Mortimer's Cross 1461 - Cezary Namirski
«
»
Reflow text when sidebars are open.
Okres od lat 50. do 80. XV wieku był jednym z najbardziej tragicznych w dziejach Anglii. Do wewnętrznego kryzysu politycznego po przegranej wojnie stuletniej przyczyniła się nieudolność króla Henryka VI -?władca z dynastii Lancasterów, mimo niewątpliwych przymiotów charakteru, okazał się jednym z najsłabszych monarchów średniowiecznej Anglii, zupełnie niezdolnym do efektywnego rządzenia królestwem. Ten stan rzeczy doprowadził do wybuchu Wojny Dwóch Róż (1455-1487), w której o tron rywalizowali panująca dynastia Lancasterów oraz książęta Yorku. Tradycyjna nazwa konfliktu pochodzi od czerwonej róży Lancasterów i białej róży Yorków, choć w rzeczywistości nie były one dominującym elementem heraldycznym ani jednych, ani drugich1. Oba rody wywodziły się od króla Anglii Edwarda III (zm. 1377) -?jego wnukiem był Henryk IV (zm. 1413), pierwszy angielski monarcha z dynastii Lancasterów, książęta Yorku byli zaś potomkami Edmunda (zm. 1402), 1. księcia Yorku, piątego syna Edwarda III. Rozdzierająca kraj krwawa wojna domowa, w trakcie której straciła życie ogromna liczba angielskich możnych, zakończyła się ostatecznie zdobyciem i obronieniem tronu przez spokrewnionego z Lancasterami Henryka VII, założyciela dynastii Tudorów, która rządziła Anglią do 1603 roku. Wojna Dwóch Róż była najdłuższą i najkrwawszą spośród wojen domowych angielskiego średniowiecza -?w latach 1455-1487 stoczono kilkanaście bratobójczych bitew, a w ciągu poprzednich 350 lat -?zaledwie dziewięć2.
Pierwsza faza Wojny Dwóch Róż (1455-1461) zakończyła się triumfem Yorków. Choć pierwotny pretendent do korony, Ryszard, 3. książę Yorku, w grudniu 1460 roku poległ w bitwie pod Wakefield (lub został ścięty po niej), to jego syn, Edward, okazał się wybitnym dowódcą, który dzięki talentowi militarnemu oraz politycznemu był w stanie wywalczyć i utrzymać angielski tron, przechodząc do historii jako Edward IV. Młody książę Yorku odniósł swoje pierwsze zwycięstwo już kilka tygodni po śmierci ojca, w stoczonej 2 lub 3 lutego 1461 roku bitwie pod Mortimer's Cross. Starcie to jest jedną z mniej znanych batalii stoczonych podczas Wojny Dwóch Róż, miało jednak ogromne znaczenie -?pokonując walijskich zwolenników Lancasterów, Edward zapobiegł ich połączeniu się z głównymi siłami wroga, które dwa tygodnie później w trakcie marszu na Londyn pokonały armię Yorków w drugiej bitwie pod St Albans. Bez zwycięstwa pod Mortimer's Cross sprawa wywodzącego się od Plantagenetów rodu Yorków prawdopodobnie byłaby ostatecznie przegrana. Bitwa ta jest również znana z wydarzenia, które miało miejsce przed walką -?oczom armii zwolenników księcia Yorku ukazał się wówczas parhelion, zjawisko optyczne, na skutek którego na niebie obok słońca widoczne są dwa tzw. słońca poboczne. Do zdarzenia tego nawiązał William Szekspir w sztuce Henryk VI, część III, umieszczając zresztą całą pierwszą scenę drugiego aktu pod Mortimer's Cross3.
Przełom lat 1460 i 1461 był najintensywniejszym i najkrwawszym okresem Wojny Dwóch Róż -?od grudnia do marca zwolennicy Yorków i Lancasterów stoczyli sześć bitew (16 grudnia pod Worksop, 30 grudnia pod Wakefield, 2 lutego pod Mortimer's Cross, 17 lutego pod St Albans, 28 marca pod Ferrybridge i 29 marca pod Towton), w których poległo wielu wiodących możnych królestwa. Kulminacją tych zmagań była krwawa batalia pod Towton -?zwycięstwo w niej zapewniło młodemu Edwardowi angielską koronę. To właśnie ta najbardziej dramatyczna faza wojny, ze szczególnym uwzględnieniem bitwy pod Mortimer's Cross, będzie głównym tematem niniejszej książki.
Triumf yorkistów pod Mortimer's Cross nie należy do najbardziej znanych i najlepiej udokumentowanych militarnych konfrontacji konfliktu. Anthony Goodman nazywa omawiane starcie "jedną z najbardziej niejasnych decydujących bitew Wojny Dwóch Róż"4. Pisząc oddawane do rąk Czytelnika opracowanie, chciałem uniknąć stworzenia li tylko kolejnej syntezy informacji na temat przebiegu Wojny Dwóch Róż, starając się możliwie najbardziej szczegółowo przedstawić tę nieco zapomnianą batalię. Nacisk został położony na omówienie pierwszego etapu wojny (1455-1461), życiorysów dowódców obu stron -?zwłaszcza Edwarda, earla Marchii i 4. księcia Yorku (późniejszego króla Edwarda IV) oraz Owena (dziada króla Anglii Henryka VII) i Jaspera Tudorów, a przede wszystkim przedstawienie przebiegu bitwy pod Mortimer's Cross z uwzględnieniem źródeł historycznych oraz wyników projektu badań archeologicznych, który otrzymał finansowanie i trwał w latach 2018-20225.
