczał go dokoła; gąszcz nieprzebyty, w którym huczała i bełkotała woda spadająca z kół. Ogromny czarny budynek trząsł się cały i turkotał. Zsunęła się ostrożnie z grobli po spadzistej drodze i weszła do młynicy. Przypadła zaraz za progiem na jakiś worek z mąką, by wytchnąć nieco. Olbrzymia młynica była pogrążona w tumanie bielma, - oślepła... Wiszący u sufitu kaganek rozkrążał nieco czerwonawego światła, w którem słabo się rysowały rzędy ganków i kontury maszyn. Wszystko się trzęsło, dygotało, poruszało owiane mączną kurzawą, goniło i pracowało; trzęsła się podłoga oślizgła, trzęsły się białe ściany; trząsł się pułap, od którego zwieszały się omączone nici pajęczyn, trzęsły się długie białe skrzynie - a poza niemi, w głębi szarej, poruszały się automatycznie olbrzymie, czarne koła, przez które z krzykiem przepływał gruby, zielonawy strumień wody i rozwichrzoną, spienioną głową spadał na dół, na ostre pale, aż fundamenta dygotały i ziemia jęczała. Nic słychać nie było, prócz hałaśliwej pracy kamieni młyńskich; czasem tylko z pierwszego piętra rozlegał się przeraźliwy ostry dźwięk dzwonka, na którego głos wybiegano śpiesznie z izdebki młynarczyka, która stała w jednym kącie młynicy. Marcycha przysunęła się do niej, usiadła za młynkiem do czyszczenia zboża i czekała cierpliwie. Bała się wejść do środka, chociaż wyraźnie słyszała głos Pietrusia i głosy jakichś ludzi. Opuściła ją odwaga - przywarła do cienkiej ściany i słuchała; co chwila ktoś wybiegał z izdebki, a za nim fala śmiechów, światła i ciepła biła na młynicę. W izdebce małej i niskiej gorąco było jak w piecu; na dużym kominie tlił się torf niebieskim płomieniem. Gromada chłopów siedziała dokoła ognia. Zapach machorki, torfu i ryb przypiekanych na węglach napełniał izbę. Pietruś leżał na łóżku na stosie kożuchów i kpił z pijanego chłopa, który na środku izby kołysał się sennie. - Idźcie do domu, Mateuszu, bo was baba spierze, jak nic... - Spierze, mnie spierze? gospodarza? nie... Pod pierzynę puści, wódki z tłustością da, albo i czego lepszego... - Do chliwa to was puści, kiejżeście się tak spili! - Pijanym to! A mówiłem żydowi - daj okowitki - i dała jucha spritu... zedrę za łeb, że niech ręka Boska broni... zedrę... Gospodarz kazał postawić okowitki - to słuchać, a nie, to za te pejsy żółte i do wody. - Michał! z kosza schodzi - zawołał młynarczyk, usłyszawszy dzwonek. Młody chłopak podniósł się od ognia i wybiegł, pozostawiwszy drzwi otworem. Marcycha wsunęła się niemi i stanęła u progu. - Niech będzie pochwalony... - szepnęła cicho. Młynarczyk zerwał się z łóżka i krzyknął wściekły: - Czego? Poszła won ty... suko! Dziewczyna zachwiała się, obrzuciła nieprzytomnem spojrzeniem chłopów, rzuciła dziecko na łóżko młynarczyka i uciekła... - Podarunek dla was, Pietrze - szepnął złośliwie któryś. - Ładne skrzypki - dorzucił drugi, bo dziecko płakać zaczęło. - Kto na zwiesne za czem bryka, od tego zimą umyka... - Weźno który robaka, bo się tam zadusi... - A juści, ssać mu dacie, abo co! Ale któryś wziął i przysunął do ognia, oglądali je wszyscy... - Ze dwa miesiące ma robak, więcej nie... - Podobne do was, Pietrze, rychtyk nos kiej kartofel... - Cię... pomocnika se zrobicie z niego i tyla... - Abo do służby oddacie, zawsze grosz jaki kapnie... - Od każdego worka weźmiecie, Pietrze, z kwartę mąki więcej i chłopak się wyżywi, że i cielakowi nie potrza lepiej. - Tęgo beczy, organistę możecie z niego zrobić, Pietrze, to i honor i grosz niezły za wypominki albo i pochowki. - Jedliście, Pietrze, miód, spróbujcie teraz wosczyn... - A i matka galanta, co to... trepy prawie nowe, ze sześć czeskich wartują, kiecka, że i za półtora złotego nie kupisz, a gębę... to i w szaflik nie zmieścić.. frontowa kobita... - A umyć ino, a wyczesać, to w sam raz byłaby do palenia w piecach u żydów. Drwili z niego niemiłosiernie, a on siedział na łóżku i nie wiedział, co począć, dławiła go wściekłość, dławił go wstyd, a nie mógł się ruszyć, bo oczy jego przykuwała biała twarz dziecka, które