Moje 10 dni w domu wariatów - Nellie Bly

-
Proszę czekać

ROZDZIAŁ IDELIKATNA MISJA

22 września redakcja gazety "The World" zwróciła się do mnie z pytaniem, czy mogłabym dać się umieścić w jednym z nowojorskich szpitali dla umysłowo chorych, aby sporządzić prostą, pozbawioną upiększeń relację na temat sposobu traktowania tamtejszych pacjentów oraz metod zarządzania placówką. Czy uważałam, że mam wystarczająco dużo odwagi, by przejść przez próbę, jakiej wymagała ta misja? Czy potrafiłabym przybrać cechy szaleństwa w takim stopniu, by oszukać lekarzy i przeżyć tydzień wśród chorych, nie dając się zdemaskować przez tamtejsze władze jako reporterka robiąca notatki? Odpowiedziałam, że wierzę, iż dam radę. Miałam ufność w swoje umiejętności aktorskie i sądziłam, że potrafię udawać szaleństwo wystarczająco długo, by wykonać powierzone mi zadanie. Czy zdołam spędzić tydzień na oddziale dla umysłowo chorych na wyspie Blackwell? Odpowiedziałam, że tak i że to zrobię. I tak też się stało.

Otrzymałam po prostu polecenie, by zabrać się do pracy, gdy tylko poczuję, że jestem gotowa. Miałam wiernie opisywać przeżycia, których doświadczam, a gdy już znajdę się w murach szpitala psychiatrycznego - zbadać i opisać jego wewnętrzne funkcjonowanie. Jest ono przecież tak skutecznie ukrywane przed opinią publiczną, zarówno za pomocą zasuw i krat, jak i przez pielęgniarki w białych czepkach.

- Nie prosimy cię, byś się tam udała w celu ujawnienia sensacyjnych informacji - powiedział redaktor. - Opisuj rzeczy takimi, jakimi je widzisz, dobre czy złe. Chwal lub krytykuj według własnego uznania, ale zawsze trzymaj się prawdy. Obawiam się jednak tego twojego chronicznego uśmiechu.

- Nie będę się już uśmiechała - odparłam i udałam się, by wykonać swoją delikatną i - jak się okazało - trudną misję.

Gdybym dostała się do szpitala psychiatrycznego - na co nie liczyłam - nie miałam pojęcia, że moje doświadczenia będą obejmowały cokolwiek więcej niż zwykłą opowieść o życiu w takim miejscu. Nie wydawało mi się możliwe, by taka placówka mogła być źle zarządzana i by pod jej dachem miały miejsce okrucieństwa.

Zawsze pragnęłam dokładniej poznać życie w szpitalu psychiatrycznym - pragnęłam się przekonać, że o najbardziej bezradne z Bożych stworzeń, czyli osoby chore psychicznie, dba się życzliwie i właściwie. Liczne opowieści, które czytałam o nadużyciach w takich placówkach, uważałam za rażąco przesadzone albo za fikcję literacką, jednak w głębi duszy tkwiło we mnie pragnienie, by dowiedzieć się tego na pewno.

Przeszył mnie dreszcz na samą myśl o tym, że ci całkowicie pozbawieni zmysłów ludzie znajdowali się w mocy swoich opiekunów i że można było płakać i błagać o uwolnienie - a wszystko to na próżno, jeśli tylko opiekunowie tak postanowili. Z zapałem przyjęłam misję poznania wewnętrznego funkcjonowania szpitala psychiatrycznego na wyspie Blackwell.

- Jak mnie stamtąd wydostaniecie - zapytałam mojego redaktora - kiedy już się tam dostanę?

- Nie wiem - odparł - ale wydostaniemy cię, nawet jeśli będziemy musieli ujawnić, kim jesteś i w jakim celu udawałaś szaleństwo. Po prostu się tam dostań.

Nie wierzyłam zbytnio w swoją zdolność do oszukania ekspertów od obłędu, a odnosiłam wrażenie, że mój redaktor wierzył w to jeszcze mniej.