Choć bitwa pod Mortimer's Cross jest jedną ze słabiej udokumentowanych militarnych konfrontacji Wojny Dwóch Róż, dysponujemy niemałą liczbą źródeł pisanych na jej temat. Jednym z najstarszych jest kronika Brut, spisana po raz pierwszy po angielsku u schyłku XIV wieku na podstawie wcześniejszego, francuskiego tekstu. Później dzieło było kilkakrotnie uaktualniane aż do wstąpienia na tron Edwarda IV w 1461 roku6. Informacja o bitwie pod Mortimer's Cross jest krótka -?wymienieni są dowódcy obu stron, brak natomiast szczegółów dotyczących przebiegu walki7.
Dość lakoniczna informacja na temat bitwy znalazła się w raporcie spisanym 11 marca 1461 roku przez Prospera di Camulio, mediolańskiego ambasadora we Francji, dla księcia Mediolanu Francesca Sforzy. Dyplomata informował swojego władcę, że "3. earl Marchii [Edward York] pokonał dwóch książąt wyspy, którzy wspierali królową". Di Camulio stwierdza, że "8000 poległo w bitwie, w tym, jak się sądzi, co najmniej 200 rycerzy i szlachty"8. Choć liczby te są mało wiarygodne, relacja mediolańskiego ambasadora jest cenna jako jedno z najwcześniejszych źródeł na temat bitwy pod Mortimer's Cross, spisane niewiele ponad miesiąc po starciu.
Piętnastowieczna anonimowa A Short English Chronicle obejmuje głównie wydarzenia z lat 1422-1465 (wpisy na temat wcześniejszej historii Anglii są dość lakoniczne), kończąc narrację na koronacji Elizabeth Woodville na królową Anglii w maju 1465 roku. Źródło to, opublikowane po raz pierwszy w 1880 roku przez brytyjskiego historyka Jamesa Gardnera (nadał on dziełu jego obecny tytuł), zawiera kolejną spośród najwcześniejszych relacji na temat bitwy pod Mortimer's Cross9. Wspomina ona m.in. mający miejsce przed bitwą parhelion, który uznawany jest przez badaczy za wydarzenie historyczne10.
Do najstarszych źródeł opisujących bitwę pod Mortimer's Cross zaliczają się także Annales Rerum Anglicarum autorstwa edukowanego w Oksfordzie XV-wiecznego kronikarza Williama z Worcester (zm. 1482). Jego spisane po łacinie dzieło wnosi jednak stosunkowo niewiele do naszej wiedzy na temat starcia, a podana liczebność armii yorkistów (rzekomo 51 tys.)11 jest zupełnie niewiarygodna. Znacznie cenniejszym pod względem omawianego tematu źródłem tego samego autora są spisane przez niego w trakcie podróży po Anglii Itineraries, zawierające listę najważniejszych uczestników bitwy pod Mortimer's Cross, z wyszczególnieniem wziętych do niewoli zwolenników Lancasterów ściętych w Hereford po bitwie.
Innym XV-wiecznym źródłem opisującym pierwsze zwycięstwo Edwarda IV jest Kronika Gregory'ego (Gregory's Chronicle). Wspomniany XIX-wieczny brytyjski historyk James Gairdner przypisywał jej autorstwo Williamowi Gregory'emu, merowi Londynu w latach 1451-1452. Według badacza Gregory spisał tylko część kroniki dotyczącej czasów do jego merostwa, a późniejsze wpisy są już innego autorstwa12.
Dysponujemy także kilkoma źródłami pochodzącymi z XV wieku, które bardzo lakonicznie wspominają o bitwie pod Mortimer's Cross, nie wzbogacając naszej wiedzy zaczerpniętej z wyżej opisanych przekazów. Należy do nich druga kontynuacja Kroniki Crowland, spisanej w benedyktyńskim opactwie Crowland (Croyland) w Lincolnshire, które zostało założone już w VIII wieku13 i należy do najstarszych w Anglii -?wspomniana kontynuacja obejmuje lata 1459-1486. Pokrótce o zwycięstwie 4. księcia Yorku pod Mortimer's Cross wspomina także Kronika Johna Beneta, opisująca lata 1400-1462.
Późniejszym, pochodzącym z pierwszej połowy XVI wieku źródłem jest Kronika Halla, autorstwa angielskiego prawnika i historyka Edwarda Halla (zm. 1547). Po raz pierwszy ukazała się drukiem już w 1548 roku, za panowania Edwarda VI, dzięki Richardowi Graftonowi, królewskiemu drukarzowi. Jak zauważają Glenn Foard i Tracey Partida, badacze pola bitwy pod Mortimer's Cross, dzieło Halla zawiera jedne z nielicznych zawartych w źródłach pisanych szczegółów rzucających światło na lokalizację pola bitwy, ale jego stosunkowo późna data (zostało ono spisane prawie 90 lat po bitwie) każe podchodzić do tego przekazu z ostrożnością14.
