Z perspektywy czasu

Serdecznie dziękuję Paniom Nauczycielkom Dorocie Dargiewicz i Małgorzacie Grodner za trud współautorstwa tego podręcznika. Wyrażam im również wdzięczność za zorganizowanie uroczystości 60-lecia Medycznej Szkoły na Hożej, które się odbyły w 2006 roku w Warszawie. Uczelnia ta powstała w 1946 roku na gruzach totalnie zniszczonej stolicy jak feniks z popiołów w wyniku żarliwego patriotyzmu nauczycieli: Aleksandra Ujejskiego, Stefana Grzybowskiego, Kazimierza Grodnera, Jerzego Morawskiego i całego zespołu pracowników. Z wyrazami największego szacunku pragnę wymienić Irenę Sendlerową, która wniosła do szkoły na Hożej wartość etyki, głównie poświęcanie się dla uczniów, nauczycieli. Obdarowywała wszystkich życzliwością, a młodzież ciepłem i miłością. Za sprawą tych nauczycieli my uczniowie i młodzi nauczyciele pokonywaliśmy kalectwa, kompleksy, osiągając sprawności nie tylko zawodowe, bo szkoła ta była dla nas wszystkim.

W piątym wydaniu mego podręcznika z modelarstwa, a pisałem go dla uczących się i mego wnuka Konrada, powtórzyłem za Erazmem z Rotterdamu, że "dla chcącego nie ma nic trudnego". Obecny poziom nauczania w szkołach polskich śmiało dorównuje poziomem uczelniom europejskim. Nie musimy więc gonić Europy ani Świata, co jest zasługą także naszych Szkół Medycznych. Często zapomina się o naszej chlubnej przeszłości. Proszę przeto, zwłaszcza młodych nauczycieli, słowami wieszcza nie burzcie przeszłości ołtarzy bo w nich się jeszcze dla Was święty ogień żarzy. Tak długo będę z Wami, jak długo potrzebny będzie ten podręcznik. Dlatego proszę o jego ciągłe udoskonalanie i unowocześnianie. Nie ma kresu w doskonaleniu zawodu i metod jego nauczania.

Przed Wami, Droga Młodzieży, rysuje się trudna, lecz ciekawa przyszłość. Badanie narządu żucia, jego kształtu oraz czynności za pomocą komputera pozwala bezbłędnie i odpowiednio nastawić symulator ruchu (artykulator) w celu modelowania protezy, a także ustawiania zębów standardowych. Oprócz tego komputeryzacja umożliwia skanowanie kształtu podłoża tkankowego, projektowanie w przestrzeni wirtualnej konstrukcji protetycznych w celu uzyskiwania doskonalszych rozwiązań. Nawet gdy do tego doda się osiągnięcia z zakresu fizyki, chemii i technologii nowych tworzyw o "zgodności biologicznej" z tkankami oraz możliwość precyzyjnego pasowania protez w stosunku do podłoża protetycznego, to nadal umiejętności modelarskie będą Wam nieodzowne.

W mojej drodze zawodowej poznałem trud pracy technika dentystycznego i lekarza stomatologa. Zawsze podkreślałem wielkie znaczenie przedmiotu modelarstwa w obu tych zawodach. Wykonaniu pomocy naukowych do nauczania tego przedmiotu poświęciłem swoje życie zawodowe (ryc. 1, ryc. 2). Obecnie cały ten dorobek przekazałem mojej pierwszej Alma Mater - Medycznej Szkole Policealnej nr 3 w Warszawie przy ul. Hożej 88, aby dalej służyły nauczaniu zawodu.

W podsumowaniu mojej drogi zawodowej i nauczycielskiej stwierdzam, że starałem się być wierny przysiędze "Salus aegroti suprema lex esto" ("Zdrowie chorego najwyższym prawem jest").

Andrzej Krocin

1 Wiadomości ogólne

ZADANIA MODELARSTWA I RYSUNKU WE WSPÓŁCZESNEJ PROTETYCE DENTYSTYCZNEJ

Modelarstwo i rysunek zawodowy to podstawowe umiejętności technika dentystycznego oraz lekarza dentysty, które należy stale doskonalić. Modelarstwo jako przedmiot nauk stomatologicznych obejmuje wybrane zagadnienia wiedzy z zakresu propedeutyki stomatologicznej, zwłaszcza odontologii i gnatofizjologii stomatologicznej, które są podstawą umiejętności praktycznych. Skuteczność leczenia protetycznego zależy w tym samym stopniu od doskonałości metod i zabiegów klinicznych, co od odpowiednio wykonanych uzupełnień protetycznych.

Wykonanie protez zębowych składa się z dwóch etapów: projektowania i wykonania. O ile etap projektowania opiera się głównie na wiedzy, o tyle etap wykonania wymaga także dużych umiejętności manualnych. Tworzenie dzieła, jakim jest wykonanie uzupełnienia protetycznego, wymaga znajomości metod pracy, wiedzy z danego zakresu oraz opanowania umiejętności i nawyków praktycznych, niezbędnych do prawidłowego wykonania pracy. Ze względu na konieczność stopniowania trudności w nauczaniu modelarstwo i rysunek zostały wyodrębnione i stanowią oddzielny przedmiot nauczania zarówno dla techników dentystycznych, jak i lekarzy dentystów. Zapewnia to skuteczniejsze osiąganie sprawności zawodowych.