Wszystkie wstępne przygotowania do tej wycieńczającej próby musiałam zaplanować sama. Ustalono tylko jedną rzecz: miałam występować pod pseudonimem Nellie Brown. Te inicjały miały zgadzać się z inicjałami na mojej bieliźnie, aby w razie potrzeby ułatwić śledzenie moich losów i pomóc mi w wydostaniu się z jakichkolwiek kłopotów lub niebezpieczeństw, w które mogłabym się wpakować. Istniały sposoby, by dostać się na oddział dla umysłowo chorych, ale ich nie znałam. Mogłam obrać jedną z dwóch dróg: albo udawać szaleństwo w domu przyjaciół i dać się zamknąć na podstawie orzeczenia dwóch kompetentnych lekarzy, albo dotrzeć do celu przez sąd policyjny.

Po zastanowieniu doszłam do wniosku, że rozsądniej będzie nie narzucać się przyjaciołom ani nie prosić żadnych dobrodusznych lekarzy o pomoc w realizacji mojego zamierzenia. Poza tym, aby ułatwić mi dostanie się na wyspę Blackwell, moi znajomi musieliby udawać ubóstwo. Niestety - z punktu widzenia celu, jaki sobie wyznaczyłam - moje relacje z osobami ubogimi, które zmagały się z trudnościami, były jedynie powierzchowne.

Postanowiłam więc zrealizować plan, który ostatecznie doprowadził mnie do pomyślnego wykonania misji. Udało mi się zostać umieszczoną na oddziale dla umysłowo chorych na wyspie Blackwell, gdzie spędziłam dziesięć dni i nocy, przeżywając coś, czego nigdy nie zapomnę. Wzięłam na siebie rolę biednej, nieszczęśliwej, szalonej dziewczyny i czułam, że moim obowiązkiem jest nie uchylać się od żadnych nieprzyjemnych konsekwencji, jakie mogłyby z tego wyniknąć.

Przez ten czas stałam się jedną z pacjentek tego miejskiego azylu. Wiele wycierpiałam, a także na własne oczy zobaczyłam i usłyszałam, jak traktuje się tę bezradną część naszego społeczeństwa. Kiedy zebrałam już wystarczająco dużo informacji, szybko zapewniono mi zwolnienie. Opuściłam szpital psychiatryczny z radością i żalem. Z radością - że znów mogłam cieszyć się wolnością pod otwartym niebem; z żalem - że nie mogłam zabrać ze sobą niektórych z tych nieszczęśliwych kobiet, które żyły i cierpiały razem ze mną. Jestem bowiem głęboko przekonana, że są one tak samo przy zdrowych zmysłach, jak ja byłam wtedy i jestem teraz.

Chciałabym jednak podkreślić jedną rzecz: od chwili, gdy trafiłam na oddział dla umysłowo chorych na Wyspie, w ogóle nie próbowałam odgrywać roli szalonej. Mówiłam i zachowywałam się dokładnie tak samo, jak w codziennym życiu. Co jednak dziwne, im bardziej rozsądnie się wypowiadałam i postępowałam, tym bardziej wszyscy uważali mnie za niepoczytalną - z wyjątkiem jednego lekarza, którego życzliwości i łagodnego usposobienia długo nie zapomnę.

ROZDZIAŁ IIPRZYGOTOWANIE DO PRÓBY

Wróćmy jednak do mojej pracy i mojej misji. Po otrzymaniu instrukcji wróciłam do pokoju, a gdy zapadł wieczór, zaczęłam ćwiczyć rolę, w której następnego dnia miałam zadebiutować. "Cóż za trudne zadanie - pomyślałam. - Wystąpić przed tłumem ludzi i przekonać ich, że jestem szalona". W całym swoim życiu nigdy nie miałam do czynienia z osobami obłąkanymi i nie miałam najmniejszego pojęcia, jak się zachowują. A do tego miałam zostać zbadana przez grupę wykształconych lekarzy, którzy specjalizują się w chorobach psychicznych i codziennie mają kontakt z chorymi! Jak mogłam mieć nadzieję, że przejdę tę próbę i przekonam ich, że jestem szalona? Obawiałam się, że nie da się ich oszukać. Zaczęłam uważać swoje zadanie za beznadziejne, ale trzeba było je wykonać.