Inna, obszerniejsza relacja na temat bitwy pod Mortimer's Cross zawarta jest w Kronikach Holinsheda, znanych też jako Kroniki Anglii, Szkocji i Irlandii Holinsheda (Holinshed's Chronicles of England, Scotland and Ireland)15. To XVI-wieczne dzieło, napisane przez Raphaela Holinsheda i wydane po raz pierwszy w 1577 roku, było jednym z głównych źródeł, z których korzystał William Szekspir przy pisaniu swoich sztuk historycznych. Powstało ono z inicjatywy londyńskiego drukarza Reginalda Wolfe'a, który pragnął stworzyć powszechną kronikę dziejów świata i wspierał ten projekt do śmierci w 1573 roku. Niektóre fragmenty Kronik Holinsheda napisał angielski duchowny William Harrison (zm. 1593)16.
Ważnym źródłem obejmującym pierwszą fazę Wojny Dwóch Róż są kroniki autorstwa Jeana de Waurina, XV-wiecznego burgundzkiego kronikarza, który mógł mieć kontakt z uczestnikami poszczególnych bitew. Jako Burgundczyk nie do końca orientował się w sytuacji politycznej na terenie Anglii, co poskutkowało błędami faktograficznymi w jego dziełach. Wspomina jednak o ataku na obóz earla Wiltshire (być może chodzi o Mortimer's Cross), spisał ponadto dość szczegółowe relacje m.in. na temat batalii pod Blore Heath (1459), Northampton (1460) i Towton (1461), które nie zawsze są jednak zgodne ze źródłami angielskimi.
Trzeba zauważyć, że w wielu popularnych opracowaniach i źródłach internetowych obecne są względnie szczegółowe opisy bitwy pod Mortimer's Cross, wykraczające poza informacje zawarte w tekstach źródłowych. Większość z nich bazuje na książkach publikowanych pod koniec XVIII i w XIX wieku, poświęconych historii Leominster i okolic -?opisy bitwy zawarte są w An Historical and Topographical Account of Leominster and it's Vicinity (1795) Johna Price'a17 oraz The Leominster Guide (1808) Jonathana Williamsa18. Wartość tych opisów jest w najlepszym razie dyskusyjna -?nie wiemy, czy Price i Williams korzystali z nieznanych nam dziś źródeł, miejscowej tradycji ustnej, czy też, jak sugerują Foard i Partida, by uzupełnić braki w tekstach źródłowych, ci nowożytni autorzy posługiwali się wyobraźnią19. Szczególnie podejrzenia budzi to, że opis Williamsa -?choć późniejszy -?jest bardziej szczegółowy i zawiera informacje, których nie ma w dziele Price'a. W związku z tym w niniejszej książce będę podchodzić do XVIII- i XIX-wiecznych opracowań opisujących bitwę pod Mortimer's Cross z ostrożnością, starając się bazować przede wszystkim na źródłach późnośredniowiecznych i wczesnonowożytnych, zwłaszcza tych najbliższych starciu chronologicznie.
Wymienić trzeba wreszcie opracowania naukowe i popularnonaukowe traktujące o omawianej bitwie. Ponieważ powstało mnóstwo opracowań poświęconych Wojnie Dwóch Róż oraz jej rozmaitym aspektom, tutaj ograniczę się do wymienienia publikacji dotyczących samej bitwy pod Mortimer's Cross. Już w 1896 roku Favell Edmunds opublikował artykuł The Battle of Mortimer's Cross w periodyku "Transactions of the Woolhope Naturalists' Field Club", jednak jego spojrzenie na bitwę było w dużej mierze ukształtowane przez wspomniane opisy z przełomu XVIII i XIX wieku, o wątpliwej wiarygodności. W latach 80. XX wieku dużo uwagi bitwie pod Mortimer's Cross poświęcił miejscowy historyk Geoffrey Hodges. Napisał on artykuł The Battle of Mortimer's Cross ( "Transactions of the Woolhope Naturalists' Field Club" 1982, t. XLIV) oraz opracowanie Ludford Bridge and Mortimer's Cross: The Wars of the Roses in Herefordshire and the Welsh Marches, and the Accession of Edward IV (1989), poświęcone dwóm najważniejszym epizodom Wojny Dwóch Róż na walijsko-angielskim pograniczu: w dużej mierze bezkrwawej konfrontacji pod Ludford Bridge oraz bitwie pod Mortimer's Cross. W pracach tych Hodges starał się podejść bardziej krytycznie do tego, co napisali Price i Williams oraz przedstawić rekonstrukcję przebiegu bitwy bliższą źródłom, choć z pewnymi elementami hipotez i domniemań. Wymienić trzeba też artykuł Petera Fleminga The Battles of Mortimer's Cross and Second St. Albans: The Regional Dimension, opublikowany w 2015 roku w tomie The Fifteenth Century XIV Essays Presented to Michael Hicks, w którym autor analizuje reakcje miast angielsko-walijskiego pogranicza na zmieniającą się sytuację militarną i polityczną w pierwszej fazie Wojny Dwóch Róż. Wspomniany już projekt badań archeologicznych pola bitwy pod Mortimer's Cross zaowocował obszernymi raportami autorstwa Tracey Partidy (Mortimer's Cross Landscape 1461) oraz Glenna Foarda i Tracey Partidy (The 2018-2022 investigation of the 1461 battle of Mortimer's Cross20). Pierwszy z nich stanowi studium przemian w krajobrazie pola bitwy pod Mortimer's Cross, drugi podsumowuje zaś badania archeologiczne prowadzone w obrębie pola bitwy z odniesieniem do źródeł historycznych.