Uczenie się rysunku i modelarstwa wyrabia umiejętność widzenia przedmiotów przez analizowanie ich kształtów, proporcji i zależności przestrzennych, co w połączeniu z nabywanymi sprawnościami manualnymi jest podstawą kwalifikacji zawodowych.

Wykonywanie rysunku powinno poprzedzać proces modelowania, gdyż przeniesienie przestrzennej bryły na płaski wymiar, jakim jest kartka, wymaga dokładnej analizy kształtu rysowanej bryły zęba. W przyszłej pracy technika dentystycznego i lekarza dentysty rysunek będzie podstawą ich wzajemnej komunikacji w zakresie projektowania prac protetycznych, planowania przebiegu i rodzaju różnych uzupełnień protetycznych. Takie rysunki wykonywane bywają na papierze lub na powierzchniach gipsowych modeli jako projekt pracy lub jako objaśnienie warunków istniejących w jamie ustnej.

W pewnym zakresie modelarstwo łączy w sobie różne dziedziny wiedzy stomatologicznej: protetykę, materiałoznawstwo, anatomię. W zależności od materiału, z którym będziemy pracować, metody modelowania będą się różnić między sobą. Odtwarzając brakujące tkanki w obrębie twarzowej części czaszki, musimy wykazać się wiedzą z zakresu anatomii. Wiedza protetyczna jest niezbędna do wykonania każdego uzupełnienia - od etapu projektu do oddania gotowego uzupełnienia protetycznego.

Czynności modelarskie można podzielić na dwie grupy.

Czynności podstawowe - odtwarzanie kształtów anatomicznych we wszystkich pracach protetycznych i stomatologicznych oraz modelowanie elementów protez, jak klamry, ciernie, płyty protez. Czynności pomocnicze - kształtowanie materiałów w pracach pomocniczych, np. opracowywanie powierzchni gipsowych w puszkach polimeryzacyjnych lub nadawanie odpowiedniego kształtu podstawom gipsowych modeli roboczych.

Modelarstwo i rysunek jako przedmiot nauczania obejmuje część modelarstwa podstawowego, ze szczególnym uwzględnieniem analizy kształtów stałych zębów ludzkich i ich odtwarzania. Celem tego przedmiotu jest przekazanie wiadomości z odontologii i wyrobienie u ucznia w procesie nauczania umiejętności i nawyków prawidłowego kształtowania prac protetycznych, a zwłaszcza kształtów koron zębów. Umiejętności te będą doskonalone w czasie wykonywania uzupełnień protetycznych, jednak ich fundamentem jest przedmiot modelarstwa stomatologicznego.

MIANOWNICTWO I OGÓLNE UWAGI O KSZTAŁCIE ZĘBÓW

Jama ustna to pierwszy odcinek przewodu pokarmowego. Zęby znajdują się na granicy jamy ustnej właściwej i przedsionka. Osadzone są na środku wyrostków zębodołowych żuchwy i szczęki, symetrycznie po obu stronach płaszczyzny strzałkowej w ściśle określonej kolejności, tworząc łuki zębowe: górny i dolny. Człowiekowi w czasie życia wyrzyna się 20 zębów mlecznych (10 w szczęce, 10 w żuchwie), a następnie 32 zęby stałe (16 w szczęce, 16 w żuchwie).

W zębach stałych wyróżniamy 4 zęby sieczne górne i 4 zęby sieczne dolne, 2 kły górne i 2 kły dolne, 4 zęby przedtrzonowe górne i 4 zęby przedtrzonowe dolne, 6 zębów trzonowych górnych i 6 zębów trzonowych dolnych. Łuki zębów stałych mają kształt: górny - 1/2 elipsy, dolny - paraboli.

Każdy ząb składa się z części koronowej, korzeniowej i szyjki zęba.

Korona zęba to ta jego część, która jest widoczna ponad dziąsłem.

Wyróżnić można koronę anatomiczną - jest pokryta szkliwem, wynika z budowy zęba, oraz koronę kliniczną - to ta część zęba, która nie jest objęta tkankami przyzębia i jest w warunkach prawidłowych:

krótsza od korony anatomicznej, gdyż część przyszyjkowa korony jest zakryta dziąsłem brzeżnym, dłuższa od korony anatomicznej, w sytuacjach zaniku dziąsła.

Korzeń zęba tkwi w zębodole; jest pokryty cementem korzeniowym. Zęby mają od jednego do kilku korzeni.

Szyjka zęba to miejsce, gdzie styka się szkliwo korony z cementem korzenia zęba. Ząb w tym miejscu wykazuje pewne przewężenie.