chłopi rozpowili i położyli na trzonie komina i ogrzewali, aż para buchała ze zmoczonych szmatek. Naraz skoczył na równe nogi i pobiegł do młynicy... Wkrótce też rozległy się krzyki dzikie i uderzenia. - O kochaniu se gadają - zauważył chłop któryś. - Która to? - A Marcycha Jantkowa z Woli. Wygnały ją ze służby, wygnały ją z domu... gdzież miała iść?... - Ho! ho! Pietrek, to kat na dziewuchy... - I... kat... jużci, ale i hycel on też jest i łajdus ostatni... - Cichojcie no - zawołał któryś. - Pietruś! Pietruś! Adyć mnie nie bij! - błagała Marcycha, tarzając mu się u nóg. - Adyć to twoje... wygnały mnie ze służby... wygnały mnie z chałupy... gdzież pójdę sierota... gdzie? Pietruchna! O Jezus miłosierny, o Jezus! ludzie ratujta, ludzie... Jezus Marya! - ryczała strasznym głosem, bo kopnął ją w piersi, że padła na podłogę ciężko, jakby kto worek mąki rzucił. Wnet przycichło wszystko, słychać było otwieranie drzwi na dwór, szamotanie się jakieś i potem już nic prócz turkotów młyńskich. - Zabije ją jeszcze... - Nic jej nie będzie, dzieciaka się pozbyła i tyla! - Suka, ostawiła dziecko i poszła... A że płakało coraz mocniej, któryś z chłopów znalazł kawałek cukru na stole młynarczyka, owinął go w szmatkę, zgniótł obcasem, umaczał w wodzie i wsadził dziecku w usta; ssało chciwie. A Mateusz, który drzemał na łóżku, ocknął się i rzekł: - Dzieciaka wezmę. Sierota ono, sierota! - A weźcie, nie macie przecież swoich, że baba was spierze za to, to spierze... - Spierze?... Nie spierze. Pojazgocze, pohandryczy... dobra kobieta... chodź sieroto... do gospodarza pójdziesz... chodź sieroto... - i z nagłem postanowieniem pijaka, powstał, obciągnął obłocony kożuch, nacisnął mokrą baranicę na głowę i pochylił się nad dzieckiem. - Chodź roboku, chodź... Matki nie masz, ojca nie masz, to już ja ci zrobię gospodarskie opiekuństwo. Chłopak, co? - Jużci że chłopak... - Do pasionki się przyda... parobka se będziesz miał gospodarzu... - Ino mu pierwej mamkę sprowadź, albo krowę od cielęcia odstaw, żeby go podkarmiła. Nie słuchał pokpiwań, okręcił dziecko w przeschnięte szmaty, obwinął w połę kożucha i mocnym, dosyć równym krokiem ruszył z izdebki i tylko trochę szukał wyjścia, ale na powietrzu odrazu się zorjentował i lazł na groblę z trudem, bo wiatr, który się na dobre rozhulał, ciął go po twarzy i spychał po oślizgłej drodze. Ale się wydostał do stawów, skręcił na lewo i ruszył do wsi... Człapał po wodzie, bo wiatr wychlustywał wodę ze stawów, że się przelewała przez groblę i biła po nogach grubemi falami... - Nie piskaj, robaku, nie... mleka dostaniesz, kołyskę ci spletę... dobrze ci u mnie będzie, sieroto, dobrze... i zasługi miał będziesz... i szmatki... i koziczek ci kupię na jarmarku... za bydlątkiem se chodził będziesz... albo i za gąskami... nie piskaj, robaku... - mruczał i troskliwie jak tylko mógł grabiejącemi z zimna rękami, przytrzymywał połę kożucha... Zamilkł, bo go czkawka dusiła, i ostry, zimny wiatr wpychał mu słowa do gardła. Za groblą droga szła przez torfowiska i bajory okrutne; stare, obdarte brzozy chyliły się na drogę i krzyczały żałośnie, smagane przez wichurę. Błoto było po kolana. Deszcz już ustał zupełnie, tylko wiatr prześwistywał zimny i hulał po błotach. Mateusz szedł coraz wolniej, z trudem wyciągał nogi z błota; tak go rozmarzyło, że spał prawie, był nieprzytomny... budziło go tylko zimno i wiatr czasami... Wieś już była niedaleko. Zataczał się mniej, ale że był sennym, nie wiedział, gdzie idzie, szedł jak automat, czasem macał machinalnie kożuch... dziecko... nogi mu się plątały, zimno go przenikało do kości, bo rozwarty na piersiach kożuch i przemoczony, nie osłaniał od wiatru... puścił połę, zabił potężnie ręce o ramiona i pijanym, sennym głosem zaśpiewał:

Oj, dyna, moja dyna,

Oj! cały świat rodzina,

A jak cię śmierć ułapi...

Oj! poratunku niema.

Oj!

Odpowiedział mu z błota cichy, przerywany, dławiony krzyk dziecka - i jakieś niedalekie... śpieszne kroki...

Nie słyszał nic i szedł sennie dalej.