Umierając w 1422 roku, król Henryk V pozostawił Anglię ze wzmocnioną władzą królewską oraz we względnie korzystnej sytuacji politycznej i militarnej w toczonej przeciwko Francji wojnie stuletniej. Jego następca miał jednak zaledwie dziewięć miesięcy. Po śmierci króla Francji Karola VI Szalonego w październiku 1422 roku, na mocy zawartego w 1420 roku traktatu z Troyes (de facto odsuwał on od władzy we Francji dynastię Walezjuszów, wyłączając z dziedziczenia korony syna Karola VI), będący jeszcze w wieku niemowlęcym syn Henryka V i królowej Katarzyny de Valois odziedziczył także koronę francuską. 6 listopada 1429 roku małoletni Henryk VI został koronowany w opactwie Westminster na króla Anglii.
Wydawało się, że w rozgrywce z Francją wszystkie atuty są w rękach Anglików. Korzystna dla angielskiej korony sytuacja była rezultatem wspomnianego traktatu z Troyes, sukcesów militarnych Henryka V oraz miażdżącego zwycięstwa odniesionego nad wojskami francuskimi i szkockimi pod Verneuil w 1424 roku21. Pod koniec lat 20. sytuacja na kontynencie zaczynała się jednak obracać na niekorzyść Anglii. Dzięki wysiłkom Joanny d'Arc prowadzone przez Anglików i ich burgundzkich sojuszników oblężenie Orleanu zakończyło się w maju 1429 roku niepowodzeniem, a w bitwach pod Jargeau (11-12 czerwca) oraz Patay (18 czerwca) wojska angielskie poniosły dotkliwe klęski (pod Patay do niewoli dostał się John Talbot, późniejszy earl Shrewsbury, zaś dowodzący angielskimi wojskami sir John Fastolf salwował się ucieczką22). W lipcu Karol VII zajął Reims, gdzie -?wbrew postanowieniom traktatu z Troyes -?został koronowany na króla Francji. Sytuacja była poważna, toteż w grudniu 1429 roku angielski parlament uchwalił sfinansowanie nowej wyprawy wojennej, mającej zabezpieczyć angielskie posiadłości na kontynencie. Oprócz wojska do Francji przybył także małoletni Henryk VI, który przebywał najpierw w Calais, następnie w Rouen, a 2 grudnia 1431 roku wjechał do Paryża, gdzie dwa tygodnie później został koronowany na króla Francji. Ceremonia w katedrze Notre Dame miała wzmocnić angielskie pretensje do francuskiego tronu wynikające z traktatu z Troyes, doprowadziła także do sytuacji, w której korona angielska nie mogła rozwiązać konfliktu na drodze dyplomatycznej bez poczynienia kompromitujących ustępstw.
Jeszcze w trakcie małoletności Henryka VI doszło do fatalnych dla Anglii wydarzeń na kontynencie. W 1435 roku angielska delegacja z kard. Henrykiem Beaufort na czele poniosła dyplomatyczną porażkę w negocjacjach z Francuzami w trakcie kongresu w Arras, a książę Burgundii Filip Dobry zawarł osobny pokój z Francją i uznał Karola VII za prawowitego władcę -?tym samym Anglia straciła swojego głównego sojusznika na kontynencie. Co gorsza, jeszcze w tym samym roku zmarł Jan z Lancasteru, książę Bedford, wieloletni angielski zarządca Normandii, a następnie regent Henryka VI we Francji. Był on jednym z najbardziej wpływowych i utalentowanych angielskich polityków, a jego małżeństwo z burgundzką księżniczką Anną dodatkowo cementowało sojusz, który de facto rozpadł się w wyniku wydarzeń z Arras.
Henryk VI osiągnął pełnoletność w 1437 roku, formalnie rozpoczynając samodzielne rządy. Odpowiedzialny dotychczas za jego edukację Richard Beauchamp, 13. earl Warwick, został wysłany na kontynent jako namiestnik, zastępując tam Ryszarda, 3. księcia Yorku. Warwick radził sobie dobrze, jednak zmarł w Rouen już dwa lata później -?według XV-wiecznego kronikarza Johna Hardynga jego śmierć była opłakiwana ze względu na jego mądrość, męstwo i zdolności dyplomatyczne23. Była to kolejna -?po śmierci księcia Bedford -?poważna strata dla angielskiej korony. Co gorsza, rychło okazało się, iż nominalnie rządzący już samodzielnie Henryk VI jest władcą całkowicie pozbawionym politycznych i militarnych talentów ojca -?był autentycznie pobożny i cechował się łagodnym charakterem, łatwo jednak ulegał wpływom, nie interesując się przy tym zbytnio sprawami państwa. W tej sytuacji na dworze rosła pozycja Williama de la Pole'a, 1. księcia Suffolk, który z czasem stał się królewskim faworytem. Ten urodzony w 1396 roku możny miał duże doświadczenie wojskowe, choć skazą na jego życiorysie była klęska poniesiona we wspomnianej już bitwie pod Jargeau, gdzie dowodząc wojskami angielskimi, dostał się do francuskiej niewoli, z której został wykupiony w 1431 roku za niebagatelną sumę 20 tys. funtów24. Książę Suffolk był skutecznym politykiem i już na początku lat 40. sprawował de facto władzę w Anglii w imieniu Henryka VI. Król akceptował ten stan rzeczy. Nie interesowała go polityka, angażował się w zupełnie inne przedsięwzięcia, jak założenie słynnej do dziś szkoły Eton College oraz sponsorowanie King's College w Cambridge, dobrze finansowanej uczelni przeznaczonej dla ubogich studentów25. Rozrastał się także jego dwór, który w latach 1450-1451 przekroczył liczbę 800 osób26.