Ze względu na funkcje oraz kształt zęby ludzkie dzielimy na 4 grupy. Omawiając poszczególne grupy zębów, należy zwrócić uwagę na różnice w ich kształcie, liczbie korzeni oraz nazewnictwie ich powierzchni.

Zęby sieczne (siekacze, dentes incisivi) - podstawowa funkcja to odcinanie kęsa pokarmowego. Są zębami jednokorzeniowymi; mają bezpośredni wpływ na wygląd twarzy i fonetykę (artykułowanie) głosek.

Kły (dentes caninus) - podstawowa funkcja to odrywanie kęsa pokarmowego. To najsilniej rozwinięte zęby jednokorzeniowe; mają bezpośredni wpływ na wygląd i położenie kącika ust.

Zęby przedtrzonowe (przedtrzonowce, dentes praemolares) - podstawowa funkcja to rozdrabnianie kęsa pokarmowego. Są zębami dwuguzkowymi, jednoi dwukorzeniowymi. Wraz z zębami trzonowymi odpowiadają za utrzymanie wysokości zwarcia oraz kontakt z łukiem przeciwstawnym.

Zęby trzonowe (trzonowce, dentes molares) - podstawowa funkcja to miażdżenie, przeżuwanie pokarmu. Są zębami wieloguzkowymi i wielokorzeniowymi. Są największymi zębami w uzębieniu człowieka.

Zęby sieczne i kły stanowią grupę zębów przednich, a zęby przedtrzonowe i trzonowe, grupę zębów bocznych. Na zębach przednich można wyróżnić cztery powierzchnie i brzeg sieczny, na zębach bocznych - pięć powierzchni.

Powierzchnia przedsionkowa - zwrócona na zewnątrz łuku zębowego, zwana także licową, lub w zębach przednich powierzchnią wargową, a w zębach bocznych powierzchnią policzkową.

Powierzchnia językowa - zwrócona do wewnątrz jamy ustnej, zwana także w zębach górnych powierzchnią podniebienną.

Powierzchnie styczne - na każdym zębie występują dwie takie powierzchnie. W zębach siecznych powierzchnia przyśrodkowa i powierzchnia boczna. W kłach, stojących na załamaniu łuku zębowego, występuje powierzchnia przyśrodkowa i tylna. W zębach bocznych (przedtrzonowych i trzonowych) występują powierzchnie przednia i tylna. W języku polskim często dla uproszczenia używa się określenia powierzchnia mezjalna dla powierzchni przyśrodkowych i przednich, a dla powierzchni bocznych i tylnych - powierzchnia dystalna (mesialis - bliższy i distalis - dalszy).

Powierzchnia żująca - występuje na zębach bocznych. Na niej zachodzi proces żucia oraz kontakt zwarciowy z zębami antagonistycznymi - przeciwstawnymi.

Brzeg sieczny - występuje na zębach przednich. Utworzony w miejscu zetknięcia się powierzchni przedsionkowej i językowej. W przypadku znacznego starcia brzegu siecznego może dojść do powstania powierzchni zwanej powierzchnią sieczną.

Poszczególne powierzchnie łączą się ze sobą, tworząc krawędzie (linie rozgraniczające). Niektóre z nich są wyraźnie widoczne, natomiast inne tworzą zaokrąglenia i przechodzą jedna w drugą w sposób płynny. Wyznaczenie wyraźnych granic nie jest w takim przypadku jednoznaczne, lecz umowne, w zależności od ustawienia zęba w łuku zębowym lub w stosunku do płaszczyzny czołowej obserwatora. Każda krawędź ma nazwę dwuczłonową, z której jasno wynika, jakie powierzchnie się na niej łączą: np. krawędź policzkowo-żująca występuje w miejscu zetknięcia się powierzchni policzkowej z powierzchnią żującą; krawędź żująco-przednia występuje w miejscu zetknięcia się powierzchni stycznej przedniej z powierzchnią żującą. Wyjątek stanowi brzeg sieczny, który sam w sobie jest krawędzią.

Na zębach przednich wyróżniamy:

krawędź wargowo-przyśrodkową, krawędź wargowo-boczną, krawędź językowo-przyśrodkową, krawędź językowo-boczną, krawędź sieczną.

Na zębach bocznych wyróżniamy:

krawędź policzkowo-przednią, krawędź policzkowo-tylną, krawędź językowo-przednią, krawędź językowo-tylną, krawędź żująco-policzkową, krawędź żująco-językową, krawędź żująco-przednią, krawędź żująco-tylną.

Na powierzchni żującej w zębach bocznych występują liczne zagłębienia i wypukłości. Wklęsłości to bruzdy i dołki, natomiast wypukłości to guzki, wraz z odchodzącymi od ich szczytów stokami i grzbietami. Każdy guzek, stok, grzbiet i bruzda na każdym zębie mają swoją nazwę, wynikającą z jej położenia. Będzie to przedmiotem dokładnej analizy przy omawianiu kształtu poszczególnych zębów.

Jednoznaczna terminologia to podstawa prawidłowej wzajemnej komunikacji między technikiem dentystycznym i lekarzem dentystą.