Podeszłam więc do lustra i przyjrzałam się swojej twarzy. Przypomniałam sobie wszystko, co przeczytałam o zachowaniach szaleńców - przede wszystkim, że muszą mieć wybałuszone oczy. Otworzyłam więc swoje tak szeroko, jak to tylko możliwe, i wpatrywałem się bez mrugnięcia w swoje odbicie. Zapewniam was, że widok ten nie był uspokajający, nawet dla mnie samej, zwłaszcza w środku nocy. Próbowałam zwiększyć płomień lampy gazowej w nadziei, że doda mi to odwagi. Udało mi się to tylko częściowo, a na dodatek "pocieszałam się" myślą, że za kilka dni nie będzie mnie już w tym pokoju, lecz będę zamknięta w celi z gromadą szaleńców.

Nie było zimno, a mimo to, gdy pomyślałam o tym, co ma nadejść, zimne dreszcze przebiegały mi po plecach - jakby na drwinę z potu, który powoli, lecz nieubłaganie prostował moją grzywkę. W przerwach między ćwiczeniami przed lustrem i wyobrażaniem sobie swojej przyszłości jako osoby obłąkanej, czytałam fragmenty niesamowitych opowieści o duchach. Kiedy więc świt ostatecznie przegonił noc, czułam, że jestem w odpowiednim nastroju do wykonania misji, a jednocześnie na tyle głodna, by z utęsknieniem wyczekiwać śniadania.

Powoli i ze smutkiem wzięłam poranną kąpiel, po czym w duchu pożegnałam się z kilkoma najcenniejszymi zdobyczami współczesnej cywilizacji. Z żalem odłożyłam szczoteczkę do zębów, a gdy po raz ostatni sięgałam po mydło, mruknęłam pod nosem: "To może potrwać kilka dni, a może... nawet dłużej". Następnie włożyłam stare ubrania, które przygotowałam na tę okazję. Patrzyłam wtedy na świat przez wyjątkowo ponure okulary. "Równie dobrze mogę rzucić na to wszystko ostatnie, tęskne spojrzenie - rozmyślałam - bo kto wie, czy napięcie związane z udawaniem szaleństwa i zamknięciem w tłumie obłąkanych nie doprowadzi mnie do prawdziwego obłędu i czy kiedykolwiek wrócę jeszcze do normalności". Ani razu jednak nie pomyślałam o tym, by wycofać się z misji. Spokojnie - przynajmniej na pozór - wyruszyłam naprzeciw swojemu szalonemu zadaniu.

Najpierw pomyślałam, że najlepiej będzie udać się do jakiegoś pensjonatu i po znalezieniu zakwaterowania poufnie wyjawić gospodyni lub gospodarzowi - w zależności od tego, kogo zastanę na miejscu - że szukam pracy, a po kilku dniach zacząć udawać, że oszalałam. Kiedy jednak ponownie to przemyślałam, zaczęłam się obawiać, że realizacja tego planu zajmie zbyt dużo czasu. Nagle uświadomiłam sobie, o ile łatwiej byłoby udać się do pensjonatu dla kobiet pracujących. Wiedziałam, że gdy tylko uda mi się przekonać cały dom pełen kobiet o moim szaleństwie, nie spoczną, dopóki nie znajdę się poza ich zasięgiem, w jakimś bezpiecznym miejscu.

Z książki adresowej wybrałam "Tymczasowy Dom dla Kobiet" pod numerem 84 przy Second Avenue. Idąc tą aleją, postanowiłam, że gdy tylko przekroczę próg tego schroniska, zrobię wszystko, co w mojej mocy, by rozpocząć swoją podróż na wyspę Blackwell - prosto do tamtejszego szpitala psychiatrycznego.

Dalsza część w wersji pełnej