Potencjalnym rywalem księcia Suffolk był Humphrey, książę Gloucester, syn króla Anglii Henryka IV. Cieszył się on w Anglii popularnością, w 1436 roku wsławił się zorganizowaniem skutecznej odsieczy dla angielskiego garnizonu w Calais, oblężonego przez wojska księcia Burgundii Filipa Dobrego27. Pozycja księcia na dworze królewskim runęła jednak w 1441 roku z powodu skandalu związanego z jego drugą żoną, Eleanor Cobham, która korzystała z usług astrologów, by ustalić datę śmierci króla, mając zapewne nadzieję na objęcie przez jej męża tronu. W wyniku procesu kościelnego (brał w nim udział kardynał Beaufort, przeciwnik polityczny księcia Gloucester) kobieta została skazana za czary i herezję na publiczną pokutę, a następnie więzienie, w którym zmarła w 1452 roku28. Choć książę nie był bezpośrednio zamieszany w całą sprawę, a małżeństwo zostało uznane za nieważne, to skandal na tyle nadszarpnął jego prestiż, że Humphrey wycofał się z życia publicznego. Powrócił do rady królewskiej w sierpniu 1442 roku, nigdy jednak nie odzyskał dawnej pozycji29.
Tymczasem sytuacja wojsk angielskich na kontynencie stawała się coraz trudniejsza. W maju 1441 roku siły Karola VII zdobyły Creil po ciężkim ostrzale artyleryjskim30, a we wrześniu padło Pontoise, co pozwoliło Francuzom zabezpieczyć Paryż. Angielski garnizon bronił się zaciekle, mimo to 16 września w wyniku silnego ostrzału artyleryjskiego zdobyte zostało przedmieście koło kościoła Notre Dame, a trzy dni później generalny szturm zakończył się zdobyciem całego Pontoise31. Zagrożone były także angielskie posiadłości w Normandii, do końca 1441 roku Anglicy utracili bowiem Beaumont-le-Roger i Evreux32. W sierpniu 1442 roku John Talbot, kilka miesięcy wcześniej uczyniony przez Henryka VI earlem Shrewsbury, rozpoczął oblężenie portowego miasta Dieppe w Normandii. Francuska załoga wytrzymała dziewięć miesięcy, aż do przybycia odsieczy pod dowództwem syna Karola VII, delfina Ludwika. Podjęta w sierpniu 1443 roku za namową kardynała Henryka Beauforta wyprawa na kontynent, w której angielskimi wojskami dowodził jego bratanek John Beaufort, 1. książę Somerset, zakończyła się sromotną klęską i znacząco osłabiła pozycję obwinianego o niepowodzenie hierarchy.
Wobec tych militarnych klęsk oraz pogarszającego się stanu finansów angielskiej korony sprawujący de facto rządy książę Suffolk szukał możliwości poprawy sytuacji na drodze dyplomatycznej. W 1444 roku udał się do Francji, by negocjować tam małżeństwo Henryka VI z Małgorzatą, córką René, księcia Andegawenii, który dwa lata wcześniej utracił tron Neapolu. Zubożały książę mógł zaoferować niewielki posag, ale nie miało to większego znaczenia, gdyż z mariażem tym łączono w Anglii wielkie nadzieje polityczne. Powszechnie liczono, że małżeństwo z pochodzącą z Francji księżniczką pozwoli znormalizować stosunki z Karolem VII i da wyczerpanemu wojną królestwu potrzebne wytchnienie. Negocjacje zakończyły się sukcesem -?w maju 1444 roku doszło do zaręczyn Henryka VI z Małgorzatą Andegaweńską. W kwietniu 1445 roku 15-letnia wówczas księżniczka przybyła do Anglii w eskorcie m.in. sir Roberta Harcourta, późniejszego zwolennika książąt Yorku33. Ceremonia zaślubin miała miejsce w opactwie Titchfield, a 30 maja 1445 roku córka księcia Andegawenii została koronowana w opactwie Westminster na królową Anglii. Miała się okazać jedną z najwybitniejszych, a zarazem najtragiczniejszych władczyń w dziejach królestwa. W powszechnej świadomości zapisała się jako bezwzględna intrygantka, co jest jednak w dużej mierze rezultatem przedstawienia jej w skrajnie negatywnym świetle przez Williama Szekspira. Wytrwałość i polityczny talent Małgorzaty zasługują na słowa uznania -?w obcym sobie otoczeniu andegaweńska monarchini potrafiła wywalczyć pozycję, jaką cieszyło się w Anglii niewiele królowych przed nią. Choć ostatecznie jej walka o angielski tron w Wojnie Dwóch Róż zakończyła się niepowodzeniem, o którym przesądziła klęska pod Tewkesbury w 1471 roku, to jednak właśnie dzięki jej wysiłkom dynastia Lancasterów była w stanie tak długo stawiać czoło yorkistom. Jak zauważa Patricia Ann Lee w artykule poświęconym panowaniu Małgorzaty Andegaweńskiej, trudno powiedzieć, do jakiego stopnia ważna rola królowej w politycznych i militarnych wysiłkach Lancasterów była efektem jej rzeczywistych ambicji politycznych, gdyż po wybuchu Wojny Dwóch Róż wobec słabości swojego męża nie miała innego wyjścia, jak tylko zaangażować się w polityczną i militarną rywalizację z zagrażającymi jej książętami Yorku34. Ten stan rzeczy poświadcza opinia papieża Piusa II, według którego Henryk VI był "człowiekiem bardziej bojaźliwym niż kobieta, całkowicie pozbawionym inteligencji czy ducha, który pozostawiał wszystko w rękach swej żony"35.
Choć małżeństwo Henryka VI z Małgorzatą Andegaweńską okazało się dyplomatycznym sukcesem księcia Suffolk, to jednak nadzieje na związane z nim zawarcie rychłego pokoju z Francją okazały się płonne. Do negocjacji doszło jeszcze w 1445 roku, a francuska delegacja została przyjęta z wyjątkową życzliwością i gościnnością. Francuzi postawili jednak warunki, które były dla angielskiej dyplomacji nie do przyjęcia - oprócz dalszych ustępstw terytorialnych Karol VII żądał zrzeczenia się przez Henryka VI roszczeń do francuskiej korony, co w świetle paryskiej koronacji z grudnia 1431 roku oznaczałoby upokorzenie angielskiego monarchy. Ostatecznie zawarto porozumienie, na mocy którego Anglia oddała Francji Maine z miastem Le Mans, co potwierdził Henryk VI w swojej osobistej korespondencji z Karolem VII. Ustępstwo to wywołało powszechne oburzenie w Anglii i osłabiło pozycję Williama de la Pole'a, choć ten bronił się, podkreślając, że działał za wiedzą i zgodą króla36. Zajadłymi krytykami księcia Suffolk byli m.in. Ryszard, 3. książę Yorku oraz znany nam już Humphrey, książę Gloucester, który prawdopodobnie z tego powodu został aresztowany w lutym 1447 roku pod zarzutem zdrady i wkrótce zmarł w więzieniu.
Wydarzeniem, które doprowadziło od upadku księcia Suffolk, była katastrofa wojsk angielskich w Normandii w 1449 roku. W październiku Francuzi zdobyli Rouen, za co de la Pole był powszechnie obwiniany. Co gorsza, w parze z militarnymi porażkami szła fatalna sytuacja finansowa królestwa -?książę Suffolk był zmuszony ogłosić przed obradującym na przełomie 1449 i 1450 roku parlamentem, że dług korony angielskiej wynosi niesłychaną sumę 372 tys. funtów37. Na początku 1450 roku de la Pole musiał osobiście stawić się przed parlamentem -?postawiono mu zarzuty doprowadzenia do utraty Normandii, spiskowania przeciwko Henrykowi VI, konszachtów z Francuzami i przyjmowania od nich pieniędzy, choć według historyków ich prawdziwość jest bardzo wątpliwa. Bardziej prawdopodobna wydaje się słuszność pomniejszych zarzutów, jak manipulacje przy obsadzie urzędów, uszczuplanie królewskich dochodów oraz rozmaite akty korupcji38. Trzeba przy tym zaznaczyć, że fikcyjny jest zawarty w sztuce Szekspira Henryk VI, część II wątek romansu de la Pole'a z królową Małgorzatą Andegaweńską -?brak na to jakichkolwiek dowodów historycznych. Ostatecznie książę Suffolk został skazany na wygnanie, to jednak nie wystarczyło jego przeciwnikom politycznym. Płynący do Calais statek z Williamem na pokładzie został przechwycony, a sam de la Pole -?ścięty.
W tym samym roku w południowo-wschodniej Anglii doszło do rebelii pospólstwa, której przewodził Jack Cade. 18 czerwca buntownicy pokonali niewielkie siły królewskie pod Sevenoaks. 25 czerwca Henryk opuścił stolicę, pozostawiając jej obronę przed rebeliantami burmistrzowi, sam zaś udał się z dworem na zamek Kenilworth39. Na początku lipca ludzie Cade'a wdarli się do Londynu i choć początkowo ich przywódca starał się utrzymać względny porządek, powołując nawet własny sąd, wkrótce rozpoczęło się łupienie miasta. Próbując ratować sytuację, 6 lipca wysłana przez Henryka VI delegacja zaoferowała Cade'owi i jego ludziom królewskie ułaskawienie40. Ostatecznie powstańcy zostali wyparci ze stolicy, a ich przywódca uciekł i zmarł w wyniku ran odniesionych w potyczce41. Spektakularny upadek księcia Suffolk oraz stłumiona rebelia chłopska były poważnymi sygnałami świadczącymi o rosnącej niestabilności królestwa, która wkrótce miała przynieść fatalne konsekwencje w postaci wybuchu Wojny Dwóch Róż.
Po śmierci Williama de la Pole'a na pierwszy plan wysunęła się rywalizacja pomiędzy Ryszardem, 3. księciem Yorku, a Edmundem Beaufort, 2. księciem Somerset, wówczas najbardziej wpływowymi angielskimi możnymi. Obaj byli niezwykle ambitni, choć trudno przypuszczać, aby na początku lat 50. XV wieku którykolwiek z nich myślał o zdobyciu korony. Potwarzą dla Ryszarda było odebranie mu w 1448 roku dowództwa nad angielskimi wojskami na kontynencie i przekazanie go jego głównemu rywalowi, a także uczynienie go w 1447 roku namiestnikiem królewskim Irlandii, co było swego rodzaju politycznym zesłaniem42 (aczkolwiek trzeba zauważyć, że John Hardyng w swojej kronice pozytywnie ocenia rządy księcia Yorku na Zielonej Wyspie -?"wszyscy Irlandczycy byli mu posłuszni, władał dobrze i godnie"43). Napięcia między książętami Yorku i Somerset narastały wraz z ich rywalizacją o wpływy, a niezainteresowany sprawami państwa Henryk VI nie był w stanie zrobić nic, by załagodzić nasilający się konflikt. Co więcej, królowa Małgorzata Andegaweńska otwarcie wspierała księcia Somerset, który stał się jednym z jej czołowych sojuszników w meandrach angielskich rozgrywek politycznych. Małgorzata nie ufała 3. księciu Yorku, który jako potomek piątego syna króla Edwarda III (zm. 1377) mógłby zgłaszać pretensje do tronu w przypadku bezdzietnej śmierci Henryka VI. Ryszard i jego żona, księżna Cecily Neville, wykonali wiele koncyliacyjnych gestów wobec królowej -?jednym z nich było nadanie ich urodzonej w 1446 roku córce (późniejszej księżnej Burgundii, która stała się jedną z najwybitniejszych władczyń ówczesnej Europy) imienia po monarchini44 -?nie uspokoiło to jednak sytuacji. W wyniku tej nierównej rywalizacji Beaufort osiągnął kontrolę nad królewskim dworem i pozycję porównywalną z tą, którą cieszył się książę Suffolk u szczytu swojej potęgi45.
Do militarnej eskalacji konfliktu pomiędzy książętami mogło dojść już w 1452 roku. W lutym książę Yorku zebrał swoje oddziały pod zamkiem Ludlow, planując decydującą konfrontację z księciem Somerset. Rozesłał listy do miast, na których poparcie liczył, odpowiedzi były jednak różne -?mieszkańcy Shrewsbury zgromadzili się, entuzjastycznie demonstrując sympatię dla księcia, w Bristolu natomiast list jedynie odczytano i przekazano go na dwór Henryka VI46. Mimo to wydaje się, że poparcie dla Ryszarda było spore -?jak zauważa Michael Hicks, siły, które zgromadził, były zbyt duże, aby mogły należeć tylko do jego bezpośrednich feudalnych poddanych i najbliższych sojuszników47. Wojska królewskie zastąpiły drogę armii księcia Yorku na Dartford Heath, do bitwy jednak nie doszło -?Ryszard zajął obronną pozycję wzmocnioną artylerią, a Henryk VI chciał uniknąć zbrojnej konfrontacji. W wyniku negocjacji uzgodniono, że książę Yorku będzie mógł osobiście przedstawić przed królem swoje pretensje i argumenty. Stało się jednak inaczej - Ryszard został pojmany i uwięziony w Londynie, a później zmuszony do złożenia przysięgi na wierność królowi oraz obietnicy, że nie będzie podejmował dalszych prób dochodzenia swoich roszczeń na drodze zbrojnej. Książę Yorku został upokorzony, a książę Somerset triumfował. Ten stan rzeczy nie trwał jednak długo -?wkrótce fortuna miała się odwrócić za sprawą wydarzeń we Francji.
Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki
Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki
1. M. Hicks, The Wars of the Roses, New Haven-London 2010, s. 12-13. Henryk VI praktycznie nie używał czerwonej róży, z kolei biała róża pojawia się w licznych dokumentach i heraldyce książąt Yorku, ale Ryszard, 3. książę Yorku, szczególnie chętnie posługiwał się symbolem sokoła wewnątrz kłódki. [wróć]
2. J. Gillingham, Conquests, Catastrophe and Recovery. Britain and Ireland 1066-1485, London 2014, s. 155. [wróć]
3. William Szekspir, Król Henryk VI, część III, akt II, scena I, [w:] Kroniki, przeł. L. Ulrich, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1981, s. 945-952. [wróć]
4. A. Goodman, The Wars of the Roses: Military Activity and English Society, 1452-97, London 1981, s. 49. [wróć]
5. Mortimer's Cross Battlefield Project receives funding, "Medieval Warfare" 2018, t. 7, nr 6, s. 5. [wróć]
6. https://blogs.bl.uk/digitisedmanuscripts/2013/04/popular-history-for-an-english-audience-the-english-prose-brut-chronicle.html (dostęp: 28 sierpnia 2024) [wróć]
7. The Brut or the Chronicles of England, s. 531. [wróć]
8. Calendar of State Papers and Manuscripts in the Archives and Collections of Milan 1385-1618, https://www.british-history.ac.uk/cal-state-papers/milan/1385-1618/pp37-106 (dostęp: sierpień 2024). [wróć]
9. The Short English Chronicle, [w:] Three Fifteenth Century Chronicles, red. J. Gairdner, Westminster 1880, s. 76-77. [wróć]
10. D. Jones, Wojna Dwóch Róż: upadek Plantagenetów i triumf Tudorów, Kraków 2018, s. 227. [wróć]
11. William of Worcester, Annales Rerum Anglicarum, [w:] Letters and Papers illustrative of the Wars of the English in France during the Reign of Henry VI: Chronicles from 1324-1468, 1491. Vol II, part II, red. J. Stevenson, Longman, London 1864, s. 776. [wróć]
12. The Historical Collections of a London Citizen in the Fifteenth Century, red. J. Gairdner, Westminster 1876, s. XVI-XVII. [wróć]
13. G.N. Wright, Discovering Abbeys and Priories, Princes Risborough 2004, s. 70. [wróć]
14. G. Foard, T. Partida, The 2018-2022 investigation of the 1461 battle of Mortimer's Cross, 2022, s. 98, https://archaeologydataservice.ac.uk/archives/view/object.cfm?object_id=2188383 (dostęp: sierpień 2024). [wróć]
15. Holinshed's Chronicles of England, Scotland and Ireland in six volumes. Volume III: England, London 1808, s. 269-270. [wróć]
16. G.J.R. Parry, William Harrison and Holinshed's Chronicles, "The Historical Journal" 1984, t. 27, nr 4, s. 789. [wróć]
17. J. Price, An Historical and Topographical Account of Leominster and it's Vicinity, Ludlow 1795, s. 29-32. [wróć]
18. J. Williams, The Leominster Guide, London 1808, s. 76-81. [wróć]
19. G. Foard, T. Partida, op. cit., s. 12. [wróć]
20. Raport ten dostępny jest w internecie w dwóch wersjach: 113-stronicowej i 115-stronicowej. Przypisy w niniejszej książce odnoszą się do ostatecznej, 115-stronicowej wersji dostępnej na stronie internetowej Battlefield Trust: https://www.battlefieldstrust.com/media/820.pdf [wróć]
21. Więcej na temat bitwy pod Verneuil, [w:] C. Namirski, Homildon Hill 14 IX 1402, Shrewsbury 21 VII 1403: triumf i klęska rodu Percy, Tarnowskie Góry 2022, s. 83. [wróć]
22. J. Favier, Wojna stuletnia 1337-1453, Kraków 2021, s. 632-633. [wróć]
23. John Hardyng, The Chronicle, CC.XXVIII, red. H. Ellis, London 1812, s. 396. [wróć]
24. C. Oliver, Murdered in the Tabloids: Billposting and the Destruction of the Duke of Suffolk in 1450, "Anales de la Universidad de Alicante. Historia Medieval" 2016, nr 19, s. 385. [wróć]
25. D. Jones, op. cit., s. 121. [wróć]
26. D.A.L. Morgan, The King's Affinity in the Polity of Yorkist England, "Transactions of the Royal Historical Society" 1973, t. 23, s. 5. [wróć]
27. John Hardyng, The Chronicle, CC.XXIX, s. 396-397. [wróć]
28. A. Petrina, Cultural Politics in Fifteenth-Century England: The Case of Humphrey, Duke of Gloucester, Leiden-Boston 2004, s. 147. Choć Eleanor była niepopularna wśród angielskich elit z powodu swojego pochodzenia (urodziła się w Surrey jako córka drobnego szlachcica), jej upadek wzbudził współczucie, a ona sama zyskała sympatię angielskiego społeczeństwa, o czym świadczą liczne poematy lamentujące nad jej losem. [wróć]
29. R.A. Griffiths, The trial of Eleanor Cobham: an episode in the fall of Duke Humphrey of Gloucester, "Bulletin of the John Rylands Library" 1969, t. 51, nr 2, s. 399. [wróć]
30. Jean de Wavrin, Recueil des croniques et anchiennes istories de la Grant Bretaigne, a present nomme Engleterre, from A.D. 1431 to A.D. 1447, s. 313. [wróć]
31. A.J. Pollard, John Talbot and the War in France 1427-1453, Barnsley 2005, s. 57. [wróć]
32. Ibidem, s. 58. [wróć]
33. A.R. Myers, The Jewels of Queen Margaret of Anjou, "Bulletin of the John Rylands Library"1959, t. 42, nr 1, s. 115. [wróć]
34. P.-A. Lee, Reflections of Power: Margaret of Anjou and the Dark Side of Queenship, "Renaissance Quarterly" 1986, t. 39, nr 2, s. 191-192. [wróć]
35. Ibidem, s. 197. [wróć]
36. C. Oliver, op. cit., s. 385. [wróć]
37. A. Brayson, Deficit finance during the early majority of Henry VI of England, 1436-1444: The 'crisis' of the medieval English 'tax state', "The Journal of European Economic History" 2020, t. 49, nr 1, s. 10. [wróć]
38. C. Oliver, op. cit., s. 386. [wróć]
39. D. Jones, op. cit., s. 151. [wróć]
40. M. Bohna, Armed Force and Civic Legitimacy in Jack Cade's Revolt, 1450, "The English Historical Review" 2003, t. 118, nr 477, s. 570. [wróć]
41. A Short English Chronicle, s. 68. [wróć]
42. E. Curtis, Richard, Duke of York, as Viceroy of Ireland. 1447-1460; With Unpublished Materials for His Relations with Native Chiefs, "The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland" 1932, t. nr 2, s. 184. [wróć]
43. John Hardyng, The Chronicle, CC.XXXI, s. 399. [wróć]
44. C. Weightman, Margaret of York: Duchess of Burgundy 1446-?1503, Gloucester 1989, s. 6. [wróć]
45. M.K. Jones, Somerset, York and the Wars of the Roses, "The English Historical Review" 1989, t. 104, nr 411, s. 286. [wróć]
46. P. Fleming, The Battles of Mortimer's Cross and Second St. Albans: The Regional Dimension, [w:] The Fifteenth Century XIV Essays Presented to Michael Hicks, Woodbridge 2015, s. 94. [wróć]
47. M. Hicks, The Wars of the Roses, s. 102. [wróć]